Bijlage 2 - Adviesrapport ‘Arnhem, creatieve stad van verbinding’ van Blueyard (5 augustus 2024)
Tekst van het document
Arnhem, creatieve stad van verbinding Subsidiestelsel en bouwstenen cultuurbeleid Arnhem 05-08-2024
Inhoudsopgave Inleiding .................................................................................. 3 DEEL I 1. Huidig beleid .................................................................. 5 2.
Reflectie Blueyard ........................................................... 9
DEEL II 3. Interviews & Rondetafelgesprekken .............................. 11 4.
Benchmark ................................................................... 16
DEEL III 5. Aanbevelingen 2025-2028 ............................................... 18 6.
Aanbevelingen vanaf 2029 ............................................... 22
7.
Slotopmerkingen ............................................................. 27
DEEL IV 8. Vergelijking gemeenten ................................................ 28 9.
Deelnemerslijst interviews ..…………………………………….32
Subsidiebestel Arnhem – Analyse en bouwstenen
2
Inleiding De gemeente Arnhem staat aan de vooravond van een belangrijke herziening van het cultuurbeleid. In 2012, twaalf jaar geleden, verscheen de Nota STROOM, die, hoewel twee keer bijgesteld, nog steeds de basis is voor het cultuurbeleid. De gemeente wil in 2024 komen tot een meer fundamentele herijking van het beleid voor de kortere en de langere termijn. Dit adviesrapport draagt bouwstenen aan voor die herijking. Deze herijking vindt plaats in een spannend tijdsgewricht. Gemeenten, ook de gemeente Arnhem, staan voor grote financiële uitdagingen met het zogenaamde “ravijnjaar” 2026 in zicht. Er treedt een nieuw kabinet aan waarvan nog onduidelijk is hoe het cultuurbeleid eruit zal gaan zien. Uit het Hoofdlijnenakkoord is echter al wel duidelijk dat de culturele sector en de gemeenten voor nieuwe financiële opgaven komen te staan. En eerder dit jaar verscheen het stelseladvies “Toegang tot cultuur” van de Raad voor Cultuur, dat fundamentele gevolgen kan hebben voor de wijze waarop het cultuurbestel wordt ingericht. Kortom, onzekere tijden. Bij lezing van dit rapport is het dan ook goed te realiseren dat de (financiële) realiteit voor de culturele sector de komende tijd behoorlijk kan veranderen. In dit advies zijn wij uitgegaan van het huidige budgettaire kader.
Daarbij tekenen we aan dat zonder reparaties voor stijgende huisvestings- en beheerslasten, fair pay en de aangekondigde btw-verhoging er minder cultuur gemaakt kan worden.
Aanpak Blueyard is een coöperatie van cultuuradviseurs. Voor deze opdracht waren Ingrid van Engelshoven, Maike Fleuren en achter de schermen Henk Scholten de adviseurs. Meer informatie vind je op www.blueyard.nl Onze aanpak bestond uit de volgende stappen: § Een analyse van het huidige beleid; § En participatief traject met interviews en rondetafelgesprekken met stakeholders, om diverse perspectieven op te halen; § Vergelijkende onderzoeken met andere gemeenten om best practices en mogelijke valkuilen te identificeren. Dit leidt tot een advies dat bevindingen en aanbevelingen omvat, aangevuld met scenario’s voor mogelijke aanpassingen in het subsidiebestel.
Rapportage Deze rapportage is opgebouwd uit zes delen: analyse van het huidige beleid, verslag van de interviews en rondetafelgesprekken, benchmark met vergelijkbare gemeenten, aanbevelingen voor de korte termijn (2025-2029) en aanbevelingen voor de langere termijn (2029 en verder) en bijlagen.
Vraagstelling De kernvraag die dit advies adresseert is: "Is een aanpassing van het beleid en subsidiebestel voor cultuur in de gemeente Arnhem noodzakelijk op de korte en op de lange termijn? En zo ja, welke wijzigingen zijn gewenst en wat betekent dat voor het subsidiebestel? Het antwoord op deze vraag moet leiden tot bouwstenen voor een toekomstbestendige herinrichting van het cultuurbeleid en subsidiebestel, dat praktisch uitvoerbaar is en aansluit op het cultuurlandschap in de stad. Subsidiebestel Arnhem – Analyse en bouwstenen
3
Opdracht
Proces Blueyard
De gemeente Arnhem heeft Blueyard gevraagd een voornamelijk kwalitatieve analyse te maken van de staat van de culturele sector in Arnhem en de maatschappelijke en economische uitdagingen waar deze voor staat, mede in het licht van landelijke trends en ontwikkelingen. Daarnaast had Arnhem behoefte aan een reflectie van Blueyard op het huidige cultuurbeleid en het subsidiestelsel. Daarnaast werd gevraagd te verkennen hoe de afdeling cultuur en de sector zich kunnen verbinden aan andere domeinen van stedelijk beleid (zoals onderwijs, zorg, welzijn, stedelijke ontwikkeling, economie). En te verkennen hoe de cultuursector een sterkere rol kan spelen in de andere domeinen. Dat is mede relevant en actueel vanwege de ontwikkeling van Cultuur in Zuid en het Nationaal Programma Arnhem Oost.
De aanpak van Blueyard bestond uit de volgende stappen:
§ Deskresearch; § 12 diepte-interviews (Museum Arnhem, Introdans, Rozet, Groene Metropoolregio, Raad voor Cultuur, gemeente Nijmegen, ArtEZ, Rijn IJssel, gemeente Arnhem (ontwikkelbedrijf/groeiende stad), Nationaal Programma Arnhem Oost, CNA, Platform Beeldende Kunst Arnhem, Cultuur Academy, Adviescommissie meerjarige regelingen) – zie bijlage voor de deelnemerslijst;
§ 6 rondetafelgesprekken met ca 50 vertegenwoordigers uit de sector en de stad met als thema’s: makers, fair pay/ inclusie en diversiteit, ruimte voor ontwikkeling en vernieuwing, cultuureducatie en participatie, Arnhem in 2035, Nationaal Programma Arnhem Oost;
§ Benchmark met 5 vergelijkbare en beschikbare gemeenten: Groningen, Enschede, Nijmegen, Tilburg en Zwolle.
Subsidiebestel Arnhem – Analyse en bouwstenen
4
DEEL I 1. Huidig beleid Cultuurbeleid Het cultuurbeleid van de gemeente Arnhem is vastgelegd in de Nota STROOM uit 2012. Deze is geëvalueerd in 2016, hetgeen uitmondde in de Nota Arnhem STROOMT door, en nog een keer geactualiseerd in de Nota STROOMversnelling in 2020.
Hoofddoelstellingen De hoofddoelstellingen van beleid, zoals neergelegd in de Nota STROOM kunnen als volgt worden omschreven:
§ Verbreding van cultuurbereik en participatie; § Versterking van de culturele infrastructuur; § Profilering en vitalisering van het culturele klimaat. Bij de evaluatie in 2016 werd geconcludeerd dat de doelstellingen van STROOM onverminderd actueel waren en dat geen ingrijpende wijzigingen in beleid of subsidiestelsel nodig waren. Er kwamen wel twee nieuwe impulsen om de doelstellingen van STROOM te verwezenlijken. Dit waren: § Makersklimaat: De grote professionele instellingen (Rozet, Museum Arnhem, Focus Filmtheater, Luxor Live en Musis en Stadstheater Arnhem) moesten meer werk maken van hun verantwoordelijkheid voor het functioneren van de keten en er werd gedacht aan een digitaal platform voor de culturele sector, waar kennis gedeeld kan worden en vraag en aanbod binnen de culturele sector uitgewisseld kan worden; § Nieuwe verbindingen: de noodzaak om te werken aan cross-overs tussen sectoren en disciplines werd nogmaals onderschreven.
