Bijlage - Koersdocument Energie voor Arnhem (EvA) met 4 bijlagen waarvan

Dit beraad vindt plaats in het derde kwartaal van 20258. De uitkomsten geven handvatten bij het ontwikkelen van het energietransitieplan en de uiteindelijke uitwerking in het wijkuitvoeringsplan.

7 Zie Arnhems stappenplan participatie. Beschikbaar via https://arnhem.bestuurlijkeinformatie.nl/Reports/Document/8dbec266-7622-406b-97bb-c1c4017bdce4?documentId=bb5f5c7b-af49-47f7-969e-c49e5ff7451e. 8 Het Raadsvoorstel voor het organiseren van het Tweede Burgerberaad klimaat is vastgesteld op 26 februari 2025. Het voorstel is beschikbaar via https://arnhem.bestuurlijkeinformatie.nl/Agenda/ Document/a4a29135-9991-4328-8718-59e44476e219?documentId=6d2977c7-f408-4884-9505-584610563cb6&agendaItemId=cc0e97f5-83cc-47d9-90a9-98e302aedd9f.

We maken EvA met de stad en onze omgeving - 27

• Een groep van de 25 grootste energieverbruikers in Arnhem ontmoet elkaar regelmatig. Deze groep noemen wij de Arnhemse impactmakers. Dit zijn bijvoorbeeld Rijnstate, Burgers Zoo, Freudenberg, Sportcentrum Papendal, Cleantech Park Arnhem (voorheen IPKW), Sportbedrijf Arnhem, bakkerij Hilvers en koffiebranderij Peeze. Deze groep deelt kennis en inspiratie over hoe de bedrijven de omslag maken naar een duurzame energievoorziening. Dit draagt bij aan het onderlinge kennisniveau, maar geeft ook handvatten voor de gemeente Arnhem bij het vormgeven van het energiesysteem. Daarnaast nodigen we de 25 grootste energieverbruikers uit om te reflecteren op en adviseren en raadplegen over de ontwikkeling hiervan.

“Voor bewoners is energie is geen los onderwerp. De energietransitie is een mooie aanleiding om met elkaar in gesprek te gaan. Het is onderdeel van het leven, met alle uitdagingen die daarbij horen.” Buurtbewoner

Bovenstaande activiteiten leveren het meeste op als Arnhemmers hun perspectieven, vragen en zorgen kunnen delen. Dit vraagt van de gemeente Arnhem om helder te zijn over het proces, over de keuzeruimte die er (nog) is en hierin een open en nieuwsgierige houding te behouden.

We maken EvA met de stad en onze omgeving - 28

Onze aanpak voor het opstellen uitvoeringsplan per buurt of werklocatie We stellen uitvoeringsplannen op per buurt of werklocatie of per cluster daarvan die sterk op elkaar lijken (energiegebieden). Daarbij kijken we verder dan energie, naar bijvoorbeeld welzijn, werkgelegenheid en de openbare ruimte. We werken integraal aan de ontwikkeling en sociale samenhang in onze stad. Zo werken we toe naar toekomstbestendige wijken waar de energietransitie onderdeel van is. Het uitvoeringsplan stellen we stap voor stap op. We beginnen bij de stevige basis die er al is uit eerdere onderzoeken, zoals de transitievisie warmte. Onder regie van de gemeente werken we samen met bewoners en bedrijven de oplossingen uit. De werkwijze kan per buurt of

werklocatie anders zijn. We gaan in de bestaande stad uit van een doorlooptijd van twee jaar voor het opstellen van het uitvoeringsplan. Bij nieuwbouw is het energiesysteem onderdeel van het gebiedsontwikkelingsproces. In het energietransitieplan werken we een meerjarenplanning uit om inzicht te geven in wanneer we met welke buurt of werklocatie aan de slag gaan. We gaan verder met de haalbaarheid en ontwikkeling van collectieve warmtenetten in die gebieden die in de transitievisie warmte van 2021 genoemd zijn. Daarnaast zijn buurten en werklocaties waar plannen zijn voor nieuwbouw, herstructurering of renovatie, logische gebieden om mee te starten. Maar ook buurten waar bewonersinitiatieven zich hebben gemeld kunnen een startpunt zijn.

We maken EvA met de stad en onze omgeving - 29

Samen met andere belanghebbenden

Strategische samenwerking met Alliander

Naast bewoners en bedrijven zijn bij het ontwerpen, aanleggen en onderhouden van het stedelijke energiesysteem ook andere Arnhemse belanghebbenden betrokken. Netbeheerder Liander verzorgt de aanleg, het beheer en onderhoud van het elektriciteitsnet. Vattenfall is eigenaar en beheerder van het bestaande warmtenet. Woningcorporaties zijn verantwoordelijk voor de verduurzaming en energieoplossing in een groot deel van de huurwoningen. En de gemeente dient het brede publieke belang. Daarnaast is de gemeente ook ontwikkelaar, eigenaar en beheerder van (een deel van) het toekomstige energiesysteem.

Onze netbeheerder – Liander – heeft een belangrijke rol bij het vormgeven van het toekomstige energiesysteem. In april 2025 ondertekenden moederbedrijf Alliander samen met de gemeente Arnhem een strategische samenwerking om hier samen aan te werken. Door samen op te trekken willen beide partijen de energietransitie versnellen en bijdragen aan betaalbaarheid en brede welvaart voor de inwoners van Arnhem. Het doel van de samenwerking is om te laten zien dat schaarste op het elektriciteitsnet geen obstakel hoeft te zijn voor grootschalige woningbouw en het verduurzamen van de stad en de bedrijven. Door als netbeheerder en gemeenten intensiever en anders samen te werken, zijn snellere, innovatievere en toekomstbestendigere oplossingen mogelijk. Zo voorkomen we onnodige verzwaringen en verbouwingen van het elektriciteitsnet. We verzwaren dus heel bewust en precies het elektriciteitsnet in Arnhem waar dat aantoonbaar echt nodig is en er geen maatschappelijk betere en betaalbare oplossingen meer mogelijk zijn.

Al deze partijen hebben elkaar nodig en werken nauw samen als het aankomt op de ontwikkeling van ons stedelijke energiesysteem. EvA is daarmee niet alleen een plan van de gemeente, maar ook van deze partijen. Dat vraagt om onderling contact, afstemmen en samenwerken. We vinden het dan ook belangrijk dat deze partijen EvA allemaal bestuurlijk onderschrijven. We blijven dan ook de samenwerking met deze belanghebbenden actief opzoeken. Zowel bij de uitwerking van het Energietransitieplan en de uitvoeringsplannen, als daarna in de uitvoering en borging van EvA.

De samenwerking omvat onder andere gezamenlijke energieplanologie. Dit baseren we op EvA en door samen te werken in de uitvoering van drie tot vijf casussen. We hebben afgesproken te kijken naar innovatieve oplossingen en de lokale samenwerking met bewoners, bedrijven en andere stakeholders te versterken. Door de krachten te bundelen hopen Arnhem en Alliander op een efficiënte en effectieve manier vorm te geven aan het toekomstig energiesysteem.

We maken EvA met de stad en onze omgeving - 30

Samen met onze omgeving: onze buurgemeenten en medeoverheden Heel Nederland werkt aan de energietransitie. Elke overheid is bezig met het vraagstuk hoe het toekomstige, duurzame energiesysteem vorm moet krijgen. Arnhem kiest haar eigen koers, en zoekt verbinding met andere overheden, waaronder onze buurgemeenten, vergelijkbare gemeenten qua omvang en type bouw, de provincie en het Rijk. Dit doen we om lessen te leren en kennis te delen. Maar ook omdat het Arnhemse energiesysteem niet op zichzelf staat (zie ook hoofdstuk 3). Ons systeem hangt samen met het regionale en nationale netwerk, waarvoor we nauw samenwerken in de Groene Metropoolregio en de RES-regio Arnhem-Nijmegen.

Samenwerking Vivare, Volkshuisvesting, Portaal, HOVAR, HOP en de gemeente9 De gemeente Arnhem, woningcorporaties en huurdersorganisaties werken samen aan een ongedeelde stad, met voldoende, betaalbare en duurzame woningen. Daarvoor versnellen we de bouw van betaalbare woningen en komen er slimme woonoplossingen om doorstroming te bevorderen. Ook verbeteren partijen samen de leefbaarheid in kwetsbare wijken, met aandacht voor een divers woningaanbod en sterke buurtnetwerken. Daarnaast verduurzamen we woningen. Alle sociale huurwoningen met energielabel E, F of G zijn uiterlijk in 2028 verduurzaamd. Ook 2030 is een belangrijke mijlpaal: dan zijn 35.000 woningen goed geïsoleerd en 6.500 (huur en koop) woningen in Arnhem aardgasvrij.

