Bijlage 4 - Omgevingskwaliteitsplan
Tekst van het document
Het Zijdekwartier Omgevingskwaliteitsplan Arnhem juni 2023
Colofon Publicatiedatum
In opdracht van
2 juni 2023
V.O.F. Ontwikkelingscombinatie BPD/Klok
Adres
In samenwerking met
SVP architectuur en stedenbouw
Bureau Lubbers, Inbo, Opzoom architecten
‘t Zand 17, 3811 GB Amersfoort Voor het geheel of gedeeltelijk overnemen of
bewerken van artikelen dient men toestemming
info@svp-svp.nl
van SVP te vragen. In de meeste gevallen zal die graag worden gegeven.
Voorbehoud Aan deze publicatie kunnen geen rechten worden ontleend.
2
Het Zijdekwartier Omgevingskwaliteitsplan Arnhem
Het Zijdekwartier Arnhem
3
portiershuisje van de voormalige ENKA-fabriek met op de achtegrond de toren met het "Ei van Beenker" 4
Inhoudsopgave Inleiding De ambitie
Kwaliteitsborging Huidige kwaliteiten
Hoofdstructuur Verankerd in het verleden De ruimtelijke principes Aanscherping van het VOSP Stedenbouwkundige deelaspecten De Loper Het Carré De Schakelketting
Deelgebieden
Karakter van de deelgebieden Bebouwingsprincipes hoogstedelijk milieu Bebouwingsprincipes parkmilieu Overzicht
7 9 11 13
Architectuur
55
Bebouwingsbeeld en historie Biobased innovatieve materialen Gevelprincipes Vijfde gevel Specials en hoogteaccenten
64
Openbare ruimte
69
56 58 60 63
17 19 21 23 26 28 30 31
33 34 36
Verankering met cultuurhistorie Principes van de openbare ruimte Hiërarchie van ruimtes Watersysteem Bereikbaarheid Inrichting
94
Duurzaamheid
97
Focusgebieden Duurzaamheidsthema's Quickscan wind en zon
70 72 74 92 93
92 96 105
46 52
Het Zijdekwartier Arnhem
5
impressie stedenbouwkundige opzet
6
Inleiding Voor u ligt het Omgevingskwaliteitsplan Zijdekwar-
Het proces richting realisatie
tier (OKP). Het OKP is het toetsingsinstrument voor
In het proces van het maken van dit OKP is in
de kwaliteit van dit nieuwe binnenstedelijke leefge-
afstemming met het kwaliteitsteam en de gemeen-
bied. Het OKP wordt door de gemeenteraad samen
te een aantal verbeteringen in de stedenbouwkun-
met het bestremmingsplan vastgesteld. Daarmee
dige opzet doorgevoerd. In het hoofdstuk Hoofd-
vormt het het kader voor verdere uitwerking van de
structuur wordt inzicht gegeven in deze wijzigingen
(deel)plannen en de openbare ruimte.
ten opzichte van het voorlopig stedenbouwkundig plan van december 2021. In de volgende stap: het
Doel van het OKP
opstellen van een definitief stedenbouwkundig plan
Doel van voorliggend document is een “goede
en de uitwerking van de bouwblokken is deze
integrale omgevingskwaliteit” te borgen die aansluit
aangepaste opzet leidend.
bij de ambities van de Omgevingsvisie Arnhem 2040 en daarmee bij het vigerende beleid van de gemeente. Naast de beeldkwaliteit, de belevingswaarde en de ruimtelijke kwaliteit belicht het aspecten op het sociaal culturele en maatschappelijke vlak, op gebied van duurzaamheid, circulariteit
"In het OKP worden de integrale kernkwaliteiten vertaald in ruimtelijke principes"
en klimaat, op flexibiliteit en toekomstwaarde en op het aspect mobiliteit. De beoogde integrale kwaliteit zoals die is bedoeld en beschreven in de zeven kernkwaliteiten van het Zijdekwartier worden daarmee in dit OKP vertaald in ruimtelijke principes.
Het Zijdekwartier Arnhem
7
Skope van het OKP
in
-terre
AKZO
Het OKP is kaderstellend voor het terrein in eigendom van Klokgroep/ BPD. De pinglocatie binnen het bomencarré maakt deel uit van de visie. Vanwege de ruimtelijke samenhang in het gebied is de intentie dat voor dit deelgebied
t in in nie n Terre a dom v eigen p roe / KlokG aar wel BPD m men in o opgen visie
r wartie Zijdek oep/BPD r G k Klo
(nagenoeg) dezelfde kwaliteitskaders gaan gelden wanneer deze locatie ontwikkeld gaat worden. Beide locaties maken deel uit van het grotere AKZO-terrein. De bedoeling is dat het AKZO-terrein als geheel een nieuw gemengd stadsdeel wordt verbonden met de omgeving, herkenbaar door een logische, samenhangende openbare ruimte en naoorlogse, moderne architectuur.
8
De ambitie Gebied in transitie
Stedelijk en groen tegelijk
ontwikkeling in de geest van de woondeal regio
Op het voormalige AKZO-terrein is al enkele jaren
Het Zijdekwartier komt in de luwte van de hoog-
Arnhem-Nijmegen. Binnen het ontwerp is er ook
een transformatie gaande. De in 2020 vastgestelde
bouw aan de Velperweg, sluit aan op de Vosdijk-
aandacht voor de rijke en bewogen historie van de
gebiedsvisie voor het terrein bedoeld om het terrein
zone met bedrijvigheid en onderwijs aan de
locatie waarbij de ruimtelijke structuur terug grijpt
nieuw leven in te blazen, wordt stapsgewijs uitge-
westzijde en de wijk Plattenburg aan de oostzijde.
naar de verschillende historische perioden. Een
werkt. Het voorheen monofunctionele bedrijfster-
Aan de zuidzijde wordt het Zijdekwartier begrensd
gelaagd en doorleefd plan waarbinnen de omwo-
rein verkleurt naar een
door het spoor. Het nu nog
nenden al ideeën opperden voor een historische
nieuwe open wijk met een
versteende terrein wordt groen
route die het verleden zichtbaar en voelbaar houdt.
mix aan wonen, kantoren,
"Een nieuw stuk stad met een eigen gezicht"
en stedelijk tegelijk. Het gebied krijgt een hoge dichtheid en een
Verbonden met zijn omgeving
stedelijke dynamiek. maar
Tot slot maar zeker niet minder belangrijk, herstelt
stemd als woongebouw,
tegelijk wordt ingezet op
en realiseert het Zijdekwartier de koppeling met de
wordt er gefitnest en ge-
natuurlijke waarden.
omliggende wijken en voorzieningen en haakt aan
bedrijvigheid en onderwijs. Zo is de Grote Enk herbe-
werkt in de Enk en is de kleine Enk een kinderdag-
bij de stad. Een voorheen omsloten en op dit
verblijf. Op de ENKA- campus is recent het Regio-
Een gemengd leefmilieu
moment anoniem fabrieksterrein wordt daarmee
naal Opleidingscentrum Rijn IJssel neergestreken.
Het Zijdekwartier wordt een wijk waarin het prettig
teruggegeven aan de stad. Zijdekwartier beoogt
en gezond is om te leven met een groene en
een dynamisch nieuw stadsdeel te worden waar
Een volgende grote stap in het creëren van een
levensloopbestendige openbare ruimte. Er wordt
gewoond, gewerkt en geleerd wordt en waar ruimte
gemixt, dynamisch gebied is het toevoegen van
gestreefd naar een functioneel veelzijdige en
is om elkaar te ontmoeten. Het gebied, de bewo-
woningen. Met het toekomstige Zijdekwartier, een
levendige woonwijk. Er komen circa 600 woningen
ners en de passanten in het gebied zijn op deze
deelgebied dat sinds 2017 in eigendom is van
voor een brede mix aan doelgroepen en prijsni-
manier straks weer nadrukkelijk onderdeel van
KlokGroep/BPD, wordt hier invulling aan gegeven.
veaus waardoor er ruimte is voor iedereen. Een
Arnhem.
Het Zijdekwartier Arnhem
9
Ligging in de stad ( Omgevingsvisie 2040)
10
Kwaliteitsborging Hoe bereiken we kwaliteit?
Rollen en werkwijze
Het projectteam en het Kwaliteitsteam worden
Het OKP wordt door de gemeenteraad vastgesteld
Er komt een stedenbouwkundig supervisor die de
betrokken bij elke fase (SO/VO/DO). Bij het Defini-
tezamen met het bestemmingsplan. Daarmee
verschillende bouwinitiatieven vanuit de opdracht-
tief Ontwerp zullen voorafgaand aan de formele
vormt het OKP het toetsingskader voor verdere
gever begeleidt. De stedenbouwkundig supervisor
bouwvergunning alle relevante details die het
uitwerking van de (deel)plannen en de openbare
zorgt voor samenhang in de plannen en bewaakt
kwaliteitsbeeld vanuit de publieke ruimte beïnvloe-
ruimte.
het gedachtegoed van het plan. De stedenbouw-
den worden aangeleverd.
