Bijlage - Koersdocument Energie voor Arnhem (EvA) met 4 bijlagen waarvan

Energie voor Arnhem Koersdocument 2025-2030

geeft energie

Hierom maken we EvA - 1

Voorwoord In een tijd waarin de klimaatverandering zich steeds duidelijker laat voelen en energiekosten steeds meer huishoudens onder druk zetten, kiezen wij voor een aanpak waarin duurzaamheid en betaalbaarheid hand in hand gaan. Met Energie voor Arnhem (EvA) zetten we de volgende concrete stap naar een stad die draait op schone, betrouwbare én toegankelijke energiebronnen. Een eerlijke én toekomstbestendige energietransitie: dat is de belofte van Arnhem aan onze inwoners. Arnhem telt 150 energiegebieden. Voor elk gebied bepalen we samen met bewoners en bedrijven wat de beste oplossingen zijn. Geen blauwdruk, maar maatwerk dat recht doet aan de plek en de mensen die er wonen en werken. Zo bouwen we aan een systeem waarin Arnhemmers niet alleen gebruikers zijn, maar ook mede-eigenaar van hun energievoorziening. EvA is het uitvoeringsprogramma van New Energy Made in Arnhem (NEMiA). De energietransitie is meer dan techniek. Het is een sociale opgave die vraagt om samenwerking. De inzet van energiecoaches, het ontstaan van energiegemeenschappen en de keuze voor buurtopslag, collectieve laadpleinen en warmtenetten laten zien dat dit werkt. We investeren in mensen die met kleine stappen grote verschillen maken. Daarbij hebben we nadrukkelijk oog voor huishoudens en bedrijven die steeds meer moeite hebben met het betalen van hun energierekening.

Energie voor Arnhem biedt ook hen perspectief op een lagere energielast en meer grip op hun energiegebruik. Het koersdocument dat voor u ligt, vormt het fundament onder een energiesysteem dat eerlijk, lokaal en toekomstgericht is. We bouwen voort op wat we al geleerd hebben en gaan nu door, en vooral: we versnellen. De energie van onze stad is groot. Met EvA richten we die kracht op een duurzame toekomst, waarin niemand wordt achtergelaten.

Cathelijne Bouwkamp, wethouder Duurzaamheid

Voorwoord - 2

Samenvatting Koers naar een eerlijk en toekomstbestendig energiesysteem

Van visie naar uitvoering

Arnhem werkt aan een energiesysteem dat eerlijk, duurzaam en betrouwbaar is. De ambitie is duidelijk: een klimaatneutraal Arnhem in 2050, waarbij energie toegankelijk en betaalbaar blijft voor iedereen. Met Energie voor Arnhem (EvA) neemt de gemeente het voortouw in deze verbouwing van de stad, samen met bewoners, bedrijven en partners. EvA geeft richting aan hoe we energie opwekken, gebruiken, opslaan en verdelen. Dit doen we zoveel mogelijk lokaal en in balans met onze ruimtelijke, sociale en economische opgaven. We bouwen het energiesysteem op vanuit buurten en werklocaties, waarin passende oplossingen worden ontwikkeld op basis van de energievraag, infrastructuur en lokale bronnen. Energie produceren en gebruiken we dus zoveel mogelijk lokaal, en slaan we op als het nodig is. Zo vermijden we pieken en ontlasten we het netwerk. Dat voorkomt dure en ruimte-intensieve netuitbreidingen.

EvA biedt de kaders voor de energietransitie in Arnhem. Na de zomer werken we dit koersdocument uit in een energietransitieplan. Hierin werken we voor alle buurten en werklocaties, of clusters daarvan, de kansrijke oplossingen uit. Die plannen sluiten we aan op sociale en ruimtelijke opgaven, zoals woningbouw en leefbaarheid.

Een duurzame, solidaire, betrouwbare en betaalbare energietransitie De Arnhemse energietransitie is gestoeld op vijf kernwaarden: duurzaamheid, solidariteit, betaalbaarheid, betrouwbaarheid en eigenaarschap. Daarmee omschrijven we wat we in Arnhem een goed, toekomstbestendig energiesysteem vinden. Deze waarden helpen – mede door de vertaling naar ontwerpprincipes – bij het maken van afwegingen, het ontwerpen van ons lokale energiesysteem en het maken van keuzes voor de oplossingen die we in Arnhem willen toepassen.

Actieve regie op een eerlijke energietransitie voor alle Arnhemmers Bij het vormgeven van het toekomstige energiesysteem werkt de gemeente nauw samen met partners als Liander, Vattenfall, woningcorporaties, energiecoöperaties en buurgemeenten. Arnhem kiest voor actieve regie en past haar rol aan per project: van initiatiefnemer en regisseur tot investeerder en samenwerkingspartner. EvA geeft invulling aan landelijke verplichtingen zoals het Warmteprogramma en bouwt voort op eerder beleid als NEMiA en de transitievisie warmte. De energietransitie raakt alle Arnhemmers – EvA zorgt ervoor dat iedereen mee kan doen én ervan profiteert.

Samenvatting - 3

Inhoudsopgave 1. Hierom maken we EvA

6

Duidelijkheid voor alle Arnhemmers Ons energiesysteem verandert Onze energiebehoefte verandert Regie op de grote verbouwing van de stad Over EvA

7 7 8 9 10

2. Arnhemse waarden

12

Onze ambitie: een eerlijke transitie Onze visie: zoveel mogelijk energie in de stad  Onze waarden: hier moet ons energiesysteem aan voldoen

13 13 13

3. Het stedelijke energiesysteem

17

Samenhang tussen buurten, werklocaties, stad en omgeving Bouwstenen voor elke buurt en werklocatie Bouwstenen kiezen Aanpak per buurt en werklocatie in de praktijk

18 19 20 22

4. We maken EvA met de stad en onze omgeving

26

Samen met andere belanghebbenden Samen met onze omgeving: onze buurgemeenten en medeoverheden

30 31

5. De gemeente aan zet

32

De gemeente neemt actieve regie voor een eerlijke energietransitie Rollen van de gemeente Onze rol in de uitvoering

33 33 33

Bijlage 1. Evaluatie Transitievisie Warmte

35

Bijlage 2. Samenhang nationaal, regionaal en lokaal beleid en programma’s37 Bijlage 3. Bouwstenen Arnhemse energiesysteem

48

Bijlage 4. Verklarende woordenlijst

57

Hierom maken we EvA - 4

Leeswijzer Het Arnhemse energiesysteem gaat veranderen. Als gemeente zijn we daar al een aantal jaren volop mee bezig. Met dit koersdocument maken we voor de gemeenteraad duidelijk welke richting we willen inslaan. En tegelijkertijd is er nog ontzettend veel te doen. Nieuwe inzichten en innovaties leiden er continu toe dat we onze visie en uitgangspunten op de Arnhemse energietransitie blijven actualiseren. We starten dit koersdocument met wat we onder het energiesysteem verstaan en waarom we er werk van maken. We laten vervolgens zien waaraan een nieuw energiesysteem voor Arnhem volgens ons moet voldoen en hoe we aan de slag willen gaan (onze waarden en ontwerpprincipes). Op basis van die waarden geven we een doorkijk naar een toekomstbestendig, robuust en duurzaam Arnhems energiesysteem. We laten zien welke oplossingen daarbij passen en hoe we die uitwerken in onze buurten en op onze werklocaties. De technische bouwstenen die we in Arnhem kunnen en willen toepassen staan in bijlage 3. Vervolgens lichten we toe hoe wij de participatie willen organiseren, want het energiesysteem is van en raakt alle Arnhemmers. Dat we met hen hierover in gesprek gaan en iedereen stimuleren actief mee te doen, staat vast. We sluiten af met de rol van de gemeente. De energietransitie vraagt om een actieve rol van de gemeente.

We beschrijven welke rollen we zien en op welke manier de gemeente aan zet is.

Leeswijzer - 5

1. Hierom maken we EvA

Hierom maken we EvA - 6

Duidelijkheid voor alle Arnhemmers

Ons energiesysteem verandert

Energie hebben we nodig om te wonen, te werken en ons te verplaatsen. Het energiesysteem zorgt ervoor dat op het juiste moment energie beschikbaar is, in de vorm die we nodig hebben zoals warmte en elektriciteit. Dit energiesysteem gaat veranderen: we zitten midden in de energietransitie. Zo’n grote omslag gaat niet vanzelf en we hebben nog veel keuzes maken. Met Energie voor Arnhem (EvA) neemt de gemeente Arnhem, samen met haar inwoners en ondernemers, het stuur in handen. EvA geeft duidelijkheid over de energietransitie, aan onze inwoners, ondernemers én de stad.