9 Zie voor meer informatie: https://www.vivare.nl/media/9024BC3E-FEC4-46DB-8FD5-E1707EA1FD3E/Prestatieafspraken%20gemeente%20Arnhem%202025_compressed.pdf

We maken EvA met de stad en onze omgeving - 31

5. De gemeente aan zet

Hierom maken we EvA - 32

De gemeente neemt actieve regie voor een eerlijke energietransitie Netbeheerders zijn al decennialang verantwoordelijk voor de aanleg en het beheer van de energieinfrastructuur. Met de verandering naar een duurzame, meer decentrale energievoorziening ontstaan nieuwe vragen in het verdelen van ruimte, sturing op energiegebruik en lusten en lasten. Hierin heeft de gemeente een sterke verantwoordelijkheid. Deze verandering is ingegeven vanuit een brede maatschappelijke beweging, vertaald in Europese en nationale wet- en regelgeving en de verantwoordelijkheid van gemeenten voor ruimtelijk beleid, energiearmoede, verduurzaming en hoeder van de openbare ruimte. De energietransitie is één van de grootste verbouwingen van de stad in decennia. Het hoort bij de kerntaak van de gemeente om op een dergelijk verbouwing met grote ruimtelijke, sociale en financiële impact te sturen. Onze inzet als gemeente bepaalt of we onze musea, zwembaden, buurthuizen, sportfaciliteiten en andere publieke voorzieningen kunnen verduurzamen. De inzet van ons als gemeente bepaalt of en hoe intensief we onze bewoners helpen, en of we de mogelijkheden voor groei van bedrijven, hun verduurzaming en daarmee ook het vestigingsklimaat positief beïnvloeden. Daarom hebben we in New Energy Made in Arnhem (NEMiA) in 2020 al gekozen om regie te voeren op de Arnhemse energietransitie.

EvA bouwt daarop voort en zal dit intensiveren. Zo maken we actief werk van een eerlijke energietransitie voor alle Arnhemmers.

We nemen bewust de rollen aan die passen bij onze visie, waarden en ontwerpprincipes (zie hoofdstuk 2) en die bijdragen aan een eerlijke energietransitie in Arnhem. Daarnaast zijn beschikbaarheid van financiële middelen, capaciteit, draagvlak en urgentie bepalend voor onze rol. De manier waarop we onze rollen invullen, heeft vervolgens invloed op het tempo, de richting, daadkracht en financiële bijdragen van de gemeente in de energietransitie.

Onze rol in de uitvoering In het energietransitieplan – de volgende fase van EvA – werken we de mogelijke energieoplossingen uit per buurt. Daaruit volgen concrete projecten en investeringen in onze (stedelijke) energieinfrastructuur, zoals warmte- en koudenetten aanleggen en energieopslag realiseren. Voor elk project kiezen we opnieuw en bewust onze rol en in welke mate we erin deelnemen. De vorm van deelneming staat beschreven in de aan de gemeenteraad ter vaststelling aangeboden startnotitie ‘Randvoorwaarden en beslisboom bij rolneming door de gemeente Arnhem in de energietransitie’, van 11 maart 2025. De startnotitie richt zich op de rolneming van de gemeente in concrete projecten. EvA – en dit koersdocument – gaat over de overkoepelende richting die we aan de Arnhemse energietransitie geven en over duidelijkheid scheppen over de verschillende rollen die de gemeente kan innemen.

Rollen van de gemeente Onze actieve regierol is ingegeven vanuit onze brede maatschappelijke verantwoordelijkheid die we voelen voor onze stad. Daarnaast hebben we ook een aandeel in de stad, in verschillende rollen in. Zo zijn we gebouweigenaar, vergunningverlener, financier van schoolgebouwen en ondersteunen en stimuleren we initiatieven van bewoners. De rol die we innemen en onze inzet verschilt per situatie. Tabel 1 geeft een overzicht van de rollen die de gemeente kan innemen. Voor een goede uitvoering van onze rol in de energietransitie is het van belang de juiste rolneming te bepalen. Voor onszelf en voor de partijen met wie we samenwerken, is het steeds van belang dat we tijdig helder zijn over onze rol. Ook als deze in de tijd verandert.

De gemeente aan zet - 33

Tabel 1. Overzicht rollen van de gemeente in de energietransitie

Rol

Kernfunctie

Voorbeelden van taken en activiteiten

Regisseur

Afstemmen en coördineren

Regie op elektriciteitsnetverzwaring warmtetransitie, wijkuitvoeringsplannen, bijeenbrengen belanghouders, locaties voor elektriciteitsnet en warmtenetverzwaringen

Initiatiefnemer

Projecten starten of aanjagen

Haalbaarheidsonderzoeken, collectieve zonnedaken, energiecoöperaties ondersteunen

Beleidsmaker

Wet- en regelgeving toepassen of aanpassen

Bestemmingsplannen, energie-eisen, duurzaamheid in aanbesteding

Gebouweigenaar

Gemeentelijk vastgoed verduurzamen

Isolatie, zonnepanelen, energiemanagement, scholen en gemeentekantoren verduurzamen

Facilitator

Ondersteuning en kennisdeling bieden

Energiescans subsidiëren, bewonersavonden, procesbegeleiding, investeringssubsidies, fondsen en -leningen

Investeerder

Financieel bijdragen of risico’s delen

Laadpleinen, seizoensopslag, warmtenetten, fondsen, garantstellingen voor projecten

Samenwerkingspartner

Regionale en lokale samenwerking versterken

RES, samenwerking met corporaties, bedrijven en bewoners

Belangenbehartiger

Public affairs

Knelpunten bij relevante partijen (zoals Liander, rijksoverheid, ACM) onder de aandacht brengen met onderbouwing waarom het de energietransitie voor bewoners en bedrijven blokkeert

Crisismanager

Bewaken openbare orde

Inspringen bij calamiteiten, zoals lange stroomstoring

De gemeente aan zet - 34

Bijlage 1. Evaluatie Transitievisie Warmte Hierom maken we EvA - 35

Opgenomen in een apart document.

Evaluatie Transitievisie Warmte - 36

Bijlage 2. Samenhang nationaal, regionaal en lokaal beleid en programma’s Hierom maken we EvA - 37

EvA raakt aan en heeft samenhang met beleidsontwikkeling en programma’s op nationaal, regionaal en lokaal niveau. Figuur 9 geeft hiervan een overzicht. De tabellen daarna geven hierop een verdieping en verduidelijken de relatie met EvA.

Figuur 9 Overzicht raakvlakken EvA met nationaal, regionaal en lokaal beleid en programma’s Samenhang nationaal, regionaal en lokaal beleid en programma’s - 38

Nationaal Bron

Opgesteld door

Status

Input voor EvA

Nationaal plan energiesysteem (NPE)

Rijk

Visie

Het NPE is de kabinetsvisie voor het energiesysteem tot 2050 en geeft vijf richtinggevende keuzes: • Maximaal inzetten op het aanbod van duurzame energie en energie-infrastructuur. • Besparen als belangrijke hoeksteen van het energiebeleid. • Schaarse energie en infrastructuur worden ingezet waar dit het meest nodig is vanuit het systeemperspectief. • Sterke internationale samenwerking en maximaal verbonden energiesysteem. • Samen sturen met burger en bedrijven. Ruimte voor participatie en initiatief.

Programma energieRijk hoofdinfrastructuur (PEH)

Kader

Het PEH wijst de ruimte aan die nodig is voor de energiehoofdstructuur van nationaal belang. Het gaat over hoogspanningskabels, buisleidingen en plekken voor de opslag en conversie van energie. HET PEH levert: • Overzicht van geactualiseerde ruimtelijke reserveringen voor grootschalige elektriciteitsopwekking, hoogspanningsverbindingen en buisleidingen. • Ontwikkelrichtingen voor de hoofdinfrastructuur van 2050, zoals hoogspanningsinfrastructuur, grootschalige conversie, buisleidingen en opslag. • Generieke beleidsuitspraken, waaronder ruimtelijke randvoorwaarden voor de energie-infrastructuur.