Het OKP is geen dichtgetimmerd document met
kundig supervisor licht de plannen toe bij de
Gelijktijdig aan het bouwplan wordt gewerkt aan
harde kaders en regels; het beschrijft de (ruimte-
gemeente en begeleidt de architecten bij het
het plan voor de openbare ruimte.
lijke) kwaliteit die we voor ogen hebben voor het
Kwaliteitsteam.
Na goedkeuring van het DO met relevante details,
gebied. Het beschrijft dus vooral wat we aan
Het gemeentelijk projectteam toetst de plannen en
materialen en het plan voor de openbare ruimte,
kwaliteiten willen bereiken. Hoe dit kan worden
kijkt of deze van voldoende inhoud zijn om voor te
wordt het plan ten behoeve van de formele bouw-
bereikt is een opgave voor de ontwerpers van de
leggen aan het kwaliteitsteam. Hierbij worden de
planprocedure overgedragen aan welstand.
deelplannen en de openbare ruimte. De kwalititeits-
stukken voorzien van een oplegnotitie van de
bewaking is dus niet gebaseerd op een afvinklijstje
projectgroep.
maar gefundeerd op dialoog.
Daarnaast is er een belangrijke rol voor het Kwaliteitsteam Centrum Arnhem dat begeleidt, uitdaagt,
In het proces van kwaliteitsborging hebben ver-
en beoordeelt of de kwaliteitsambities die worden
schillende partijen/personen een rol: Het gemeen-
benoemd in het OKP in voldoende mate worden
telijk projectteam, het Kwaliteitsteam Centrum
gerealiseerd. Dus integrale kwaliteit: openbare
Arnhem en de stedenbouwkundig supervisor.
ruimte en landschap, duurzaamheid, klimaat, verkeer, et cetera en niet alleen beoordeling van welstandelijke, architectonische aspecten.
Het Zijdekwartier Arnhem
11
1 2 8 1
8
2 7
5
3
3
7 4 7
7 6
4
12
6
5
Huidige kwaliteiten Het voormalige AKZO terrein is geen blanco
gebied koloniseert. Op basis van de aanwezige
canvas. Er zijn op en rondom het terrein tal van
pioniersoorten kan er aan een inheems eco-
bestaande kwaliteiten aanwezig die een bijdrage
systeem worden gebouwd.
kunnen leveren aan de ontwikkeling tot een ge-
6.
mengd gebied.
Werken en leren: de aanwezigheid van scholen en bedrijven zorgt voor dynamiek. Met de toevoeging van wonen is de basis voor een
1.
Entree naar het gebied via de Tivolilaan: dé oprijlaan tot het gebied die met bomen wordt
stedelijk gemengd gebied gelegd. 7.
Bomencarré rondom het parkeerterrein: de
begeleid en aansluit op het bomencarré.
meest in het oog springende groenstructuur,
2. Portiersloge: een vrijstaand paviljoentje uit de
die extra markant is doordat de bomen in een
ENKA-tijd met een karakteristieke architectuur.
talud staan dat aan de binnenzijde van het
Het is nu al een ontmoetingsplek in de buurt en
carré begrensd wordt door een keermuur.
zal dat blijven. 3.
8. Kantoortuin AKZO: centrale ruimte op het
Fietstunnel naar Presikhaaf: essentieel voor de
terrein die het karakter van een groene campus
verbinding met de omgeving en een letterlijke
in de stad versterkt.
poort tot het gebied vanaf de zuidzijde. 4.
Ecologische spoorzone: de continuíteit van het spoor wordt slim gecombineerd met een doorgaande groene en ecologische verbinding op de schaal van de stad.
5. Pioniersgroen op het terrein: een pioniersoort is een soort die een meestal leeg of bijna leeg
Het Zijdekwartier Arnhem
13
Beschrijving kernkwaliteiten
Het Zijdekwartier...
14
... verenigt STEDELIJKE DYNAMIEK MET LANDSCHAPPELIJK WONEN
... maakt het RIJKE VERLEDEN ZICHTBAAR
... heeft een GROENE HOOFDSTRUCTUUR
De stad en het groen gaan een symbiose aan en versterken elkaars kwaliteiten. De Arnhemse verdichtingsopgave en de ambitie voor een groene en gezonde leefomgeving - zoals verwoord in de Woondeal - worden hier maximaal benut. Door het inzetten van geconcentreerde verdichting en het sterk reduceren van verharding komt er extra ruimte voor een groen openbaar gebied. Hiermee wordt een bijdrage geleverd aan het oplopende woningtekort zoals verwoord in de Woondeal en wordt tegelijkertijd de leefbaarheid versterkt. Tussen de dynamische OV-knooppunten Velperpoort en Presikhaaf en in aansluiting op de omliggende wijken en functies, komt een nieuw groen en stedelijk verdicht woonmilieu. Een passende en Arnhemse kruisbestuiving van de stedelijke dynamiek en de natuurrijke leefomgeving.
Het Zijdekwartier sluit op een eigentijdse manier aan op verschillende tijdsperioden die de plek hebben gevormd zoals die nu is. Het herbergt referenties naar zowel het industriële Enka- en Akzo-verleden als het agrarische landschap van het Broek en de landgoederen aan de Velperweg.
Elke woning is gelegen aan een groene straat, het bomencarré, ecologische zone, parkzone of een groen hof. Deze groene structuur dooradert de wijk en verbindt omliggende groene en ecologische zones met elkaar.
Dit is onder andere zichtbaar gemaakt in de hoofdstructuur van de wijk die verwijst naar de oude verkavelingsstructuur, een stedenbouwkundig accent op de plek van de oude ENKA-toren, de getransformeerde portiersloge, de stedelijke Loper die het gebied een nieuwe organisatie geeft, robuuste gebouwen en architectonische accenten. De structuur voor een met de buurtvereniging te maken historische route door dit gebied ligt al klaar. Het plan versterkt de cultuurhistorische waarden en de groenstructuren en daarmee
De groene invulling komt in de plaats van het versteende bedrijventerrein, dit heeft een meerwaarde voor de directe omgeving doordat worden afgevangen en oververhitting wordt tegengegaan. De natuurwaarden in de stad nemen toe. Maar groen heeft ook waarde in zichzelf en nodigt uit tot bewegen, ontmoeten en recreëren.
... is een OPEN EN DOORWAADBAAR gebied Het ooit introverte en afgesloten AKZO-terrein opent zich naar de omliggende wijken en verbindt de stad. Hekwerken worden geslecht en historische routes tussen Presikhaaf en Kernheim (Velperweg) worden binnen het Zijdekwartier hersteld. Verschillende functies rondom de locatie als onderwijs, sport, gezondheid en bedrijvigheid worden gekoppeld en zullen elkaar versterken. Binnen het plan wordt dit aangevuld met een voorzieningenzone aan de centrale Loper. Dit zal bijdragen aan het versterken van de sociale cohesie en de leefbaarheid in het plangebied en haar omgeving.
... gaat uit van NIEUWE MOBILITEIT Door in de stad te bouwen, hoeven er minder of geen nieuwe wegen, buslijnen of winkelcentra te worden aangelegd. Door de ligging tussen twee OV-knooppunten en in nabijheid van het centrum zal de auto minder optimaal van de aanwezige functies en het openbaar vervoer. voorrang. De straten worden grotendeels autovrij en worden groene verblijfsgebieden, alle straten toegankelijk te maken voor auto’s dringen we het percentage verharding terug. Het overgrote deel van de auto’s wordt centraal in de parkeerhub gestald.
... is een LEVENDIGE WIJK met een grote DIVERSITEIT aan huishoudens en woningtypologieën
... kenmerkt zich door een GEZONDE LEEFOMGEVING
In het plan zijn woonruimten voor alle doelgroepen. Van sociale huur tot koop, en van starter tot senior. Naast verschillende grondgebonden woningen wordt er met name ingezet op een substantieel aandeel woningen voor één- en tweepersoonshuishoudens.
Het Zijdekwartier heeft een aantrekkelijk gezond, klimaatadaptief en groen woon- en leefmilieu. Een belangrijk ontwerpmotief is om de verharding in de openbare ruimte te minimaliseren en meer ruimte te geven aan
Door in het Zijdekwartier te bouwen voor uiteenlopende doelgroepen, kunnen deze elkaar ontmoeten en ondersteunen waar nodig. Een inclusieve en diverse wijk die aansluit bij de Woondeal.
hittestress wordt tegengegaan door de vele verkoelende bomen en de groene daken. Het regenwater wordt opgevangen en lokaal en de groenstructuur wordt gekoppeld aan de naastgelegen ecologische hoofdstructuur. De bebouwing voorziet ook in nestgelegenheden voor vogels. Er wordt een aantrekkelijke groene openbare ruimte gerealiseerd waar het ontmoeten en die zodoende de gezondheid verbeterd. Scholen en kinderdagverblijven zijn dichtbij en veilig te bereiken. Rondom de locatie zijn meerdere sportvoorzieningen die gezond gedrag bevorderen.