In 2050 is Arnhem klimaatneutraal1. Daarom gaan we meer en meer elektrisch rijden, onze woningen en bedrijven duurzaam verwarmen en geen fossiele brandstoffen meer gebruiken voor onze industrie. Hier komen hernieuwbare – en vaak lokale – energiebronnen voor in de plaats. Dat betekent dat we voor de productie van elektriciteit en warmte gebruik maken van de zon, wind, lucht, water, bodem en duurzame restwarmte. Dit geldt voor de bestaande stad én voor woningen die we bouwen, voor de groei van onze bedrijven en voor bedrijven die zich in Arnhem willen vestigen.

Elke gemeente heeft te maken met het veranderende energiesysteem. Dit is voor Arnhem niet anders. Wat wél anders is: Arnhem is een Europees zwaartepunt voor energiekennis en -ondernemerschap. Ruim een eeuw geleden werd Arnhem het centrum van de opkomende elektriciteitssector in Nederland. Sindsdien vestigden en vestigen gespecialiseerde opleidingen, onderzoeksinstituten, ondernemingen, startups en hoofdkantoren van bedrijven die met energie te maken hebben zich in de regio. Omdat we deze centrale rol hebben, voelen wij ons als stad geroepen om een toekomstbestendig energiesysteem te ontwerpen en realiseren.

“Ik ga verhuizen, verbouwen en dan meteen isoleren, maar moet ik ook investeren in een warmtepomp? Wat gaat er in deze buurt gebeuren? En wat kan ik dan nu het beste doen met het oog op de toekomst?” Een Arnhemmer tijdens een buurtgesprek over energie

Het energiesysteem is van alle Arnhemmers Arnhemmers gebruiken én zijn onderdeel van het energiesysteem. Waar onze energie vandaan komt en waar we het gebruiken bepaalt samen met ons gedrag de infrastructuur die nodig is. Bovendien investeren netbeheerders, bewoners, bedrijven, corporaties en anderen steeds meer in het opwekken van duurzame energie en in de systemen die daarvoor nodig zijn. Het energiesysteem is dus van ons allemaal. Het koersdocument geeft richting aan de verandering van ons energiesysteem en is dan ook geschreven in de we-vorm: het is van en voor alle Arnhemmers.

1 Zoals uitgewerkt in New energy made in Arnhem 2020-2030 Hierom maken we EvA - 7

Dit verstaan we onder energiesysteem

Onze energiebehoefte verandert

Met het energiesysteem bedoelen we de hele keten, van vraag (het gebruik) tot en met het aanbod (het opwekken) van energie. Denk aan kabels en leidingen om de energie te transporteren, of batterijen om energie op te slaan. Energie kent verschillende dragers. Denk aan elektriciteit, waterstof, water, groene gassen en brandstoffen2. Ook de conversie van energie (bijvoorbeeld van elektriciteit naar warmte met een warmtepomp) is onderdeel van de infrastructuur.

In Arnhem verbruikten we in 2023 ruim 11.000 TJ3 om te wonen, werken en verplaatsen. Richting 2050 verandert onze energievraag: de vraag neemt toe doordat we nieuwe woningen bouwen, bedrijven groeien en er meer behoefte aan koeling ontstaat (zie ook figuur 2). Tegelijkertijd zorgt energiebesparing – zoals het isoleren van woningen – en efficiënter energieverbruik – zoals elektrisch rijden – ervoor dat energievraag afneemt. Het totale energieverbruik in Arnhem daalt daarmee naar verwachting naar ruim 10.000 TJ in 20504. Voor de huidige energievraag maken we veel gebruik van fossiele bronnen zoals aardgas en brandstof voor voertuigen en machines. In 2050 maken we alleen nog gebruik van duurzame en bij voorkeur Arnhemse energiebronnen, zoals zon, wind, warmte en koude uit natuurlijke bronnen of restwarme vanuit bedrijven en industrie. Naar verwachting groeit het aanbod duurzame bronnen in Arnhem naar circa 8.000 TJ ten opzichte van circa 500 TJ5 op dit moment.

“De uitbreiding van het elektriciteitsnet is noodzakelijk en een zeer grote operatie. De mate van uitbreiding per buurt is sterk afhankelijk van de gekozen buurtoplossing. Netbewust omgaan met elektriciteitsverbruik, decentrale energiesystemen en warmtenetten kunnen een belangrijke rol spelen in het verlichten van de druk op het elektriciteitsnet.” Relatiemanager Liander Figuur 1 Definitie energiesysteem

2 RVO (2024.) Beschikbaar via https://www.rvo.nl/onderwerpen/energiesysteem/nieuw-energiesysteem#wat-is-een-energiesysteem%3F. Geraadpleegd op 20 februari 2025. 3 Klimaatmonitor Arnhem, 2022: DASHBOARD - Dashboard - Arnhem 4 Een inschatting van de toekomstige energievraag op basis van de verwachte groei van de stad en energiebesparing. In het energietransitieplan volgt verdere verdieping hierop. 5 Klimaatmonitor Arnhem, 2022: DASHBOARD - Dashboard - Arnhem Hierom maken we EvA - 8

Figuur 2 Huidige en verwachte toekomstige energievraag in Arnhem

Regie op de grote verbouwing van de stad De veranderingen in het energiesysteem vergen een enorme verbouwing van onze stad. In onze openbare ruimte, in woningen en bij bedrijven. We breiden de bestaande energie-infrastructuur uit en leggen nieuwe aan. Woningen en bedrijven worden geïsoleerd, en gasgestookte ketels voor de centrale verwarming vervangen we door duurzame alternatieven. We maken ruimte voor duurzame energiebronnen, energieopslag en voor laadpalen voor het laden van onze voertuigen. Zo’n grote verbouwing vraagt om een doordacht plan en bewuste keuzes. De elektrificatie neemt nu al snel toe. Wanneer we afwachten komt een groot deel van de energie die we nodig hebben

straks van buiten Arnhem. Dat vergt een forse uitbreiding van het elektriciteitsnetwerk. Dit is kostbaar, vraagt veel ruimte en duurt lang. En we zullen nog lang(er) te maken hebben met de huidige en nieuwe beperkingen zoals netcongestie. Gelukkig zijn er andere mogelijkheden. Decentrale energieopwekking – in huis of in de wijk – biedt flexibiliteit en versterkt de ontwikkeling van onze stad. Hieruit ontstaan mogelijkheden voor lokale (buurt)energiegemeenschappen en energyhubs op bedrijventerreinen. Investeringen en opbrengsten blijven in de buurt of op de werklocatie. Dat draagt bij aan een eerlijke en sociale verdeling van de lusten en lasten.

Hierom maken we EvA - 9

Over EvA

We ontwikkelen EvA in drie fasen:

EvA is het energieprogramma Energie voor Arnhem. Dit programma zorgt dat we weten welke kant we opgaan met de ontwikkeling van het Arnhemse energiesysteem en hoe we die ontwikkeling gaan uitvoeren. Het geeft bewoners, bedrijven, de gemeente en andere stakeholders perspectief hoe ze kunnen handelen om met de energietransitie aan de slag te gaan. Met netbeheerders en energiebedrijven maken we afspraken over hoe we volgens die koers de verbouwing realiseren. Zo sturen we samen de ontwikkeling van ons energiesysteem, met en voor onze stad.

1. In dit koersdocument staan onze ambitie en visie uitgewerkt in de waarden en bouwstenen voor de ontwikkeling van het energiesysteem. Het koersdocument actualiseren we eens per vijf jaar. Of eerder als dat nodig is, bijvoorbeeld bij nieuwe ontwikkelingen of inzichten.

