Bijlage 3 - Accountantsverslag 2022 Deloitte

Voeg hier een gemeente specifieke foto in NB: Foto selecteren  Picture Format  Drop Shadow Rectangle

Accountantsverslag 2022 Gemeente Arnhem 19 april 2023

Deloitte Accountants B.V. Meander 551 6825 MD ARNHEM Postbus 30265 6803 AG ARNHEM Nederland Tel: 088 288 2888 www.deloitte.nl

Aan de gemeenteraad van de gemeente Arnhem Postbus 9029 6800 EL ARNHEM Datum

Geachte leden van de raad, Graag bieden wij u hierbij ons accountantsverslag aan met betrekking tot de controle van de jaarrekening 2022 van de gemeente Arnhem. Deze rapportage beschrijft op hoofdlijnen onze controleaanpak en de belangrijkste aangelegenheden die wij tijdens onze controle in overweging hebben genomen. Wij zijn van mening dat de reikwijdte van onze werkzaamheden en de resultaten daarvan een deugdelijke basis vormen voor ons oordeel over de jaarrekening 2022 van de gemeente Arnhem.

19 april 2023

Bij de jaarrekening 2022 van de gemeente Arnhem hebben wij een goedkeurende controleverklaring verstrekt

Ons kenmerk

De jaarrekening 2022 is opgesteld onder verantwoordelijkheid van het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Arnhem. Bij deze jaarrekening hebben wij op 19 april 2023 een goedkeurende controleverklaring voor het getrouwe beeld en de rechtmatigheid verstrekt.

Behandeld door

Onze controle is uitgevoerd in overeenstemming met onze opdrachtbevestiging van 12 oktober 2022 en met ons auditplan, dat op 10 oktober 2022 is besproken in uw auditcommissie.

23048C8DDB/YW M.G. van de Visch MSc RA 06 20 25 20 05 Mvandevisch@deloitte.nl L.W.A. Brandts MSc 06 10 39 11 92 LBrandts@deloitte.nl drs. J.J. Zuidema RA 06 52 61 57 38 JZuidema@deloitte.nl

Wij bespreken onze bevindingen met de auditcommissie Wij bespreken onze rapportage graag tijdens de bijeenkomst met de auditcommissie op 15 mei 2023 en beantwoorden dan ook uw eventuele vragen. Ook zijn wij aanwezig op de politieke avond van 10 mei 2023 waar wij u graag meer vertellen over de (verslaggeving technische) vraagstukken van uw gemeente. De inhoud van dit accountantsverslag hebben wij afgestemd met de wethouder financiën, de wethouder bedrijfsvoering, de concerncontroller en een vertegenwoordiging van de ambtelijke organisatie. Hoogachtend, Deloitte Accountants B.V. Was getekend: drs. J.J. Zuidema RA

Op alle opdrachten verricht door Deloitte, behoudens M&A Diensten, zijn de Algemene Voorwaarden Dienstverlening Deloitte Nederland, januari 2020 gedeponeerd bij de Kamer van Koophandel onder nummer 24362837 van toepassing. Deloitte Accountants B.V. is ingeschreven in het handelsregister van de Kamer van Koophandel te Rotterdam onder nummer 24362853. Deloitte Accountants B.V. is een zogenoemde affiliate van Deloitte NSE LLP en maakt onderdeel uit van het internationale netwerk van Deloitte Touche Tohmatsu Limited. Op alle opdrachten verricht door Deloitte zijn de ‘Algemene Voorwaarden Dienstverlening Deloitte Nederland, januari 2020’ gedeponeerd bij de Kamer van Koophandel onder nummer 24362837 van toepassing. Deloitte Accountants B.V. is ingeschreven in het handelsregister van de Kamer van Koophandel te Rotterdam onder nummer 24362853. Deloitte Accountants B.V. is a Netherlands affiliate of Deloitte NWE LLP, a member firm of Deloitte Touche Tohmatsu Limited.

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Arnhem

Inhoudsopgave Bestuurlijke samenvatting

4

•

Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen

5

•

Onze belangrijkste conclusies als basis voor de controleverklaring

11

Bevindingen jaarrekening

13

•

De financiële positie van uw gemeente

14

•

Belangrijkste bevindingen uit onze controle

19

Interne beheersing

27

•

28

Belangrijkste bevindingen voor de interne beheersing

Overige aangelegenheden

30

•

31

Overige aangelegenheden

Bijlagen

32

•

Bijlage A1 - Niet-gecorrigeerde controleverschillen

33

•

Bijlage A2 - Onzekerheden in de controle

34

•

Bijlage A3 - Tekortkomingen in de toelichtingen

35

•

Bijlage B - Bevindingen controle SiSa-bijlage 2022

37

•

Bijlage C - Onafhankelijkheidsbevestiging

41

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Bijlagen

Blz. 3

Bestuurlijke samenvatting

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Arnhem

Bestuurlijke samenvatting Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen

Getrouwheid en rechtmatigheid

•

Wij hebben bij de jaarstukken 2022 van de gemeente Arnhem een goedkeurende controleverklaring verstrekt voor het getrouwe beeld en rechtmatigheid.

•

De gehanteerde materialiteit voor fouten en onzekerheden bedraagt € 9 miljoen respectievelijk € 27 miljoen.

Welke verbeteringen zien Wij zien dat uw gemeente de volgende verbeteringen heeft gerealiseerd: wij? • Uw gemeente is ‘in control’ en heeft de basis op orde. Er zijn in 2022 weer verdere stappen gezet in de doorontwikkeling van de interne beheersing. Zo is er sprake van passende functiescheidingen, gedefinieerde taken en bevoegdheden, en van een gedegen primaire registratie. Uw financiële beheersing waarborgt een betrouwbare financiële verslaglegging. •

De verantwoording over en interne controle van de SiSa-bijlage zijn verder verbeterd ten opzichte van vorig jaar. Ondanks wederom een sterke toename van het aantal regelingen in 2022 is het controleproces soepel verlopen. Dit geldt ook voor de verantwoording en interne controle van het sociaal domein. Het proces, de uitvoering en de (interne) controle zijn van een voldoende gedegen niveau om onze externe controle te kunnen verrichten.

•

Uw gemeente geeft passende aandacht aan fraude en integriteit. Wij hebben vastgesteld dat u op een adequate wijze opvolging geeft aan integriteitsmeldingen. Tijdens onze controle over 2022 zijn door ons geen fraudegevallen geconstateerd.

•

Er worden binnen de organisatie goede procesafspraken gemaakt omtrent de beheersing van omvangrijke (investerings-)projecten. Er wordt een risicoanalyse opgesteld en er wordt afgesproken hoe vaak de raad wordt geïnformeerd en op welke wijze de rapportages vorm worden gegeven. De gemeente tracht hiermee te voorkomen of tijdig te signaleren dat budgetoverschrijdingen en/of de doelstellingen van de projecten niet gerealiseerd worden en hierover transparant aan uw raad te rapporteren.

Belangrijke aandachtspunten: Realisatiekracht

•

Wij signaleren, net als vorig jaar, een spanningsveld tussen het realiseren van uw ambities en de capaciteit van de gemeente Arnhem op thema’s als bereikbaarheid, mobiliteit, investeringen en grondexploitaties. U kunt nog stappen zetten wat betreft het beter met de realisatiekracht in balans brengen van uw ambities. Hierbij kan het noodzakelijk zijn om uw organisatie te versterken. Wij zien namelijk de afgelopen vijf jaar dat u jaarlijks positievere resultaten behaalt dan begroot. Specifiek zien wij dit terug in de investeringsrealisatie (lager dan begroot) en in de omvangrijke toekomstige projecten (Spoorzone Arnhem-Oost, verbouwing Stadstheater, Grondexploitatie Kronenburg, IHP Onderwijs) die veel capaciteit zullen vragen.