Het Zijdekwartier Arnhem
15
Hoofdstructuur
18
1. Herkenbare breuklijn waar landschappen elkaar
2. Centrale as van de ENKA-fabriek van torenpoort
3. AKZO terrein met Groene Carré als organiserend
ontmoeten en verkavelingsrichting (tot 1911)
naar energiecentrale (1930 tot 1994)
element (1994 tot nu)
Verankerd in het verleden Het gebied heeft een rijke geschiedenis die tot op vandaag nog zichtbaar is. Voor het Zijdekwartier zijn verschillende tijdlagen bepalend geweest voor de structuur en het karakter van het huidige gebied. De gelaagde geschiedenis ligt aan de basis van het stedenbouwkundig plan. In dit OKP wordt verder uitgewerkt op welke wijze dit verleden beleefbaar wordt gemaakt en hoe dit de identiteit van het gebied verder mee vorm kan geven.
De landschappelijke structuur
ENKA-fabriek
De periode van AKZO
Het terrein ligt op de overgang tussen hogere
De orthogonale structuur van het Broek is leidend
In de naoorlogse periode ontwikkelde AKZO het
zandgronden van de Veluwe en de klei van het
geweest voor de verkaveling van de ENKA-fabriek.
terrein als campus. De openbare ruimte werd
rivierenlandschap. Dit betekent dat er twee land-
Het fabrieksterrein dat bijna volledig bebouwd
samen met de gebouwen ontworpen. Land-
schappelijke karakters en twee verkavelingsrichtin-
geweest is met pruductiehallen kreeg een iconi-
schapsarchitect Buys en Van Vliet legde de struc-
gen bij elkaar komen in het gebied: de verkaveling
sche toren als poort. Deze verschafte toegang tot
tuur van het terrein vast door bomenlanen te
van de landgoederen loodrecht op de Velperweg en
een centraal gelegen fabrieksstraat richting het
koppelen aan functionele infrastructuur. Met het
de orthogonale structuur van het nattere Arnhemse
spooremplacement met aan het einde een mar-
bomencarré in het hart, maar ook met bomenrijen
Broek.
kante energiecentrale, de motor van het terrein.
langs de toegangsweg en aan de randen is de basis gelegd voor de huidige ruimtelijke opzet.
Het Zijdekwartier Arnhem
19
20
De Schakelketting
De Loper
Het Carré
Binnen en buiten het Carré
Morfologie van de bebouwing
Buurtstraat
De ruimtelijke principes In het plan zijn er drie ruimtelijke dragers die het plan verankeren op zijn plek. Deze structurerende elementen komen voort uit het gelaagde verleden en hebben elk een herkenbare identiteit. De Schakelketting en de Loper verbinden het gebied met de omgeving voor langzaam verkeer. Het Carré structureert het plan intern en definieert de verschillende gebiedsdelen die een eigen karakter hebben met bijbehorende ontwikkelprincipes. De Schakelketting
het adres wordt voor de belangrijkste voorzieningen
Deelgebieden
De Schakelketting volgt globaal de grillige breuklijn
met daaraan gekoppelde ontmoetingsplekken,
Binnen het Carré ligt het zwaartepunt van het
tussen zand en broek en schakelt daarbij de in het
bijvoorbeeld horeca of werkruimtes.
gebied: hier is de dichtheid het hoogst. Er komt een
gebied aanwezige verschillende verkavelingsstruc-
hoogstedelijke leefomgeving met een fijnmazig
turen aaneen. De route ligt zelfstandig in een
Het Carré
netwerk van groene plekken en hoven, verbonden
parkachtige zone en koppelt bijzondere (verblijfs-)
Het Carré begrenst de hoogstedelijke woonomgeving
voor de voetganger. Buiten het Carré is een park-
plekken in het gebied en ook in de omgeving.
in het hart van het gebied. Het markante bomencarré
achtige sfeer waarbij stevige gebouwen vrij staan
in het talud en ontsluiting voor de auto zijn gecombi-
in het groen. Aan de westzijde zijn dat naast
De Loper
neerd tot één systeem dat zowel in ruimtelijke als
woongebouwen ook werk en schoolgebouwen en
De Loper is de centrale autovrije route in een
functionele zin het plan organiseert. Het profiel van
één of meer mobiliteitshubs. De bebouwing is hier
stedelijk gebied. Hij markeert de ligging van de
het Carré is rondom gelijk, met een uitzondering aan
net zoals binnen het Carré vrij hoog. Aan de
voormalige fabriekstraat tussen de ENKA-toren en
de bovenzijde. Daar is geen hoogteverschil en
oostkant zijn dat - lagere - woongebouwen in
de energiecentrale. Een nieuwe toren en een toe-
'breken' de bomenrijen tot schermen. Het Carré zorgt
aansluiting op de woonmilieus in de directe omge-
komstige mobiliteitshub refereren aan deze voorma-
voor hierarchie in het Zijdekwartier en definieert de
ving. De gebiedsdelen staan niet op zich zelf, maar
lige markante bouwwerken en vormen de nieuwe
verschillend uit te werken deelgebieden. Er is een
zijn door de centraal gelegen in oost-west-richting
iconen van het gebied. De Loper heeft een dyna-
wereld binnen het Carré en buiten het Carré.
lopende groene buurtstraat met elkaar verbonden.
misch stedelijk karakter. Dit betekent dat de Loper Het Zijdekwartier Arnhem
21
2
3 1
4
5 1. gedraaide Loper 2. informeel wandelpad 3. entreeplein 4. parkwonen 5. ecologische zone
22
Aanscherping van het VOSP De verfijningsslag die is gemaakt gedurende het
Merwedegebied. Zo kan de stedelijke Loper op
Plein op knooppunt bij de toren
opstellen van het OKP heeft geleid tot een aanpas-
termijn deel worden van een nieuwe noord-zuid
De kanteling van de Loper en de nu als zelfstandig
sing van het VOSP op een aantal punten.
langzaamverkeer verbinding in de stad, langs
element te ontwerpen Schakelketting vormen ter
belangrijke plekken en gebouwen.
plaatse van de beoogde toren een knooppunt: Deze
De Loper is een kwartslag gedraaid
belangrijke plek in het plan nodigt uit tot het maken
Er is voor gekozen deze verbindende stedelijke as
Verbindende route
van een plein aan de voet van de beoogde toren.
in het plan nog meer een centrale plek te geven in
Een tweede aanpassing is dat er een zelfstandige
Beide bouwvelden aan weerszijden van het plein
het gebied door de twee belangrijke plekken in het
langzaamverkeerroute door het gebied komt die
worden in één rooilijn gebracht om de pleinruimte
gebied direct met elkaar te verbinden: de hub en de
het gebied met zijn omgeving verbindt. In het VOSP
te begrenzen. In het VOSP is de rooilijn van de
hoogste toren. Door de kanteling van de Loper
wordt het langzaamverkeer gecombineerd met de
bouwvelden versprongen. Dit nieuwe plein op het
krijgt de openbare ruimte ook een betere zonoriën-
Beeldhouwerstraat en aan de noordzijde van het
knooppunt van routes is heel goed bezond waar-
tatie en meer verblijfskwaliteit: van ligging op het
plan met de Loper. In de nieuwe situatie slingert dit
door het zich ook echt tot een gezellige ontmoe-
noorden naar ligging op het westen. Het stedelijk
recreatieve 'parkpad' zelfstandig door het groen en
tingsplek kan ontwikkelen en bijvoorbeeld horeca
front wordt beperkt tot de bebouwing binnen het
koppelt bijzondere (verblijfs)plekken zoals de tot
heel goed voorstelbaar is.