Nationaal programma Rijk regionale energiestrategie (RES)

Ondersteunings- Het doel van het RES-proces is 35 TWh grootschalig hernieuwbare elektriciteit (zon en wind) opwekken op land in programma 2030. Daarbij vindt op regionaal niveau een afweging plaats op basis van maatschappelijk en bestuurlijk draagvlak, de impact op het net en de kosten daarvan, en de ruimtelijke inpassing.

Klimaat- en energieverkenning (KEV)

Rijk

Monitor

Eenmaal per jaar moet de KEV op duidelijke en integrale wijze verslag doen van de volle breedte van het gevoerde klimaat- en energiebeleid en de verwachte effecten daarvan.

Nationale omgevingsvisie (Het programma NOVEX en Programma Mooi Nederland. Vormen samen nationaal ruimtelijk beleid)

Rijk

Visie

NOVEX: • Voorrang geven aan meervoudig ruimtegebruik. • Gebiedskenmerken centraal stellen. • Voorkomen dat we problemen en lasten afwentelen op generaties na ons of op andere gebieden. • Programma Mooi Nederland: • Clusters van grootschalige bedrijfsvestigingen: kansen/onmogelijkheden om clustering van bedrijfsvestigingen op de juiste plekken vanuit de netwerken voor economie en energie te realiseren. • Energienetwerken: op zoek naar meervoudig ruimtegebruik in gebieden waar de energiehoofdinfrastructuur grote gevolgen heeft en kijken hoe we de regionale en lokale transities met kwaliteit kunnen vormgeven.

Samenhang nationaal, regionaal en lokaal beleid en programma’s - 39

Meerjarenprogramma infrastructuur energie & klimaat (MIEK)

Rijk e.a.

Kader

• Het MIEK is een programma van nationale energie- en grondstoffeninfrastructuurprojecten die bijdragen aan de klimaattransitie. • De Cluster Energie Strategieën (CES) bieden de basis voor projecten in het MIEK. • In en rondom Arnhem liggen verschillende CES-cluster-6-gebieden. • De beoogde landelijke waterstofinfrastructuur loopt langs Arnhem.

Uitvoeringsagenda netbeheerders

Netbeheer Nederland

Lobby

De uitvoeringsagenda focust op drie sporen: • Focus op de infrastructuurverbouwing: met vergunningenfabrieken, ruimtelijke doorzettingsmacht en ­­ wijk-voor-wijkaanpakken. • Sturende energieplanologie: maak energie sturend in planologie. Kijk bij het maken van plannen altijd naar de energie-infra. Maak het mogelijk voor netbeheerders om plannen af te keuren die van de energievisie afwijken. Maak samen met overheden structurerende keuzes. Laat het first-come-first-serve-principe los. • Flexibiliteit wordt de norm: accu’s gebruiken alleen flexibele capaciteit, sturing van laadpalen en warmtepompen. Maak restcapaciteit beschikbaar voor flexibele klanten. Verplicht net-bewust laden en aftoppen van zon-op-dak.

Nationaal waterstof programma

Rijk

Visie

• In het Klimaatakkoord is afgesproken om gezamenlijk aan een waterstofprogramma te werken. • De routekaart waterstof bevat doelen, acties en randvoorwaarden voor 2025, 2030 en >2030 op onder meer de thema’s productie, import, infrastructuur, opslag en toepassingen.

Nationaal programma lokale warmte

Rijk

Ondersteunings- • In 2030 1,5 miljoen woningen en andere gebouwen verduurzaamd of aardgasvrij. programma • In 2050 is elk gebouw aardgasvrij. • Eerst de energievraag verminderen, de overgebleven energievraag invullen met duurzame warmtebronnen. • Gemeenten hebben de regierol in de lokale warmtetransitie.

Landelijk actieprogramma Rijk, netcongestie (LAN) netbeheerders

Uitvoeringsplan

Het LAN toont maatregelen die nodig zijn om sneller netten aan te kunnen leggen en de beschikbare netcapaciteit zo goed mogelijk te laten aansluiten op de vraag naar elektriciteitstransport. Ook met aanpassingen en forse investeringen hebben we de komende jaren rekening te houden met netschaarste. Het LAN heeft drie doelen: • Sneller realiseren van netuitbreidingen. • Sturen op betere benutting van het net met onder meer regelgeving, contractvormen en nettarieven. • Flexibele capaciteit vergroten met publiek-private acties voor slimme oplossingen.

Nationale agenda laadinfrastructuur (NAL)

Uitvoeringsplan en ondersteuningsstructuur

• De NAL is een beleidsagenda, met ambities en beoogde acties. • Hoofdambitie is dat laadinfrastructuur geen drempel vormt bij de uitrol van elektrisch vervoer. • De NAL biedt ook een Prognose laadinfrastructuur.

I&W, VNG, IPO, netbeheerders, Nationaal kennis­ platform laad­ infrastructuur

Samenhang nationaal, regionaal en lokaal beleid en programma’s - 40

Klimaatwet

Rijk

Wet

De Nederlandse klimaatdoelen zijn vastgelegd in de nationale Klimaatwet. Behalve de klimaatdoelstellingen beschrijft de Klimaatwet ook het beleidskader rond de klimaatdoelstellingen. Er zijn drie beleidsinstrumenten opgenomen: het vijfjaarlijkse Klimaatplan, de tweejaarlijkse Voortgangsrapportage en de jaarlijkse Klimaatnota.

Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw)

Rijk

Wet

De geplande inwerkingtreding is januari 2025. Via deze wet kunnen gemeenten – na een zorgvuldige procedure – gebieden aanwijzen waarin op een door hen uitgestippeld tijdspad het gasnet vervangen wordt door een duurzaam alternatief. Met de wet krijgen gemeenten een aanwijsbevoegdheid: • De mogelijkheid gebieden aan te wijzen die voor een bepaalde datum overgaan op een duurzaam alternatief voor aardgas. Dit leggen zij vast in het omgevingsplan. Dat geeft inwoners, bedrijven, maatschappelijke instellingen, verhuurders en netbeheerders duidelijkheid over het tijdspad. • De wet geeft de kaders voor de uitvoering door gemeenten. Zo moet de gemeente rekening houden met de betaalbaarheid van de aanpak en moet participatie hebben plaatsgevonden. Ook moet er een redelijke termijn zitten tussen het aanwijzen van een gebied en het daadwerkelijk overgaan op de duurzame warmtebron. De richtlijn hiervoor is acht jaar. • Ook zorgt de wet voor een zorgvuldig juridisch kader: het warmteprogramma krijgt een juridische status onder de Omgevingswet. Gemeenten worden verplicht om elke vijf jaar het warmteprogramma (voorheen transitievisie warmte) te herijken. Ook kan het Rijk specifieke instructieregels stellen voor de inhoud van dit programma.

Wetsvoorstel collectieve warmte (Wcw)

Rijk

Wetsvoorstel

• De geplande inwerkingtreding is januari 2025. Gemeenten krijgen met het wetsvoorstel collectieve warmte (Wcw) de regie in de ontwikkeling van warmtenetten. In de Wcw is opgenomen dat warmtebedrijven voor de levering van warmte een publiek meerderheidsbelang krijgen of in handen komen van een warmtegemeenschap.

Energiewet

Rijk

Wet

• Op 10 december 2024 is de energiewet aangenomen door de tweede kamer. Deze wet gaat in vanaf 1 januari 2026. De Energiewet vervangt de verouderde elektriciteitwet en gaswet. • De belangrijkste effecten van de nieuwe Energiewet: meer mogelijkheden om netaansluitingen te delen, meer keuze uit dynamische energiecontracten, meer mogelijkheden voor mensen en bedrijven om zelf actief te worden op de energiemarkt (bijvoorbeeld via energiegemeenschappen), de juridische mogelijk om energie op te slaan en te delen, en dat de vergoeding bij teruglevering niet negatief mag zijn.

Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl)

Rijk

Wet

• In het Bkl staan verplichte instructies vanuit het Rijk die de gemeente in het omgevingsplan moet doorvoeren. • Gemeenten moeten voldoende ruimte reserveren in het omgevingsplan voor de opwekking en het transport van energie (artikel 5.157 tot en met 5.159, Bkl). Bijvoorbeeld ruimte voor hoogspanningskabels. • In de Omgevingsregeling staat de exacte begrenzing die de gemeente moet overnemen in het omgevingsplan.