In 2020 werd STROOM geactualiseerd in de Nota STROOMversnelling. Daarin werd vastgesteld dat de Arnhemse keten werkt en vitaal is en dat de flexibilisering van het cultuurbudget (Stroomversneller en PAC, nu deelregeling ‘Artistieke producties en presentatie) heeft gewerkt en tot nieuwe aanwas heeft geleid. De wens om kunst en cultuur nog meer te verbinden met andere sectoren wordt nogmaals onderstreept. Het aanbod moet diverser, met aandacht voor nieuwe genres. Daarbij horen voldoende (speel)plekken en een gezonde arbeidsmarkt. In STROOMversnelling werden de volgende acties aangekondigd: § Meer geld naar makers. Er werd een verschuiving van € 100.000 aangekondigd ten gunste van makers; § Verbetering infrastructuur speelplekken podiumkunsten: er werd met name gekeken naar vlakkevloervoorzieningen voor kleinere gezelschappen;
§ Een nieuw kader voor kunst in de openbare ruimte; § Basisvoorzieningen en kunstorganisaties moeten meer de verbinding met de wijk aan te gaan; Meer fysieke ruimte voor culturele en creatieve instellingen worden in de wijken gerealiseerd;
§ Meer verbinding tussen cultuur en welzijn; § Meer doorstroming bij de meerjarenvoorzieningen; § Investeren in de samenwerking in cultuurregio Arnhem-Nijmegen (025); § De Codes Fair Practise, Diversiteit en Inclusie en de Governance Code Cultuur moeten minder vrijblijvend worden;
§ Huisvesting als fundament voor een gezonde culturele sector.
Gemeentelijke vastgoed dat vrijkomt, waar een cultureel/maatschappelijke invulling kansrijk en financieel haalbaar wordt gevonden, zal de gemeente trachten die te realiseren.
Coalitieakkoord 2022-2026 In het huidige Arnhemse coalitieakkoord zijn extra middelen uitgetrokken voor cultuur en met name voor “verbindende cultuur met oog voor actuele vraagstukken”. Dit college wil zowel investeren in het topsegment, als in makers en de breedtecultuur. Daar hoort adequate huisvesting bij. Er wordt meer geld uitgetrokken voor programmering en de verbinding tussen cultuur, onderwijs en welzijn wordt nadrukkelijk opgezocht. De coalitie benoemde Sonsbeek en State of Fashion als beeldbepalende internationale events. Een nieuw cultuurcentrum in Arnhem-Zuid werd Subsidiebestel Arnhem – Analyse en bouwstenen
5
aangekondigd. Cultuureducatie moet voor elk kind beschikbaar blijven en de Gelrepas blijft beschikbaar om cultuurparticipatie te bevorderen. De vestiging van de Jacobiberg wil de coalitie mogelijk maken in Arnhem-Zuid.
Omgevingsvisie 2024 In de omgevingsvisie wordt een toekomstbeeld voor de stad geschetst. Uiteraard maakt ook cultuur deel uit van dat toekomstbeeld. In de omgevingsvisie wordt Arnhem gekenschetst als een ontspannen stad, met cultuur en voorzieningen in de buurt. Er wordt belang gehecht aan het behoud van cultuurhistorische waarden. De binnenstad moet zich ontwikkelen van een place to buy naar place to meet (cultuur is daarbij een drager). De creatieve industrie en de ontwerp- en cultuursector moeten worden versterkt en men wil investeren in de huisvesting voor creatieve ondernemers. In Kronenbrug moeten naast winkels ook horeca en cultuur komen. Centrum-West moet transformeren naar kunstkwartier, waarbij vooral werd gedoeld op de verbinding in de openbare ruimte tussen de aanwezige instellingen.
Cultuurbudget 2024 (+/- € 29.000.000) Toegevoegd bij Coalitieakkoord 2022-2026: § € 250.000 per 2023 tot € 1.000.000 structureel per 2026 voor Cultuur in Zuid; § € 500.000 structureel voor popcentrum Jacobiberg op de Groningensingel; § € 250.000 programmamiddelen (structureel); § € 500.000 incidentele programmamiddelen (inmiddels structureel); § € 200.000 gratis cultuur jongeren t/m 18 jaar incidenteel. Over de inzet van deze middelen is op 11 april 2023 een brief aan de Raad gestuurd (136082). Een deel van die middelen is incidenteel ingezet, een deel structureel. We noemen hier de voor dit advies belangrijkste wijzigingen. Het budget van de subsidieregeling artistieke Producties, Evenementen en Festivals (deelregeling 3) wordt met ingang van 2025 structureel verhoogd met € 150.000. Het budget van de subsidieregeling culturele Producties, Evenementen en Festivals werd met ingang van 2023 structureel verhoogd met € 30.000, vanwege inflatie en vanaf 2024
met nog eens € 50.000 zodat meer aanvragen gehonoreerd kunnen worden. In diezelfde brief stond de volgende opmerking: "In het najaar van 2023 gaan wij in gesprek met het culturele veld in het kader van de vernieuwing van het cultuurbeleid. De inzet van deze programmamiddelen zal onderdeel zijn van dit gesprek, wat mogelijk kan leiden tot verschuivingen van de inzet in de komende jaren." Naast eerder appel op reparatie zoals fair pay bevat dit advies ook voorstellen voor een alternatieve inzet van deze middelen, in lijn met de opbrengsten uit ons onderzoek. Voorjaar 2024 Begin 2024 verscheen de Arnhemse Perspectiefnota 2024-2028, de jaarlijkse nota waarin het college ingaat op de gemeentelijke financiën en de afwegingen die in dat kader worden gemaakt. Op pagina 5 van deze Nota lezen we onder de noemer Een verbonden Arnhem het volgende: “De Arnhemse culturele organisaties hebben het de afgelopen tijden zwaar gehad. Voor de meesten geldt dat zij de effecten van corona nog niet te boven zijn. Daarbovenop worden ze vaak geconfronteerd met grote kosten- en loonstijgingen. Het zijn organisaties die evenals kunstenaars en creatieve makers, zorgen voor levendigheid en kleur geven aan onze stad. Dat betekent dat zij – in de beperkte ruimte – ook plek nodig hebben.
Op dit moment lukt dat niet voldoende en dat betekent dat de gemeente hier meer op zal gaan sturen en ook zelf keuzes zal maken om dit mogelijk te maken. Kunst en cultuur is van en voor iedereen: we kijken daarom hoe we cultuureducatie en participatie goed verspreid over de stad krijgen en hoe dit betaalbaar blijft. Juist in deze tijden willen we voorkomen dat mensen door een gebrek aan geld gedwongen worden te stoppen met dat wat hen kan inspireren en verbinden”. Ook verderop in de Nota wordt het belang van cultuur voor de verbinding in de stad benadrukt: “We streven naar een stad waarin Arnhemmers solidair zijn en naar elkaar om kijken. Een stad waar verbindingen worden gelegd
Subsidiebestel Arnhem – Analyse en bouwstenen
6
door toegankelijk en bereikbare kunst, cultuur en erfgoed…We investeren zowel in de culturele top, het middensegment, makers en ook in de breedtekunst. Voor programmering die zich richt op crossovers, verbinding en vernieuwing is meer geld vrijgemaakt. Zo blijft het aanbod levendig en aantrekkelijk. Belangrijke troef is ook het vergroten van de cultuurdeelname in Arnhem-Zuid door daar meer culturele voorzieningen te realiseren. Ook lezen we in deze Nota: “Ook werken we aan een Integraal Accommodatiebeleid, zodat we accommodaties voor sport, welzijn cultuur en onderwijsactiviteiten zo passend mogelijk kunnen inzetten bij de vraag uit de stad”. Uit deze passages blijkt opnieuw dat het college in het cultuurbeleid nu vooral de verbinding benadrukt: verbinding binnen de cultuur zelf en de verbinding in de stad. In de perspectiefnota (2025 -2028) wordt voor € 140.000 aan eerder benoemde prioriteiten teruggedraaid dan wel verminderd. Het gaat deels om de inzet op de breedtekunst. Van de eerder daarvoor toegevoegde middelen aan deelregeling 2 werd voorgesteld € 90.000 (€ 60.000 deelregeling 2 en € 30.000 Amateurkunstenfestival) terug te draaien. De gemeenteraad heeft echter gevraagd om een alternatieve invulling. Daar wordt nog aan gewerkt. En door de debatfunctie op te nemen in de reguliere programmering wordt € 50.000 bezuinigd.
In onderstaand overzicht van het subsidiehuis hebben we de huidige structurele subsidieregelingen samengebracht, hier hebben we de regeling/ evenementen 1a en 1b buiten beschouwing gelaten omdat het een economische evenementenregeling is.