Carré.
horecavoorziening om te vormen portiersloge. Zo ligt de focus nog meer op langzaamverkeer en
Laagbouwdeel wordt wonen in het park
Het is de bedoeling dat deze stedelijke as het
wordt - door de vrije ligging - de breuklijn in het
Bij het uitwerken van de ruimtelijke karakteristiek
gebied nog beter verankert in de stad, omdat de
gebied tussen de twee verschillende landschappen
en de beoogde beeldkwaliteit van de verschillende
Loper via de Grote Enk de verbinding kan leggen
zichtbaar gemaakt.
deelgebieden is geconstateerd dat het deelgebied
met de Velperweg in het noorden en naar het
binnen het Carré en het deelgebied buiten het Carré
zuiden - via een mogelijk toekomstige tunnel onder
flink van elkaar verschillen: laagbouw versus
het spoor door - naar het nog te ontwikkelen
hoogbouw enerzijds en verbondenheid met de
Het Zijdekwartier Arnhem
23
verankering in de omgeving Langzaam verkeersroutes en de verschillende bestemmingen toekomstige verbindingen
24
omgeving enerzijds versus omsloten door bomen-
Conclusie
carré en talud anderzijds. Er is - ten opzichte van
De aanscherping van het VOSP is afgestemd met
het VOSP - voor gekozen om dit verschil in de
de gemeentelijke projectgroep en met het Kwali-
ruimtelijke opzet sterker te maken zodat er verschil-
teitsteam Centrum Arnhem. De conclusies is dat
lende woonmilieus kunnen worden ontworpen die
de aangepaste opzet meer hiërarchie in het plan
elkaar aanvullen. In het deel buiten het Carré wordt
brengt waardoor er vanzelfsprekende keuzes
de openbare ruimte meer parkachtig gemaakt. De
gemaakt kunnen worden ten aanzien van de
bebouwing in het parkdeel krijgt een andere opzet,
uitwerking van de openbare ruimte en de architec-
met gesloten hoeken en een meer éénduidige
tuur van de bebouwing. Met dit OKP kunnen de
architectuur zodat het blok niet meer wordt beleefd
ontwerpers een volgende stap zetten en hebben
als een uit meerdere massa's samengesteld blok
het kwaliteitsteam en de projectgroep een instru-
maar als een éénheid. De bouwblokken zijn com-
ment om de ontwerpers te begeleiden om zodoen-
pacter waarbij de prioriteit ligt bij de parkuimte aan
de de beoogde kwaliteit te bereiken.
de buitenzijde, meer dan bij de collectieve ruimte binnen het blok. Het voorstel is om ook in dit deel (beperkt) appartementen toe te staan, zodat hoeken op verschillende manieren kunnen worden vormgegeven en met de bouwhoogte gespeeld kan worden om de parkruimte op logische plekken te versterken. Dit heeft echter geen consequentie voor de totale woningaantallen, alleen bij de verdeling over de deelgebieden.
Het Zijdekwartier Arnhem
25
Stedenbouwkundige deelaspecten
parkeren onder de binnentuin parkeren in de hub parkeren in het bouwblok ruimte voor deelauto's
Groenstructuur
Ontmoetingsplekken
Auto-ontsluiting en parkeren
Het bestaande groen vormt de basis voor de groen-
Een netwerk van paden voor voetgangers, fietsers
De Tivolilaan is de hoofdontsluiting van het gebied.
structuur van het gebied. Het parklandschap vloeit
en gecombineerd langzaam verkeer verbindt de
Vanaf deze laan loopt de ontsluitingsroute via het
om de bouwblokken tot aan de Beeldhouwerstraat
ontmoetingsplekken in het gebied met elkaar en
Carré, vanwaar de parkeergarages en de hub
en sluit aan op de groenstructuur van de spoor-
met de omgeving. Dankzij dit fijnmazige netwerk is
worden bereikt, het meest oostelijke blok wordt
zone. Het bomencarré dat het hoogstedelijk milieu
het snel en aantrekkelijk om te voet of met de fiets
ontsloten vanaf de Beeldhouwerstraat. De rest van
definieert, verbindt de groenstructuur binnen het
naar de bestemmingen in de omgeving te gaan.
het gebied is autovrij en slechts incidenteel toegan-
carré met het parklandschap . 26
kelijk.
ggb. tot 12,5 m. wonen
ggb. tot 30 m.
mogelijkheid voorzieningen
accent omgeving
werken
accent plangebied
onderwijs
special
parkeren
zichtlijn
Functies
Bouwvelden en accenten
Korrel
Niet-woonprogramma wordt geconcentreerd langs
Binnen het Carré hebben bouwvelden een hoogte
Grote eenduidige korrel buiten het Carré. Buiten het
de Loper. Voorzieningen die het gebied verlevendi-
van maximaal 30 meter. De bouwvelden buiten het
Carré is elk bouwblok 'uit één stuk'. Binnen het
gen komen aan de koppen: in de hub (zuid) en aan
Carré zijn lager: max 12,5 meter met een enkel
Carré zijn de vier samengestelde kwadranten uit
het plein (noord). Het is wenselijk om functies die
accent van 16 meter. Stedelijke hoogteaccenten
verschillende korrels opgebouwd. Zo wordt ge-
de straat activeren zoals een buurthuiskamer en
zijn er aan de uiteinden van de Loper en in het
zorgd voor (stedelijke) variatie. De kwadranten
werkruimtes (aan huis) een plek te geven in de plint
verlengde van de Tivolilaan. Zo is het gebied
vormen samen het Carré ensemble en worden
van de Loper en op het knooppunt met de buurt-
herkenbaar binnen de stad en worden de belang-
bijeengehouden door het bomencarré.
straat.
rijkste assen gemarkeerd.
Het Zijdekwartier Arnhem
27
De Loper De Loper heeft als centrale as een dynamisch karakter en is de 'drager' voor de
Om de ambitie van een groene stadswijk vorm te geven, is de overgang naar de
voorzieningen in de wijk. Het is de verbinding voor langzaam verkeer tussen
bebouwing juist groen, zodat ook in deze meest stedelijke ruimte van het plan
toren en hub en is verbonden met de stad door de aansluiting op de Velperweg
bewoners een directe relatie aan kunnen gaan met de natuur. Het groen tot aan
langs de Grote Enk en via een toekomstige spoortunnel met het Merwedege-
de gevel voorkomt dat de bebouwing op de begane grond aan de straat gaat
bied. De Loper heeft een stedelijk karakter dankzij de hoge bebouwing aan
‘vastkoeken’, met een stenig gevoel als resultaat.
weerszijden waarvan de begane grond hoger is en verschillende functies kan bevatten.
De groene zone schept afstand tussen de drukkere Loper en de private bebouwing. Deze scherpe grens tussen het publieke en private domein past bij een
De Loper is niet alleen bedoeld als doorgaande route, maar ook om te blijven
stedelijke omgeving en is daarom voor de meest publieke route in het gebied
‘plakken’. Op de kruispunten zijn ontmoetingsplekken gedacht waarbij de Loper
passend.
verbreedt tot pleinruimte en in de hogere begane grond kunnen voorzieningen komen. De afstand tussen de ontmoetingsplekken - het plein bij de grote toren aan de noordzijde, het kruispunt met de buurtstraat in het hart en het plein aan de zuidzijde - is minder dan een minuut wandelen, zodat er voldoende 'reuring' op de route is. In de deelplannen worden de pleinruimtes en het ontwerp en de programmering van de begane grond op elkaar afgestemd en uitgewerkt.
28
verbinding voor langzaam verkeer
pleinen bij de toren en buurthub zijn
de Loper heeft een stedelijk karakter
hoge eerste bouwlaag (3,5 m) aan
tussen toren en Hub, verbonden met
bedoeld als ontmoetingsplekken en
met hoge bebouwing aan weerszij-
weerszijden stimuleert niet-woonpro-
de stad via (toekomstige) spoortun-
krijgen horeca (bij toren), voorzienin-
den, maar is nooit stenig doordat
gramma zoals werken aan huis,
nel en langs de Grote Enk
gen en werkruimtes
groen tot aan de gevel reikt
ateliers kleinschalige buurtvoorzieningen
Het Zijdekwartier Arnhem
29
Het Carré Het Carré zorgt voor hierarchie in het Zijdekwartier en definieert de verschillend uit te werken deelgebieden. Er is een wereld binnen het Carré en buiten het Carré. Het huidige driezijdige bomencarré met talud en keermuur blijft behouden. De noordkant bestaat uit een serie van ten opzichte van elkaar verschoven bomenlanen waarbij de binnenste laan van dezelfde soort is als het Carré en de buitenste lanen uit soorten bestaan die passen bij de zandgrond. De ontsluiting voor de auto en de bomencarré zijn gecombineerd tot één systeem dat zowel in ruimtelijke als functionele zin het plan organiseert. Het profiel van het Carré is rondom gelijk, met een uitzondering aan de bovenzijde. Daar is geen hoogte verschil en 'breken' de bomenrijen tot schermen.