Samenhang nationaal, regionaal en lokaal beleid en programma’s - 41

Provinciaal en regionaal Bron

Opgesteld door

Status

Input voor EvA

Beleidskader Provincie energiesysteem Gelderland (& Programma energiesysteem Gelderland)

Vastgesteld

Strategische doelen: • Klimaatdoelen behalen, mogelijk maken van de woningbouwopgave en bedrijvigheid, leveringszekerheid waarborgen, zuinig omgaan met schaarse ruimte. • Sturing via investeringsplannen netbeheerders en via de (experimenteerruimte van de) omgevingswet. Maar ook sturing van het gebruik van de fysieke ruimte via projectbesluiten, aanbestedingen, subsidieregelingen en kennisdeling. • Hoofdprincipe: energie wordt medesturend voor de inrichting van Gelderland. • Leidende principes: we besparen zo veel mogelijk energie, we organiseren het energiesysteem zo veel mogelijk decentraal, we zetten in op een diverse energiemix.

Omgevingsvisie Gaaf Gelderland

Provincie

Visie • Het document beschrijft de visie voor een duurzaam, verbonden en economisch krachtig Gelderland, met zeven Vastgesteld door ambities onder meer voor de energietransitie, klimaatadaptatie en circulaire economie. PS 2018 • In 2050 Gelderland klimaatneutraal. Daarvoor: stellen we Regionale energiestrategieën op, verbinden we de energieopgave met andere vraagstukken en creëren we innovatieruimte.

Verstedelijkingsconcept Arnhem/Nijmegen (NOVEX)

Rijk, provincies, regio’s en gemeenten

Vastgesteld

NOVEX: aparte aanpak voor 16 gebieden, waaronder het verstedelijkingsconcept voor Arnhem/Nijmegen Foodvalley. Er zijn geen conflicten tussen de RES en het verstedelijkingsconcept, de uitgangspunten sluiten op elkaar aan. Het gebied is interessant voor PV-opwek.

Gelders Energieakkoord

Provincie

Vastgesteld

2024: 20 procent van het energieverbruik wordt duurzaam opgewekt; 2030: 55 procent minder emissie van broeikasgassen dan in 1990; 2050: 100 procent minder emissie van broeikasgassen.

Beleidskader Gelderse energie-infrastructuur (GEIS)

Provincie

Beleidskader

De realisatie van energie-infrastructuur versnellen, energie-infrastructuur programmeren in relatie tot ruimtelijkeeconomische ontwikkelingen, slimme regionale energieoplossingen uitwerken.

Samenhang nationaal, regionaal en lokaal beleid en programma’s - 42

Actieplan netcongestie Gelderland

Provincie, TenneT en Liander

Uitvoeringsplan

Via Energyboard Gelderland, maatregelenpakket met betrokkenheid van partijen (2024): • Congestiemanagement en technische ingrepen: Het plan bevat maatregelen zoals het bevorderen van hybride warmtepompen, slimme laadpalen voor elektrische voertuigen, netbewuste woningbouw, en tijdelijke regelbare energieopwekking. • Flexibele energieopwekking: Het inzetten van tijdelijke regelbare energiebronnen, zoals gasgestookte generatoren, wordt toegepast in gebieden waar de netbelasting het hoogst is. • Netbewust bouwen en laden: Het actieplan streeft naar netbewuste woningbouw en het verbeteren van laadinfrastructuur om piekbelastingen te verminderen.•Samenwerking en gezamenlijke aanpak: provincies, netbeheerders en ministeries werken samen om de capaciteit van het elektriciteitsnet te verbeteren en de energietransitie te ondersteunen.

PMIEK 1.0 (2023) PMIEK 2.0 (in voorbereiding)

Provincie

Afwegingskader en prioritering

• Het PMIEK is gericht op projecten die voldoen aan de twee uitgangspunten voor de provinciale inzet in het energiesysteem zoals vastgelegd in het beleidskader GEIS: provinciaal belang en energiedragers die duurzaam opgewekt kunnen worden. • Het betreft voor deze versie van het PMIEK energie-infrastructuurprojecten die reeds gepland zijn en van provinciaal belang zijn. Het gaat daarnaast ook om projecten die noodzakelijk zijn voor het realiseren van het energiesysteem van de toekomst, op basis van verwachte en gewenste ruimtelijk-economische ontwikkelingen. Het PMIEK krijgt elke twee jaar een update.

Verrijkte RES 1.0

Groene Metropoolregio (GMR) en 16 gemeenten

Kader In procedure bij alle besturen (nov 2024)

• 6 gemeenten, de provincie Gelderland, drie waterschappen en netbeheerder Liander werken in deze regio samen aan een Regionale energiestrategie (RES). De RES 1.0 is vastgesteld in 2021. • De afspraken uit de RES worden vertaald naar omgevingsbeleid. Hiervoor is in 2023 een milieueffectrapportage (plan-MER) uitgevoerd. • In de RES 1.0 is afgesproken dat de metropoolregio Arnhem Nijmegen 1,62 TWh duurzame elektriciteit bijdraagt voor 2030 aan de nationale opgave. • Voor het bod uit de RES 1.0 is een afwegingskader opgesteld en zijn de volgende criteria opgenomen: ruimtelijke kwaliteit in relatie tot de opgave, het maatschappelijk en bestuurlijk draagvlak, de energieopbrengst en kostenefficiëntie (systeemefficiëntie) van de maatregelen. Er is ook gekeken naar kansen om de energieopgave te combineren met andere geplande of gewenste ingrepen in het landschap, de zogenaamde integraliteit (koppelkansen). Tot slot is de kansrijkheid van grootschalige opwekking van zon- en windenergie getoetst aan belemmerend beleid rond bijvoorbeeld natuur, defensie, veiligheid.

Regionale structuur warmte

GMR en 16 gemeenten

Kader

De Regionale structuur warmte brengt de vraag naar, het aanbod aan en de infrastructuur van warmte in kaart. Het is onderdeel van de RES.

Samenhang nationaal, regionaal en lokaal beleid en programma’s - 43

Regionaal uitvoeringsplan GMR en 16 energiesysteem Groene gemeenten Metropoolregio

Kader

Het Regionaal uitvoeringsplan energiesysteem is opgebouwd uit vier programmalijnen: • Netbewuste nieuwbouw. • Netbewuste warmtetransitie van de bestaande bouw en glastuinbouw. • Koppeling van vraag en aanbod en buffering van energie in de regio. • Efficiëntere inzet van grootschalige opwek.

Samenhang nationaal, regionaal en lokaal beleid en programma’s - 44

Lokaal Bron

Opgesteld door

Status

Input voor EvA

Plan lokaal programmeren Liander (inclusief prioriteitenlijst Liander)

Ambtelijk document, nog dynamisch

Het Plan lokaal programmeren Liander richt zich op het verbeteren van de netcapaciteit voor de energietransitie in Arnhem. De prioriteitenlijst toont welke buurten prioriteit hebben voor het plaatsen van trafo’s. • Netbewust ontwikkelen: Focus op buurtaanpak voor de uitbreiding van het elektriciteitsnet, met doel van 40 middenspanningsruimtes per jaar en gezamenlijke identificatie van prioritaire buurten.•Samenwerking en afstemming: Coördinatie tussen verschillende initiatieven, zoals warmteoplossingen en elektrisch vervoer, en afstemming op netkwaliteit en netontwerpen per buurt. • Efficiëntie en urgentie: Tijdige netuitbreiding en focus op het voorkomen van inefficiënte tijdelijke oplossingen, met prioriteit voor urgente buurten.

Buurtaanpak Liander

Werkafspraken in de maak

Omdat Liander zo snel mogelijk aan de slag wil met de ‘buurtaanpak’, verkennen we in welke buurten we al met voldoende zekerheid aan de slag kunnen en hoe het energiesysteem er daar uit komt te zien. Het doel is om via de buurtaanpak circa 40 middenspanningsruimtes per jaar bij te plaatsen.

Vastgesteld door college 2024

• De Arnhemse routekaart 2024 en het convenant SEB hebben tot doel de uitstoot van kooldioxide, fijnstof en stikstofoxiden te verlagen. Met de routekaart wordt een meerjarenperspectief gegeven aan de aannemers die werken voor Arnhem. • Toont de minimale emissie-eisen voor mobiele werktuigen en logistiek in de bouw. Vanaf 2035 wordt voor bijna alle categorieën 100 procent zero-emissie geëist. Dit betekent een grote elektriciteitsvraag in de uitvoeringsfase (en een grotere vraag naar bouwaansluitingen en (mobiele) accusystemen).

Vastgesteld

• Onze uiteindelijke ambitie is een energie- en klimaatneutrale gemeentelijke organisatie. • Ambitie: in 2026 70 procent CO2-reductie en in 2030 85 procent CO2-reductie vergeleken met 2018.