EvA sluit aan op het stedelijke energiebeleid dat we al hebben. EvA is een uitvoeringsprogramma voor de ontwikkeling van het stedelijke energiesysteem en valt onder New Energy Made in Arnhem (NEMiA); onze aanpak voor de reductie van de Arnhemse CO2-uitstoot. Daarnaast hangt EvA samen met ander gemeentelijk beleid en programma’s (zie bijlage 2). EvA gaat alleen over de beschikbaarheid en toegang tot energie in onze stad. Het laat zien hoe we ons toekomstbestendige energiesysteem gaan bouwen. EvA schept daarmee de energiekaders voor aanverwante beleidsprogramma’s, maar gaat niet over de inhoud daarvan. EvA zoekt de raakvlakken op, en legt in de uitvoering relevante verbinding met andere opgaven voor een inclusieve energietransitie. EvA wordt een energieprogramma en geeft daarmee ook invulling aan het verplichte warmteprogramma als onderdeel van de Arnhemse omgevingsvisie.

2. Eind 2025 volgt ons eerste energietransitieplan. In dit plan werken we de (mogelijke) energieoplossingen per buurt en werklocatie uit. Het energietransitieplan werken we bij als dat nodig is: naar verwachting eens tussen de twee en vijf jaar. Naar mate we verder zijn in de energietransitie is minder vaak een update nodig. 3. Het energietransitieplan werken we samen met bewoners en bedrijven uit in een uitvoeringsplan per buurt of werklocatie of cluster daarvan. In het energietransitieplan nemen we hiervoor een meerjarenplanning op. De volgorde en planning hiervan wordt vastgesteld in het energietransitieplan.

“Wij noemen de energietransitie ook wel de grootste verbouwing van Nederland. De omvang is ongekend. De komende vijftien jaar moet het volledige energiesysteem in Nederland worden verbouwd. Van een energiesysteem dat centraal draait op gas en kolen, naar een systeem dat decentraal georganiseerd is en draait op wind, zon en slimme ondernemers.” Netbeheer Nederland

Figuur 3 Fasering EvA Hierom maken we EvA - 10

EvA en het warmteprogramma In de Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw) staat dat elke gemeente uiterlijk voor eind 2026 een warmteprogramma opstelt, als onderdeel van de omgevingsvisie. Het warmteprogramma vervangt de transitievisie warmte. Het koersdocument en ons energietransitieplan (zie figuur 3) geven samen invulling aan de verplichtingen waaraan het warmteprogramma moet voldoen. In het koersdocument zijn de volgende onderdelen van het warmteprogramma ingevuld: Samenhang met ander gemeentelijk beleid en programma’s We positioneren EvA als uitvoeringsprogramma onder NEMiA. De samenhang met ander nationaal, regionaal en lokaal beleid en programma’s is uitgewerkt in bijlage 2. Evaluatie van de transitievisie warmte (bijlage 1) De ervaringen uit de Arnhemse transitievisie warmte bieden geleerde lessen voor EvA. Uit de evaluatie (zie bijlage 1) leren we onder meer: • Vertrouwen is net zo belangrijk als techniek. Daarom is het belangrijk om bewoners en bedrijven zo vroeg mogelijk in het proces betrekken, met oog voor het DNA van het gebied. • Bewoners en bedrijven nemen steeds vaker initiatief, en er ontstaat een steeds sterkere samenwerking tussen bewoners en gemeente. • We zijn gedurende de warmtetransitie met alle buurten en werklocaties in Arnhem in gesprek.

Daar waar nog geen initiatieven van bewoners of bedrijven zijn, zijn wel zorgen, behoeften en meningen over de energietransitie. Het is belangrijk deze behoefte per buurt en werklocatie goed in beeld te houden en te zorgen dat de gemeente met haar bewoners en bedrijven in contact blijft en een samenwerkingsrelatie opbouwt.

• Een collectieve warmteoplossing voor een buurt of werklocatie geeft bewoners en bedrijven het gevoel dat zij minder keuzevrijheid hebben. Zeggenschap van bewoners en bedrijven bij het vormgeven van collectieve oplossing draagt bij aan de keuzevrijheid. Bewoners en bedrijven hebben bovendien altijd zelf de keuze om aan te sluiten bij een collectieve oplossing. • Bewoners en bedrijven hebben behoefte aan duidelijkheid over de toekomst van de energievoorziening in hun buurt. Dat stelt ze in staat om aan de slag te gaan. Perspectief bieden op wat de mogelijkheden en keuzes zijn en wanneer deze aan de orde zijn draagt daaraan bij. Inzet van de aanwijsbevoegdheid In Arnhem zijn we van plan om de aanwijsbevoegdheid6 uitsluitend in te zetten als dat nodig is. Dat betekent dat we van plan zijn buurten aan te wijzen waar aardgas op termijn stopt, als er een duurzaam en betaalbaar alternatief is. Op deze manier kunnen we collectieve oplossingen versnellen en voorkomen we dat het gasnet in stand moet worden gehouden voor een kleine groep. We werken hierin samen met onze partners zoals Liander, met als doel om de maatschappelijke kosten zo laag mogelijk te houden. Daarnaast hebben we oog voor Arnhemmers die, ondanks ons streven naar betaalbaarheid, de maandelijkse energiekosten niet kunnen betalen.

Arnhemmers houden altijd de keuze tussen een collectieve en een individuele warmte oplossing. Het doel is dat in 2050 het aardgas in de hele stad is vervangen door een duurzaam alternatief. Milieueffectrapportage: MER-beoordeling en plan-MER De geplande (infrastructurele) ingrepen van EvA maken dat het plan plan-MER-plichtig is. We doorlopen de plan-MER-procedure parallel aan het opstellen van het energietransitieplan.

• Het helpt als de gemeente de initiatieven in de stad langdurig ondersteunt: zo ontstaat continuïteit. Deze initiatieven vergroten het draagvlak onder inwoners en maken daardoor lokale duurzame energiesystemen beter haalbaar.

6 De aanwijsbevoegdheid voor de warmtetransitie is opgenomen in de Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw). Deze wet geeft gemeenten de juridische mogelijkheid om wijken of gebieden aan te wijzen waar de overstap van aardgas naar een duurzame warmtevoorziening plaatsvindt. Hierom maken we EvA - 11

2. Arnhemse waarden

Hierom maken we EvA - 12

Onze ambitie: een eerlijke transitie De koers naar een duurzaam energiesysteem is onmiskenbaar ingezet. In 2050 is de Nederlandse en – ook de Arnhemse energievoorziening – emissievrij. In Arnhem willen we een eerlijke transitie realiseren. Een transitie voor alle Arnhemmers, waar iedereen aan mee kan doen en waar iedereen baat bij heeft.

“Op ons bedrijventerrein ben ik één van de grootverbruikers van energie. Om te kunnen groeien, elektrificeren én om verantwoord met energie om te gaan wil ik gaan samenwerken met andere ondernemers op ons terrein in een energiecoöperatie. Dan kunnen we samen meer energie opwekken, onderling uitwisselen en bijvoorbeeld gebruiken om auto’s op te laden.” Arnhemse ondernemer

Onze visie: zoveel mogelijk energie in de stad We werken vanuit de overtuiging dat het loont om energie zo min mogelijk te transporteren. En dat dit leidt tot lagere kosten, minder gevolgen voor de openbare ruimte en de laagst mogelijke energierekening. Hiervoor zetten we in op energie besparen en energievraag en -aanbod zo dicht mogelijk bij elkaar brengen, zowel fysiek als qua volumes. We benutten zoveel mogelijk opties om duurzame elektriciteit en warmte in de stad te realiseren. We gebruiken elektriciteit zoveel mogelijk op momenten dat het beschikbaar is, en slaan het op, op momenten dat dit efficiënt kan. Dat vraagt om zorgvuldig en bewust energiegebruik.

“Voor een ziekenhuis is een betrouwbaar en zeker energiesysteem een levensader.” Vastgoed en facilitair manager Rijnstate

Onze waarden: hier moet ons energiesysteem aan voldoen Om de visie te realiseren, werken we aan de energietransitie volgens onze waarden. In deze waarden leggen we vast wat we een goed, toekomstbestendig energiesysteem vinden. Een goede, objectieve onderbouwing en realiteitszin zijn randvoorwaarden. De waarden helpen vervolgens bij het maken van afwegingen, het ontwerpen van ons lokale energiesysteem en het maken van keuzes voor de oplossingen die we willen toepassen. De waarden komen voort uit richtingen waarover binnen en buiten Arnhem al keuzes zijn gemaakt. Zo bouwen we voort op de waarden zoals geformuleerd in het Nationaal Plan Energiesysteem en sluiten we aan op regionaal en lokaal beleid zoals de Gelderse Energievisie, het Coalitieakkoord 20222026, de Transitievisie Warmte en NEMiA.