Perspectiefnota 2025-2028 Bezuinigingsvoorstellen Stand van de sector en waarop niet te bezuinigingen Kunst en cultuur Kunst en cultuur zijn het cement van de Arnhemse samenleving. Het zijn twee belangrijke elementen die Arnhem tot een aantrekkelijkere stad maken. Bovendien leveren ze een bijdrage aan de leefbaarheid in de binnenstad en de wijken. Ze brengen inwoners samen en verstrekken de onderlinge verbondenheid. Onze inzet is erop gericht dat kunst en cultuur beschikbaar zijn voor alle Arnhemmers. Daarom werken we met ons beleid aan de versterking van het culturele aanbod, waaronder podiumkunsten, musea, beeldende kunst en creatieve industrie. We willen zoveel mogelijk mensen laten meedoen; elk Arnhemmer, ongeacht zijn, haar of hun achtergrond of leeftijd, moet kunnen meedoen met en genieten van het bruisende en diverse aanbod dat onze stad te bieden heeft. We werken toe naar een grotere cultuurdeelname van jeugd en ouderen en investeren in zowel het topsegment, makers als breedtekunst en -cultuur. We zorgen dat talent zich kan ontwikkelen en ondersteunen amateurkunstverenigingen. Desondanks staat de culturele sector sinds de coronaperiode onder grote druk. Dit komt met name door de stijgende lasten en fair pay. De meeste instellingen hebben geen sluitende begrotingen voor 2024 ingediend of hebben dit enkel kunnen doen door hun reserves in te zetten.
Dit is voor de komende jaren niet houdbaar. Het feit dat we de stijgende kosten niet kunnen compenseren als gemeente betekent al een verschraling van het culturele aanbod. Het verder verminderen of schrappen van subsidieregelingen en programmabudgetten zal dan ook grote gevolgen hebben op het culturele middensegment en de makers in de stad. Voor het culturele klimaat en onze inwoners is juist deze brede culturele humuslaag van belang. Ook het minder of niet meer subsidiëren van grote instellingen zal een grote impact hebben, omdat zij juist van belang zijn voor zowel het topsegment als voor Arnhem als cultuurstad in de breedte. Daarbij spelen deze grote instellingen een rol in de aantrekkelijke (vestigings)plaats voor bedrijven, bezoekers en natuurlijk onze inwoners. Een andere mogelijke optie is het stopzetten van het project Stadstheater. Dit project is noodzakelijk omdat het huidige stadstheater kampt met fors achterstallig onderhoud en het bezoekers en artiesten niet de optimale theaterbelevenis kan geven die wel hoort bij deze tijd. Dit zal grote gevolgen hebben voor Arnhem als cultuurstad, aangezien we dat een stad zullen zijn zonder een groot theater. Dit betekent ook dat we rijksgesubsideerde gezelschappen zoals Introdans en Oostpool geen (groot) podium meer kunnen bieden.
Subsidiebestel Arnhem – Analyse en bouwstenen
7
Subsidiehuis Arnhem (2024) Basisvoorziening Cultuur
Meerjarenvoorzieningen Cultuur
Artistieke producties, presentaties en festivals (deelregeling 3)
Culturele producties en presentaties en culturele festivals (deelregeling 2)
Stroomversneller Cultuur
Amateurkunstregeling
Musis/ Stadstheater Rozet Museum Arnhem Luxor Live Focus Filmtheater
§ Instellingen die makers
Artistieke programma's
Incidentele culturele projecten van zowel professionals als amateurs
Opstartsubsidie voor initiatieven met potentie
Regeling voor verenigingen amateurkunst
Max € 10.000 Interne adviescommissie
Max € 3000 Max € 4500 Uitgevoerd door Cultuur Academy
Gelders Archief (zit in gemeenschappelijke regeling en is een wettelijke taak) Meerjarig (4) Begrotingssubsidie
en kunstenaars faciliteren (4)
§ Instellingen die (landelijk) van belang zijn in de profilering van Arnhem als cultuurstad (5)
§ Posttheater en Willemeen (2) Meerjarig (4)
Meerjarig (2 of 4) Max € 60.000 Adviescommissie
Geen doorstroming
Weinig doorstroming
Weinig doorstroming
Relatief veel doorstroming Regeling opent elk half jaar
€ 20.500.000
€ 2.100.000
€ 890.000 (per jaar)
Jaarlijks plafond van ± € 300.000
Jaarlijks plafond van ± € 100.000
Jaarlijks plafond van ± € 177.000
Subsidiebestel Arnhem – Analyse en bouwstenen
8
2. Reflectie Blueyard Huidig beleid Het versterken van de culturele infrastructuur was een belangrijke doelstelling uit de Nota STROOM (2012). Dat is ook gebeurd. Er werd onder meer geïnvesteerd in nieuwbouw/verbouw van Musis, Rozet, Museum Arnhem en Focus Filmhuis. Het Stadstheater wordt op dit moment verbouwd. Veel instellingen kampen met stijgende huisvestingslasten hetgeen druk zet op het programmerings- en productiebudget. De andere hoofddoelstellingen van beleid, het verbreden van cultuurbereik en –participatie en het leggen van nieuwe verbindingen zijn steeds genoemd als speerpunten van beleid maar komen in de praktijk nog weinig uit de verf. Cultuur als drijvende kracht achter verbinding in de samenleving moet nog handen en voeten krijgen en er is nog geen structurele samenwerking tussen de afdeling cultuur en andere beleidsafdelingen binnen de gemeente om verbindingen tot stand te brengen. Datzelfde geldt voor de wens meer cultuur in de wijken te brengen. Dat krijgt nu wel vorm in Cultuur in Zuid, waar ook specifiek budget voor uitgetrokken is. In het Nationaal Programma Arnhem Oost moet de rol van cultuur nog vorm worden gegeven. In het subsidiehuis is geen structurele regeling die de verbinding met andere sectoren en zichtbare samenwerking in de wijken aanjaagt. Stimuleren van het makersklimaat kreeg bij de evaluatie van STROOM in 2016 een extra impuls.
De nieuwe regeling voor makers functioneert goed en wordt gewaardeerd. Maar het subsidiehuis biedt weinig mogelijkheden voor doorstroming naar meerjarige financiering. Dat belemmert ontwikkeling in het middensegment en de toegang tot de rijksfondsen. De opgave van de grote instellingen om verantwoordelijkheid te nemen voor het functioneren van de hele keten komt nog weinig uit de verf. Samenwerking tussen de verschillende spelers in de keten komt maar mondjesmaat tot stand. Wij vragen ons af of daar voldoende concreet op gestuurd wordt.
De culturele codes (Governance, Fair Practice en Diversiteit & Inclusie) zijn onderdeel van beleid maar instellingen ervaren een spagaat tussen enerzijds gelijkblijvende budgetten en anderzijds verwachte prestaties en fair pay. Kijkend naar de doelstellingen uit de omgevingsvisie valt op dat het de wens is de aantrekkelijkheid van de binnenstad minder te laten leunen op winkelen en meer op cultuur. Het centrum is ook rijk aan culturele instellingen maar onduidelijk is hoe het beleid om cultuur mede drager te laten zijn van de binnenstad er concreet uitziet. Wel zien we dat de afgelopen periode veel geïnvesteerd is in die instellingen, maar de verbinding naar de wijken nog veel minder van de grond is gekomen. Het duidelijk stellen van prioriteit en daaraan handen en voeten geven mist hier nog.
Landelijke context Wij schrijven dit rapport op een moment waarin de culturele sector ternauwernood hersteld is na de Corona-periode. Niet voor niets beloofde staatssecretaris Uslu bij de presentatie van de uitgangspunten voor de periode 2025-2028 de sector rust op weg naar vernieuwing van het bestel. Op 26 januari 2024 presenteerde de Raad voor Cultuur haar advies over de vernieuwing van het cultuurbestel “Toegang tot cultuur” voor de periode vanaf 2029. Op dit moment is nog onduidelijk hoe de net aangetreden Minister van OCW op dit advies zal reageren. Desondanks geeft het advies wel een belangrijke denkrichting aan. Daarbovenop komen de financiële uitdagingen en onzekerheden waar ook de Arnhemse cultuurinstellingen mee te kampen hebben. Instellingen hebben te maken met stijgende huisvestingslasten (huur, energie) die een steeds groter beslag leggen op begrotingen, waardoor er minder middelen zijn voor productie en programmering. Daarbij komen de eisen van Fair Practise, waardoor ook de personeelslasten stijgen. Reparatie is nodig om in deze context het Arnhemse publiek op hetzelfde niveau te bedienen. Terwijl in Arnhem het juist de ambitie is meer mensen te bereiken met een diverser aanbod.