Liander

Routekaart schoon en Gemeente emissieloos bouwen (SEB)

Klimaatplan Arnhem (energiemanagementplan in het kader van de CO2prestatieladder)

Gemeente

Samenhang nationaal, regionaal en lokaal beleid en programma’s - 45

Visie circulaire economie Arnhem

Gemeente

Vastgesteld

• Circulaire transitie door innovatie en samenwerking: bedrijven stimuleren om te innoveren en grondstoffen slim te gebruiken, gericht op een volledig circulaire economie in 2050. • Afvalreductie en hergebruik: nieuw grondstoffenverbruik vermijden door de levensduur van producten te verlengen en door efficiënt grondstoffenverbruik, hergebruik en recycling. De doelstelling is om restafval per inwoner in 2025 ruim onder de 100 kg te houden door verbeterde afvalscheiding en recycling. • Circulair inkoopbeleid en gemeentelijke rol: we passen het principe ‘circulair tenzij’ toe in gemeentelijke inkoop en aanbestedingen, met de gemeente als voorbeeld door eigen vastgoed circulair te verduurzamen en circulair te bouwen. • Slim ruimtegebruik en circulair bouwen: leegstaand vastgoed benutten voor transformatie en circulair bouwen binnen de bestaande stad, waardoor grondstoffenverbruik en de noodzaak voor nieuwe bouwlocaties geminimaliseerd worden.

Strategie klimaatadaptatie

Gemeente

Vastgesteld door raad 2021

• Klimaatbestendige stad ontwikkelen: verdichting combineren met klimaatadaptatie door 10 procent minder verharding te realiseren en meer groen en water toe te voegen. Bij nieuwbouw en renovaties de omgeving waterbestendig maken en openbare ruimte inrichten voor opvang van extreme regenval. • Weerbaarheid tegen klimaatverandering vergroten: Negatieve effecten van hitte, droogte en wateroverlast verminderen door gerichte ruimtelijke aanpassingen en slimme integratie van klimaatadaptieve maatregelen met andere stedelijke ambities zoals biodiversiteit en leefbaarheid. • Integraal en gebiedsgericht aanpakken: kwetsbaarheden in kaart brengen, risicodialogen voeren, koppelkansen benutten bij nieuwe ontwikkelingen. Werken met een uitvoeringsagenda en gebiedsgerichte strategieën om adaptieve maatregelen effectief te implementeren. • Samenwerking en bewustwording stimuleren: inwoners, Rijkswaterstaat, en waterschappen betrekken bij plannen om waterveiligheid te verbeteren en bewustwording te vergroten over de impact van klimaatverandering op de stad en haar bewoners.

Economische agenda 2021-2025

Gemeente

Vastgesteld door college 2022

• Grenzen en verantwoordelijkheden respecteren: economische groei ondersteunt maatschappelijke transities, respecteert planetaire grenzen en wordt bijgestuurd als deze grenzen worden overschreden. • Inclusieve werkgelegenheid en economische veerkracht: werkgelegenheid bevorderen via (om)scholing, met speciale aandacht voor kwetsbare groepen. Economisch herstel en groei stimuleren na de Covid-19-crisis door ondernemers te ondersteunen en sterke sectoren te versterken. • Klimaatneutraliteit en innovatie als motoren: de energietransitie en circulaire economie bieden kansen voor innovatie, nieuwe bedrijvigheid en werkgelegenheid. Investeer in research, startups, en cross-sectorale innovaties om economische en maatschappelijke uitdagingen aan te pakken. • Integrale en duurzame stedelijke ontwikkeling: economische groei combineren met duurzaamheidsdoelen en behoud van de groene omgeving. Ruimtelijke functies zoals wonen, werken en recreatie afstemmen in de Omgevingsvisie, met focus op innovatie en leefkwaliteit.

Samenhang nationaal, regionaal en lokaal beleid en programma’s - 46

IHP Onderwijsinstellingen Gemeente

Kader Raad 2024

• Duurzame kansen benutten: bij renovatie en nieuwbouw staan energie-efficiëntie, biodiversiteit, klimaatadaptatie en circulariteit centraal, met ambitieuze maar haalbare doelen. • Samenwerking en gedeelde verantwoordelijkheid: gemeente en schoolbesturen werken samen aan duurzame doelen en delen verantwoordelijkheden, inclusief financiële bijdragen voor verduurzamingsstappen zoals van BENG naar ENG. • Klimaatadaptatie en biodiversiteit integreren: projecten zijn gericht op hittestressreductie, waterbeheer, vergroening en natuurinclusief ontwerpen, met ruimte voor extra investeringen waar nodig. • Circulair bouwen met toekomstgericht ontwerp: schoolgebouwen voldoen aan strikte circulaire bouwnormen (MPG ≤ 0,5) en vrijwillige renovatiestandaarden (energielabel A+++), waarmee ze voorbereid zijn op toekomstige verplichtingen en langdurige duurzaamheidsprestaties garanderen.

Samenhang nationaal, regionaal en lokaal beleid en programma’s - 47

Bijlage 3. Bouwstenen Arnhemse energiesysteem Hierom maken we EvA - 48

Onderstaande tabellen geven een overzicht van de bouwstenen voor energiebronnen en energieopslag. Groen (dat kan), oranje (ja, tenzij) en rood (dat past ons niet) geven de mate aan waarin deze bouwstenen passen bij onze waarden en ontwerpprincipes, op basis van de kennis van nu.

Energiebron

Installatie

Schaalniveau

Energiedrager

TRL10

Beschrijving

Toelichting

Aquathermie

Warmtepomp

Klein (woning, buurt, klein bedrijf)

Warmte

9: Technisch en commercieel gereed

Water via warmtewisselaar, waarbij warmte wordt onttrokken aan het rivierwater en overgedragen aan een warmtepomp. De warmtepomp verhoogt deze warmte naar een geschikt niveau voor gebouwverwarming of industriële processen. Het afgekoelde water wordt daarna teruggevoerd naar de rivier.

Bewezen techniek, in combinatie met Arnhemse ligging aan water

Bodem (gesloten systeem) geothermie

Verticale bodemlus + warmtepomp

Klein (woning, buurt, klein bedrijf)

Warmte/koude Elektriciteit

9: Technisch en commercieel gereed

Een vloeistof circuleert door buizen in de bodem (50/200 meter diep) en neemt daar warmte op (of geeft die af). De warmtepomp verhoogt de temperatuur voor verwarming of verlaagt deze voor koeling. Er is geen direct contact met grondwater.

Bewezen techniek, op veel plekken in Arnhem toepasbaar behalve bij leemlagen

Water IJssel

Waterkrachtcentrale

middel (wijk, groot bedrijf)

Elektriciteit

9: Technisch en commercieel gereed

De stroming van het rivierwater wordt gebruikt om turbines aan te drijven. Omdat de IJssel een relatief langzame stroming heeft, worden vaak speciale waterkrachtwerken nodig. Het is een kleinschalige oplossing en complex met het waterschap en Rijkwaterstaat.

Bewezen techniek, IJssel stroom snel genoeg

Geothermie (HT/MT)

Warmtewisselaar

middel (wijk, groot bedrijf)

Warmte

9: Technisch en commercieel gereed

Het onttrekken en opslaan van warmte een diepte van meer dan 500m. Warm water van 40–120 °C wordt omhoog gepompt via een productieput. Via een warmtewisselaar wordt de warmte overgedragen aan een warmtenet of industriële installatie.

Bewezen techniek, bodemonderzoek bij Elst laat potentiële bron zien (ca. 2500 Arnhemse woningen)

Water riolering, Riothermie (TEA)

Warmtepomp

Klein (woning, buurt, klein bedrijf)

Warmte

9: Technisch en commercieel gereed

Warmte onttrekken aan rioolwater. Het water stroomt langs een warmtewisselaar, waarbij warmte wordt onttrokken en overgedragen aan een warmtepompsysteem. De warmtepomp verhoogt de temperatuur om gebouwen of processen te verwarmen.

Bewezen techniek, geschikt voor kleinschalige toepassing op specifieke locaties.

10 Technology Readiness Level Bouwstenen Arnhemse energiesysteem - 49

Energiebron

Installatie

Schaalniveau

Energiedrager

TRL

Beschrijving

Toelichting

Wind

Windturbine

groot (regio, stad, bedrijventerrein)

Elektriciteit

9: Technisch en commercieel gereed

Zeer efficiënte manier om hernieuwbare energie op te wekken. Een Bewezen techniek, afhankelijk van nieuwe windturbine heeft een opgesteld vermogen van ca. 4-5 MW. landschappelijke inpassing.