30
continue bomencarré met maximaal
de route heeft een asymetrisch
éénrichtingsverkeer voor de auto
continue wegprofiel in het groen met
3 onderbrekingen
profiel met te behouden keermuur en
(eindsituatie) zodat het profiel smal
aan de buitenzijde een wisselende
talud
kan blijven en goed oversteekbaar
maat
P l a n te n l i j s t e n r e f e r e n ti e be e l d e n
bloemrijk graslang met oa: Bellis perennis Cardamine pratensis Crepis capillaris
De Schakelketting
Erodium cicutarium Hypochaeris radicata Leontodon autumnale Lotus corniculatus Medicago lupulina Plantago lanceolata Prunella vulgaris
De Schakelketting volgt globaal de grillige breuklijn en ligt zelfstandig in het Ranunculus repens gebied om deze overgang daadwerkelijk zichtbaar te maken. Het verschilRumex in landacetosella Trifolium schappelijke karakteristiek uit zich ook in het profiel: De zandzijde is hoger met dubium
beplante walletjes, de kleizijde is lager met wadi’s en grassen.
Trifolium pratense Trifolium repens
WISSELSPOOR | COU
de breuklijn tussen zand en klei wordt
profiel waarbij de verschillende
de ketting schakelt bijzondere
de ketting slingert 'vrij' door de
letterlijk beleefbaar door deze
landschappen zichtbaar worden
historische en nieuwe verblijfsplek-
parkachtige tussenruimte tussen de
slingerende route
gemaakt door hoogteverschil en
ken in het gebied en verbindt deze
bestaande en nieuwe wijk
beplanting
met de stad Het Zijdekwartier Arnhem
31
Deelgebieden
Karakter van de deelgebieden Het AKZO-terrein heeft verschillende deelgebieden die complementair zijn en samen een nieuwe stadswijk vormen. Centraal ligt het Carré dat een leefomgeving binnen en een leefomgeving buiten het Carré definieert. Buiten het Carré vormen de bebouwing en het landschap een overgang naar de omgeving, er binnen komt een hoogstedelijke buurt met een zelfstandige sfeer.
Binnen het Carré - hoogstedelijk milieu Binnen het bomencarré ligt een ensemble van vier kwadranten die weer bestaan uit meerdere gebouwen rondom een collectieve tuin. Het geheel vormt een samenhangende fijnmazige hoogstedelijke leefomgeving met verschillende plekken die met elkaar voor de voetganger zijn verbonden.
Buiten het Carré noord, west en zuid
Buiten het Carré oost - parkmilieu
Twee kwadranten worden in de eerste fase ontwor-
Buiten het Carré liggen aan de noordzijde het ROC
Toekomstige bebouwing aan de oostzijde van het
pen en twee wanneer de Pinglocatie wordt ontwik-
en de ENKA-campus met hun adres aan de
Carré sluit aan bij de groene omgeving van de
keld. Voorkomen moet worden dat het ensemble
Velperweg. Vrijstaande stoere hoge gebouwen met
Beeldhouwerstraat. Ook hier zijn de blokken
uit elkaar valt in twee delen aan weerszijden van de
een alzijdig karakter bepalen hier de sfeer. De
alzijdig, net zoals de gebouwen in het deelgebied
Loper.
strook langs de Vosdijk heeft ook dit campusach-
aan de noordwestzijde. Alleen gaat het hier om
Opgave is om één ensemble te ontwerpen en
tige karakter. Bij de nieuwbouw wordt deze bebou-
bouwblokken met woningen die vrij staan in het
tegelijkertijd een gevarieerd stedelijk milieu. Dat kan
wingstypologie doorgezet. In het Zijdekwartier valt
groen. De woonbebouwing is eveneens stoer en
worden bereikt door het organiseren van samen-
de parkeerhub binnen deze sfeer.
stevig, maar wel lager, zodat dit plandeel aansluit
hang en variatie op verschillende schaalniveaus: op
Opgave is een gebouw te ontwerpen, dat ondanks
bij het laagbouwmilieu van de woonwijk Platten-
het niveau van het ensemble en op het niveau van
zijn hoofdfunctie - hoofdzakelijk parkeren - een
burg.
een kwadrant waarbij met de twee eerste kwadran-
icoon van het gebied wordt en een plek waar
Opgave is het ontwerpen van verschillende alzijdige
ten de toon wordt gezet voor een 'kwartet'. De
buurtbewoners elkaar treffen.
blokken en een continue natuurlijke parkruimte als
verdeling van architecten: maximaal drie per
'lijm' tussen de blokken onderling en tussen het
kwadrant onder leiding van één coordinerend
gebied en de bestaande omgeving.
architect zorgt voor een heldere signatuur per kwadrant.
34
Buiten het Carré noord, west en zuid Buiten het Carré oost Binnen het Carré
Het Zijdekwartier Arnhem
35
Bebouwingsprincipes hoogstedelijk milieu
36
Ensemble met vier kwadranten
Collectieve tuinen
Fijnmazig netwerk voor de voetganger
De vier kwadranten zijn samengesteld uit meerdere
Elk kwadrant heeft een collectieve tuin die gedeeld
De vier tuinen zijn openbaar toegankelijk. De tuinen
gebouwen die variëren in typologie, hoogte en ont-
wordt door de bewoners van de verschillende
binnen de kwadranten zijn met elkaar verbonden
werp waarbij er samenhang is per kwadrant door
panden. De vier tuinen hebben een eigen karakter
voor de voetganger. Zo ontstaat een fijnmazig
sturing door een coördinerend architect en het
en een gevarieerde groene invulling. Ook de gevels
netwerk van paden en plekken binnen het ensem-
groenontwerp van de (binnen)hof. Naast de open-
zijn begroeid met groen. Zo kan bijvoorbeeld
ble met verschillende gradaties van collectiviteit
bare ruimte en het bomencarré zorgen het ontwerp
gedacht worden aan een zomer, winter, lente en
tussen openbaar en privé.
van de buitenruimte, de continue hogere plint van
herfst tuin. De tuin kan op maaiveld zijn of op een
twee lagen en de vertikale gevelindeling voor sa-
(parkeer)dek. In dit laatste geval moet de dekking
menhang binnen het ensemble. De gebouwkorrel
zo zijn dat er water kan worden vastgehouden en er
zorgt voor een gevarieerd stedelijk beeld.
substantieel groen kan groeien.
gebouwkorrel binnen de kwadranten
vier verschillende tuinen
een fijnmazig netwerk van paden en tuinen
Rooilijnen
Entrees en overgangen privé openbaar
Verbindingen
Het ensemble heeft een strakke buitenkant die
De entrees zijn gesitueerd aan de buitenzijde van
De bebouwingswand langs de Loper heeft weinig
het formele bomenkader versterkt en een
de kwadranten, met uitzondering van het Carré
openingen om continuïteit aan het profiel te geven.
lossere binnenkant met een meer gevarieerd
waar privé buitenruimtes de overgang vormen naar
Openingen naar de achterliggende hoven zijn via
karakter. Langs de Loper en de buurtstraat
het groen. De Loper is het belangrijkste adres, maar
poorten: de wereld achter de Loper ligt verscholen
verspringt de rooilijn. Door terugliggende
ook aan de noordzijde en aan de buurtstraat liggen
en is niet in één oogopslag te zien. De oostwest-
rooilijnen krijgt het groen meer ruimte zodat de
voordeuren.
straat heeft wel meer openingen: hier gaan de
groenstructuur robuust wordt. Verspringende
hoven en tuinen een relatie aan met de groene
rooilijnen zorgen ervoor dat er verschillende
ruimte van de straat.
verblijfsplekken gaan ontstaan.
verspringende rooilijn binnenzijde versus continue rooilijn buitenzijde
de Loper als belangrijkste adres
poorten naar de Loper en het Carré en bredere verbindingen naar de buurtstraat Het Zijdekwartier Arnhem
37
Overgangen openbaar - privé
terrassen liggen op de kelderverdieping en de
3) Langs de parkstraat (oostwestverbinding) zijn
De overgangen openbaar-privé versterken de
overgang naar de openbare ruimte wordt gevormd
zowel inpandige als deels uitpandige terrassen
beleving van het carré-ensemble als eenheid. De
door de bestaande keermuur met een talud aan de
mogelijk. De erfafscheiding is gebouwd vormgege-
typologie van de buitenruimte (aan de buitenzijdes
buitenzijde. De overgang is groen waardoor het
ven en is onderdeel van het gebouwontwerp.
van de bouwblokken) hangt samen met het
groene bomencarré nog wat sterker aan wordt
karakter van de openbare ruimte.
gezet. Privacy voor de bewoners is op het terras
Overgangen openbaar privé hoven
1) Langs de Loper en de noordzijde liggen in de
geborgd door het verschil in hoogte. De terrassen
Bij begane grondwoningen met een buitenruimte
plint buitenruimtes en bevinden de entreezones van
hebben geen schuren in de erfgrens, wel is er
die grenst aan de collectieve tuin is de overgang
de gebouwen zich binnen de rooilijn. Het groen van
voldoende bergruimte voor de bewoners door
tussen collectief en privé meeontworpen. Elk kwa-
de openbare ruimte grenst direct aan de gevel.