Met het aantreden van het nieuwe kabinet komen hier mogelijk nieuwe uitdagingen bij: de verhoging van de BTW op cultuur naar 21%, beperking van de giftenaftrek en mogelijke kortingen op de landelijke cultuursubsidies. Dit tegen de achtergrond van gemeentelijke financiën
Subsidiebestel Arnhem – Analyse en bouwstenen
9
die ook onder druk staan. Naast reparatie zullen dus ook duidelijke keuzes nodig zijn. De Raad voor Cultuur heeft geadviseerd de komende jaren toe te werken naar een nieuw cultuurbestel. Daarbij is het uitgangspunt dat er in elke regio voldoende cultuuraanbod is, de financiering evenwichtiger wordt verdeeld over alle regio’s en de besluitvorming over de rijkssubsidies decentraler wordt georganiseerd. De Raad wil dat het Rijk hiervoor extra geld uittrekt. Of dit zal leiden tot meer middelen voor de Arnhemse regio is niet duidelijk. Onderdeel van het advies is ook dat Rijk, provincies en gemeenten betere afspraken maken over de verdeling van verantwoordelijkheden in het cultureel bestel. Dat zou een basis in de wet moeten krijgen. Inmiddels hebben ook VNG, IPO en een aantal koepelorganisaties in de podiumkunsten zich hiervoor uitgesproken. De Raad voor Cultuur wil ook dat er breder naar verschillende soorten makers, culturele organisaties en soorten cultuur wordt gekeken. Delen van het culturele veld zijn nu nog ondervertegenwoordigd, bijvoorbeeld omdat de genres waarin ze werkzaam zijn, de manier waarop ze werken of zich organiseren, niet in het huidige systeem passen. Die opgave zien wij ook in Arnhem.
Vaak samengevat onder de noemer “urban” of zoals het Nederlands Unesco Commissie het noemde “The Culture”, zijn dit genres die ook in Arnhem nog niet hun gerechtvaardigde plaats in het bestel hebben verworven. Ruimte maken voor nieuwe genres past bij de wens te komen tot een breder en diverser publieksbereik. Om die ruimte te maken zal “oud” ruimte moeten maken voor “nieuw”. De recent verschenen adviezen over meerjarige cultuursubsidies in bijvoorbeeld Utrecht, Den Haag en Rotterdam laten die beweging ook zien. In haar besteladvies wijst de Raad ook op het belang van een stevige keten. Goed verankerde cultuureducatie, aandacht voor talentontwikkeling en de verbinding tussen amateurs en professionals. Ook in Arnhem zien wij ruimte om de keten te versterken. In de adviezen doen we daar voorstellen voor.
Subsidiebestel Arnhem – Analyse en bouwstenen
10
DEEL II: 3. Interviews & Rondetafelgesprekken Algemeen Blueyard interviewde 13 personen en leidde 6 rondetafelgesprekken over verschillende thema’s (makers, fair pay/ inclusie en diversiteit, ruimte voor ontwikkeling en vernieuwing, cultuureducatie en -participatie, Arnhem in 2035, Nationaal Programma Arnhem Oost). De analyse van de opbrengsten uit die gesprekken is langs de lijnen van die thema’s gerangschikt. De gesprekspartners en deelnemers werden door de afdeling Cultuur van de gemeente geselecteerd en benaderd. Tijdens de gesprekken viel het ons op dat er veel draagvlak is voor het bestaande beleid en waardering voor de inzet vanuit de gemeente. De bereidheid constructief mee te denken was groot. Tegelijkertijd wordt breed gedeeld dat Arnhem geen uitgesproken cultuurprofiel heeft, waaruit duidelijke prioriteiten voor beleid voortkomen. Er is veel waardering voor het rijke en geschakeerd culturele aanbod maar de vraag is gerechtvaardigd of het (nog) voldoende aansluit bij de bevolkingssamenstelling van Arnhem. Een punt dat ook al in 2020 werd gesignaleerd.
Basis In 2016 werd bij de evaluatie van STROOM al onderkend dat de vijf instellingen in de basisvoorzieningen meer werk moeten maken van hun verantwoordelijkheid voor het functioneren van de keten en zich moeten openstellen voor samenwerking. Ook nu wordt gesignaleerd dat de drempels daar groot zijn en wordt de vraag opgeworpen of het maken van die verbinding in de keten wel voldoende in de opdracht zit aan de basis- en meerjarig gefinancierde instellingen.
Deze instellingen signaleren op hun beurt dat een steeds groter deel van het budget opgaat aan huisvesting (huur, energie) en dat er dus steeds minder middelen zijn om te programmeren. De deuren openzetten voor jong talent brengt kosten met zich mee. Anderzijds hoort het bij een beleid gericht op diversiteit en inclusie, waarbij makers die niet van een kunstvakopleiding komen niet vergeten mogen worden. Er is waardering voor de brede basis aan culturele instellingen die Arnhem rijk is. Daarbij kwam echter de vraag aan de orde of de financiering van de basis niet te veel gericht is op de instandhouding van die instellingen in plaats van op de functies die nodig zijn voor een rijk en geschakeerd, maar ook dynamisch, cultureel aanbod.
Makers Makers waarderen de Stroomversneller cultuur. Die regeling werkt goed. Makers uit mode en ontwerp signaleren wel dat er voor hen na de Stroomversneller, wat een startersregeling is, geen regelingen meer zijn waar ze terechtkunnen. Hetzelfde geldt voor beeldend kunstenaars, die erop wijzen dat andere gemeenten soms wel een regeling kennen voor publieksbereik. Beeldend kunstenaars ervaren, ondanks het bestaan van Omstand (waar in de afgelopen jaren extra in geïnvesteerd is), Plaatsmaken en POST, een tekort aan presentatieplekken. Dat tekort is nijpender geworden nu ook De Biënnale Gelderland (voorlopig) is weggevallen en Sonsbeek (weer) in een opstartfase zit. Een punt dat veelvuldig terugkwam in de gesprekken met makers was de behoefte aan ruimte om te experimenteren, te maken, te presenteren en te verbinden. Dit punt kwam ook naar voren in de sector analyse Beeldende Kunst en Vormgeving (Blueyard 23 oktober 2018), daarnaast leverde het rapport nog andere aandachtspunten op waar de gemeente Arnhem in de afgelopen jaren al stappen in heeft gezet. Er was veel eensgezindheid in de voorkeur voor grotere locaties, waar plaats is voor ontmoeting en cross-disciplinair werken.
Een broedplaats voor de podiumkunsten, waar een gezelschap en productiehuis als Zuhause bijvoorbeeld terecht zou kunnen, wordt gemist, ook al vervult Theater aan de Rijn een goede rol in het faciliteren van gezelschappen als ontwikkelinstelling. Subsidiebestel Arnhem – Analyse en bouwstenen
11
Makers spreken een voorkeur uit voor duurzame plekken waar men meerjarige zekerheid heeft en een community kan opbouwen. Dat geldt zeker voor niet formeel geschoolde makers, die behoefte hebben aan laagdrempelige plaatsen met ruimte voor experiment. En voor sommigen betekent ruimte niet een gebouw, Street Art heeft behoefte aan muren. Interessant waren de suggesties om samen met de afdeling economie te kijken naar mogelijkheden voor gecombineerde huisvesting met creatieve ondernemers, die vaak andere financieringsmodellen hanteren. Jonge makers missen (ook als zij van ArtEZ of Rijn IJssel komen) overzicht van wat Arnhem te bieden heeft. Er zijn veel initiatieven, plaatsen en regelingen, maar er is behoefte aan overzicht, zoals dat voorheen werd geboden door de Nieuwe Arnhemse Krant. Hulp in het toegang krijgen tot de bestaande regelingen wordt ook benoemd als een behoefte, zeker als een initiatief niet precies binnen de grenzen van een regeling past. De weg naar Cultuur Academy wordt nog niet door iedereen gevonden. Terugkerend onderwerp in de gesprekken was ook de verbinding met ArtEZ en Rijn IJssel.
Kunnen zij bijvoorbeeld met the HUB samenwerken om jonge makers op weg te helpen? Kunnen de onderwijsinstellingen iets betekenen als het gaat om werkruimte of het gebruik van apparatuur? Grafici kunnen terecht bij Plaatsmaken, maar ook andere makers hebben behoefte aan apparatuur die zelfstandig moeilijk te bekostigen is.