Belangrijke aandachtspunten: Kwaliteit verslaggeving

•

In het coalitieakkoord zijn door de raad doelen gesteld voor het begrotingsjaar. Deze doelen zijn opgesteld aan de hand van de thema’s Duurzaam, Groen, Kansrijk en Verbonden. Deze thema’s zijn in de begroting vertaald in 8 wijkprogramma’s en 13 stedelijke programma’s. Door middel van de jaarrekening wordt door het college verantwoording afgelegd door middel van prestatie-indicatoren. De wijze waarop de raad inzicht verkrijgt in de vertaling naar de verschillende programma’s en de methode om de inhoudelijke voortgang van de doelstellingen uit het coalitieakkoord te bewaken zijn op dit moment nog beperkt in de turaps en de jaarrekening aanwezig.

•

De begroting, turap en jaarrekening zijn opgebouwd op wijkniveau. De kosten over een begrotingsjaar worden aan de hand van een bestendige doorbelastingssystematiek verdeeld over de wijken van Arnhem. Het verklaren van afwijkingen en een analyse van de realisatie van de gestelde doelen vindt plaats op wijkniveau én op stadsniveau. Het op deze wijze begroten en verantwoorden leidt tot onnodig veel administratieve lasten en extra (memoriaal) boekingen in het grootboek. Daarnaast draagt het verdelen van kosten over de verschillende wijken niet bij aan het inzicht in de jaarstukken als geheel. Wij adviseren u deze wijze van begroten en verantwoorden te evalueren, mede in relatie tot hetgeen uw wilt bereiken op basis van het coalitieakkoord.

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Bijlagen

Blz. 5

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Arnhem

Bestuurlijke samenvatting Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen

•

De financiële positie ultimo 2022 is verbeterd ten opzichte van 2021.

•

De beschikbare weerstandscapaciteit ultimo 2022 bedraagt € 98,8 miljoen (2021: € 99,7 miljoen). Deze weerstandscapaciteit is hoger dan de door de gemeente Arnhem onderkende en aanwezige risico’s van € 43,8 miljoen (2021: € 52,5 miljoen).

•

Uw jaarrekening toont wat betreft de baten en lasten een verschil tussen de begroting en realisatie, en kent een voordelig rekeningresultaat 2022 ad € 51,8 miljoen (2021: voordelig € 44,0 miljoen). Door de gemeenteraad is besloten om per saldo € 27,9 miljoen te onttrekken uit de reserves. Hierdoor bedraagt het gerealiseerde resultaat over 2022 € 23,8 miljoen positief (2021: € 22,7 miljoen positief).

Opstel- en controleproces •

Zoals ieder jaar hebben wij medio 2022 met de ambtelijke organisatie het opstel- en controleproces van de jaarrekening 2021 geëvalueerd. Naar aanleiding hiervan zijn waar nodig aanscherpingen doorgevoerd in het interne ‘draaiboek’ voor het opstelproces en de werk- en planningsafspraken voor de jaarrekeningcontrole. Met deze aanpassingen is het proces geoptimaliseerd en is de jaarrekeningcontrole binnen de afgesproken planning afgerond. Medio 2023 evalueren wij wederom het proces om te bepalen op welke terreinen/aspecten verdere verbeteringen mogelijk zijn.

•

In het proces en opstel- en controledossier is een aantal belangrijke verbeteringen gerealiseerd, zoals het eerder uitvoeren en afronden van de controle van de grondexploitatie (zie onderdeel ‘Grondexploitatie’ hierna) en de kwalitatief betere analyse en onderbouwing van zogenaamde transitorische posten (nog te ontvangen/betalen bedragen en vooruit ontvangen/nog te besteden (subsidie)bijdragen van derden).

•

In 2023 is ook de controle van het Sociaal Domein soepel verlopen. De verantwoorde bestedingen vanuit de zorgaanbieders waren eenvoudig aan te sluiten op de financiële administratie. Op basis van de door ons uitgevoerde controle moeten wij de Persoonsgebonden Budgetten (PGB’s) overeenkomstig voorgaand jaar als onzeker aanmerken. Er is wel een verbetering zichtbaar t.o.v. 2021. Door de uitvoering van extra controles is de onzekerheid teruggebracht naar € 1,6 miljoen (2021: € 2,5 miljoen).

Rechtmatigheidsverantwoording

•

Met ingang van 1 januari 2023 en voor het eerst bij de jaarstukken 2023 zal het college door middel van de rechtmatigheidsverantwoording, die wordt opgenomen in de jaarstukken, verantwoording afleggen over de rechtmatige besteding van de lasten aan de gemeenteraad. Door de gemeente Arnhem is een risicoanalyse uitgevoerd en is een controleplan opgesteld. In 2022 (cf. voorgaande jaren) zijn controles in de audittool Naris uitgevoerd. De vastleggingen vinden gestructureerd plaats. Over de bevindingen voortkomend uit de controles wordt 1 keer in de 6 maanden gerapporteerd door middel van de Audit Rapportages.

Investeringskredieten

•

Door de gemeenteraad worden jaarlijks investeringskredieten beschikbaar gesteld. De doelstelling hiervan is het meegeven van kaders voor het college om de door de gemeenteraad gewenste investeringen uit te voeren. Voor 2022 is door de raad € 86,8 miljoen als investeringskrediet beschikbaar gesteld en hiervan is € 38,4 miljoen geactiveerd (gerealiseerd) in 2022. Dit is 44% van het beschikbare krediet. Het achterblijven van de investeringen wordt met name veroorzaakt door investeringen in projecten die in uitvoering zijn, maar nog niet volledig zijn afgerond. De lagere realisatie van € 48,4 miljoen wordt veroorzaakt door het achterblijven van de investeringen op de programma’s S00 Bestuur, Dienstverlening en Financiën (€ 3,5 miljoen), S02 Bereikbaarheid (€ 18,6 miljoen), S04 Onderwijs (€ 22,7 miljoen) en S09 Gezondheid en Sport (€ 5,0 miljoen). Het saldo van investeringskredieten is de afgelopen jaren gestegen van € 62,7 miljoen in 2020 naar € 86,8 miljoen in 2022. Een oorzakenanalyse met een toetsing van de haalbaarheid van het investeringsprogramma kan de gemeente meer inzicht geven in de realiseerbaarheid van de investeringsdoelstellingen in de toekomst.

Financiële positie

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Bijlagen

Blz. 6

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Arnhem

Bestuurlijke samenvatting Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen

•

Voor de grondexploitatie hebben wij het proces, de dossiervorming en de onderbouwingen beoordeeld waarop het management de geactualiseerde schattingen heeft gebaseerd. Wij hebben onder andere de realisatie en de geactualiseerde schattingen ultimo 2022 versus de schattingen in de jaarrekening 2021 geanalyseerd (‘backtesting’). Bij deze analyse hebben wij ook gebruikgemaakt van een door de gemeente Arnhem ingeschakelde externe deskundige. Wij zijn van mening dat de waardering van de grondexploitatie juist is en consistent is met voorgaand jaar.

•

Het grondbedrijf heeft over 2022 een negatief resultaat behaald van € 2,2 miljoen (€ 3,5 miljoen negatief Grex en € 1,3 miljoen positief erfpacht), deze € 3,5 miljoen negatief wordt verklaard door het terugboeken van de in eerdere jaren op grond van de BBV verslaggevingsrichtlijnen ingeboekte winstneming bij 3 projecten. Hiervan heeft € 2,8 miljoen betrekking op het project Schuytgraaf. Door stijgende (civieltechnische) kosten, hoge inflatie en een dalende vraag naar vastgoed is er in 2022 een “verlies” gerealiseerd. Op basis van de geactualiseerde calculaties is er in 2023 en verder weer sprake van verwachte winsten. De kosten voor voorstudies zijn in 2022 verder toegenomen. De belangrijkste oorzaak hiervan is het feit dat er sprake is van 6 voorstudies binnen de gemeente Arnhem. De meest omvangrijke voorstudie heeft betrekking op het project Kronenburg.

•

In 2022 is sprake van minder (grond)opbrengsten in het grondbedrijf dan er aan kosten zijn gemaakt. Dit in tegenstelling tot voorgaande jaren. In totaal is er voor circa € 12,1 miljoen aan kosten gemaakt, terwijl er voor circa € 7,3 miljoen aan opbrengsten binnen zijn gekomen. De boekwaarde van de portefeuille van het grondbedrijf stijgt daardoor € 4,9 miljoen.