bijvoorbeeld lagere bergkasten mee te ontwerpen
drant heeft een eigen ontwerp. Uitgangspunt is een
2) Langs het Carré liggen de buitenruimtes van de
als grens tussen twee buren.
hoogteverschil of een lage groene afscheiding. Het
woningen op de begane grond buiten de rooilijn. De
groene karakter van de tuin staat centraal.
de overgangen versterken de beleving van het ensemble als eenheid. 38
Profiel blok NZ
doorsnede bouwblokken binnen het carré
Het Zijdekwartier Arnhem
39
Verbindingen als thema De doorgangen en poorten die de hoven en plekken met elkaar verbinden zijn belangrijk voor het karakter, de sfeer en de menselijke maat van het plan. Bij de uitwerking in de stedenbouw en architectuur zijn dit belangrijke elementen die extra aandacht verdienen. Het vormgeven van de verbinding is een architectonisch thema. Trappen, poorten en doorgangen worden met zorg vormgegeven, en nodigen uit om door heen te gaan.
brede doorgangen met zicht op de groene hoven aan de buurtstraat, smalle doorgangen aan de Loper 40
Gevelgroen aan de binnenzijde van de kwadranten Juist aan de binnenzijde van de kwadranten is samenhang belangrijk. Hoe kleiner en intiemer de hof hoe meer rust en samenhang in het beeld is gewenst. Gevelgroen is een belangrijk middel om deze samenhang te bereiken. Het thema 'hard van buiten, zacht van binnen' dat speelt op het schaalniveau van het Carré is ook op het schaalniveau van het kwadrant een belangrijk thema. Het groen op de gevel ondersteunt het beoogde groene karakter van de hof. Dankzij het groen is er ook verschil tussen binnen en buiten. Tegelijkertijd zorgt gevelgroen voor biodiversiteit en voor een contact met de natuur in een hoogstedelijke wijk. Bij het gevelontwerp hoort een beplantingsplan waarbij rekening wordt gehouden met de bewatering en voldoende grond.
de kwadranten zijn 'zacht' van binnen, net zoals de binnenzijde van het carré-ensemble als geheel Het Zijdekwartier Arnhem
41
Balkons en galerijen Buitenruimtes zoals balkons en galerijen zijn onderdeel van de signatuur van het kwadrant. Bij uitkragingen waarvan de onderzijde in het zicht is moet deze worden opgevat als beeldbepalende zijde en is deze even hoogwaardig gematerialiseerd en gedetailleerd als de verticale gevel. Buitenruimtes (loggia's, balkons etc) zijn per woning herkenbaar (menselijke maat) en niet geclusterd. Bij het ontwerp van balkons moet rekening gehouden worden met de privacy van bewoners. Galerijen aan de buitenzijde van de kwadranten zijn onderdeel van het volume als inspringing of insnijding en zijn geen aangehangen elementen. Aan de binnenzijde van de bouwblokken lopen galerijen niet volledig rondom (niet enkel een galerijtypologie), maar is er afwisseling en balans tussen tussen gevels met en zonder galerijen.
inpandig aan buitengevel 42
individuele balkons
aandacht voor onderzijde
Bouwhoogte en korrel In een kwadrant bevinden zich minimaal drie gebouwen op een rij zodat er niet te lange eentonige wanden ontstaan. De gebouwen staan op zichzelf en hebben een eenvoudige en robuuste hoofdmassa. De gevellengte van een kwadrant is circa 70 meter; binnen deze lengte worden minimaal drie architectonische eenheden onderscheiden. Elk kwadrant heeft dus gebouwen van verschillende hoogte: de basisbouwhoogte is 5-7 lagen, de variatie wordt gevonden in hoogteaccenten (8-11 lagen) en laagteaccenten (4 lagen). Twee torens vormen een uitzondering hierop (zie Specials). Bij de positionering van de hogere gebouwen moet rekening gehouden worden
kwadrant met meerdere gebouwen
basishoogte van 5-7 lagen
met bezonning en windhinder zodat er in de hoven, en in de buurtverbindings-
laagte accenten van 4 lagen
straat en de Loper een prettig verblijfsklimaat ontstaat.
hoogte accenten van 8-11 lagen
voorbeeld massaopbouw van het Carré (twee ensembles)
herkenbare korrel met hoge plint
Het Zijdekwartier Arnhem
43
Tweelaagse plint Het hele ensemble krijgt een beleefbare tweelaag-
geldt het principe hoe dichter bij de gevel, hoe
se plint. De vormgeving van de plint draagt bij aan
gelaagder en zorgvuldiger gedetailleerd en gemate-
een prettige menselijke schaal. De plint is zowel
rialiseerd.
aan de buitenzijde als aan de hofzijde van belang. Juist aan de binnenzijde kan een setback in de gevel of de keuze voor een ander materiaal voor de onderste twee lagen bijdragen aan een prettig en intiem klimaat in de hof. Aan de buitenzijde draagt het ontwerp van de plint bij aan de leesbaarheid van de gebouwen en aan de relatie met de aangrenzende publieke ruimte. Over het algemeen
44
"Een tweelaagse plint draagt bij aan de identiteit van het ensemble en zorgt voor een prettige maat en schaal"
Fietsenbergingen
Entrees
Binnen het Carré zijn alle fietsenbergingen inpandig
Binnen het Carré wordt gewoond in appertemen-
opgelost. De collectieve fietsenbergingen zijn
tengebouwen. Om een prettige buurt te krijgen
gesitueerd op de begane grond, tegen het talud van
waar men zich met elkaar verbonden voelt zijn de
het Carré aan. Zo is de fiets zonder veel moeite te
plekken waar je je buren tegenkomt van groot
gebruiken, maar worden lange gesloten plinten
belang. Dit zijn onder andere de collectieve tuinen
voorkomen. De entrees tot de fietsenbergingen zijn
(zie openbare ruimte) en de gebouwentrees. De
aantrekkelijk vormgegeven, want dat is de plek
gebouwentree is transparant, er is contact tussen
waar je thuis komt. Waar ze zijn gelegen in de gevel
binnen en buiten. Het bellenbord en de verlichting
wordt een relatie met buiten gelegd. In de para-
zijn meeontworpen, de deur is van hoge kwaliteit.
graaf mobiliteit, hoofdstuk duurzaamheid wordt
En ook de hal zelf heeft verblijfskwaliteit. Het is
nader in gegaan op de bereikbaarheid van de
voorstelbaar dat de gebouwen namen krijgen, die
fietsenstallingen en de ligging ten opzicht van
bij het ontwerp van de entree een plek krijgen.
routes.
Het Zijdekwartier Arnhem
45
Bebouwingsprincipes parkmilieu Verschillende blokken
Gesloten hoeken
Blok uit één stuk
In het parkmilieu zijn de blokken stoere volumes in
De parkblokken zijn 'rondom' ontworpen, dat
Het parkblok moet worden opgevat als één sculp-
het groen. Elk blok heeft een eigen ontwerp: een
betekent dat de hoeken gebouwd zijn. De voorkan-
tuur. Binnen het blok kunnen hoogteverschillen
eigen volume-opbouw, materialisering en kleur. De
ten liggen aan de buitenzijde. Doorsteken naar de
worden ontworpen, met als doel de parkruimte te
blokken hebben verschillende afmetingen die
binnenzijde zijn smal, het liefst als gebouwde poort
versterken
voortkomen uit de typologie, de tuin- en parkeerop-
vormgegeven.
lossing. Het zijn compacte blokken, omdat het omringende park de belangrijkste ruimte is.
46
Natuurlijk groen en water centraal
Horizontale geleding
Gelaagde voorzone
Het groen wordt gecentreerd in het profiel om
De parkblokken zijn horizontaal geleed met speci-
Omdat het woonpad voor de woningen langs loopt
versnippering te voorkomen. De natuurlijke zone
ale aandacht voor de begane grond en de toplaag
dient er een private overgangszone te zijn tussen
ligt lager en heeft een functie als waterberging.
(zie ook pagina 60 Hoofdstuk architectuur)
de entrees en de openbare ruimte. Groen maakt daar onderdeel van uit, maar bijvoorbeeld ook een bankje.
Het Zijdekwartier Arnhem
47
Blokken in het groen De bouwblokken buiten het carré liggen in het groen. De stevige blokken vormen een contrast met het weelderige groen. De parkachtige omgeving sluit aan bij de stedenbouwkundige structuur ten westen van het carré. Daarnaast gaat de parkachtige omgeving op een prettige wijze een verbinding aan met het bestaande groen aan de oostkant van het plan.