“De energietransitie is een gemeenschappelijke opgave, niet (alleen) een individuele. Wij zijn als buurt goed georganiseerd, hebben ideeën en mogelijkheden. Graag werken we samen met andere buurten in Arnhem, in afstemming met de gemeente en andere partijen. Om van elkaar te leren én elkaar te helpen. Ondersteuning hierbij vanuit de gemeente is cruciaal.” Duurzaam Arnhems buurtinitiatief

Arnhemse waarden - 13

Wanneer we dit bundelen en actualiseren, kunnen we de volgende waarden voor het Arnhemse energiesysteem formuleren:

Ons toekomstige energiesysteem is… …duurzaam en toekomstbestendig Het energiesysteem is in 2050 klimaatneutraal. Dit betekent dat we gebruik maken van hernieuwbare bronnen, zoals energie uit de zon, wind, lucht, bodem en water. Daarnaast maken we gebruik van restwarmte, als bij de productie geen uitstoot vrijkomt. Op korte termijn gebruiken we nog bronnen die wel CO2 uitstoten zoals afvalverbranding. Die gebruiken we terwijl we de overstap maken naar een klimaatneutrale energievoorziening, totdat een duurzaam alternatief beschikbaar is.

…betrouwbaar en zeker Arnhemmers kunnen vertrouwen op het energiesysteem. Inwoners en ondernemers weten waar ze aan toe zijn: er is leveringszekerheid. Dit betekent niet dat energie altijd vanzelfsprekend en onbeperkt beschikbaar is; bewust en efficiënt energiegebruik is de sleutel tot een betrouwbare en zekere toegang tot energie. Bovendien bewaken we dat bewoners niet in de knel komen door innovaties of experimenten.

…solidair, betaalbaar en inclusief We houden de kosten voor het energiesysteem en het gebruik daarvan zo laag mogelijk. We vinden het van groot belang dat energie betaalbaar is voor alle Arnhemmers, in samenhang met andere opgaven. Bewoners en bedrijven helpen elkaar in de verdeling van energie, toegang tot energie en verdeling van lusten en lasten. In de ontwikkeling van de nieuwe en bestaande stad maken we een integrale afweging, voor het energiesysteem zijn dat vaak fundamentele keuzes.

…van alle Arnhemmers Het Arnhemse energiesysteem maken we zoveel mogelijk samen met alle Arnhemmers. Draagvlak onder bewoners, organisaties, ondernemers en andere belanghebbenden in de stad is belangrijk. Dat betekent dat we iedereen betrekken en dat iedereen die in de stad leeft of werkt, weet hoe hij of zij ons (toekomstige) energiesysteem mee kan ontwikkelen en op een goede manier kan gebruiken. Dat inwoners en bedrijven actief deelnemen in of eigenaar zijn van onderdelen van het energiesysteem – bijvoorbeeld energiecoöperaties of -gemeenschappen - moedigen we aan en maken we mogelijk.

De kosten van energie zijn bovendien voorspelbaar: Arnhemmers weten waar ze aan toe zijn. Onder gelijke omstandigheden heeft iedereen gelijke toegang tot energie. Dat betekent dat we bereid zijn om ongelijk te investeren voor gelijke kansen. We maken dus geen onderscheid in wie, waar het energiesysteem gebruikt, maar wel in hoe het systeem gebruikt wordt. We willen gebruikers die het energiesysteem ondersteunen en minder belasten belonen. Waar een gebruiker het systeem langdurig of stelselmatig onder druk zet, vinden we het gepast dat die meer betaalt.

Arnhemse waarden - 14

Onze ontwerpprincipes: uitgangspunten voor het ontwerp van ons energiesysteem We gaan aan de slag om een energiesysteem te ontwerpen dat aan onze waarden voldoet. Er zijn veel verschillende oplossingen beschikbaar, bouwstenen voor een energiesysteem. Om de oplossingen te selecteren die het best passen bij onze stad en bij onze ambities en visie, vertalen we onze waarden naar ontwerpprincipes. Deze principes bepalen wat wel en niet past bij het ontwerp van het Arnhemse energiesysteem: • We gebruiken het energiesysteem zorgvuldig en bewust (zie ook de trias energetica plus in figuur 4). Dit betekent dat we zo min mogelijk energie gebruiken of weggooien: door energie te besparen, te isoleren en sloop- en nieuwbouwprojecten energiezuinig te realiseren. Bewust energie gebruiken betekent ook dat we elektriciteit zoveel mogelijk gebruiken als het beschikbaar is, de piekvraag zoveel mogelijk beperken en energiedragers inzetten die passen bij de energievraag, om zo bijvoorbeeld het conversieverlies te beperken. Verder gebruiken we elektriciteit en warmte zo dicht mogelijk bij de plek waar die worden geproduceerd, zodat de vraag de energie-infrastructuur zo min mogelijk belast. Zo maken we de energietransitie circulair.

• We gebruiken de bestaande energie-infrastructuur optimaal. Voordat we nieuwe infrastructuur aanleggen, onderzoeken we of we de bestaande energie-infrastructuur kunnen blijven gebruiken. We maken een bewuste afweging of dit de beste keuze is, of dat een andere oplossing beter is. • We ontwikkelen oplossingen voor buurten en werklocaties, in energiegebieden. Elk energiegebied is een energetisch logisch afgebakend gebied. Binnen dit gebied stimuleren we de ontwikkeling van oplossingen, of een combinatie van oplossingen, die voor dat gebied het meest passend zijn. Daarbij houden we de samenhang met het stedelijke energiesysteem scherp in het oog. Dit betekent dat we lokale energieoplossingen verkiezen boven centrale oplossingen en dat lokale energiebronnen gaan boven regionale of nationale bronnen. Voorwaarde hiervoor is wel dat de gekozen oplossing(en) in lijn zijn met de Arnhemse waarden en daarmee met het algemeen belang. • We zorgen dat het energiesysteem past binnen de ruimte. We maken een energiesysteem dat zo goed mogelijk in te passen valt, zowel in de openbare ruimte als in de gebouwen. Dit betekent dat we die ruimtelijke inpassing beoordelen samen met het ruimtebeslag van andere opgaven.

“Beschikbaarheid van energie is op dit moment erg onvoorspelbaar. De gemeente kan ons enorm helpen door aan de voorkant duidelijk te zijn over energie en integraler naar de opgave te kijken. Geen ambities stapelen, maar kaders meegeven.” Arnhemse projectontwikkelaar

Figuur 4 Trias Energetica-plus

Arnhemse waarden - 15

Ontwerpprincipes in de praktijk

Onze manier van werken: de stap naar uitvoering

• Als een inwoner of bedrijf meer energie nodig heeft, maar nog niet volop inzet op besparing en/of het energiepotentieel nog niet maximaal gebruikt, stimuleren we eerst dát, voordat we investeren in een zwaarder systeem.

Onze waarden en ontwerpprincipes toepassen, vraagt iets van onze manier van werken. Een aantal uitgangspunten is van belang voor onze werkwijze:

• Bij nieuwe woonwijken past geen hoge temperatuurwarmtenet. We zetten in op een lage warmte- en koude vraag van nieuwe woningen. Woningen die genoeg hebben aan aanvoer van warmte met een lage temperatuur, bij voorkeur in combinatie met het aanbod van koude. • We zetten in op buurten en werklocaties die vanaf het voorjaar tot het najaar zelfvoorzienend zijn. Het energiegebied wekt tussen april en september meer energie op dan er wordt gebruikt. Deze energie slaan we als het kan in de buurt op, bijvoorbeeld in de grond via warmte-koude opslag of in een warmtebuffer in bijvoorbeeld water of een vastestofbatterij. • Door in buurten en op werklocaties collectief slim te laden en warmte te leveren via rest- of zonnewarmte, is het veel minder snel noodzakelijk om het elektriciteitsnet te verzwaren. • Nieuwe collectieve warmtenetten ontwikkelen we met lokale duurzame bronnen. Waar het niet anders kan bouwen we verder op het bestaande warmtenet van Vattenfall met restwarmte van de AVR als transitiebron. Dit warmtenet verduurzamen we door duurzame bronnen aan te sluiten en het temperatuurniveau te verlagen. • We maken waar dat kan gebruik van het nationale waterstofnetwerk. Dit past bij de vraag naar proceswarmte vanuit de industrie, waarbij we deze gebruikers zoveel mogelijk clusteren.