•

De gemeente Arnhem staat de komende jaren voor grote uitdagingen op het gebied van woningbouw, verduurzaming, energietransitie etc. Met de Woondeal wordt geambieerd om tot 2025 in de regio 20.000 nieuwe woningen te realiseren. In de omgevingsvisie 2040 kiest de gemeente Arnhem voor een actievere rol om zodoende meer de regie te houden op de verschillende projecten. Voorbeelden van projecten waar Arnhem meer regie houdt zijn project Kronenburg en project Spoorzone Arnhem-Oost.

Ontwikkeling Kronenbrug • (speerpunt auditcommissie)

In januari 2023 is door de gemeenteraad de Grondexploitatie Kronenburg vastgesteld, Dit is een gecombineerd project voor de herinrichting van de openbare ruimte rondom winkelcentrum Kronenburg. Omdat de calculaties van dit project in 2023 zijn vastgesteld heeft deze grondexploitatieopzet geen effect op de jaarstukken 2022. Er is voor dit project sprake van verschillende financiers, investeringen in de openbare ruimte, faciliterende uitvoer en een subsidie in het kader van de regeling Woningbouwimpuls. In het kader van de jaarrekeningcontrole 2023 verkrijgen wij inzicht in de financiële beheersing van dit project.

Verbouwing Stadstheater • (speerpunt auditcommissie)

Begin 2022 heeft uw raad een besluit genomen over de volledige vernieuwing van het Stadstheater. In oktober 2022 is hiervoor een bedrag van € 73 miljoen beschikbaar gesteld. Met uw raad zijn afspraken gemaakt over de informatievoorziening rondom risicovolle projecten. Hier is door de ambtelijke organisatie invulling aan gegeven door een onafhankelijk risicoanalyse uit te laten voeren door Bureau Naris. Bureau Naris geeft in de rapportage een aantal aanbevelingen voor de inrichting van het risicomanagementproces. Voor de verbouwing van het Stadstheater zal conform het advies het risicomanagementproces ingericht worden. Dit sluit aan bij de door uw raad vastgestelde uitgangspunten. Deze risico’s zullen doorlopend worden geactualiseerd, de ingezette beheersmaatregelen geëvalueerd en hierover wordt periodiek gerapporteerd aan de raad. Indien de risico’s dermate groot worden dat de verbouwing van het Stadstheater niet binnen de gestelde financiële kaders kan worden uitgevoerd zal dit opnieuw ter besluitvorming aan uw raad worden voorgelegd.

Grondexploitatie

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Bijlagen

Blz. 7

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Arnhem

Bestuurlijke samenvatting Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen

Spoorzone Arnhem-Oost (speerpunt auditcommissie)

•

De gebiedsuitwerking Spoorzone Arnhem-Oost is gebaseerd op het binnenstedelijke Ontwikkelperspectief Spoorzone Arnhem-Oost fase 1 (de ambitie) uit mei 2021 en het voorontwerp-Omgevingsvisie Arnhem 2040 (vastgesteld door de raad in november 2021). Op dit moment worden de haalbaarheid van de verschillende scenario’s nader onderzocht. Dit resultaat zal in fase 2 (uitvoeringsagenda) ter besluitvorming aan de gemeenteraad voorgelegd worden. Eind 2022 is door de Rijksoverheid € 72 miljoen beschikbaar gesteld voor de ontwikkeling van Spoorzone Arnhem-Oost. In het project Spoorzone Arnhem-Oost zullen woningen worden gebouwd, zal meer groen aangelegd worden en zal de bereikbaarheid van de stad Arnhem verbeterd worden. Ook voor het project Spoorzone Arnhem-Oost zal de gemeente Arnhem het risicomanagementproces voor grote projecten hanteren. Belangrijkste doelstelling hiervan is dat de raad tijdig geïnformeerd wordt wanneer de realisatie en het plan uit de pas gaan lopen.

Integraal Huisvestingsplan Onderwijs (IHP) (speerpunt auditcommissie)

•

Eind 2022 heeft de rekenkamercommissie een onderzoek uitgevoerd naar het Integraal Huisvestingsplan Onderwijs (IHP). Dit is een omvangrijk investeringsplan om de onderwijshuisvesting in de gemeente Arnhem de komende jaren te verbeteren en te verduurzamen. Belangrijke aandachtspunten uit het onderzoek hebben betrekking op de betrokkenheid van de gemeenteraad zodat weloverwogen keuzes gemaakt kunnen worden voor toekomstige investeringen. Om dit te bereiken is de nota 'Op weg naar een Integraal Huisvestingsplan voor het voortgezet onderwijs in Arnhem’ vastgesteld. Hiermee heeft de raad kennisgenomen van de benodigde financiële middelen (€ 94 miljoen t/m 2032 en € 170 miljoen t/m 2050) die voor de huisvesting van het Voortgezet onderwijs nodig zijn. De ambitie van de gemeente Arnhem is om uiteindelijk te komen tot één integraal beleidsrijk huisvestingsplan voor het primair onderwijs, het voortgezet speciaal onderwijs en het voortgezet onderwijs. De verwachting is dat dit medio 2023 gereed is.

Realisatiekracht

•

Zoals hierboven geschetst zien wij dat uw doelstellingen en ambities uitdagend zijn, waardoor (investerings-) uitgaven de komende jaren fors toenemen. Dit betreft onder anderen het realiseren van een versnelling in de woningbouw, de energietransitie, klimaatadaptatie en de mobiliteitsopgave. Wij adviseren u te onderzoeken in hoeverre deze gestelde ambities passen binnen de beschikbare capaciteit. Dit start bij de ambtelijke capaciteit maar het capaciteitsvraagstuk gaat ook om de vraag of de markt, in een situatie met toenemende personele schaarste, de ambities van de gemeente Arnhem en de metropoolregio Arnhem-Nijmegen aan kan. Om dit inzicht te verkrijgen adviseren wij u de omvang van de gewenste investeringen over een langere periode inzichtelijk te maken en van daaruit te analyseren in hoeverre deze realiseerbaar zijn en afhankelijk van de uitkomsten te (her-)prioriteren.

Ontwikkelingen SBV Vitesse

•

Recentelijk is in de media veel berichtgeving omtrent het huurcontract, de financiële positie, eigendomsverhoudingen, verstrekte geldleningen en overige financieringsconstructies rondom SBV Vitesse. In het kader van onze jaarrekeningcontrole zijn wij nagegaan of deze ontwikkelingen mogelijk nog financiële gevolgen kunnen hebben voor de gemeente Arnhem. Op basis van de aan ons aangeleverde documentatie en onze kennis vanuit de organisatie hebben wij geen zaken geconstateerd die direct financiële impact op de gemeente Arnhem zouden kunnen hebben. U kunt dan bijvoorbeeld denken aan verstrekte garantstellingen, huurcontracten, verstrekte geldleningen of zekerheidsstellingen.

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Bijlagen

Blz. 8

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Arnhem

Bestuurlijke samenvatting Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen

Naleving van de Europese aanbestedingsregels

Conform de uitkomsten van door u zelf uitgevoerde interne controle hebben wij een onrechtmatigheid geconstateerd als gevolg van het niet naleven van de Europese aanbestedingsregels. Uit de (interne) controle 2022 is een rechtmatigheidsfout gebleken van in totaal circa € 1,7 miljoen (2021: nihil). Dit is veroorzaakt door het afnemen van diensten op basis van contracten waarvan de looptijd verlopen was. Door de gemeente Arnhem zijn controlewerkzaamheden uitgevoerd op de aflopende contracten uit de controle van voorgaand jaar. Verder zijn voor 2022 door u een spendanalyse en detailcontroles verricht. Op basis van deze combinatie van interne beheersmaatregelen en detailcontroles zien wij dat de beheersing rondom het contractbeheer op orde is, maar dat aanvullende aandacht wordt gevraagd voor aflopende contracten. Wij hebben in aanvulling op de werkzaamheden van de gemeente Arnhem zelfstandig controlewerkzaamheden verricht op de Europese aanbestedingsregels, en komen tot dezelfde conclusie.