48
Overgangen openbaar-privé De begane grond is het gezicht van het parkblok op ooghoogte. De entree wordt gearticuleerd (reliëf, detail voor tactiliteit) en de overgang tussen privé en openbaar wordt zorgvuldig vormgegeven en is een integrale architectonische opgave. De erfscheiding tussen buren is belangrijker dan die naar de openbare ruimte. Raamopeningen zorgen voor voldoende uitzicht van binnen naar buiten, maar ook voor voldoende bescherming tegen blikken van buiten naar binnen. Tussen pad en voorzone is er altijd groen. Dit kan een beplantingszone zijn, maar ook potten of bakken.
Het Zijdekwartier Arnhem
49
Horizontale geleding Waar bij de ensembles binnen het carré de nadruk ligt op individuele gebouwen en daarmee een verticale verdeling, zijn de blokken in de parkzone vooral horizontaal geörienteerd. Door horizontale belijning, het terugleggen van de begane grondlaag en/of de toplaag wordt dit benadrukt.
50
Gevelbeeld De gevel heeft een bepaalde ritmiek die is geënt op het naoorlogse industriële verleden. In het raamwerk van de gevel is de horizontale geleding het meest dominant. Voor sculpturaliteit van het volume is de toplaag van belang. Deze kan afwijken, maar draagt altijd bij aan het blok als geheel.
Het blok de hoek om Kopwoningen en hoekoplossingen zijn de sleutels tot het goed verankeren van het blok op zijn plek in het park. Het aanpassen van de woningplattegrond of het toevoegen van een andere typologie (bijvoorbeeld appartementen) geeft de hoek een alzijdig gezicht.
Het Zijdekwartier Arnhem
51
west
52 ROC carré parkzone
carré
J. van Arnhemstraat
Beeldhouwerstraat
De Enk
Schakelketting
bomencarré
noord
Loper
bomencarré
spoordijk
bomencarré
buurtstraat
Schakelketting
Profiel blok NZ
Overzicht
hub
zuid
Sarto Ondertitel oost Projectnaam
Het Zijdekwartier Arnhem
53
Architectuur
56
A
B
C
D
E
F
G
H
I
J
Bebouwingsbeeld en historie Moderne geschiedenis als inspiratie De bebouwing op en om de locatie laat zich het
C. Betonnen verticale kaders en reliëf, wit/grijs
beste kenmerken als bebouwing uit de (industriële)
(de Enk)
tonisch beeld wel herkenbaar is als een eenheid. De nieuwbouw legt een relatie met het verleden in
wederopbouwperiode. Kenmerkend voor de
D. Witgestucte kantoorvilla's (villa's en AKZO)
massa – en gevelopbouw en in het kleur en
gebouwen is dat ze helder zijn in vorm en opbouw,
E. Betonnen structuur met invulling (bedrijfshal)
materialenpalet. Dit gebeurt wel op eigentijdse
met verticaal gelede gevels en een subtiele hori-
F.
wijze: door nieuwe minder milieubelastende
zontale gevel beëindiging. De gevel krijgt reliëf door
G. Lichte beplating met oranje-rode accenten
een intelligent spel van horizontale en verticale lijnen, meer en minder terugliggend. In de heldere
(Teijn)
I.
bindt en het gebouw zijn eigenheid geeft. In materialisatie is er een combinatie van lichte belijningen en vlakken in beton, stuc of beplating en
materialen te stimuleren en het toepassen van groen.
H. Licht kader met oranje-rode accenten (Grote
en herkenbare gevelopbouw is ook ruimte gemaakt voor een grotere schaal die meerdere verdiepingen
Metselwerk met lichte accenten (kleine Enk)
J.
Enk)
Om samenhang met de aanwezige architectuur te
Lichte verticale belijning met vulling (Kernheim
realiseren zijn in de architectuur van de nieuwbouw
toren)
de volgende thema's van belang:
Lichte belijning met metselwerkaccenten (basisschool)
•
robuuste gebouwen
•
verticale gevelopbouw
Architectonische samenhang
•
schaalsprong in de gevel
Kenmerkende elementen
Voor het gehele gebied wordt gestreefd naar één
•
beëindiging van de dakrand
A. Verticale kolommen en dakrand in beton, lichte
samenhangende sfeer waarbij de inspiratie wordt
•
lichte tinten
gehaald uit deze industriële periode. Zo ontstaat
•
textuur en materiaalgebruik
roodgemeleerd metselwerk met subtiele details.
tinten (portiersloge) B. Verticale open kolommenstructuur en horizon-
een stadsdeel dat weliswaar uit verschillende
taal overstek. ENKA-toren uit metselwerk en
deelgebieden bestaat, verschillende gebouwtypes
keramiek met verticale gevelopbouw (gehoor-
kent en een mix van bestaande en nieuwe bebou-
zaal en toren)
wing omvat, maar door de éénheid in het architec-
Het Zijdekwartier Arnhem
57
Biobased innovatieve materialen De industriele wederopbouwperiode waarbij wordt
Voor de nieuwbouw in het Zijdekwartier sluiten we
dat wat niet zichtbaar is; de constructie, de isolatie
aangesloten voor de beeldtaal voor de nieuwbouw
aan bij het beeld maar ook bij de innovatieve
en de bouwwijze. In de materialisatie van de gevel
van het gebied wordt gekenmerkt door een innova-
houding van deze bouwperiode. De opgave van
valt maximaal circa 12% minder uitstoot te beha-
tieve bouwwijze. In de jaren 50 van de vorige eeuw
deze tijd is de bouw minder belastend te laten zijn
len.
werd gezocht naar nieuwe manieren van bouwen:
voor het milieu: dat betekent opnieuw kiezen voor
een slimme bouwmethodiek waarbij elementen in
innovatieve bouwmethodes en het gebruik van
Het toepassen van nieuwe materialen in de gevel
de fabriek werden gemaakt en samengesteld op de
duurzame materialen. Dit betekent dat in aanvulling
wordt gestimuleerd. Voorwaarde is echter dat deze
bouwplaats zorgde voor snelheid en meer effici-
op de hoofdmaterialen beton en baksteen nieuwe
materialen hoogwaardig zijn en mooi verouderen
ency. De repetitie in de gevel, het gebruik van prefab
biobased gevelmaterialen worden toegevoegd.
en in beeld aansluiten bij de lichte industriële
betonnen liggers en kolommen is daar een uiting van.
De grootste milieuwinst wordt echter gehaald in
uitstraling met warme roodbruine baksteen accenten.
“Toevoegen van nieuwe materialen met een lage milieubelasting”
58
C R OWN BALCONIES
Bij de uitwerking van de plannen biedt de Landelijke Maatlat voor een groene en klimaatadaptieve
B O DY
materials
gebouwde omgeving de leidraad om tot een
DECEMBER
aangenaamAstadsklimaat te komen. Het toepassen YEAR ROUND GREEN STRATEGY van warmtewerende gevelmaterialen is één van de maatregelen. Bij het ontwerp van de gevel worden deze zoveel mogelijk toegepast op de in de zon gelegen gevels. Daarnaast zorgen de groene gevels voor verkoeling in de zomer.
PARK ‘N’ PLAY
BASE
van de binnenzijde (hofzijde) van de kwadranten
JANUARY JaJa Architects - Copenhagen, Denmark
DECE
A YEAR ROUND GREEN STRATEGY
Defensieterrein Utrecht 114 | 115
0703 2018 44
LIVING AS CLOSE TO NATURE AS POSSIBLE O
materialen en kleurenpalet voor de gevels JANUARY
A YEAR ROUND GREEN STRATEGY Het Zijdekwartier Arnhem JANUARY
COLOR SCHEME 02
59
Gevelprincipes
60
Gridarchitectuur
Kaders, banden en frames
Schaalsprong in de gevel
De gevels van zowel de blokken in het parkmilieu
De gevels hebben een zichtbare geleding met
Binnen de bouwblokken wordt er naast de afzon-
als de gevels van de samengestelde kwadranten
verticale kolommen en horizontale stijlen. Zo
derlijke bouwlagen een tweede grotere schaal
binnen het Carré hebben een gridarchitectuur die
ontstaat een structuur van frames met invulling.
geïntroduceerd bij de accenten. Dit kan door het
refereert aan de industriële geschiedenis van het
Gevelopeningen hebben binnen het Carré in de
samenvoegen van verschillende verdiepingen in de
gebied.
meeste gevallen meer hoogte dan breedte en
gevelstructuur door middel van bijvoorbeeld
buiten het Carré juist meer breedte dan hoogte.
belijning of doorlopende openingen als ook door
Een uitzondering hierop kan zorgen voor accenten.
een apart groter element in de gevel.