Wind en zon

Windturbine voor verticale luchtstroom

groot (regio, stad, bedrijventerrein)

Elektriciteit

9: Technisch en commercieel gereed

Het gaat om hoge gebouwen én PV opwek met luchtkoeling, Ibis Powernest.

Bewezen techniek, aangetoond rendabel voor 10 hoogste gebouwen van Arnhem.

Zon

Zonnepaneel op overkapping; vaak parkeerplaats

groot (regio, stad, bedrijventerrein)

Elektriciteit

9: Technisch en commercieel gereed

Een zonnepaneel zet zonlicht om in elektriciteit via het fotovoltaïsche effect. Het is een zeer efficiënte manier om hernieuwbare energie op te wekken. Een nieuw zonnepaneel levert 300-350 kWh per jaar op

Bewezen techniek, grootschalig toegepast en zeer efficient.

Zon

Zonnepaneel op dak

Klein (woning, buurt, klein bedrijf)

Elektriciteit

9: Technisch en commercieel gereed

Bewezen techniek, grootschalig Een zonnepaneel zet zonlicht om in elektriciteit via het toegepast en zeer efficiënt. fotovoltaïsche effect. Een paneel op dak maakt multifunctioneel ruimtegebruik mogelijk. Een nieuw zonnepaneel levert 300-350 kWh per jaar op.

Zonthermie

Zoncollector

Klein (woning, buurt, klein bedrijf)

Warmte

9: Technisch en commercieel gereed

Een PVT-zonneboiler combineert een zonnepaneel en een zonnecollector in één systeem. Het zonnepaneel wekt elektriciteit op uit zonlicht, terwijl de geïntegreerde zonnecollector warmte opvangt om. Het is nadeel is de lange terugverdientijd.

Zon op gevel

Zonnepaneel op gevel

Klein (woning, buurt, klein bedrijf)

Elektriciteit

9: Technisch en commercieel gereed

Bewezen techniek, hoge Een zonnepaneel zet zonlicht om in elektriciteit via het opbrengst en kansrijk fotovoltaïsche effect. Een paneel op de gevel maakt voor hoogbouw. multifunctioneel ruimtegebruik mogelijk. Een nieuw zonnepaneel levert 300-350 kWh per jaar op en is minder efficiënt dan een paneel op dak.

Bewezen kansrijk voor Arnhem, mogelijk in combinatie met PV.

Bouwstenen Arnhemse energiesysteem - 50

Biomassa

Pyrolyse biomassa

Klein (woning, buurt, klein bedrijf)

Biochar (vaste koolstof)

8: Product is compleet operationeel

Biomassa pyrolyse is een thermochemisch proces waarbij organisch materiaal wordt verhit zonder zuurstof. Hierdoor ontstaan bioolie, synthetisch gas en biochar. Deze producten kunnen worden gebruikt als brandstof of grondstof voor industriële toepassingen. De meest geschikte toepassing is vlak bij een fabriek die vol/ continue warmte kan afnemen. Bij dit proces komt geen CO2 vrij.

Techniek in de praktijk toegepast in o.a. Duitsland en Scandinavië, kansrijk alternatief voor grote gasverbruikers.

Water Riool­ waterzuiveringinstallatie (TEA)

Warmtepomp

Klein (woning, buurt, klein bedrijf)

Warmte/koude Elektriciteit

8: Product is compleet operationeel

Bij rioolwaterzuiveringsinstallaties (RWZI) wordt relatief warm afvalwater gebruikt als warmtebron. Het water stroomt langs een warmtewisselaar, waarbij warmte wordt onttrokken en overgedragen aan een warmtepompsysteem. De warmtepomp verhoogt de temperatuur om gebouwen of processen te verwarmen.

Techniek in de praktijk toegepast, grootschalige bron. Arnhem heeft twee grote RWZI’s vlak bij de stad.

Zonthermie

Zoncollector Asfalt gravel sportvelden (T) Warmtewisselaar/ warmtepomp

Klein (woning, buurt, klein bedrijf)

Warmte

8: Product is compleet operationeel

Sportveld functioneert als grote zonnecollector. Onder het veld worden buizen met vloeistof (zoals water of glycol) aangelegd. Overdag warmt de zon het veld op, en de vloeistof op. De opgevangen warmte wordt vervolgens opgeslagen in een bodemopslagsysteem of buffervat en later gebruikt voor bijvoorbeeld gebouwverwarming of warm tapwater. Eventueel i.c.m. een warmtepomp om de temperatuur op te waarderen.

Techniek in de praktijk toegepast, bewezen kansrijk voor Arnhem.

Biomassa

Vergisting

Klein (woning, buurt, klein bedrijf)

Groen gas

9: Technisch en commercieel gereed

Biomassa vergisting is een proces waarbij organisch materiaal, zoals mest of gft-afval, in afwezigheid van zuurstof wordt afgebroken door micro-organismen. Hierbij ontstaat biogas, dat gebruikt kan worden als duurzame energiebron. Het restproduct, digestaat, kan dienen als meststof. Als biogas lokaal wordt gemaakt van herbruikbare grondstoffen, afkomstig uit lokale afvalstromen is het een circulair onderdeel van het Arnhemse energiesysteem. Biogas dat niet voldoet aan deze duurzaamheidscriteria wordt niet ingezet in het toekomstbestendige energiesysteem.

Bewezen techniek, kan een duurzaam alternatief zijn voor aardgas mits aan duurzaamheidsvoorwaarden wordt voldaan en het voldoende beschikbaar komt.

Bouwstenen Arnhemse energiesysteem - 51

Lucht

Warmtepomp buitenlucht

Klein (woning, buurt, klein bedrijf)

Warmte/koude Elektriciteit

9: Technisch en commercieel gereed

Bewezen techniek, kan duurzaam Een luchtwarmtepomp haalt warmte uit de buitenlucht, zelfs bij lage temperaturen. De warmtepomp verhoogt de temperatuur voor alternatief zijn mits gebruik wordt gemaakt van hernieuwbare verwarming of verlaagt deze voor koeling. elektriciteit en rekening wordt gehouden met piekgebruik.

Restwarmte (HT/MT)

Warmtewisselaar

Klein (woning, buurt, klein bedrijf)

Warmte

9: Technisch en commercieel gereed

HT en MT restwarmte, bijvoorbeeld vanuit zware industrie, kan direct gebruikt worden in een warmtenet, zonder opwaardering. Via een warmtewisselaar wordt de restwarmte overgebracht op een warmtenet.

Bewezen techniek, kan duurzaam alternatief zijn mits afkomstig uit duurzame restwarmtebronnen.

Wind

Urban wind (kleine windmolen

Klein (woning, buurt, klein bedrijf)

Elektriciteit

9: Technisch en commercieel gereed

Kleine windturbines op daken van gebouwen. Arnhem is een windarme stad, kleine turbines zijn relatief duur. Wind op dakhoogte is veel zwakker dan op grote hoogte.

Bewezen techniek, kostbaar voor Arnhem vanwege weinig productiepotentieel.

Zon op land

Zonnepaneel op land (vaak zonneveld)

Goot (regio, stad, bedrijventerrein)

Elektriciteit

9: Technisch en commercieel gereed

Een zonnepaneel zet zonlicht om in elektriciteit via het fotovoltaïsche effect. Het is een zeer efficiënte manier om hernieuwbare energie op te wekken. Een nieuw zonnepaneel levert 300-350 kWh per jaar op

Bewezen techniek, inefficiënt grondgebruik. Interessant bij meervoudig grondgebruik.

Zon/Wind

Airconditioner

Klein (woning, buurt, klein bedrijf)

Elektriciteit

9: Technisch en commercieel gereed

Bewezen techniek, mits gebruik Een airconditioner onttrekt warmte uit de binnenvlucht en voert deze naar buiten af. Een airconditioner verbruikt veel elektriciteit en gemaakt van hernieuwbare elektriciteit en rekening wordt is daarom geen wenselijke optie voor koeling. gehouden met piekgebruik.

Zon/Wind + Biomassa

Kraken van groen gas om waterstof te maken.

Klein (woning, buurt, klein bedrijf)

Groene/blauwe 7: Technisch en Waterstof commercieel gereed

Het kraken van groen gas (biogas of methaan) is een proces waarbij methaan (CH₄) wordt gesplitst in waterstof (H₂) en koolstof (C) of CO2. Wanneer het een zuurstofvrije verbranding is komt er geen CO2 vrij.