De codes Fair Pay, Diversiteit & Inclusie en Governance Bij de toepassing van de codes zou winst te boeken zijn bij meer transparantie en monitoring, bijvoorbeeld van de doorstroming in besturen en raden van toezicht bij aanname-, herbenoemings- of aftreedprocedures. Maar de codes leveren ook dilemma’s op. Want soms betekent het ook minder produceren. Als regelingen sturen op kwantiteit van productie, of instellingen kwantitatieve prestatieafspraken hebben terwijl lonen stijgen en inkomsten niet, helpt dat niet. Het is belangrijk dat de gemeente (en
de provincie en het Rijk) hier expliciet over communiceren: mag Fair Pay ten koste gaan van output/productie? Soms kan het ook wenselijk zijn, in het belang van jonge makers, te sturen op fasering. Wanneer bevindt een maker zich in welke fase van ontwikkeling? Denk hierbij aan; amateur, semiprofessioneel, mid-career etc. Als voorbeeld kijken we naar de verschillende rekentools die PACCT op hun website aanbiedt (zie https://rekentool.fairpacct.nl/rekentools). Meer duidelijkheid over wat van hen wordt gevraagd vonden de gesprekspartners gewenst. In een stad als Arnhem zou diversiteit en inclusie vooral ook moeten gaan over een breder publieksbereik (#SES, leeftijden, culturele achtergrond, mensen met een beperking). Grote groepen Arnhemmers kennen de grote culturele instellingen niet en/of kunnen de entreeprijzen niet betalen. Wat instellingen doen om deze groepen te bereiken, zou onderdeel moeten zijn van het gesprek over de code. Dat gesprek zou ook vooral gevoerd moeten worden met deze groepen zelf en niet alleen over hen. Het moet ook niet een kwestie van projecten blijven, het moet gaan om lange lijnen en structurele aanpassingen. Instellingen moeten hier ook de ruimte krijgen eigen accenten te zetten en zouden afgerekend moeten worden op impact. Een methode die hiervoor gebruikt zou kunnen worden is het culturele doelgroepenmodel.
In onderdelen van de sector, bijvoorbeeld cultuureducatie, wringt het toepassen van de codes. Educatie betaalbaar en toegankelijk houden voor iedereen en tegelijkertijd Fair Pay toepassen staat onder druk. Zonder regelingen die het verschil overbruggen, zoals bijvoorbeeld de Gelrepas, is dit niet haalbaar. Waarbij extra opgemerkt moet worden dat de Gelrepas breed ingezet mag worden en het geld vaak aan andere zaken dan cultuur besteed wordt. De Cultuur Academy kan een belangrijke rol vervullen in het meer inclusief maken van de subsidieregelingen. Het is niet voor iedereen mogelijk daarin zelf wegwijs te worden en een aanvraag te doen. Voor sommigen zou het helpen als aanvragen van bijvoorbeeld de Stroomversneller in een andere vorm kan (een filmpje in plaats van een Subsidiebestel Arnhem – Analyse en bouwstenen
12
formulier) en/of het versimpelen van de website waardoor gezochte informatie makkelijker te vinden is. De gemeente speelt, als eigenaar van veel van de culturele gebouwen, een belangrijke rol in het mogelijk maken van de fysieke toegankelijkheid voor iedereen.
Er is in Arnhem een brede humuslaag waarin amateurkunst wordt beoefend. Daar is soms weinig aandacht voor in beleid en ook hun zichtbaarheid in de stad kan beter. Terwijl juist daar wel ruimte is voor nieuwe genres en er veel verbinding is met de wijken.
Ruimte voor ontwikkeling en vernieuwing
Om die reden zou ook de samenwerking tussen amateurs en professionals bevorderd moeten worden. De Arnhemse basis zou structureel betrokken moeten zijn bij cultuurparticipatie in de wijken en daarbij niet aanbodgericht denken, maar aansluiting zoeken bij de doelgroep. Denk bijvoorbeeld aan het festival van A tot Zuid (als onderdeel van het behoefte onderzoek van Ruimtekoers, Spectrum en Maaike Broos).
In de gesprekken over doorstroming werd herhaaldelijk gewezen op de beperking die de maximumbedragen in de deelregeling 2 en 3 met zich meebrengen. Die bedragen zijn soms te weinig om iets structureel op te bouwen en de sprong te maken naar landelijke fondsen. Omdat deze regelingen vooral gericht zijn op producties en niet op beheerslasten maken zij de ontwikkeling naar een stabiele speler in het middensegment niet eenvoudig. In het middensegment zijn nieuwe genres, zoals bijvoorbeeld hiphop, slecht vertegenwoordigd. Maar ook de doorstroming naar de meerjarenregeling is lastig. De afstand tussen deelregeling 2 en 3 wordt als groot ervaren. In deelregeling 3 zit weinig beweging. De Arnhemse basis neemt veel van de financiële ruimte in beslag, wordt gezegd. Volgens sommigen te veel. Uit onze benchmark (zie p15) blijkt dat in Arnhem relatief veel middelen gaan naar de drie grootste instellingen maar dat er ook een relatief groot percentage beschikbaar is voor de regelingen voor projecten en programma’s.
Educatie en Participatie Om ervoor te zorgen dat cultuureducatie bij jongeren beklijft is het van belang dat scholen samenwerken met culturele initiatieven uit de wijken, zodat jongeren hun weg daarheen blijven vinden. Ondanks de beschikbaarheid van het Jeugdfonds cultuur en de Gelrepas blijft voor een deel van de doelgroep de financiële drempel te hoog. Bij de besteding van de Gelrepas moeten gezinnen keuzes maken. Cultuurbeoefening heeft dan vaak niet de eerste prioriteit. Bij het Jeugdfonds moeten gebruikers aantonen een laag inkomen te hebben. Ook dat is een drempel.
Ook voor cultuurparticipatie zijn duurzame, toegankelijke en zichtbare plekken in de wijken nodig. Organisaties en groepen moeten daar zonder al te veel voorwaarden terecht kunnen. Werken vanuit vertrouwen, werd dat genoemd. Het Huis van Puck zit vol en heeft wachtlijsten. Het zou mooi zijn als er een dergelijke locatie bij zou kunnen komen. Voor de amateurkunsten zijn minder middelen beschikbaar voor het gebruik van ruimte e.d. dan voor de amateursport, wordt opgemerkt. Cultuur in Zuid biedt mogelijk kansen voor meer ruimte voor de amateurkunst en het experiment. Er zijn in de stad talrijke initiatieven waarbij door middel van cultuurparticipatie de verbinding met de wijk wordt gezocht. De financiering daarvan (via cultuur, TLO) is vaak per jaar geregeld, waardoor het vaak blijft bij kortlopende projecten. Rijnstad en Stichting Welzijn Ouderen Arnhem gaven aan dat zij met eigen budget wel projecten financieren waarin cultuur en welzijn verbonden worden, maar dat past eigenlijk niet binnen de opdracht die zij van de gemeente vanuit welzijn krijgen. Zij missen gemeentelijke cofinanciering vanuit welzijn én cultuur. Introdans gaat wel meerjarige partnerschappen aan met verschillende zorg- en welzijnsinstellingen, maakt programma’s op maat en voor een deel op locatie. De komende jaren richten zij zich op MBO-jongeren en jongeren met een beperking.