Sociaal Domein Jeugdzorgkosten

Voor komende jaren bestaat er een grote onzekerheid binnen het sociaal domein. Deze onzekerheid komt voort uit de Hervormingsagenda Jeugd 2022-2028 waarbij nog niet bekend is hoeveel geld gemeenten de komende jaren beschikbaar krijgen voor jeugdzorg. Een tweede belangrijk aandachtspunt betreft de ontwikkeling van de financiële positie van zorgaanbieders. In toenemende mate zien wij dat zorgaanbieders moeite hebben om te komen tot een sluitende exploitatie. Daarbij lijken lonen in de zorg fors toe te nemen op basis van de recente cao’s wat zeer waarschijnlijk een effect gaat hebben op de kosten van jeugdzorg en WMO. Er zullen fundamentele keuzes in de toekomst nodig zijn om in te spelen op deze ontwikkelingen.

Begrotingsrechtmatigheid

Wij verwijzen voor een inhoudelijke analyse van de overschrijdingen naar de analyse van de begrotingsrechtmatigheid, zoals opgenomen in het hoofdstuk ‘Begrotingsrechtmatigheid’ van de jaarrekening. Hiermee legt het college verantwoording af over de rechtmatigheid van de lasten over 2022. De geconstateerde lastenoverschrijdingen die formeel als onrechtmatig zijn aangemerkt, wegen mede op basis van de analyse van het college niet mee in ons rechtmatigheidsoordeel. De reden hiervoor is dat de overschrijdingen passen binnen het bestaande beleid en/of direct gecompenseerd worden door hogere bijdragen.

Single information Single Audit (SISA)

In de jaarrekening wordt verantwoording afgelegd over de ontvangen specifieke uitkeringen door middel van de SiSa-bijlage. Als gevolg van maatschappelijke ontwikkelingen en een door het Rijk toenemend gebruik van specifieke uitkeringen (SPUK) is er de afgelopen jaren sprake van een enorme toename van het aantal SiSa regelingen. Deze incidentele middelen moet de gemeente Arnhem apart verantwoorden in de SISA bijlage. Het verantwoorden van deze (veelal kleine subsidiebedragen) regelingen zorgt bij de ambtelijke medewerkers voor een verzwaring van de administratieve lasten en voor een verhoging van onze controlekosten. Wij verwachten dat het aantal regelingen de komende jaren verder zal toenemen.

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Bijlagen

Blz. 9

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Arnhem

Bestuurlijke samenvatting Onze belangrijkste conclusies als basis voor de controleverklaring Onze opdracht is ongewijzigd uitgevoerd Met de opdrachtbevestiging heeft u ons opdracht gegeven tot het controleren van de jaarrekening 2022. Naast de opdrachtbevestiging zijn bepalend (geweest) voor onze controle:

Bij de jaarrekening 2022 van de gemeente Arnhem hebben wij een goedkeurende controleverklaring verstrekt Wij hebben de controle van de jaarrekening 2022 van de gemeente Arnhem uitgevoerd en hebben een goedkeurende controleverklaring verstrekt voor zowel getrouwheid als rechtmatigheid.

•

Het Besluit accountantscontrole decentrale overheden (Bado).

•

Het normenkader 2022, dat op 7 december 2022 is vastgesteld door de gemeenteraad.

Wij hebben geen niet-gecorrigeerde controleverschillen geïdentificeerd met betrekking tot het vermogen en het resultaat

De reikwijdte van onze controle staat omschreven in de opdrachtbevestiging. Er is gedurende het verloop van de controle op geen enkele wijze sprake geweest van een beperking of wijziging in de reikwijdte van onze controle. Wij achten de reikwijdte van onze controle voor 2022 voldoende voor de doelstelling van onze controle.

Wij hebben tijdens onze controle geen nietgecorrigeerde feitelijke afwijkingen geïdentificeerd groter dan onze minimumdrempel. Wij hebben deze niet-gecorrigeerde controleverschillen opgenomen in Bijlage A1 - Niet-gecorrigeerde controleverschillen.

Toelichting uitgebreide controleverklaring De controleverklaring bij de jaarrekening heeft een belangrijke maatschappelijke functie. Daarin geeft de accountant namelijk weer of de jaarrekening een getrouw beeld geeft van de resultaten en financiële positie, en of de baten, lasten en balansmutaties rechtmatig tot stand zijn gekomen. Gebruikers van jaarrekeningen hebben aangegeven behoefte te hebben aan meer inzicht in de door de accountant ter zake uitgevoerde werkzaamheden. Dit heeft in combinatie met een wijziging van de Nadere Voorschriften Controleen Overige Standaarden (de voorschriften voor het uitvoeren van een accountantscontrole) geresulteerd in een uitgebreidere tekst van de controleverklaring bij uw jaarrekening 2022. Hierin doen wij in het hoofdstuk ‘Informatie ter ondersteuning van ons oordeel’ aanvullend verslag over onze controleaanpak voor frauderisico’s, naleving van wet- en regelgeving, en de veronderstellingen inzake financiële risico’s in relatie tot de financiële positie.

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Wij hebben controleverschillen geïdentificeerd met betrekking tot rechtmatigheid Wij hebben geconstateerd dat er inkopen voor een bedrag van € 1,7 miljoen niet rechtmatig zijn aanbesteed. Deze contracten zijn na afloop van de contracttermijn niet tijdig verlengd. Deze uitgaven zijn hierdoor niet rechtmatig. Inmiddels zijn deze contracten beëindigd en zijn nieuwe aanbestedingstrajecten opgestart. Geen feitelijke niet-gecorrigeerde controleverschillen geïdentificeerd met betrekking tot SiSa Wij hebben geen controleverschillen (fouten en/of onzekerheden) in de verantwoorde informatie in de SiSa-bijlage 2022 geconstateerd.

Wet normering bezoldiging topfunctionarissen publieke en semipublieke sector (WNT) Wij hebben tijdens onze controle geen afwijkingen geïdentificeerd die van invloed zijn op de WNT. Verslaggevingsregels Significante verslaggevingsgrondslagen en de toepassing hiervan zijn belangrijk voor de presentatie van de financiële positie en de resultaten van uw gemeente. Daarnaast vereisen zij van het management het toepassen van oordeelsvorming ten aanzien van moeilijke, subjectieve en complexe posities, vaak vanwege de noodzaak om inschattingen te moeten maken over het effect van zaken die inherent onzeker zijn. De belangrijkste verslaggevingsgrondslagen van de gemeente zijn uiteengezet in de toelichting op de jaarrekening 2022, onder ‘Waarderingsgrondslagen’. De belangrijkste wijziging hierin betreft de voorziening verlofsparen. In 2022 is in de jaarrekening van de gemeente Arnhem (op basis van gewijzigde wetgeving) een voorziening verlofsparen gevormd. Medewerkers kunnen vanaf 1 januari 2022 bovenwettelijk verlof sparen voor vervroegd pensioen en/of een sabbatical. Wij hebben het door het college en het ambtelijk management toegepaste proces met betrekking tot belangrijke verslaggevingspraktijken geëvalueerd, en hebben gegevensgerichte controlewerkzaamheden uitgevoerd.

De gemeente Arnhem heeft specialisten betrokken bij het beoordelen van de toepassing van de juiste methodiek, de berekeningen, de aannames en de consistente toepassing van de betrokken modellen voor de grondexploitatieopzetten. Wij zijn van mening dat de verslaggevings-vraagstukken en de toegepaste inschattingen goed onderbouwd en redelijk zijn, en consistent zijn gebruikt.

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Bijlagen

Blz. 11

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Arnhem

Bestuurlijke samenvatting Onze belangrijkste conclusies als basis voor de controleverklaring Wij zijn onafhankelijk van de gemeente Arnhem Ons zijn geen relaties bekend tussen Deloitte Accountants B.V. en haar zuster- en/of dochterondernemingen of de member firms van Deloitte Touche Tohmatsu Limited en hun respectievelijke zusteren/of dochterondernemingen en de gemeente, die naar ons professionele oordeel mogelijk van invloed kunnen zijn op onze onafhankelijkheid.

De programmaverantwoording vormt samen met de verplicht voorgeschreven paragrafen (over onder andere weerstandsvermogen en risicobeheersing, bedrijfsvoering en verbonden partijen) het jaarverslag.

Onze volledige onafhankelijkheidsbevestiging is te vinden in Bijlage C - Onafhankelijkheidsbevestiging.