Bodem (gesloten systeem)

Horizontale bodemlussen + warmtepomp

Klein (woning, buurt, klein bedrijf)

Warmte/koude Elektriciteit

Een vloeistof circuleert door buizen in de bodem (1,5 meter diep) en Bewezen techniek, vanwege neemt daar warmte op (of geeft die af). De warmtepomp verhoogt horizontale bodemlussen de temperatuur voor verwarming of verlaagt deze voor koeling. Er is grootruimtebeslag. geen direct contact met grondwater.

9: Technisch en commercieel gereed

Techniek nog in ontwikkeling, kan interessant zijn als lokaal circulair product.

Bouwstenen Arnhemse energiesysteem - 52

Houtige biomassa verbranding

Klein (pelletkachel) of groot (centrale)

Klein of groot

Stoom, Warmte 9: Technisch en en elektriciteit commercieel gereed

Bewezen techniek, voor Vorm van energie door verbranding van hout c.q. houtachtige grootschalige toepassing hout materialen. Wordt soms hernieuwbaar genoemd aangezien hout een natuurlijk product is. Kan klein- en grootschalig worden ingezet. nodig en stoot vervuilende en ongezonde emissies uit op locatie.

Kernsplijting

Kerncentrale

Groot (regio, stad, bedrijventerrein)

Elektriciteit

9: Technisch en commercieel gereed

Een kerncentrale wekt elektriciteit op via kernsplijting: in de reactor Bewezen techniek, niet duurzaam, schaarste grondstoffen nodig en worden uraniumatomen gesplitst, wat veel warmte oplevert, die schadelijk afval. stoom opwekt om een turbine en generator aan te drijven

Zon/Wind

Elektrische CV ketel

Klein (woning, buurt, klein bedrijf)

Elektriciteit

9: Technisch en commercieel gereed

Een elektrische cv-ketel verwarmt water door elektrische weerstandselementen die warmte produceren wanneer er stroom doorheen loopt.

Bewezen techniek, hoge elektriciteitsvraag.

Water Rijn

Waterkrachtcentrale

middel (wijk, groot bedrijf)

Elektriciteit

9: Technisch en commercieel gereed

De stroming van het rivierwater wordt gebruikt om turbines aan te drijven. Omdat de IJssel een relatief langzame stroming heeft, worden vaak speciale waterkrachtwerken nodig. Het is een kleinschalige oplossing en complex met het waterschap en Rijkwaterstaat.

Bewezen techniek, Rijn stroomt niet snel genoeg

Mechanische druk

Piezo element

Klein (woning, buurt, klein bedrijf)

Elektriciteit

7: Technisch en commercieel gereed

Elektriciteitsopwekking door mechanische druk (wegdek, voetpaden). Deze opwekmethode is getest, maar is duur en ­ultra-kleinschalig.

Techniek in ontwikkeling, vooralsnog klein potentieel.

Kernsplijting

Kleine kerncentrale (SMR)

Groot (regio, stad, bedrijventerrein)

Elektriciteit

6: Demonstratie prototype in operationele omgeving

Een SMR (Small Modular Reactor) is een compacte kernreactor die werkt volgens hetzelfde principe als grote kerncentrales: splijting van uranium levert warmte, die stoom opwekt om een turbine en generator aan te drijven.

Techniek nog in vroeg fase, niet duurzaam, schaarste grondstoffen nodig en schadelijk afval.

Water riolering

Waterturbine

Klein (woning, buurt, klein bedrijf)

Elektriciteit

6: Demonstratie Kleine waterturbines op plekken waar veel rioolwater bergafwaarts stroomt. Wordt nog nergens in Nederland gedaan. prototype in operationele omgeving

Techniek nog in vroege fase. Kent hoge kosten en nog niet toegepast.

Bouwstenen Arnhemse energiesysteem - 53

Energieketen: Opslag

Techniek

Opslagtermijn

Schaalniveau

Energiedrager

TRL

Beschrijving

Toelichting

Batterij Li-Ion

Uren tot dagen

Klein (buurt, klein bedrijf)

Elektriciteit

9: Technisch en commercieel gereed

Elektriciteitsopslag in een Li-ion batterij. Geschikt voor korte termijn opslag en snelle netbalancering. Voor opslag van dagen, weken, of maanden zijn li-ion batterijen minder geschikt, i.v.m. de kosten en de kort cyclische opslagmogelijkheid.

Bewezen techniek, noodzakelijk voor korte termijn opslag. Bewuste inkoop met oog voor productie en grondstoffengebruik.

Warm water tank groot (TTES)

Uren, dagen, maanden

Klein (buurt, klein bedrijf)

Warmte/koude

9: Technisch en commercieel gereed

Warmteopslag in een grote, goed geïsoleerde tank. De temperatuur van het water kan variëren van 30 tot 90 graden Celsius. Bij seizoensopslag zijn het vaak ondergrondse tanks. Als er behoefte is aan warmte, kan het water via een warmtenet naar woningen worden gepompt. Nadeel, het neemt veel ruimte in beslag (lage energiedichtheid).

Bewezen techniek, benodigde ruimte belangrijk aandachtspunt.

Warm water tank klein (TTES)

Uren, dagen, maanden

Klein (buurt, klein bedrijf)

Warmte/koude

9: Technisch en commercieel gereed

Warmteopslag in een kleine goed geïsoleerde tank. De temperatuur van het water kan variëren van 30 tot 90 graden Celsius. Bij seizoensopslag zijn het vaak ondergrondse tanks. Als er behoefte is aan warmte, kan het water naar de woning worden gepompt. Nadeel, het neemt veel ruimte in beslag (lage energiedichtheid)

Bewezen techniek, benodigde ruimte belangrijk aandachtspunt.

WKO met een open systeem

Maanden

Klein (woning, buurt, klein bedrijf)

Warmte/koude Elektriciteit

9: Technisch en commercieel gereed

Grondwater wordt uit een bron opgepompt en gebruikt om warmte of koude uit te wisselen via een warmtepomp. Daarna wordt het water terug in de bodem gebracht via een retourbron. Het systeem maakt direct gebruik van de temperatuur van het grondwater.

Bewezen techniek, kan grootschalig in Arnhem worden toegepast met uitzondering van gebieden met leemlaag.

Maanden

Klein (woning, buurt, klein bedrijf)

Groene waterstof

8: Technisch en commercieel gereed

Elektrolyse van water splitst water (H₂O) in waterstof (H₂) en zuurstof (O₂) met behulp van elektriciteit. Waterstof is enkel een energiedrager, je hebt elektriciteit (van zon of wind) nodig om waterstof te kunnen maken.

Techniek in de praktijk toegepast, heeft markt nodig om rendabel te zijn.

Winning en infiltratiebronnen + warmtepomp Elektrolyse waterstof

Bouwstenen Arnhemse energiesysteem - 54

Faseovergang (PCM)

Maanden

Klein (buurt, klein bedrijf)

Warmte/koude

8: Demonstratie PCM opslag maakt gebruik van de energie die opgeslagen zit in de vast-vloeibaar fase overgang. De PCM-technologie wordt nog niet prototype in op grote schaal commercieel toegepast. Je kunt warmte of koude testomgeving voor enkele uren tot dagen opslaan.

Vliegwiel

Uren, dagen

Klein

Elektriciteit

8: Product is compleet operationeel

Vaste stof, gesteente of metaal (ETES)

Weken

Klein (buurt, klein bedrijf)

Warmte/koude

7: Demonstratie Elektrische energie wordt omgezet in warmte en opgeslagen in een vaste stof, zoals steen, zand, beton of keramiek. Kan dagen tot prototype in weken energie opslaan, CESAR is een bekend voorbeeld. Een nadeel testomgeving is dat het veel ruimte vraagt, evt. kan het ook ondergronds.

Techniek nog in ontwikkeling, zeer interessant voor seizoensopslag van warmte mits voldoende ruimte beschikbaar is.

Thermo­ chemische ­ aterialen m (TCM)

Weken

Klein (buurt, klein bedrijf)

Warmte/koude

6: Demonstratie Opslag via chemische reacties die warmte opslaan en later vrijgeven, bijvoorbeeld opslag in zoutkristallen. Is nog niet verder prototype in dan pilot fase, er zijn nog geen commerciële projecten. testomgeving

Techniek nog in vroege fase.