Subsidiebestel Arnhem – Analyse en bouwstenen
13
Cultuur in Nationaal Programma Arnhem Oost
Arnhem in 2035
Het Nationaal Programma is nog volop in ontwikkeling. Cultuur is nu nog nauwelijks een onderdeel, maar er is nog alle ruimte dat te ontwikkelen. De bijdrage van cultuur aan dat programma kan via drie lijnen:
Gevraagd naar wat de inzet voor de langere termijn zou moeten zijn, wat het profiel van de stad zou moeten zijn, komen er een zestal thema’s langs in de gesprekken:
§ Cultuureducatie (brede school of rijke schooldag); § Ontmoeting Door verbreding van het cultuurbegrip (urban, graffiti,
§ Profileer Arnhem als stad van verbindingen (Introdans is goed
breakdance, street wear) naast het al bestaande aanbod kunnen meer mensen worden bereikt;
§ Taal. In de gesprekken (zie ook bij cultuurparticipatie) kwam regelmatig de behoefte aan meer ontschotte budgetten tussen cultuur en welzijn aan de orde. Er zijn wel projecten, maar er is behoefte aan langere lijnen, aan stimulansen voor structurele samenwerking. Opbouwwerkers, vaak de vaste gezichten in een wijk, kunnen een rol spelen bij het verbinden van initiatieven. De werkwijze van Introdans, waarbij meerjarige samenwerking wordt aangegaan met zorg- en welzijnsinstellingen, kan als inspiratie dienen. Aan instellingen in de basis zou de opdracht gegeven kunnen worden zichtbaar aanwezig te zijn in de wijken. Bestaande community's en hun ontmoetingsplekken kunnen het vertrekpunt zijn van waaruit wordt gewerkt. Ook woningbouwcorporaties kunnen een partner zijn. Vanuit ArtEZ werd gewezen op de nieuwe opleiding Issue Based Education. Die biedt kansen om cultuur te verbinden met maatschappelijke vraagstukken. In alle wijken is erfgoed of zijn er herkenbare gebouwen of plekken die bij kunnen dragen aan de wijktrots. Daarin investeren, met bijvoorbeeld een programma met de inwoners, kan een positieve impuls voor een wijk zijn. Gesprekspartners zouden het wenselijk vinden dat er na 2029 vanuit de verschillende gemeentelijke afdelingen een gezamenlijke regeling komt om culturele en maatschappelijke initiatieven aan elkaar te verbinden.
voorbeeld);
§ Stimuleer Arnhem Creatieve Stad door samenwerking tussen creatieve ondernemers en cultuur, bijvoorbeeld in duurzaam gefinancierde broedplaatsen;
§ Arnhem is een stad van energie: niet alleen de energietransitie maar ook energie die ontstaat bij spannende samenwerkingen;
§ Investeer meer in lange lijnen en minder in kortlopende projecten; § Blijf een aantrekkelijke stad voor jongeren door: § §
Ruimte voor experiment en ontmoeting; Laagdrempelige regelingen;
§ Maatwerk in regels (maak bijvoorbeeld onderscheid tussen grote en kleine evenementen);
§ De samenwerking met Nijmegen in één cultuurregio biedt kansen, maar vraagt wel om politieke inzet.
Hoofdlijnen opbrengst gesprekken De 12 interviews en 6 rondetafelgesprekken leverden ons een duidelijk en consistent beeld op van de vraagstukken waarvan de Arnhemse culturele sector vindt dat ze op kortere of langere termijn geadresseerd moeten worden. Daarbij viel ons ook op dat er veel draagvlak is voor het huidige beleid, waardering is voor de inzet van de gemeente en men graag constructief meedenkt. De wensen en verbeterpunten die we meenamen zijn als volgt samen te vatten:
§ Er mist een duidelijke doelstelling/richting van beleid; § Het subsidiestelsel belemmert de doorstroming, m.n. in het middensegment en biedt weinig ruimte voor nieuwe genres;
Subsidiebestel Arnhem – Analyse en bouwstenen
14
§ De maximale bedragen in de regelingen werken daarbij als rem; § De rijke basis wordt gewaardeerd maar kan meer gestimuleerd worden om bij te dragen aan verbindingen, zowel met makers, als gericht op een bredere cultuurparticipatie in de stad;
§ De verbinding met andere sectoren wordt slechts mondjesmaat gevonden;
§ De noodzaak meer te investeren in cultuur in de wijken wordt breed gedeeld;
§ Veel makers die op het snijvlak van domeinen werken hebben behoefte aan een duurzame plek waar zij wijkbewoners ontmoeten;
§ Er is behoefte aan meer duurzame broedplaatsen; plekken voor ontmoeting tussen makers waar ook met culturele ondernemers kan worden samengewerkt;
§ Er is gerichte inzet nodig om een aantrekkelijke stad voor jonge makers te blijven; dat vraagt ook om structurele samenwerking met het kunstenonderwijs in de stad;
§ Huisvestingslasten leggen een steeds grotere druk op het budget; § Men ziet kansen voor samenwerking met Nijmegen, maar dat behoeft politieke inzet. In onze adviezen voor de korte en langere termijn geven we aan hoe aan deze, in onze ogen reële wensen en verbeterpunten, tegemoetgekomen kan worden.
Subsidiebestel Arnhem – Analyse en bouwstenen
15
4. Benchmark Op verzoek van de gemeente hebben we het cultuurbeleid en het subsidiestelsel van Arnhem vergeleken met Groningen, Enschede, Nijmegen, Zwolle en Tilburg.
Algemene informatie § Gemiddeld aantal inwoners: 189.000 versus 167.770 in Arnhem § Gemiddeld cultuurbudget €28.000.000 versus €29.640.000 in Arnhem, dit is inclusief bibliotheken. § Gemiddeld bedrag per inwoner €145 versus €176 in Arnhem § Er is een grote variatie in het aantal cultuurinstellingen dat structureel wordt gefinancierd. Gemiddeld 22 met een bandbreedte van 6 – 43. In Arnhem zijn dit 21 instellingen
Budget § Het beschikbare budget per inwoner is in Arnhem het hoogst. § Gemiddeld is circa 60% van het budget (exclusief de bibliotheek, gem. 25%) beschikbaar voor meerjarige subsidie, variërend van 40% tot 70%. In Arnhem ontvangt Rozet 29,81% en is er 54,6 % beschikbaar voor meerjarige subsidie. § De grootste drie instellingen ontvangen gemiddeld bijna 40% van het budget voor meerjarige subsidies. Dat varieert van 25% tot 60%. In Arnhem is dit 43% § Het gemiddelde budget voor projectregelingen is circa €789.000, in percentages gaat dit om een kleine 4% van het totaal. De bedragen lopen per gemeente uiteen van €500.000 tot €1.900.000. In Arnhem is dit € 1.457.760. Dit is 7% van het totaal beschikbare cultuurbudget.
Regelingen § Drie uit de vijf gemeenten gebruiken begrotingssubsidies, allen maken daarnaast gebruik van meerjarige subsidies. § Gemeenten gebruiken projectregelingen en vier uit vijf ook een snelloket. Uit de gesprekken blijkt, dat een aantal gemeenten op dit moment overstappen van een systeem met begrotingssubsidies1 naar een systeem met meerjarige subsidies. Nu bestaan deze twee vormen nog naast elkaar. Er is ook een aantal gemeenten dat bewust kiest voor de combinatie van begrotingssubsidies en meerjarige subsidies. Over de motivatie achter deze transitie, worden drie belangrijke redenen genoemd: § meerjarige regelingen bieden meer transparantie; § het geeft de gemeenten meer grip op de doorstroming; § zij kiezen voor onafhankelijke beoordeling door bij deze instellingen met een adviescommissie te werken.
Cultuureducatie § De meeste gemeenten investeren ook uit eigen middelen in cultuureducatie met kwaliteit. Dat verloopt veelal via een aparte aanbieder. § De cultuurcoaches werken meestal bij deze organisatie. In een enkel geval werken ze bij de gemeente.
Samenwerking met andere domeinen § De helft van de gemeenten werkt intensief samen met de afdeling onderwijs. Daarin wordt bijvoorbeeld de verbinding met cultuur benoemd in de onderwijsvisie of -agenda, is er een stuurgroep cultuur of heeft de afdeling een coördinerende rol. § Gemeenten zijn zoekend in de afstemming met het sociaal domein. Vaak komt het initiatief en geld vanuit cultuur, is er het risico van stapeling van voorwaarden en is het sociaal domein gericht op
1 Bij een meerjarenregeling staat het totale budget van een regeling in de gemeentelijke begroting, bij een begrotingsregeling staat er een vooraf vastgesteld bedrag per instelling + de instelling in de gemeentelijke begroting.
Subsidiebestel Arnhem – Analyse en bouwstenen
16
problematiek, waar cultuur gericht is op creatie. [Opvallend, want niet tegenstrijdig aan elkaar]
Onafhankelijke adviescommissie § Alle gemeenten werken met een cultuuradviescommissie of zijn dat van plan. § Het werk van de cultuurcommissie wordt voorbereid door de ambtenaren. § Commissies behandelen 40 tot 60 aanvragen per subsidieronde met circa vijf personen.
Inbedding cultuur binnen gemeente § De gemeenten zijn uiteenlopend ingeregeld waarbij cultuur afwisselend samengaat met economie, sport, maatschappelijke ontwikkeling en/of evenementen.