Op basis van de Nederlandse wetgeving en de Nadere Voorschriften Controle- en Overige Standaarden (NVCOS) 720 is de accountant verplicht bepaalde werkzaamheden uit te voeren met betrekking tot het jaarverslag en de andere informatie die in de jaarstukken is opgenomen. Als onderdeel van dit vereiste hebben wij de volgende werkzaamheden uitgevoerd:

De grondslagen van de jaarrekening zijn aanvaardbaar

•

Wij hebben vastgesteld dat het jaarverslag de vereiste informatie bevat op basis van artikel 24 lid 2, artikel 25 en artikel 26 BBV.

•

Wij hebben, voor zover wij kunnen beoordelen, vastgesteld dat de verklaringen van het college van burgemeester en wethouders in het jaarverslag, en de andere informatie zoals opgenomen in de jaarstukken, verenigbaar zijn met de beweringen en verklaringen die in de jaarrekening zijn opgenomen.

•

Wij hebben vastgesteld dat de verklaringen in het jaarverslag overeenstemmen met de resultaten van de door ons uitgevoerde controlewerkzaamheden.

De belangrijkste verslaggevingsgrondslagen van uw gemeente zijn uiteengezet in de waarderingsgrondslagen in de jaarrekening 2022. De grondslagen zijn toegepast met inachtneming van de voorschriften zoals opgenomen in het Besluit Begroting en Verantwoording provincies en gemeenten. De grondslagen zijn aanvaardbaar. Het jaarverslag is verenigbaar met de jaarrekening. De jaarstukken 2022 van uw gemeente bestaan uit: •

Het jaarverslag 2022 (programmaverantwoording en verplichte paragrafen).

•

De jaarrekening 2022 (balans met toelichting, overzicht van baten en lasten met toelichting en de SiSa-bijlage).

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Bijlagen

Blz. 12

Bevindingen jaarrekening

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Arnhem

De financiële positie van uw gemeente Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente De vermogenspositie van uw gemeente is verbeterd Het BBV, de verslaggevingsregels voor gemeenten, maakt een duidelijk onderscheid tussen resultaatbepaling en resultaatbestemming. Alle baten en lasten dienen via het overzicht van baten en lasten in de jaarrekening te lopen. Er mogen geen baten of lasten rechtstreeks in het eigen vermogen worden gemuteerd. De mutaties in het eigen vermogen vinden plaats door middel van de resultaatbestemming. Het gerealiseerd totaalsaldo van baten en lasten over het boekjaar 2022 bedraagt € 51,8 miljoen voordelig. Per saldo is tussentijds € 27,9 miljoen aan de reserves onttrokken, zodat het uiteindelijk gerealiseerde resultaat over 2022 circa € 23,8 miljoen voordelig bedraagt. Dit resultaat is afzonderlijk vermeld onder het eigen vermogen in de balans.

Eigen vermogen (x € 1 miljoen)

2022

2021

2020

2019

Eigen vermogen per 1 januari

224,5

180,4

160,6

150,8

Tussentijdse resultaatbestemming

27,9

22,7

2,9

17,1

Gerealiseerd resultaat

23,8

21,4

16,9

-/- 7,3

Gerealiseerd totaalsaldo baten en lasten

51,8

44,0

19,8

9,8

Eigen vermogen per 31 december

276,4

224,5

180,4

160,6

In het overzicht hiernaast hebben wij de ontwikkeling van het eigen vermogen opgenomen. De omvang van het eigen vermogen bedraagt ultimo 2022 circa 28,5% van het balanstotaal (ultimo 2021: 22% van het balanstotaal) en is verbeterd ten opzichte van 2021. Saldo baten en lasten Het feitelijke saldo van baten en lasten in een jaar is weergegeven als het gerealiseerde totaalsaldo van baten en lasten. Daarnaast kent de gemeente het gerealiseerde resultaat. Dit is het gerealiseerde totaalsaldo van baten en lasten plus of min de tussentijdse resultaatbestemming. Deze tussentijdse resultaatbestemming bestaat uit de onttrekkingen aan en stortingen in reserves gedurende het boekjaar. Deze mutaties in reserves vinden plaats op basis van door de gemeenteraad genomen besluiten. Het gerealiseerde resultaat is dus mede het gevolg van de eerdere politieke besluitvorming.

Exploitatieresultaat (x € 1 miljoen)

Wat het voorgaande concreet betekent voor uw gemeente hebben wij in het overzicht hiernaast weergegeven.

Bij: onttrekkingen aan reserves

105,3

Saldo mutaties reserves

27,9

Gerealiseerd resultaat

23,8

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Totale baten

840,8

Totale lasten

-/- 789,0

Gerealiseerd totaalsaldo baten en lasten

51,8

Af: stortingen in reserves

Overige aangelegenheden

-/- 133,2

Bijlagen

Blz. 14

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Arnhem

De financiële positie van uw gemeente Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente Het overzicht van baten en lasten over het boekjaar 2022 laat een voordelig gerealiseerd totaalsaldo van baten en lasten van € 51,8 miljoen zien, ten opzichte van een begroot voordelig saldo van € 27,9 miljoen (begroting na wijziging). De jaarrekening 2022 sluit – na verwerking van de mutaties in reserves – met een voordelig gerealiseerd resultaat van circa € 23,8 miljoen. In de programmaverantwoording geeft het college per programma op hoofdlijnen een verklaring voor de gerealiseerde afwijkingen ten opzichte van de begroting na wijziging.

Gerealiseerd totaalsaldo baten en lasten (x € 1 miljoen) 60 40 20 -

2019

2020

2021

2022

9,8

19,8

44,0

51,8

De gemeente heeft de belangrijkste verschillen toegelicht en heeft de financiële impact ervan in kaart gebracht. In de paragraaf Begrotingsrechtmatigheid van onze rapportage gaan wij nader in op de verschillen tussen de begrote en de werkelijke lasten in het kader van de begrotingsrechtmatigheid.

Mutaties in reserves (x € 1 miljoen)

30 20 10 (10)

Gerealiseerd resultaat (x € 1 miljoen)

2019

2020

2021

2022

-7,3

16,9

21,4

27,9

25 20 15 10 5 -

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

2019

2020

2021

2022

17,1

2,9

22,7

23,8

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Bijlagen

Blz. 15

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Arnhem

De financiële positie van uw gemeente Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente Kengetallen voor gemeente Arnhem (begroot en werkelijk over de periode 2018-2022) Solvabiliteit

40%

10%

De solvabiliteit geeft inzicht in de mate waarin de gemeente in staat is aan haar financiële verplichtingen te voldoen. Als sprake is van een forse schuld en veel eigen vermogen (totaal van algemene reserve en bestemmingsreserves), hoeft een hoge schuld geen probleem te zijn voor de financiële positie. Hoe hoger de solvabiliteitsratio, hoe groter de weerbaarheid van de gemeente.

8%

30%

6%

20%

4%

10% 0%

Solvabiliteit

Grondexploitatiequote

2% 2018 2019 2020 2021 2022 Begroot

0%

Werkelijk

Begroot

Netto schuldquote 120% 100% 80% 60% 40% 20% 0%

2018 2019 2020 2021 2022

Grondexploitatiequote De grondexploitatiequote geeft aan hoe groot de grondpositie (waarde van de grond) is ten opzichte van de totale baten van de gemeente. In de regel geldt: hoe hoger de grondexploitatiequote, hoe groter het risico dat de gemeente loopt.

Werkelijk

Structurele exploitatieruimte

Netto schuldquote Hoe hoger de schuld, hoe hoger de netto schuldquote. De netto schuldquote weerspiegelt het niveau van de schuldenlast van de gemeente ten opzichte van de eigen middelen en geeft een indicatie van de ‘druk’ van de rentelasten en aflossingen op de exploitatie.

20% 15% 10% 5% 0% 2018 2019 2020 2021 2022 Begroot

Bestuurlijke samenvatting

Werkelijk

-5%

2018 2019 2020 2021 2022 Begroot

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Werkelijk

Structurele exploitatieruimte Voor de beoordeling van de financiële positie is ook van belang te kijken naar de structurele baten en lasten. Structurele baten zijn bijvoorbeeld de algemene uitkering uit het gemeentefonds en de opbrengsten uit de onroerende zaakbelasting. Dit kengetal geeft aan hoe groot de structurele exploitatieruimte is, doordat wordt gekeken naar de structurele baten en lasten en deze worden vergeleken met de totale baten. Een positief percentage betekent dat de structurele baten toereikend zijn om de structurele lasten (waaronder de rente en aflossing van leningen) te dekken.