Beëindiging dakrand
Lichte tinten met rood-bruine accenten
Textuur en materiaalgebruik
Alle gebouwen hebben een horizontale beëindiging
De aanwezige lichtere tinten met roodbruin gemê-
Het hoofdmateriaal voor de bebouwing is baksteen,
ter plaatse van de dakrand. Dit kan in de vorm van
leerde baksteen accenten vormen de basis voor
verrijkt met betonnen en circulaire materialen. Het
een horizontaal ontworpen overstekende of
het kleurenpalet. Het palet dient planbreed afge-
gevelmetselwerk verbeeldt vakmanschap. De
terugliggende dakrand zijn als ook een specifiek
stemd te zijn zodat er een harmonieus beeld
gevelarchitectuur wordt in hoge mate bepaald door
ontworpen bovenste verdieping.
ontstaat in bij elkaar passende kleuren zonder
de detaillering van ramen en vensters.
sterke contrasten. Binnen een gebouweenheid is er geen onderscheid in kleur en hoofdmateriaal.
Het Zijdekwartier Arnhem
61
(lager gelegen) daken met (collectieve) binnentuinen
62
Vijfde gevel Er is voor een energiesysteem gekozen waarbij er
zodat deze niet zichtbaar zijn vanuit het openbaar
voor de bebouwing binnen het carré collectieve
gebied.
opwekking is. Er komen aanzienlijk minder zon-
In het compacte woongebied binnen het Carré
nepanelen op de daken, alleen op de hub en de
worden lagere daken die goed zijn bezond bij voor-
hogere daken. De daken krijgen een polderdak:
keur ingericht als (collectieve) daktuin om zoveel
een systeem van kratten waar regenwater in kan
mogelijk bewoners te kunnen laten profiteren van
worden opgeslagen.
groen en zon.
In het parkmilieu is de opwekking individueel. Hier zijn wel zonnepanelen op de daken. Installaties en zonnepanelen in het parkmilieu worden uit het zicht gehouden door hogere of terugliggende dakranden
groen-blauwe daken
“De daken zijn groen en worden gebruikt om water op vast te houden.”
zonnepanelen gecombineeerd met polderdak
doorsnede polderdak (De Dakdokters)
installaties niet zichtbaar vanaf maaiveld Het Zijdekwartier Arnhem
63
Specials en hoogteaccenten Samenspel tussen hoogteaccenten De Kernheim toren en High Park zijn de bestaande accenten die meedoen in de skyline van Arnhem. Deze accenten vallen binnen de derde categorie
60
hoogbouw (hoger dan 60 meter) uit de Hoogbouwvisie Arnhem. Het Zijdekwartier is in hoogte onder-
40
geschikt en valt binnen de tweede categorie met hoogbouw van 30 tot 60 meter. Het belangrijkste hoogte accent van 60 meter ligt op het knoopunt
35
van Schakelketting en Loper en wordt gecombineerd met een pleinruimte. Door dit hoogte accent
ggb. tot 12,5 m.
van de tweede orde in het hart van het gebied toe
ggb. tot 30 m. accent omgeving
te voegen wordt het Zijdekwartier zichtbaar vanaf
accent plangebied
de Velperweg, Vosdijk, de Beeldhouwerstraat en
special
vanaf het spoor en wordt men als het ware geleid
zichtlijn
naar het hart van het gebied. Ook in de zichtlijn van de Tivolilaan is een hoogteaccent gewenst van maximaal 40 meter. Dit secundaire accent is minimaal 10 meter hoger dan de aangrenzende
High Park 80m
C2 Kernheim 79m
bebouwing en werkt daarmee voldoende als verbij-
60m
zondering maar is duidelijk ondergeschikt aan de
35m
De Enk
centrale toren. Velperweg
64
Entreeplein
Schakelketting
Buurtstraat
Het spoor
Een derde hoogteaccent van 35 meter markeert
Hoogteaccent 60 meter
het knooppunt van de Loper met het Carré aan de
Het hoogteaccent van 60 meter heeft de volgende
zuidzijde.
kenmerken (referenties op pagina 66) •
De bebouwing heeft meer hoogte aan de noord- en
opbouw van de toren plint middenbouw kroon (een bijzondere beëindiging)
de zuidrand om het Carré 'body' te geven. Dit is ook
•
geleding
wenselijk vanwege de geluidbelasting van het
•
openheid aan het plein
spoor. Ook voor het deelgebied buiten het Carré is
•
hoge plint die onderdeel is van de onderbouw
de zuidrand daarom hoger.
•
bij de toren architectonisch principe van schaalsprong in de gevel
Specials Het gebied wordt verrijkt met een enkele specials:
•
architectonische uitwerking: de toren is van ver te zien; is representatief voor het Zijdekwartier
Deze bijzondere bebouwing springt meer in het oog en vraagt om een hoge orde van beeldkwaliteit. Deze specials zijn de bestaande portiersloge en de mobiliteitshub.
Het Zijdekwartier Arnhem
65
de toren krijgt een hogere plint en markeert de
de toren krijgt een kroon
bijzondere hoek bij het entreeplein aan de Loper
functies die de levendigheid in het gebied bevorderen en een relatie maken van binnen naar buiten 66
voorbeeld van geleding van de toren
Mobiliteitshub
De ruimte aan de Loper is ontworpen als plein. De
De Hub maakt deel uit van het deelgebied met ste-
Op het knoopppunt van spoor en Loper komt een
bedoeling is dat ook het ROC aan de westzijde van
vige solitaire alzijdige gebouwen. De hub krijgt een
mobiliteitshub. De hub is een trefpunt in de buurt:
de Loper op deze ruimte georiënteerd is en deze
groene gevel en wordt voorzien van zonnepanelen
een deel van de bewoners en bezoekers parkeert
mede activeert. Dit betekent dat er afstemming
voor de wijk. Het gebouw toont de ambities van
hier hun auto en gaat vanaf hier het gebied in. Aan
nodig is tussen ontwikkelaar, gemeente en de
de autoluwe, duurzame en biodiverse wijk. Groen
de zijde van de Loper worden voorzieningen
school. Wanneer er (ter hoogte van de Eemslaan)
is geïntegreerd in het ontwerp. Een essentieel
opgenomen. Denk daarbij aan een combinatie van
een tunnel wordt gerealiseerd onder het spoor, is
onderdeel van de opgave is het beplantingsplan en
werkplekken en een buurtservicepunt met pakket-
dit een entree van de wijk. Het ontwerp van deze
het ontwerpen van een robuust systeem voor de
service en deelvoorzieningen.
plek en van de Hub zelf dient uit te gaan van deze
opvang en verdeling van regenwater. De beplanting
"kop positief". Maar ook zonder tunnel is het plein
bestaat zoveel mogelijk uit inheemse soorten zodat
met de functies van belang: als beëindiging van de
het bijdraagt aan de biodiversiteit.
Loper enerzijds en als brandpunt (Hub) anderzijds.
Het Zijdekwartier Arnhem
67
Openbare ruimte
Verankering met cultuurhistorie In de openbare ruimte worden zowel binnen als
structuur aan de functionele infrastructuur binnen
buiten het Carré relaties gelegd met de geschiede-
het gebied. In het plan blijft dit zo en worden ook
nis van het gebied. De grens tussen zand en broek
'nieuwe' functies zoals het ondergronds afvalinza-
wordt beleefbaar gemaakt, er wordt verwezen naar
elingsysteem, voorzieningen voor deelmobiliteit en
het ENKA-tijdperk en ook de meer recente geschie-
fietsengarages hieraan georganiseerd. De boom-
denis van het gebied, het AKZO tijdperk en huidige
structuur van moeraseiken in een talud met aan de
staat van het terrein krijgen een plek in het ontwerp
binnenzijde een betonnen keermuur, blijft behou-
beplanting van het plangebied, maar is dit idealiter
van de openbare ruimte.
den en wordt versterkt met een verbeterd bewate-
voor het gehele AKZO terrein. De bestaande bomen
ringsysteem voor de moeraseiken. De keermuur
langs de Beeldhouwerstraat uit het ontwerp van
Loper
begrenst het stedelijk woonmilieu en wordt aan de
Buys en Van Vliet worden ingepast en dragen bij
Binnen het Carré wordt met de Loper een relatie
binnenzijde benut om inpandige fietsengarages
aan het contrast tussen het meer open broekland-
gelegd die verwijst naar de oude binnenstraat van
tegen aan te bouwen. In de drie verbindingen met
schap en meer boomrijke, geaccidenteerde
de ENKA-fabriek. De hoofdstraat van de ENKA-
de omgeving wordt de doorsnijding van het talud
zandlandschap. In het lager gelegen broekland-
fabriek liep als een kaarsrechte lijn van de entreeto-
en de muur zichtbaar gemaakt.
schap speelt de verkavelingsrichting een grote rol en krijgt het water de ruimte.
ren naar de energiecentrale. In het Zijdekwartier
70
contrastlijn tussen twee landschappen
loopt de hoofdverbinding op dezelfde plek , in één