• We onderbouwen onze keuzes. Het toekomstige energiesysteem brengt een grote verandering voor onze stad, bewoners en bedrijven. Keuzes die we maken blijven we, zoals we gewend zijn, onderbouwen. Hiervoor benutten we ook data en inzichten uit andere steden. We durven dus te dromen en dingen anders te doen, met een gezonde dosis realisme. Dit betekent ook dat we eerlijke vergelijkingen maken: de energietransitie brengt immers óók forse kosten en een grote ruimtevraag met zich mee als we niets doen. Niets doen leidt bijvoorbeeld tot forse uitbreiding van het elektriciteitsnet en hoe dan ook een hoge energierekening. • De inzet van de gemeente passen we aan op de ontwikkeling en betrokkenheid in buurten en op werklocaties. Het is de maatschappelijke rol van de gemeente om de energietransitie mogelijk te maken, altijd samen met bewoners, bedrijven en andere belanghebbenden. Bestaande wijkinitiatieven ondersteunen we vanuit de gemeente. Waar nog geen wijkinitiatieven zijn en/of waar de urgentie groot is, neemt de gemeente het voortouw. • We durven nieuwe oplossingen toe te passen en zoeken de experimenteerruimte op. Oplossingen voor lokaal opwekken, opslaan en gebruiken van energie zijn nog volop in ontwikkeling en nog niet altijd op grote schaal beschikbaar. Waar deze oplossingen geschikt lijken voor Arnhem, passen we ze toch alvast toe.

Als de nationale of provinciale wet- en regelgeving nieuwe energieoplossingen nog niet ondersteunt, maar de wetgever wel experimenteerruimte biedt, benutten we deze. Denk bijvoorbeeld aan energiemanagementsystemen of energie uitwisselen tussen bewoners en bedrijven. Zo versnellen we ontwikkeling van het energiesysteem, doen we ervaring op en maken we onze ambities mogelijk. • We maken ons hard voor passende randvoorwaarden. Het nieuwe energiesysteem komt niet zomaar tot stand. Kaders vanuit bijvoorbeeld de huidige wet- en regelgeving passen veelal niet bij de inrichting van het toekomstige energiesysteem. Dat geldt ook voor de energiecultuur: beleid, gebruik en ontwikkeling van het energiesysteem gaan steeds meer hand in hand. Waar randvoorwaarden nu en in de toekomst niet voldoen, zetten we in op het aanpassen daarvan. We willen de randvoorwaarden zo aanpassen dat ze de inrichting van het nieuwe energiesysteem wél mogelijk maken. Voorbeelden hiervan: nettarieven die bewust energiegebruik stimuleren, eerlijke verdeling van kosten en baten in de warmtetransitie en verankering van de rol van de gemeente bij de ontwikkeling van het energiesysteem. Arnhemse waarden - 16

3. Het stedelijke energiesysteem

Hierom maken we EvA - 17

Samenhang tussen buurten, werklocaties, stad en omgeving We bouwen ons toekomstige Arnhemse energiesysteem zoveel mogelijk op basis van onze waarden en uitgangspunten. Dat betekent dat we starten met het kijken naar wat in onze buurten en op onze werklocaties mogelijk en nodig is. Dat koppelen we met het bovenliggende stedelijke en nationale energiesysteem. We hebben een hoge ambitie en blijven realistisch: wat in Arnhem kan, doen we in Arnhem, maar ons energiesysteem blijft altijd verbonden met onze omgeving. Het bestaande energiesysteem is een belangrijk vertrekpunt: waar het kan benutten we dat zoveel mogelijk. Ons toekomstige energiesysteem bouwen we zoals volgt op: • We beginnen in onze buurten en op onze werklocaties. We analyseren de sociale en fysieke karakteristieken van het gebied en kijken of deze aansluiten bij de karakteristieken van nabijgelegen gebieden. Op basis daarvan definiëren we energiegebieden: kleinschalige gebieden van één of enkele buurten of werklocaties in Arnhem waar logische energieoplossingen kunnen ontstaan. Bijvoorbeeld omdat de energievraag van woningen en bedrijven, de aanwezige infrastructuur en het energieaanbod vergelijkbaar zijn. In deze gebieden kiezen we de energieoplossingen die passen bij de buurt(en) en bij onze waarden en ontwerpprincipes. Dit noemen we de bouwstenen voor ons energiesysteem.

Figuur 5 Samenhang tussen buurten, energiegebieden en het stedelijke, regionale en nationale energiesysteem

Piekvraag beperken • Onze stedelijke energie-infrastructuur verbindt de buurten en werklocaties. Dit is bijvoorbeeld het middenspanningsnet voor elektriciteit, de stedelijke warmte-infrastructuur en op dit moment ook nog het transport van aardgas. Op termijn verdwijnt aardgas als energiebron. Het huidige aardgasnetwerk kan mogelijk voor een klein deel ingezet worden voor waterstof. Via de energieinfrastructuur kunnen buurten en werklocaties energie uitwisselen en brengen we energie uit – bij voorkeur – stedelijke bronnen naar de gebruikers. Met de energieoplossingen in de buurten en op de werklocaties proberen we zoveel mogelijk lokaal energie op te wekken en te gebruiken. Zo beperken we het transport van energie, en voorkomen onnodige uitbreidingen van de stedelijke energie-infrastructuur.

De piekvraag naar energie – ongeacht de drager – bepaalt de omvang van de energieinfrastructuur. Bijvoorbeeld: toenemende elektrificatie die, in combinatie met gelijktijdig gebruik, zorgt voor een toenemende piekvraag naar elektriciteit. Denk bijvoorbeeld aan een buurt waarin iedereen tussen 18:00 en 20:00 zijn elektrische auto aan de laadpaal zet en zijn woning gaat verwarmen met een warmtepomp. Door het elektriciteitsgebruik te spreiden - door elektrische auto’s slim te laden, de warmtepomp eerder aan te zetten en energie lokaal te bufferen - wordt de piekvraag beperkt. Daarmee wordt ook de benodigde hoeveelheid kabels en transformatorstations in de openbare ruimte beperkt.

• De regionale en nationale energie-infrastructuur verbindt Arnhem met het bovenlokale energiesysteem. Naast energie die we zelf opwekken en opslaan blijven we gebruik maken van energie van buiten Arnhem, bijvoorbeeld uit wind op zee of zonneparken in onze regio. Zo werken we – ook met andere gemeenten en de provincie – aan de energie-infrastructuur die omliggende kernen en Arnhem met elkaar verbindt. We beperken de piekvraag naar energie daarbij zoveel mogelijk. Zo voorkomen we kostbare uitbreiding van de energie-infrastructuur en beperken we onze afhankelijkheid van anderen.

Het stedelijke energiesysteem - 18

duurzaam, toekomstbestendig energiesysteem. Die opgaven gaan bijvoorbeeld over eigenaarschap, financiering en beschikbare ruimte. Die samenhang en hoe we daarmee omgaan komt terug in de uitvoeringsplannen per buurt of werklocatie. Passende bouwstenen kiezen vraagt dus om oog voor de buurt of werklocatie en de (sociale) opgaven die daar spelen. Elk gebied is anders. Zo is de samenstelling van de bevolking anders, varieert de huidige en toekomstige energievraag en is het bestaande systeem anders. Maar ook het type gebouwen, de ondergrond en de beschikbare ruimte en energiebronnen verschillen per buurt of werklocatie. We zetten de bouwstenen in om vraag en aanbod van energie zo efficiënt mogelijk met elkaar te verbinden. Bouwstenen zetten we passend bij het gebied in: voor elke buurt en werklocatie een nieuwe puzzel. Welke bouwstenen ‘passend’ zijn, baseren we op onze Arnhemse waarden (zie hoofdstuk 2) en vanzelfsprekend op wat technisch en financieel haalbaar is. Door (technische) ontwikkelingen kunnen er in de toekomst energiebouwstenen bijkomen of afvallen. Het overzicht van de al dan niet passende bouwstenen die we gebruiken staat in bijlage 3: groen (dat kan), oranje (ja, tenzij...), rood (dat past ons niet).