Overige aangelegenheden

Bijlagen

Blz. 16

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Arnhem

De financiële positie van uw gemeente Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente Voorspellende waarde van uw begroting

Saldo baten en lasten | Begroting vs realisatie (x € 1 miljoen)

De jaarrekening 2022 sluit met een positief gerealiseerd resultaat van € 23,8 miljoen.

75 55

De begroting is voor uw gemeente een belangrijk sturingsinstrument. Het is een kaderstellend document waarmee de gemeenteraad financiële en beleidsmatige kaders vaststelt waarbinnen het college haar beleid en doelen kan realiseren.

35 15 (5) (25)

De gemeenteraad heeft de focus gelegd op het realiseren van de gestelde doelen. De realiteit hiervan is echter niet altijd in balans met de beschikbare capaciteit en mogelijkheden. Hiermee is de begroting meer gebaseerd op uw politiek-bestuurlijke ambities dan op wat uw gemeente daadwerkelijk met de beschikbare middelen en capaciteit kan realiseren.

Begroting Realisatie Begroting Realisatie 2021 2021 2022 2022

9,0

44,0

28,0

51,8

De belangrijkste afwijkingen tussen de realisatie en de (bijgestelde) begroting hebben betrekking op incidentele bijdragen vanuit het Rijk, wat voor een groot deel afkomstig is uit de decembercirculaire 2022. Lasten | Begroting vs realisatie (excl. mutaties reserves) (x € 1 miljoen)

Baten | Begroting vs realisatie (excl. mutaties reserves) (x € 1 miljoen)

1.000

1.000

800

800

600

600

400

400

200

200

-

Begroting Realisatie Begroting Realisatie 2021 2021 2022 2022

776

Bestuurlijke samenvatting

766

Bevindingen jaarrekening

843

789

Interne beheersing

Begroting Realisatie Begroting Realisatie 2021 2021 2022 2022

785

Overige aangelegenheden

810

Bijlagen

871

841

Blz. 17

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Arnhem

De financiële positie van uw gemeente Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente Het weerstandsvermogen is toegenomen Het weerstandsvermogen bestaat uit de relatie tussen de beschikbare weerstandscapaciteit en de benodigde weerstandscapaciteit op basis van de door de gemeente geschatte risico’s. Beiden zijn gemuteerd in 2022; de ratio weerstandsvermogen is met 0,4 toegenomen naar 2,3. (2021: 1,9)

Uw weerstandscapaciteit van € 98,8 miljoen is toereikend in relatie tot de berekende risico’s van € 43,8 miljoen. Dit heeft het college inhoudelijk nader toegelicht in de paragraaf ‘Risicomanagement en weerstandsvermogen’ van het jaarverslag. Weerstandscapaciteit (x € 1 miljoen)

Beschikbare weerstandscapaciteit De door uw gemeente berekende beschikbare weerstandscapaciteit bedraagt € 98,8 miljoen (2021: € 99,7 miljoen). De beschikbare weerstandscapaciteit is afgenomen ten opzichte van voorgaand jaar. Benodigde weerstandscapaciteit De inventarisatie van risico’s – die in de paragraaf ‘Risicomanagement en weerstandsvermogen’ van het jaarverslag is opgenomen – geeft een indicatie van de financiële omvang van de belangrijkste (specifieke) risico’s, inclusief een schatting van de kans dat het geïdentificeerde risico zich voordoet, om daarmee de benodigde weerstandscapaciteit te kunnen bepalen. Daarbij geeft het college een doorlopend inzicht in de grootste risico’s (qua financiële impact en kans) voor uw gemeente, en is vermeld welke risico’s zijn vervallen en/of nieuw zijn geïdentificeerd. Ook is een inhoudelijke toelichting gegeven op nieuw gedefinieerde en gewijzigde risico’s in de top van de belangrijkste risico’s. Uw gemeente heeft op basis van deze risicoinventarisatie berekend wat de benodigde weerstandscapaciteit is. Het berekende bedrag voor specifieke risico’s bedraagt € 43,8 miljoen (2021: € 52,5 miljoen). Ten opzichte van 2021 is hiermee sprake van een afname van de gekwantificeerde risico’s met € 8,7 miljoen.

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

120 100 80 60 40 20 -

2019

2020

2021

2022

Benodigde weerstandscapaciteit Beschikbare weerstandscapaciteit

Ratio weerstandsvermogen 2,50 2,00 1,50 1,00 0,50 -

2019

Interne beheersing

2020

2021

2022

Overige aangelegenheden

Bijlagen

Blz. 18

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Arnhem

Belangrijkste bevindingen uit onze controle Voorraad onderhanden werk (grondexploitatie) De voorraad onderhanden werk

•

De balanspost met de belangrijkste schattingen in de jaarrekening betreft de voorraad onderhanden werk, waaronder de bouwgronden in exploitatie (grondexploitatie). Deze balanspost is door het saldo ultimo 2022 ad € 90,7 miljoen relevant voor de accountantscontrole, maar ook door de schattingen die een rol spelen bij het ramen van de in 2023 e.v. nog te realiseren baten en lasten. De nog te realiseren baten en lasten vormen samen met de boekwaarde de basis voor de waardering in de jaarrekening, oftewel het verwachte resultaat bij afsluiting van de projecten. Dit leidt tot een voorziening indien het college verwacht dat het project verlieslatend is en tot (tussentijdse) winstneming bij een verwachte winst. Voor de waardering van grondexploitatie dient de gemeente per individueel project te bepalen of de gemeente de boekwaarde plus de in de toekomst nog te realiseren kosten en opbrengsten, naar beste schatting, terugverdient. Ultimo 2022 gaat het om 11 individuele projecten. De gemeente Arnhem schat ultimo 2022 in dat de totale omvang van de niet terug te verdienen kosten op de gehele grondexploitatie circa € 65,3 miljoen bedraagt (2021: € 65,2 miljoen). Hiervoor is een voorziening getroffen. Deze voorziening is geheel in mindering gebracht op de bouwgronden in exploitatie. Dit is in overeenstemming met het Besluit Begroting en Verantwoording.

Het controleproces van de waardering van de voorraad onderhanden werk De risico’s voor de grondexploitaties zijn in essentie terug te brengen tot vijf P’s: •

•

Programmering: in de afgelopen jaren hebben economische ontwikkelingen geleid tot belangrijke wijzigingen in vooral de woningbehoefte. Is er een kritische analyse gemaakt van de ‘mix’ van woningen (huur, koop, vrije kavels, appartementen, etc.) in de projecten, in relatie tot de huidige marktvraag in de gemeente? Prijs: de verkoopprijzen van woningen, en dus van grond, hebben langere tijd onder druk gestaan. Deze situatie is omgeslagen in een grote vraag naar woningen en grond, waardoor de grondprijs zich in een hoog tempo in positieve zin ontwikkelt. Is afgewogen welke prijzen kunnen worden gehandhaafd en welke grondprijzen bovenwaarts moeten worden bijgesteld als gevolg van de grotere vraag en de positieve marktontwikkelingen?

•

Plankosten: door de toenemende vraag naar woningen en dus naar bouwcapaciteit is sprake van een toenemende stijging van de bouwkosten. Is afgewogen welke prijzen kunnen worden gehandhaafd en welke prijzen bovenwaarts moeten worden bijgesteld als gevolg van de grotere vraag en de hierbij horende prijsontwikkelingen?

•

Parameters: zijn de parameters voor kosten en opbrengstenstijgingen opportuun, beredeneerd vanuit de huidige situatie en de best mogelijke inschatting van de toekomstige ontwikkeling van de grondprijzen en de plankosten?