Waterstof (onder druk of vloeibaar)

Maanden

Elk schaalniveau

Moleculen

6: Demonstratie Waterstof kan worden opgeslagen als gas onder hoge druk, in vloeibare vorm bij zeer lage temperaturen. prototype in testomgeving

Techniek nog in vroege fase. Waterstof opslag is te duur voor seizoensopslag, vereist veel ruimte, niet verder dan demonstratie projecten.

E-boiler

Dagen

Klein (woning, buurt, klein bedrijf)

Elektriciteit

9: Technisch en commercieel gereed

Een e-boiler verwarmt water direct met behulp van elektrische weerstandselementen binnenin het boilervat. Er zijn twee soorten e-boilers: heet water en stoom boilers. De boilers zijn flexibel inzetbaar en een mogelijkheid voor mitigatie in netcongestie.

Bewezen techniek, vraag gebruik van hernieuwbare elektriciteit en netbewuste inzet i.v.m. piekvraag.

Druklucht (CAES)

Maanden

Groot (regio, stad, bedrijventerrein)

Moleculen/

9: Technisch en commercieel gereed

Compressed Air Energy Storage (CAES) is een technologie waarbij elektrische energie wordt opgeslagen door lucht samen te persen en deze onder hoge druk op te slaan in ondergrondse cavernes, lege gasvelden of andere drukvaste reservoirs. Arnhem heeft geen geschikte locaties (bijv. zoutcavernes hiervoor).

Bewezen techniek, geen zoutcavernes en grotten in Arnhem die geschikt zijn.

Elektriciteit

Vliegwiel slaat elektriciteit op in kinetische elektriciteit door roterende massa, en kan makkelijk worden ontladen door vliegwiel af te remmen. Techniek geschikt voor piekverbruik op specifieke locaties, zoals een bouwplaats.

Techniek in de praktijk toegepast. Heeft specifieke ruimte nodig.

Techniek in de praktijk toegepast, alleen voor specifieke toepassingen.

Bouwstenen Arnhemse energiesysteem - 55

Steentoren

Uren, dagen

Klein (buurt, klein bedrijf)

Elektriciteit

9: Technisch en commercieel gereed

Elektriciteit opslaan door massa omhoog te takelen en wanneer nodig door zakken en weer terug te geven. Er zijn enkel pilot installaties, het systeem lijkt te kostbaar.

Stuwmeren/ valmeren (PHES)

Maanden

Groot (regio, stad, bedrijventerrein)

Moleculen

9: Technisch en commercieel gereed

Elektriciteit opslaan door water omhoog te pompen en indien nodig Bewezen techniek, te weinig hoogteverschil in Arnhem. weer naar beneden te laten stromen. Arnhem heeft onvoldoende hoogteverschil en onvoldoende ruimte voor reservoirs. Een valmeer aanleggen is ook niet rendabel (vergt tientallen km2).

Kuil thermische opslag (PTES)

Maanden

Klein (buurt, klein bedrijf)

Warmte/koude

7: Demonstratie prototype in operationele omgeving

Opslag van warmte in grote gegraven kuilen, die met water worden gevuld; dit wordt in Denemarken op verschillende plekken succesvol. Het vergt echter veel ruimte en kan alleen i.c.m. lage afgifte temperatuur in de woning.

Techniek nog in ontwikkeling. Te veel ruimte vraag voor Arnhem.

Vleibare luchtopslag (LAES)

Maanden

Groot (regio, stad, bedrijventerrein)

Moleculen

7: Demonstratie prototype in operationele omgeving

Liquid Air Energy Storage (LAES) is een technologie waarbij lucht wordt samengeperst en sterk afgekoeld tot een vloeibare toestand (rond −196 °C). Deze vloeibare lucht wordt opgeslagen in goed geïsoleerde tanks. Wanneer energie nodig is, wordt de vloeibare lucht weer verdampt en verwarmd, waarbij het sterk uitzet en onder hoge druk komt. Deze hoge druk drijft vervolgens een turbine aan die elektriciteit opwekt.

Techniek nog in ontwikkeling. Allen kosteneffectief op nationale schaal.

Batterij Redox flow

Uren, dagen

Klein (buurt, klein bedrijf)

Elektriciteit

6: Demonstratie Een Redox flow batterij is een type batterij waarbij de energie wordt opgeslagen in vloeibare elektrolytoplossingen die door een prototype in elektrochemische cel worden gepompt. Voordeel, deze batterij testomgeving is snel en flexibel in te zetten, bijvoorbeeld voor netbalancering. Daarnaast is deze minder brandbaar dan een Li-ion batterij. Nadeel is, de batterij neemt veel ruimte in (lage energiedichtheid), is duur, en heeft een lagere efficiëntie dan een li-ion batterij.

Techniek nog in vroege fase.

Elk schaalniveau

Moleculen/ Warmte

6: Demonstratie Opslag van thermische energie in gesmolten zout bij hoge temperaturen. Geschikt voor seizoensopslag prototype in testomgeving

Techniek nog in vroege fase.

Gesmolten zout/ Maanden thermochemisch materiaal (TCM)

Bewezen techniek, te veel ruimte nodig die niet beschikbaar is.

Bouwstenen Arnhemse energiesysteem - 56

Bijlage 4. Verklarende woordenlijst

Hierom maken we EvA - 57

Buurt Gebiedsniveau waarop we de energietransitie met bewoners en bedrijven vormgegeven. Dit kan afwijken van de CBS-indeling. Ook werklocaties zijn onderdeel van buurten.

Klimaatadaptatie Aanpassingen aan de leefomgeving om de gevolgen van klimaatverandering (zoals hitte, droogte, wateroverlast) op te vangen.

Conversie Het omzetten van energie van de ene vorm naar de andere, zoals elektriciteit naar warmte met een warmtepomp.

Milieueffectrapportage (MER) Onderzoek naar de milieueffecten van plannen of projecten, als basis voor besluitvorming.

Conversieverlies Energieverlies dat optreedt bij conversie, bijvoorbeeld wanneer elektriciteit wordt omgezet naar warmte of opgeslagen in batterijen. Energiecultuur De manier waarop overheden, netbeheerders, bedrijven, bewoners, energieproducenten en andere stakeholders samen werken aan het energiesysteem van de toekomst. Energiegebied Een of meerdere buurten met vergelijkbare energiekenmerken waar passende energieoplossingen samenkomen in één aanpak. Energie-infrastructuur Fysieke netwerken zoals elektriciteitskabels, warmtenetten, gasleidingen, transformatorstations, opslagvoorzieningen en laadinfrastructuur. Energiesysteem Het geheel van opwek, vraag, infrastructuur, opslag, conversie en gebruik van energie in verschillende vormen (elektriciteit, warmte, waterstof, etc.). Energietransitie De overstap van fossiele naar duurzame energiebronnen, met als doel een schoon, betrouwbaar en eerlijk energiesysteem. Handelingsperspectief Concrete mogelijkheden voor bewoners, bedrijven of gemeente om bij te dragen aan en te handelen binnen de energietransitie.

Netcongestie Situatie waarin er onvoldoende capaciteit is op het elektriciteitsnet om vraag of aanbod van stroom te transporteren. Ontwerpprincipe Een leidend uitgangspunt voor het vormgeven van het energiesysteem, gebaseerd op waarden zoals efficiëntie of lokale opwek. Plan-MER-plichtig Een plan waarvoor wettelijk verplicht is om een milieueffectrapport (plan-MER) op te stellen vanwege de verwachte impact. PV-opwek Opwek van elektriciteit via zonnepanelen (PV = photovoltaïc). Stakeholder Iedereen die betrokken is bij of invloed ondervindt van de energietransitie, zoals bewoners, bedrijven, netbeheerders of overheden. Startup Een jonge, innovatieve onderneming met groeipotentie, vaak actief in nieuwe technologie of markten, zoals duurzame energie. Bijna Energieneutraal Gebouw (BENG) Bouweisen voor nieuwbouw waarbij gebouwen zeer weinig energie gebruiken en een deel van hun energie zelf opwekken.

Verklarende woordenlijst - 58

Energieneutraal Gebouw (ENG) Gebouw dat over een jaar gemeten net zoveel (duurzame) energie opwekt als het verbruikt. Milieuprestatie Gebouwen (MPG) Maatstaf die de milieubelasting van materialen in een gebouw over de hele levensduur meet. Werklocatie Gebieden in de stad waar bedrijven zijn gevestigd, zoals bedrijventerreinen of kantoorlocaties.

Verklarende woordenlijst - 59