Figuur 6 Het huidige Arnhemse energiesysteem en de buurten en energiegebieden op kaart

Bouwstenen voor elke buurt en werklocatie Door EvA te realiseren, gaan we elke Arnhemse buurt bereiken met een wijkgerichte energieaanpak. In de buurten spelen meer opgaven dan alleen energievraagstukken. Vanuit de gemeente zijn we daarom op meerdere fronten actief. Van sociale opgaven tot ruimtelijke ontwikkeling, van energiebesparing tot integratie. Op het moment dat we met energie aan de slag gaan, raken we ook deze thema’s. We hebben daar oog voor. En samen met de lopende programma’s op die andere terreinen zorgen we voor een gedegen en inclusieve aanpak. Eén aanpak dus, waar al die beleidsterreinen bij betrokken zijn. Voor elke buurt en werklocatie komen we tot een passende combinatie van technische bouwstenen voor het energiesysteem. Dit zijn bijvoorbeeld energiebronnen met bijbehorende technische installaties, energiedragers, opslagmogelijkheden en de infrastructuur die samen nodig zijn voor een

In het energietransitieplan – de uitwerking van het koersdocument – brengen we de uitgangspunten en kansrijke bouwstenen van elke buurt en werklocatie in kaart. De bouwstenen vormen samen het (toekomstige) energiesysteem. De keuze voor de ene bouwsteen heeft effect op de inzet van andere bouwstenen. Ook de sociale samenstelling, bestaande sociale netwerken en aanwezige sociale samenhang bepalen mee welke bouwstenen het beste passen. In het proces op weg naar het uitvoeringsplan komen we samen met de bewoners op een ontwerp uit waarin die bouwstenen worden gecombineerd tot een energiesysteem dat passend is voor dat gebied. Waar dat mogelijk is werken we maximaal samen met bewoners en bedrijven in het energiegebied aan dit ontwerp. Waar nodig zetten we tijdelijke bouwstenen in om de gewenste omslag mogelijk te maken. Zo wordt steeds duidelijker hoe we de toekomstige energievraag voor elke buurt en werklocatie duurzaam invullen, met gebruik van de lokale, stedelijke en nationale bronnen.

“We zijn voor de energietransitieplannen van onze regio nauw in contact met elkaar, zodat we samen investeren in bijvoorbeeld het ontwikkelen van energiebronnen. Samenwerken is elkaar versterken.” Beleidsmedewerker Arnhemse buurgemeente

Het stedelijke energiesysteem - 19

Modelleren van ons energiesysteem

Bouwstenen kiezen

We bouwen aan een energiesysteem dat aan onze waarden voldoet, dat realiseerbaar is met de bronnen die we hebben en dat past in de stad. Daarvoor is het belangrijk om de impact van onze keuzes en de onderlinge samenhang in beeld te brengen. Daarvoor modelleren we ons energiesysteem. Dit betekent dat we de samenhang tussen de inzet van de bouwstenen en ons energiesysteem in beeld brengen. De noodzaak en diepgang van de modellering bepalen we bij de uitwerking van het energietransitieplan. In deze modellering werken we intensief samen met onze netbeheerder Liander.

Concreet bepalen welke bouwstenen per buurt en werklocatie kansrijk zijn, doen we volgens een aantal stappen: 1. De buurt of werklocatie in beeld brengen. We analyseren de sociale en fysieke karakteristieken van de buurt of werklocatie. We brengen de bewoners, bedrijven en sociale structuren en netwerken in beeld. We hebben oog voor de historie, de opgaven en processen die nu spelen en de opgaven van de toekomst. Hierbij nemen we de toekomstige energievraag, door bouw van nieuwe woningen of groei van bedrijven, mee. Zo ontstaat een rijk beeld bij wat speelt bij de bewoners en bedrijven in een buurt of op een werklocatie. Daarmee verbinden we de sociale omgeving, opgaven van de buurt of werklocatie én de energietransitie met elkaar. 2. De energievraag in beeld brengen. We analyseren wat voor gebruikers in een buurt of op een werklocatie aanwezig zijn (industrie, wonen, bedrijven, mobiliteit) en hoeveel energie zij nodig hebben. Ook kijken we welk type energie deze gebruikers nodig hebben (warmte/koude, elektriciteit, waterstof, etc.). Zo heeft een buurt met voornamelijk woningen uit 1930 een andere energiebehoefte dan een bedrijventerrein met industriële partijen. Waar mogelijk clusteren we buurten op basis van deze karakteristieken tot ‘energiegebieden’. 3. Beschikbare energiebronnen in beeld brengen.

We brengen in kaart welke energiebronnen beschikbaar zijn en of deze aansluiten bij de energievraag. Hiervoor kijken we bijvoorbeeld naar de afstand tot (rest)warmtebronnen en de opbouw van de bodem. 4. Behoefte aan opslag inzichtelijk maken. Niet alle duurzame energiebronnen leveren energie, op het moment dat gebruikers deze nodig hebben. Op basis van de energievraag en het mogelijke (lokale) aanbod, analyseren we of er behoefte is aan opslag en zo ja in welke vorm.

Figuur 7 Vraag en aanbod van energie brengen we bij elkaar, we zetten bouwstenen in die passen bij het gebied

5. Energiebronnen koppelen aan installaties. Om de beschikbare energiebronnen om te zetten in de juiste energiedragers, zijn installaties nodig. We analyseren welke installaties nodig zijn, welke ruimte dat vergt en welke kosten hiermee gemoeid zijn voor de verschillende partijen in een gebied. Om zonne-energie te kunnen gebruiken, zijn bijvoorbeeld zonnepanelen nodig en om de aanwezige warmte of koude in de bodem te gebruiken een warmtewisselaar of een warmtepomp. Alleen als collectieve installaties technisch of financieel onhaalbaar zijn, komen individuele installaties in beeld.

Het stedelijke energiesysteem - 20

6. Benodigde infrastructuur om energie te verplaatsen. Een nieuw energiesysteem vraagt vaak om aanpassingen in de huidige energie-infrastructuur. Collectieve warmtebronnen gebruiken, vraagt bijvoorbeeld om een warmtenet. Maar ook het gebruik van warmtepompen of zonnepanelen kunnen verzwaringen van het elektriciteitsnet vragen. De keuzes in de buurten en werklocaties hebben daarmee effect op de infrastructuur binnen het gebied, maar ook op stedelijk en regionaal niveau. We maken inzichtelijk welke energie-infrastructuur en bijbehorende ruimte nodig is. 7. Eigenaarschap organiseren. Afhankelijk van de optimale technische oplossing, de financiële consequenties en de organisatiebehoefte van de buurt of werklocatie, bepalen we welke manier van organiseren past bij het realiseren en beheren van het energiesysteem in de betreffende buurt of op de werklocatie. Als de bewoners en/of bedrijven (mede)eigenaar willen zijn, dan doen we er alles aan om dat voor elkaar te krijgen. De gemeente zal meedoen, als dat nodig, gewenst en gevraagd is. Daarbij blijven we wel binnen de grenzen van redelijkheid en aanvaardbare risico’s. 8. De samenhang van het energiesysteem borgen. De oplossingen in de buurten en werklocaties zijn samen met het stedelijke systeem het toekomstige energiesysteem van Arnhem.

Bij de ontwikkeling van de oplossingen per buurt en werklocatie hebben we continu oog voor de onderlinge samenhang, de ruimtelijke impact, de maatschappelijke kosten én de impact op het stedelijke energiesysteem. Zo zorgen we voor een realistisch en uitvoerbaar energietransitieplan. We brengen de impact van de oplossingen in beeld, waar nodig modelleren we daarvoor (delen van) ons energiesysteem.

Het stedelijke energiesysteem - 21

Aanpak per buurt en werklocatie in de praktijk Op verschillende plekken in de stad werken we al hard aan het toekomstige Arnhemse energiesysteem. In deze buurten (zie kaart) deden zich kansen voor om te verduurzamen, waren bewoners al gedreven om bij te dragen of kunnen we samen ervaring opdoen. We leren van deze buurten en werklocaties waar nú al aan gewerkt wordt.