Totale boekwaarde bouwgronden in exploitatie (x € 1 miljoen) 120,00 115,00 110,00 105,00 100,00 95,00 90,00 85,00 80,00

2019

2020

2021

2022

Ontwikkeling boekwaarde

De 5 P’s vormen de basis voor de actualisatie van de grondexploitaties zoals opgenomen in uw paragraaf ‘Grondbeleid’.

Planning: is de tijdsplanning van de projecten afgestemd op de (on)mogelijkheden in de markt. Immers, de marktbehoefte bepaalt welke projecten op welk moment te realiseren zijn. Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Bijlagen

Blz. 19

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Arnhem

Belangrijkste bevindingen uit onze controle Voorraad onderhanden werk (grondexploitatie) Bij onze beoordeling van de door de gemeente gehanteerde veronderstellingen voor het actualiseren van de grondexploitaties – vooral de uitgangspunten voor planning (fasering), programmering en prijsbeleid, maar ook de parameters voor kosten- en opbrengstenstijging en de gehanteerde rekenrente (rente-omslagmethode), hebben wij het volgende in overweging genomen: •

Of de afzonderlijke veronderstellingen redelijk lijken, onderling afhankelijk en intern consistent zijn, en of de veronderstellingen redelijk lijken wanneer ze collectief of in samenhang met andere veronderstellingen worden beschouwd.

•

Of de veronderstellingen in de markt de waarneembare veronderstellingen op passende wijze weerspiegelen, met andere woorden: is er consistentie met de algemene economische omgeving en de economische omstandigheden in/bij de gemeente?

•

Of de veronderstellingen aansluiten op de (vastgestelde) plannen (besluiten) van de raad.

•

Of de veronderstellingen consistent zijn met de ervaringscijfers van de gemeente (met andere woorden: is historische informatie representatief voor toekomstige situaties?).

De grondexploitaties zijn door het college voor de jaarrekening 2022 opnieuw doorgerekend (geactualiseerd), en waar nodig zijn de verwachtingen bijgesteld, waarmee tevens is beoordeeld of het onderhanden werk in de jaarrekening op een juiste wijze is gewaardeerd, en of er mogelijk een (aanvullende) verliesvoorziening noodzakelijk is.

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Tussentijdse winstneming In juli 2019 heeft de commissie BBV de notitie ‘Grondbeleid in begroting en jaarstukken’ gepubliceerd. Hierin is opgenomen dat gemeente voor tussentijdse winstneming de ‘Percentage Of Completion methode’ (POC-methode) moeten toepassen. Hierbij geldt dat gemeenten, indien aan een aantal voorwaarden is voldaan, tussentijds winst moeten nemen. Voor het toepassen van de POC-methode is het van belang dat uw gemeente het resultaat betrouwbaar kan schatten. Ook moet er sprake zijn van verkochte grond en gerealiseerde kosten. Op grond van de POC-methode heeft gemeente Arnhem in het boekjaar 2022 voor € 3,5 miljoen negatief aan tussentijdse winst genomen op de grondexploitatie (2021: € 7,2 miljoen). Dit houdt in dat een in het verleden geboekte winst in verband met de stijgende prijzen van de kosten en dalende grondverkopen in 2022 is teruggenomen. Belangrijkste bevindingen inzake waardering grondexploitaties Als onderdeel van de controle van de waardering van de bouwgronden in exploitatie voeren wij een risicoanalyse uit ter bepaling van het risicoprofiel van de individuele grondexploitaties en de hierdoor bestaande kans op een materiële fout in de waardering ervan.

Hierbij betrekken wij de huidige boekwaarde, het geprognosticeerde resultaat, en de aard en omvang van de nog te realiseren baten en lasten (liggen hier bijvoorbeeld al contracten of overeenkomsten aan ten grondslag of niet).

Zo zorgt binnenstedelijke herstructurering (zoals project Kronenburg) normaliter voor een grotere complexiteit, doordat de gemeente de bestaande ruimte herontwikkelt en dit type projecten hierdoor (financieel gezien) gevoeliger is voor risico’s dan volledig nieuw uit te leggen locaties. Een langere doorlooptijd van de projecten zorgt voor een hoger risicoprofiel, doordat de schatting van kosten en opbrengsten van de projecten subjectiever is naarmate de doorlooptijd toeneemt. Op grond van onze risicoanalyse hebben wij geconcludeerd dat de grondexploitaties Schuytgraaf en Arnhem Centraal de belangrijkste projecten binnen uw gemeente zijn, waarbij wij de grondexploitatie Schuytgraaf voor onze controle op deelcomplexniveau hebben geanalyseerd en – waar wij dat noodzakelijk achten op grond van onze professionele oordeelsvorming – geselecteerd voor nadere controle. Van deze (deel)projecten hebben wij de aannemelijkheid van de nog te realiseren kosten en opbrengsten getoetst en is tevens de getroffen verliesvoorziening gecontroleerd. Daarnaast hebben de correctie op de in het verleden ingeboekte winstneming gecontroleerd.

Gezien de verhoogde complexiteit van bepaalde onderdelen binnen de grondexploitatie van Schuytgraaf, hebben wij de specialisten beoordeeld die door de gemeente Arnhem zijn ingeschakeld bij het beoordelen van de toepassing van de juiste methodiek, de gehanteerde parameters, de aannames, de berekeningen en de consistente toepassing van de betrokken modellen en/of de van toepassing zijnde financiële verslaggeving.

Naast de hiervoor genoemde elementen spelen bij de risicoclassificatie van de individuele projecten ook de aard van het project, de programmering en de doorlooptijd een belangrijke rol.

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Bijlagen

Blz. 20

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Arnhem

Belangrijkste bevindingen uit onze controle Voorraad onderhanden werk (grondexploitatie) De uitgangspunten die in de grondexploitaties en dus in de jaarrekening 2022 zijn verwerkt, zijn door ons getoetst en als aannemelijk aangemerkt Wij hebben op grond van de door ons verrichte werkzaamheden inzake de waardering van de grondexploitaties vastgesteld dat uw gemeente: •

Beschikt over actuele ramingen van de nog te realiseren baten en lasten

•

Beschikt over een deugdelijke onderbouwing van de gehanteerde uitgangspunten in de grondexploitaties

•

Externe deskundigheid heeft ingeschakeld ter onderbouwing van de geraamde grondprijzen en grondopbrengsten

•

Een niet onaannemelijk niveau heeft bepaald van de nog te maken plan- en civiele kosten.

De uitgangspunten die in de grondexploitaties en dus in de jaarrekening 2022 zijn verwerkt, zijn door ons getoetst en als aannemelijk aangemerkt. Verder merken wij volledigheidshalve op dat wij voor de waardering van de grondexploitatie per 31 december 2022 de per die datum vastgestelde projectkaders en genomen besluiten betrokken hebben bij de controle van de waardering. Er is geen rekening gehouden met de effecten van eventuele toekomstige, nog vast te stellen, ambities van uw gemeente. In lijn met de afspraak met de organisatie hebben wij in februari/maart 2023 onze werkzaamheden voor de waardering van de grondexploitatie per 31 december 2022 opgestart en zover mogelijk afgerond. Hierdoor waren onze vragen en observaties vroegtijdig in het opstelproces van de jaarrekening bekend en zijn deze vervolgens tijdig door de organisatie opgevolgd. Door de constructieve opstelling van en samenwerking met de ambtelijke medewerkers hebben wij de controle van de grondexploitatie tijdig kunnen afronden. Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Bijlagen

Blz. 21

Belangrijkste bevindingen uit onze controle Begrotingsrechtmatigheid

Het systeem van budgetbeheer en -bewaking moet waarborgen dat de lasten binnen de begroting blijven en het college belangrijke wijzigingen of dreigende overschrijdingen tijdig meldt aan de gemeenteraad, zodat zij hierover tijdig (binnen het begrotingsjaar) een besluit kan nemen. Een systeem met onvoldoende waarborgen voor tijdige melding aan de gemeenteraad van budgetoverschrijdingen heeft het risico in zich dat het college inbreuk maakt op het budgetrecht van de gemeenteraad. Het begrotingscriterium is verder verfijnd en uitgewerkt in de Kadernota rechtmatigheid 2018 van de Commissie BBV. Het overschrijden van de begroting is altijd onrechtmatig, maar hoeft de accountant niet in alle gevallen mee te wegen in zijn rechtmatigheidsoordeel. De kostenoverschrijdingen moeten dan wel goed herkenbaar in de jaarrekening zijn opgenomen en zijn in te delen in de categorieën als genoemd in de Kadernota rechtmatigheid 2018 van de commissie BBV.