Subsidiebestel Arnhem – Analyse en bouwstenen
17
DEEL III: 5. Aanbevelingen 2025-2028 De gemeente heeft ons gevraagd om ‘bouwstenen’ voor het cultuurbeleid te formuleren voor de korte termijn (2025-2028) en voor de lange termijn (vanaf 2029). De aanbevelingen zijn verdeeld in twee hoofdstukken. Daarbij gebruiken wij onderstaande formulering als centrale doelstelling voor dat beleid:
Thema 1: Stad van Cultuur Versterk de culturele sector
Bouwsteen 1: Makers Cultuurbeleid is niet zelden vooral instellingenbeleid. Arnhem is in veel opzichten een stad van makers. Dat geldt voor de ‘traditionele’ kunstvormen, maar zeker ook voor nieuwe disciplines en voor de creatieve industrie. Voor dat makersklimaat is de aanwezigheid van MBO en HBO-kunstvakopleidingen een belangrijke voedingsbodem, maar zonder goede huisvesting, werkruimte, broedplaatsen, presentatiemogelijkheden en adequate subsidiefaciliteiten zullen makers (op termijn) uit Arnhem wegtrekken.
De Gemeente Arnhem blijft investeren in een krachtige, vernieuwende en diverse culturele sector met een zo groot en breed mogelijk bereik binnen de Arnhemse bevolking. Zij doet dat enerzijds vanwege de intrinsieke waarde van kunst en cultuur, anderzijds om de culturele sector in staat te stellen optimaal van maatschappelijke betekenis te zijn door het aangaan van verbindingen met andere domeinen. De gemeente stimuleert ook zelf die verbindingen door binnen de eigen organisatie de samenwerking tussen de afdeling cultuur en andere sectoren te versterken.
Veel van bovengenoemde voorwaarden voor een gezond makersklimaat bestaan uit grote thema’s waarvan de bouwstenen terugkomen en doorontwikkelen op de lange termijn.
Vanuit die doelstelling onderscheiden wij bij de voorgestelde bouwstenen, voor zowel de korte als de lange termijn, twee hoofdthema’s:
§ Broedplaatsenbeleid te ontwikkelen samen met de afdeling economie
Thema 1: Stad van Cultuur Thema 2: Stad van Verbinding
Om de eerste stappen te zetten naar een langjarig beleid waarin makers centraal staan adviseren wij om:
§ Samen met ArtEZ, Rijn IJssel en de Cultuur Academy een alumnibeleid te ontwikkelen dat studenten helpt om goed te landen in de stad en in de beroepspraktijk; gericht op grotere, multidisciplinaire, (enigszins) bestendige plekken voor makers. Incorporeer dit in de herpositionering van SLAK (zie ook de sectoranalyse Beeldende Kunst). Trek bij de uitvoering samen op met Creatief Arnhem (staan voor; meer slagkracht, zichtbaarheid en aandacht voor alles wat Arnhemse ondernemers uit de creatieve sector te bieden hebben);
§ Als gemeente de regie te voeren op samenwerking. Geef instellingen in de basis en de meerjarig gefinancierde instellingen expliciet de opdracht ruimte te geven aan lokale makers/nieuwe genres en nieuw publiek;
§ Met de welzijnsinstellingen in de wijken afspraken te maken over laagdrempelige toegang voor jonge makers in wijkcentra, buurthuizen en jongerencentra. Subsidiebestel Arnhem – Analyse en bouwstenen
18
Bouwsteen 2: Ruimte voor ontwikkeling en vernieuwing Om de balans tussen behoud en doorstroming opnieuw op te kunnen maken zien wij op de korte termijn vooral ruimte voor kleinere aanpassingen in het huidige subsidiehuis, waardoor nieuwe en/ of tot nog toe op projectbasis georganiseerde initiatieven de kans krijgen zich te ontwikkelen en bestendigen:
§ Pas de maximale bedragen in deelregeling 2 en 3 aan zodat de doorgroei van makers daarmee gefaciliteerd wordt en matching bij landelijke fondsen beter mogelijk wordt. Daarbij zou bij de toekenning vanuit de regelingen gebruik gemaakt moeten worden van een bandbreedte aan bedragen (en niet alleen het maximum uit de regeling). Voor deelregeling 2 bijvoorbeeld bedragen tussen €10.000 en €30.000 en voor deelregeling 3 bedragen tussen € 30.000 en €90.000 zodat een continuüm ontstaat. Het aanscherpen van het cultureel profiel van Arnhem als stad van verbinding kan keuzes binnen de regelingen eenvoudiger maken;
§ Richt subsidies niet alleen op productie en presentatie, zodat ruimte ontstaat voor experiment.
Bouwsteen 3: Fair Pay/Diversiteit & inclusie /governance Het verhelderen van beleid en het duidelijk benoemen van kaders waarbinnen culturele initiatieven vrij mogen bewegen op zoek naar passende werkvormen die aansluiten bij de codes is een vaak gehoord onderwerp. Handvatten voor de korte termijn zijn;
§ De gemeentelijke subsidieregelingen sturen niet op kwantiteit, op een aantal producties of programma’s. Toch voelen instellingen/organisaties/makers niet altijd de ruimte minder te maken ten gunste van Fair Pay. Geef als gemeente hier meer duidelijkheid in;
§ Investeer in de expertise van de afdeling Cultuur over een goede invulling van de codes;
§ Spreek instellingen aan op doorstroming in besturen en raden van toezicht.
Bouwsteen 4: Educatie en Participatie De culturele keten begint op jonge leeftijd bij cultuureducatie en loopt door naar cultuurparticipatie en de amateurkunsten. Er zit veel waarde in amateurkunst, die is sterk in Arnhem. Om een goede aansluiting in de wijk te vinden is het van belang dat er vertrouwen ontstaat met de bewoners. Herkenning en erkenning zijn daar belangrijk voorwaarden voor; § Maak afspraken dat bij cultuureducatie en vrijetijdsbesteding ook makers en kunstvakdocenten uit de eigen wijk worden ingezet. § Zorg dat amateurverenigingen laagdrempelige toegang hebben tot voorzieningen in de wijk zoals wijkcentra.
Thema 2: Stad van Verbinding Versterk de verbinding met maatschappelijk opgave Kunst en cultuur zijn van onschatbare waarde voor een stad, ook als het gaat om de betekenis voor gemeentelijke opgaven op het gebied van onderwijs, welzijn, sociale samenhang, economie, citymarketing en stadsontwikkeling. Die potentie wordt vaak nog onvoldoende benut. Dat komt enerzijds omdat (delen van) de culturele sector nog te veel op zichzelf is gericht, maar zeker ook omdat het gemeentelijk beleid onvoldoende is gericht op en ingericht voor de verbinding van cultuur met andere domeinen. Dit betekent niet dat het helemaal niet gebeurt. Goede voorbeelden waarin de fysieke inpassing van cultuur groot effect heeft op de leefbaarheid en uitstraling van een wijk is het nieuwe stadsdeel Rijnpark, maar ook het Stadstheater en de gebiedsontwikkelingen rondom Kronenburg/ Cultuur in Zuid. In de aanbevelingen voor de periode 2025-2028 benoemen wij een aantal pilots, waarbinnen met de praktijk van verbinden nog meer ervaring kan worden opgedaan. Subsidiebestel Arnhem – Analyse en bouwstenen
19
Bouwsteen 5: Nationaal Programma Arnhem-Oost § Maak in het kader van het NPAO een meerjarige combinatieregeling cultuur-welzijn van waaruit gezelschappen die een langjarig partnerschap aangaan buiten de culturele sector voor een programma financiering kunnen aanvragen (naar analogie van de partnerschappen van Introdans) [NB een dergelijke regeling kan als pilot dienen voor een stadsbrede regeling na 2029];
§ Maak afspraken met de betreffende instellingen over het ontwikkelen van educatieaanbod voor de brede school/rijke schooldag in de wijken van NPAO;
§ Inventariseer welke panden/kunstwerken/objecten in de wijken van NPAO kunnen bijdragen aan "wijktrots", en vraag partijen daaromheen samen met bewoners cultuur- en erfgoedprogramma te ontwikkelen;
§ Inventariseer met woningbouwcorporaties, welzijn en onderwijs welke locaties laagdrempelig geschikt te maken zijn voor ontmoeting en cultuur. Doe dit samen met bewoners;
§ Benut de kracht van cultuur en creatieve industrie bij de inhoudelijke vormgeving van beleid op de aanpak van maatschappelijke opgave;
Bouwsteen 6: Arnhem in 2035 De werking van cultuurregio 025 lijkt na een sterke start aan kracht te hebben ingeboet. Toch biedt samenwerking in het kader van de Groene Metropoolregio kansen om (ook) Arnhem als Stad van Verbinding scherper te positioneren.
creatieve industrie. Arnhem staat nu niet in de top 10 van steden met de meeste banen in de creatieve sector. Formuleer een plek in die top 10 als doel en werk samen met Economie, maar ook met het Stimuleringsfonds Fonds Creatieve Industrie en de Topsector Creatieve Industrie aan een 10-jaren plan;
Betekenis voor het subsidiehuis
Vanuit de inhoud van de zes bouwstenen volgen aanbevelingen voor aanpassingen van het subsidiehuis vanaf 2029. Ook daarbij maken wij weer onderscheid tussen Stad van Cultuur en Stad van Verbinding.