Figuur 8 Buurten waar we aan de slag zijn als voorbeeld

Het stedelijke energiesysteem - 22

Heijenoord West: impact van nieuwbouw op het elektriciteitsnet minimaliseren Heijenoordseweg Westzijde is nog volop in ontwikkeling. Op dit moment zijn hier vooral zorginstellingen en scholen gevestigd. De ambitie is om het gebied te ontwikkelen tot een gemengde woonwijk, met een hoog aandeel sociale huurwoningen in lijn met de Arnhemse Woonvisie. Dit betekent dat voor de toekomstige bewoners van Heijenoord West solidariteit, betaalbaarheid en inclusiviteit van het lokale energiesysteem cruciaal zijn. Heijenoord West is ook een pilotlocatie voor onze strategische samenwerking met Alliander, het moederbedrijf van netbeheerder Liander. De ambitie is om hier een balanswijk te realiseren: een wijk waarin vraag en aanbod zo goed mogelijk op elkaar zijn afgestemd, zodat minder netuitbreidingen nodig zijn. De eerste onderzoeken tonen aan dat dit vraagt om passief gebouwde woningen (woningen met een extreem lage warmte- en koudevraag), heel bewust elektriciteitsgebruik en circa 200m2 aan batterijopslag (ongeveer 10 parkeerplaatsen). Ter vergelijking: circa 800 parkeerplaatsen zijn nodig voor batterijen bij niet passief bouwen en niet bewust omgaat met het elektriciteitsverbruik. Via de aanpak in Heijenoord West leren we over hoe het in de praktijk werkt om bewuste energiekeuzes bij nieuwbouw te ontwikkelen.

Zo zien we dat de belangrijkste maatregelen in deze buurt gaan over isoleren, passief bouwen en het netbewust laden van elektrische voertuigen.

“Om een toekomstbestendige wijk te bouwen, helpt het enorm dat er aan de voorkant duidelijkheid is over wat we onder ‘toekomstbestendig’ verstaan en wat er precies in welk gebied juist wel of niet kan. Zo bouwen we niet alleen woningen voor de wijk zelf, maar ook meteen het best passende energiesysteem daaromheen.” Ontwikkelmanager in Heijenoord West

Saksen Weimar: energie delen met een warmtebatterij Saksen Weimar is een relatief jonge wijk, maar valt op binnen Arnhem door de mix van bewoners en woningtypen. Op een compact oppervlak staan enkele honderden koopwoningen in het hogere segment, naast een fors aantal sociale huurwoningen. De huurwoningen bevinden zich deels in gerenoveerde monumentale legergebouwen en zijn nog aangesloten op het aardgasnet. De koopwoningen daarentegen zijn goed geïsoleerd, worden verwarmd met warmtepompen en zijn in veel gevallen voorzien van zonnepanelen, oplaadplekken voor elektrische voertuigen en soms zelfs thuisbatterijen. In deze ongelijk ontwikkelde energierealiteit ontstaat in de wijk de behoefte aan meer collectiviteit en solidariteit. Deze behoefte groeit, nu het delen van lokaal opgewekte energie in beeld komt als oplossing. In samenwerking met onder andere bewonersinitiatief Energiegemeenschap Saksen Weimar, woningcorporatie Vivare, Liander, TU Eindhoven en Warmtelink onderzoekt de gemeente Arnhem hoe energie lokaal gedeeld kan worden. Dit vindt plaats binnen het Europese Interreg NWE-project (2025–2028). Het doel is om betaalbare, duurzame energie beschikbaar te maken voor alle bewoners, zowel woningeigenaren als huurders. In de zomer hebben veel woningeigenaren met zonnepanelen namelijk een overschot aan stroom.

Het zou ideaal zijn om die energie lokaal op te slaan en tegen een gunstige prijs met de buren te delen. Een belangrijke innovatie in de wijk, zijn de plannen voor het toepassen van de warmtebatterij CESAR. Deze installatie bestaat uit een blok beton waarin RVS-buizen zijn geïntegreerd. De buizen worden elektrisch verwarmd en geven die warmte af aan het beton, dat fungeert als opslagmedium. Zo kan duurzame warmte lokaal en seizoensgebonden worden opgeslagen en benut, onder andere voor de panden van Vivare. Tegelijkertijd testen bewoners de inzet van een energie-app om hun elektriciteitsverbruik beter af te stemmen op het beschikbare aanbod. Deze ontwikkelingen samen verlagen de belasting van het elektriciteitsnet, en daarmee de noodzaak voor kostbare uitbreidingen.

“De koopwoningen in onze buurt hebben allemaal meer zonnepanelen dan ze op bepaalde momenten kunnen gebruiken. Onze verhuurder investeert helaas niet in zonnepanelen. Door straks energie te delen kunnen we de elektriciteit hier voor elkaar opwekken en ook hier gebruiken.” Huurder in Saksen Weimar

Het stedelijke energiesysteem - 23

Malburgen Oost: uitbreiding van het bestaande warmtenet

Bestuurskwartier: transformatie van de binnenstad met een WKO-bronnet

Malburgen-Oost is een grote en diverse Arnhemse wijk, met duizenden woningen, waarvan ongeveer de helft sociale huur is. Voor veel bewoners is bestaanszekerheid een dagelijks thema. Aardgas is nog altijd de standaard voor verwarming en koken – een vertrouwde zekerheid in een wijk waar energietransitie voor velen nog onbekend terrein is. Tegelijkertijd zorgen sterk fluctuerende energieprijzen voor toenemende energiearmoede. De Arnhemse Energiebank ondersteunt een aanzienlijk aantal huishoudens in de wijk. Het is belangrijk dat de waarden solidair, betaalbaar, inclusief en betrouwbaar worden toegepast in de overgang van het verwarmen met aardgas naar een duurzaam alternatief. Een transparante en duidelijke aanpak en communicatie is essentieel. Het Nationale Programma Arnhem-Oost voor kansengelijkheid voert allerlei trajecten uit in MalburgenOost waar we de energietransitie in mee kunnen laten oplopen.

Het Bestuurskwartier is het oostelijke deel van het oude, ooit middeleeuwse, centrumgebied van onze stad. Dit stadsdeel huisvest diverse publieke gebouwen zoals de Eusebiuskerk, de Rechtbank, het Provinciehuis, het Openbaar Ministerie en het Stadstheater.

Een belangrijk onderdeel van de energietransitie in Malburgen-Oost is het plan om de wijk aan te sluiten op een uitbreiding van het bestaande warmtenet, gevoed door restwarmte van de AVR-afvalverbranding in Duiven als transitiebron. Deze bron levert zowel middenals hogetemperatuurwarmte, die goed aansluit op de bestaande bouw. Hierdoor zijn haalbare isolatieaanpassingen nodig aan de woningen en minimale aanpassingen aan de verwarmingsinstallaties. De ambitie is om het warmtenet vanaf 2030 te realiseren. Voor koeling in de zomer wordt gekeken naar passieve maatregelen zoals zonwering en vergroening. Dat beperkt het gebruik van energie-intensieve airco’s. We richten de energievoorziening in Malburgen-Oost zo in dat we de beschikbare warmte maximaal benutten. Dat doen we met cascadering: de resterende warmte die terugkomt uit de wijk kunnen we gebruiken voor omliggende nieuwbouwlocaties, zoals die aan de Nijmeegseweg. Zo ontstaat een slimme, collectieve warmteoplossing die de wijk verbindt met de omgeving. Malburgen-Oost laat zien hoe een sociale benadering van de energietransitie kan zorgen voor verbondenheid, vertrouwen en toekomstbestendige oplossingen – voor iedereen.

“Energiearmoede is in deze buurt helaas een groot thema. Een eerlijke energietransitie vraagt juist ook om aandacht voor Arnhemmers voor wie de energierekening nu al te hoog is. Een goed toekomst systeem zorgt dat het betaalbaarder wordt.”

De komende jaren worden veel van deze gebouwen opgeknapt (voor een nieuwe bestemming) en verduurzaamd. Daardoor gaat de kwaliteit van de gebouwen op korte termijn vooruit, met de focus op de verduurzaming van het gebouw. Tegelijkertijd is een collectieve aanpak vaak energetisch sterker en financieel voordeliger. Het vereist wel intensieve afstemming vooraf en een investering in collectieve systemen. Het bijkomende solidariteitsvoordeel is dat kleine gebruikers – al dan niet op een later moment – relatief eenvoudig kunnen aanhaken op een duurzame energievoorziening. Een energieoplossing die anders onhaalbaar zou zijn voor hen. De (ver)bouw en verduurzaming van ruim tien gebouwen in het Bestuurskwartier vindt over een tijdsbestek van ongeveer 15 jaar plaats. Het Stadstheater is hiervan de eerste. Uit onderzoek blijkt een WKO-bronnet het meest aantrekkelijke duurzame alternatief om het gebouw te verwarmen en te koelen. Een bronnet heeft als voordeel dat het minder ondergrondse bronnen en een kleiner ruimtebeslag vergt én dat de elektriciteitsvraag lager is dan bij individuele oplossingen zoals individuele bodem-energiesystemen. Er is onderzocht wanneer een bronnet rendabel is en met de eerste drie te ontwikkelen gebouwen is er al een positieve businesscase (Stadstheater, Stadhuis en Paleis van Justitie).