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Lastenoverschrijdingen (x € 1 miljoen) 4

Kredietoverschrijdingen Kredietoverschrijdingen vereisen conform de Kadernota Rechtmatigheid van de commissie BBV – vergelijkbaar met kostenoverschrijdingen in het overzicht van baten en lasten – autorisatie van de gemeenteraad. Indien een overschrijding niet door de raad is geautoriseerd, is deze strikt genomen onrechtmatig. Afspraken hierover tussen de gemeenteraad en het college kunnen zij nader vastleggen in de financiële verordening ex art. 212 Gemeentewet. De in 2022 ontstane kredietoverschrijdingen zijn tijdig gemeld aan de gemeenteraad.

S04 Onderwijs

Naast de controle op de rechtmatige totstandkoming van de baten, lasten en balansmutaties in de jaarrekening 2022, hebben wij een controle uitgevoerd op de begrotingsrechtmatigheid. De toe te passen normen voor het begrotingscriterium zijn gebaseerd op de artikelen 189, 190 en 191 van de Gemeentewet en moet de gemeenteraad zelf nader invullen en concretiseren. Dit gebeurt met het vaststellen van de begroting en via de financiële verordening ex artikel 212 van de Gemeentewet.

Voor de begrotingsrechtmatigheid moeten wij kijken naar de lastenoverschrijdingen per programma. In de figuur hieronder hebben wij de programma’s met een lastenoverschrijding opgenomen.

S01 Veiligheid

Begrotingsoverschrijdingen zijn adequaat toegelicht in de jaarrekening

S00 Bestuur, dienstverlening en financiën

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Arnhem

Wij verwijzen voor een inhoudelijke analyse van en toelichting op deze overschrijdingen naar de analyse begrotingsrechtmatigheid zoals opgenomen in het hoofdstuk ‘Begrotingsrechtmatigheid’ in de jaarrekening. Hiermee legt het college aan de gemeenteraad verantwoording af over de begrotingsrechtmatigheid van de lasten over 2022. De geconstateerde kostenoverschrijdingen wegen niet mee in ons rechtmatigheidsoordeel.

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Bijlagen

Blz. 23

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Arnhem

Belangrijkste bevindingen uit onze controle Fraude, integriteit, en naleving wet- en regelgeving De beoordeling door het college van burgemeester en wethouders van het risico van materiële fouten in de jaarrekening als gevolg van fraude of van het overtreden van wet- en regelgeving Bij onze controle vragen wij u jaarlijks inzicht te geven in de eigen inschatting van het risico dat de jaarrekening een materiële afwijking kan bevatten door fraude of het overtreden van wet- en regelgeving (corporate compliance), inclusief de aard, omvang en frequentie van de inschattingen, het proces dat u daarbij hanteert, en de communicatie daarover met het personeel en met de gemeenteraad. Tijdens deze gesprekken heeft uw organisatie aangegeven zich bewust te zijn van frauderisico’s, waaronder het belang van corporate compliance en de analyse van corruptievraagstukken. In onze boardletter hebben wij uitgebreid gerapporteerd over fraude en integriteit, en de stappen die de gemeente Arnhem hierin heeft gezet.

Geen wijzigingen in onze initiële inschatting van het frauderisico en geen aanwijzingen voor fraude De primaire verantwoordelijkheid voor het voorkomen en detecteren van fraude berust bij het college, inclusief het invoeren en onderhouden van interne beheersingsmaatregelen voor de betrouwbaarheid van de financiële verslaggeving, de werking en efficiency van de bedrijfsvoering, en de naleving van de van toepassing zijnde wet- en regelgeving. Als accountant verkrijgen wij een redelijke, maar geen absolute, zekerheid dat de jaarrekening als geheel geen afwijkingen van materieel belang bevat, als gevolg van fraude of fouten.

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Bij fraude is het risico dat een afwijking van materieel belang niet ontdekt wordt groter dan bij fouten, doordat sprake kan zijn van samenspanning, valsheid in geschrifte, het opzettelijk nalaten transacties vast te leggen of verkeerd voorstellen van zaken, of het doorbreken van de interne beheersing. Onze controle is uitgevoerd met een hoge, maar geen absolute mate van zekerheid, waardoor het mogelijk is dat wij tijdens onze controle niet alle fouten en fraudes hebben ontdekt. Wij hebben de accountantscontrole professioneelkritisch uitgevoerd en professionele oordeelsvorming toegepast, in overeenstemming met de Nederlandse controlestandaarden, ethische voorschriften en de onafhankelijkheidseisen. Fraude en integriteit Jaarlijks verkrijgen wij inzicht in de integriteitsmeldingen, die wij vervolgens doorspreken met medewerkers van uw organisatie. Wij hebben op basis van onze controle en de besprekingen geen fraudegevallen geconstateerd.

Wij constateren over 2022 een toename in de omvang van de onrechtmatigheden door het niet naleven van de Europese aanbestedingsregels. Uit de controle blijkt een fout van circa € 1,7 miljoen, terwijl over 2021 geen fouten zijn geconstateerd. De onrechtmatigheden in 2022 hebben betrekking op inkopen bij twee leveranciers, waarvan de contractperiode reeds verlopen was. Hoewel de onrechtmatigheden op korte termijn geïdentificeerd zijn, zorgt een betere bewustwording ervoor dat vergelijkbare onrechtmatigheden in de toekomst voorkomen kunnen worden. Uw gemeente heeft interne beheersingsmaatregelen ingericht om onrechtmatige aanbestedingen te voorkomen of tijdig te identificeren. De hierboven gerapporteerde onrechtmatigheden waren reeds door uw gemeente geïdentificeerd en uw gemeente heeft passende vervolgstappen genomen om deze onrechtmatigheden te herstellen.

Onze conclusie is voorts dat uw gemeente op een adequate wijze opvolging geeft aan geïdentificeerde integriteitskwesties, en hierover tijdig met ons in contact treedt. Naleving van de Europese aanbestedingsregels Uw gemeente voert in het kader van de controle op de naleving van de Europese aanbestedingsregels jaarlijks een uitgebreide ‘spendanalyse’ uit. Aan de hand van deze ‘spendanalyse’ worden detailcontroles op de onderliggende contractvoorwaarden uitgevoerd.

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Bijlagen

Blz. 24

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Arnhem

Belangrijkste bevindingen uit onze controle Overige bevindingen COVID-19 Wij sommen hier de belangrijkste effecten op die het coronavirus heeft (gehad) op de jaarrekening 2022 van uw gemeente: •

•

•

Waardering vorderingen: als gevolg van financiële problemen of tekorten bij debiteuren en andere soorten schuldenaars bestaat er een toegenomen risico op het niet ontvangen van vorderingen. Wij hebben de invorderingsrisico’s, en daarmee de waardering van de vorderingen, gecontroleerd, en merken op dat er vooralsnog geen sprake is of zou moeten zijn van grote mutaties in de voorziening voor oninbare vorderingen. Subsidieverstrekkingen: uw college is in bepaalde gevallen niet overgegaan tot het terugvorderen van subsidies (in gevallen waarin de prestatie door de effecten van/maatregelen vanwege corona niet (geheel) geleverd is). De gemeenteraad is hierover geïnformeerd. Dit houdt in dat, ondanks het feit dat de gesubsidieerde instellingen niet alle prestaties hebben geleverd, het college de subsidies op basis van dit besluit kan vaststellen en wij deze subsidies daarmee als rechtmatig vastgesteld beschouwen. Tozo: één van de maatregelen die het kabinet (heeft) gebruikt om ondernemers te steunen tijdens de coronacrisis is de Tijdelijke overbruggingsregeling zelfstandig ondernemers (Tozo). Als onderdeel van de controle van de SiSa-bijlage hebben wij deze regeling gecontroleerd. Uw gemeente is, ondanks een snelle invoering en de wijzigingen hierin, gedurende 2022 in staat geweest aantoonbaar te voldoen aan de gestelde rechtmatigheidseisen.