Stad van cultuur
Wij adviseren om voor de deelregeling 2 en 3 de maxima te verhogen en subsidies te spreiden binnen een zekere bandbreedte, zodat een continuüm ontstaat (€10.000-€ 30.000) en (€30.000-€ 90.000). De adviescommissie zal dan een weging moeten maken. Als een aantal aanvragen met een hoger bedrag wordt gehonoreerd zal dat tot vermindering van het aantal toekenningen komen. Gelet op de veel geuitte wens om meer doorstroming mogelijk te maken en te bouwen aan sterke ketens, achtten wij dat aanvaardbaar.
Stad van verbinding Mocht er naast bovengenoemde in de periode tot 2029 budgettair ruimte zijn voor het starten van een pilot dan adviseren wij prioriteit te geven aan een regeling gericht op verbinding tussen cultuur en andere sectoren.
§ Gebruik de aanloop naar Arnhem 800 jaar en de kandidaatstelling van Nijmegen Culturele Hoofdstad om meer werk te maken van samenwerking in de cultuurregio en om het profiel van de stad Arnhem sterker neer te zetten. De bestaande energie daarvoor heeft behoefte aan politieke sturing. Benut de Groene Metropoolregio/ Cultuurregio 025 daarvoor;
§ Het rijke culturele aanbod, het opleidingsaanbod en de aanwezige creatieve industrie kunnen van Arnhem een creatief bolwerk maken. Zet samenwerking op tussen cultuur en economie op het gebied van Subsidiebestel Arnhem – Analyse en bouwstenen
20
Subsidiehuis Arnhem – wijzigingen 2025 – 2028 Basisvoorziening Cultuur Musis/ Stadstheater Rozet Museum Arnhem Luxor Live Focus Filmtheater
Meerjarenvoorzieningen Cultuur
§ Instellingen die makers
Artistieke producties, presentaties en festivals (deelregeling 3) Artistieke programma's
en kunstenaars faciliteren (4)
§ Instellingen die
Gelders Archief (zit in gemeenschappelijke regeling en is een wettelijke taak)
Culturele producties en Stroomversneller presentaties en culturele Cultuur festivals (deelregeling 2)
Amateurkunstregeling
Verbinden
Incidentele culturele projecten van zowel professionals als amateurs
Opstartsubsidie voor initiatieven met potentie
Regeling voor instellingen amateurkunst
Regeling voor samenwerken tussen cultuur en andere sectoren in NPAO
Max € 10.000 (verhoog maximum) Interne adviescommissie
Max € 3000 Uitgevoerd door Cultuur Academy
Max € 4500
Jaarlijks plafond van ± € 100.000
Jaarlijks plafond van ± € 177.000
(landelijk) van belang zijn in de profilering van Arnhem als cultuurstad (5)
§ Posttheater en Willemeen
Meerjarig (4) Begrotingssubsidie
Geen doorstroming
€ 20.500.000
(2) Meerjarig (4)
Weinig doorstroming
€ 2.100.000
Meerjarig (2 of 4) Max € 60.000 (verhoog maximum) Adviescommissie Weinig doorstroming
€ 890.000 (per jaar)
Projectenregeling voor één of meerjarige projecten
Relatief veel doorstroming Aanvragen kan ook voor 2 jaar Jaarlijks plafond van ± € 300.000
Gezamenlijke financiering NPAO en cultuur
Mocht er in de periode tot 2029 ruimte zijn om veranderingen aan te brengen in het subsidiehuis, dan adviseren wij prioriteit te geven aan een regeling gericht op het verbinden van verschillende domeinen en aan het verhogen van de maximaal aan te vragen bedragen 2 en 3.
Subsidiebestel Arnhem – Analyse en bouwstenen
21
6. Aanbevelingen vanaf 2029 De gemeente heeft ook gevraagd om ‘bouwstenen’ voor het cultuurbeleid vanaf 2029. Daarbij is het goed om nog eens vast te stellen, dat de landelijke context voor dat beleid nog niet duidelijk is. In het voorjaar van 2024 heeft de Raad voor Cultuur een advies uitgebracht over een vernieuwde inrichting van het cultuurbestel vanaf 2029, waarin onder meer een grotere rol is voorzien voor lokale en provinciale overheden en regionale samenwerkingsverbanden. In afwachting van een nieuw kabinet heeft de Minister van OCW (nog) niet op dat advies gereageerd. Wanneer die reactie wel komt en wat de beleidsinhoudelijke en financiële consequenties zullen zijn, is nog onduidelijk. Dat neemt niet weg dat de Gemeente Arnhem ook voor de periode vanaf 2029 wel degelijk haar eigen beleid en prioriteiten kan formuleren, waarbij het goed is om bij de concrete invulling wat speelruimte te houden om te zijner tijd adequaat te kunnen reageren op de landelijke situatie.
Thema 1: Stad van Cultuur In de vorige hoofdstukken stelden wij vast dat Arnhem nu al een stevig basisaanbod heeft binnen de verschillende culturele disciplines. Uit de rondetafelgesprekken kwamen als aandachtspunten onder meer:
§ het vergroten van de kansen voor (jonge) makers en in relatie daarmee de ruimte voor nieuwe (‘urban’) disciplines;
§ de samenwerking binnen de ketens en dan in het bijzonder de mogelijkheid van doorstroming en de positie en rol van de grote instellingen (de ‘Basis’);
§ de toepassing van de codes, in het bijzonder de ruimte voor Fair Pay; § het subsidiestelsel dat gewenste (nieuwe) ontwikkelingen niet optimaal faciliteert.
In de volgende drie bouwstenen zijn de eerste drie aandachtspunten verwerkt. Op het subsidiestelsel gaan we separaat in.
Bouwsteen 1: Makers centraal
Om de lijn die ingezet is in de bouwstenen op de korte termijn te bestendigen en de maker ook in de toekomst centraal te kunnen stellen is het van belang om in ieder geval de volgende ambities na te streven:
§ Borg als gemeente de samenwerking met en actieve betrokkenheid van ArtEZ en Rijn IJssel. Veranker de afspraken en werkwijzen die gemaakt zijn in de jaren voor 2029, maak daarbij gebruik van het al bestaande alumnibeleid en leg de samenwerking bij voorkeur vast in een convenant;
§ Zorg voor een actief broedplaatsenbeleid. Doe dat vanuit cultuur in ieder geval samen met economie en/of met stadsontwikkeling/ vastgoed. Gebruik bij de uitvoering de expertise van Creatief Arnhem;
§ Ondersteun daarnaast de bestaande talentontwikkelinstellingen en stimuleer de totstandkoming van dergelijke instellingen binnen disciplines waar die nu nog ontbreken; mode, design, beeldende kunst en urban zodat de keten van amateur tot professional beter geborgd wordt;
§ Hanteer een brede definitie van cultuur, waarin behalve voor de ‘traditionele’ kunstsectoren ook ruimte is voor interdisciplinair werken en voor nieuwe disciplines met veelal ‘self made’ makers, en voor makers binnen de creatieve industrie zoals mode en design. Dat is met name ook van belang als het gaat om verbindingen met andere domeinen;
§ Zet in op een positie van Arnhem in de top 10 van steden met banen in de creatieve sector.
Bouwsteen 2: Samenwerking in ketens Versterking van de culturele sector is niet alleen een opgave voor de gemeente, maar ook voor de sector zelf. Met name van grote instellingen mag worden verwacht dat zij zich niet alleen richten op het eigen functioneren, maar concreet bijdragen aan versterking van de sector als Subsidiebestel Arnhem – Analyse en bouwstenen