Zo komt een duurzame warmte- en koude voorziening beschikbaar, waarop stapsgewijs steeds meer gebouwen in de binnenstad kunnen aansluiten.

“Als we met meerdere gebouwen in het bestuurskwartier gebruik gaan maken van een collectief warmtesysteem dan wordt dit duurzame systeem ook haalbaar en betaalbaar voor de kleinere gebouwen en scheelt het veel ruimte onder de grond.” Projectmanager vernieuwing Stadstheater in het Bestuurskwartier

Energiecoach in Malburgen Oost

Het stedelijke energiesysteem - 24

IJsseloord: samenwerken voor duurzamere bedrijventerreinen IJsseloord 1 is een bedrijventerrein uit de jaren tachtig. Van oorsprong zaten hier vooral autoverkoopbedrijven. Inmiddels is het type bedrijven divers. Het bedrijventerrein van 15 hectare biedt ruimte voor circa 55 bedrijven tot en met milieucategorie 3. Verduurzamen is voor de ondernemers meer dan alleen een doel op zich. Het toekomstbestendig maken van het bedrijventerrein zorgt dat bezoekers, klanten, medewerkers en de ondernemers zelf met plezier en een veilig gevoel door IJsseloord I bewegen. Om een aantrekkelijk bedrijventerrein te blijven voor al deze doelgroepen is samenwerken en solidariteit onderling een belangrijke gedeelde waarde.

“Om een aantrekkelijk bedrijventerrein te blijven voor klanten, werknemers en omwonenden is energie onderdeel van onze gezamenlijke green deal. Voor de lange termijn is vergroening, samenwerking en leefbaarheid net zo belangrijk als op de korte termijn een betaalbare prijs. Dit hangt allemaal met elkaar samen.” Ondernemer in Ijsseloord

In 2023 is op IJsseloord 1 een Green Deal gesloten. Hierin hebben circa 20 ondernemers zich verenigd voor de verduurzaming van IJsseloord 1. In de Green Deal werken zij aan projecten rond energie, vergroening en duurzame mobiliteit. Hierbij zijn ook de gemeente Arnhem, Stichting Arnhemse Bedrijventerreinen (StAB), de hogeschool HAN, Rabobank en VNO/NCW actief betrokken. Inmiddels is er een Green Deal 2.0, waarin de focus ligt op een energiehub ontwikkelen voor elektriciteit. Deze energiehub moet het mogelijk maken om vraag en aanbod van elektriciteit uit te wisselen tussen de vier grootverbruikers en een aantal kleinverbruikers op het terrein. De energiehub kan ook toekomstige energieprojecten ontwikkelen, beheren en exploiteren. Een voorbeeld is een collectief laadplein. Ook overtollige zonne-energie opslaan in de vorm van warmte en mogelijk delen met aanliggende woonwijken is een toekomstige optie. Naast de activiteiten vanuit de Green Deal, zijn individuele ondernemers hard bezig met een overstap naar duurzame energie. Zo hebben ondernemers hun daken geïsoleerd, zonnepanelen gelegd, laadpalen geïnstalleerd of batterijen met een energiemanagementsysteem aangeschaft. Op die manier maken zij actief de keuze voor een duurzamer en lokaler energiesysteem. Deze keuzes komen voort uit intrinsieke motivatie én uit noodzaak.

De noodzaak ontstaat bijvoorbeeld wanneer een ondernemer wil groeien of elektrificeren, maar niet meer gecontracteerd vermogen kan krijgen van het elektriciteitsnet.

Het stedelijke energiesysteem - 25

4. We maken EvA met de stad en onze omgeving Hierom maken we EvA - 26

Ook dit koersdocument maakten we samen

Het energiesysteem maken we samen

• In het afgelopen jaar hebben we continu buurtgesprekken gevoerd met inwoners. Dit heeft ons veel inzicht gegeven in de manier waarop Arnhemmers naar de veranderingen kijken die verduurzaming met zich meebrengt. Bewoners die meedoen aan de buurtgesprekken hebben vaak al veel gedaan aan verduurzaming van hun huis. Voor verdere vervolgstappen hebben ze behoefte aan duidelijkheid en maken ze zich zorgen om de betaalbaarheid.

Bewoners, ondernemers, netbeheerders, energiebedrijven, energiecoöperaties en de gemeente: samen bepalen wij hoe we energie gebruiken, waar de energie vandaan komt en welke kabels, leidingen en opslagsystemen daarvoor nodig zijn. Zo bouwen we samen aan het Arnhemse energiesysteem. Waar nodig neemt de gemeente het voortouw met het organiseren van deze ontwikkeling. Zo maken we werk van een energiesysteem dat past bij onze stad, van en voor alle Arnhemmers.

• Op vijf van de zeven openbare bedrijventerreinen (waar de gemeente eigenaar is van de openbare ruimte) loopt een Green Deal. Hierdoor zijn we rechtstreeks in gesprek met ondernemers die zonder uitzondering, ook stappen aan het zetten zijn in de energietransitie. Zij hebben behoefte aan duidelijkheid over de (on)mogelijkheden voor collectieve lokale energiesystemen voor elektriciteit en warmte, al dan niet met omliggende woonwijken. Ditzelfde geldt voor de 25 grootste energieverbruikers, allemaal bedrijven, in Arnhem.

Samen met bewoners en ondernemers

• In een aantal buurten zijn we al volop aan het voorbereiden op het Arnhemse energiesysteem, zoals in Elderveld en Malburgen. De gemeente ondersteunt diverse buurtinitiatieven. Bijvoorbeeld de buurtwarmtebatterij van Saksen Weimar. Zo doen we ervaring op, spreken we Arnhemmers en zetten we stappen. De leerpunten uit deze buurten gebruiken we voor de ontwikkeling van EvA en dit koersdocument. • We zijn in nauw contact met onze buurgemeenten en andere, met Arnhem vergelijkbare, gemeenten. We delen inzichten en geleerde lessen uit de praktijk, zodat we gebruik maken van de ervaringen van anderen. • We nodigden buurgemeenten, professionele stakeholders, georganiseerde bewonersinitiatieven, ondernemers en collega’s uit de Arnhemse organisatie uit in diverse bijeenkomsten, om met elkaar te spreken over de ingrediënten van het koersdocument. Deze input is verwerkt in het koersdocument – zowel in de teksten als in de quotes die in het document zijn opgenomen.

Alle Arnhemmers kunnen actief bijdragen aan de ontwikkeling van het Arnhemse energiesysteem en de energievoorziening in hun buurt of op hun werklocatie. We sluiten aan bij het Arnhemse participatiebeleid7. Dit doen we als gemeente door: • Samenwerken met en (mee)beslissen door bewoners en bedrijven bij het uitwerken van het uitvoeringsplan per buurt of werklocatie. Daar wordt de energietransitie voor hen concreet. In het uitvoeringsplan kiezen we samen met Arnhemmers de combinatie van bouwstenen – en daarmee energieoplossingen – die we gaan realiseren. Ook spreken we met elkaar af wie de trekker wordt van de uitvoering van het plan en wat verder ieders rol en verantwoordelijkheid is. • Initiatieven mogelijk maken van Arnhemmers in een buurt of op een werklocatie. Bewoners of bedrijven die initiatief nemen, brengen enthousiasme voor een collectieve duurzame energieoplossing en een netwerk en lokale deskundigheid mee. De gemeente Arnhem ondersteunt deze initiatieven met kennis en middelen, zoals met de Green Deals op bedrijventerreinen. Waar bewoners geen (mogelijkheid hebben om) initiatief (te) nemen ondersteunen en betrekken we hen ook. Zo vergroten we samen de draag- én realisatiekracht. • Het Burgerberaad Klimaat vormt een representatieve afspiegeling van de stad. Een groep van 150 Arnhemmers reflecteert op en adviseert over de plannen voor de verduurzaming van hun huizen.