Bijlage 1 - Visie openbare ruimte en koele netwerk: De koelste binnenstad van Nederland
Tekst van het document
de koelste binnenstad van Nederland
Visie Openbare Ruimte en Koele Netwerk
ARNHEM
LIFE20 IPC/NL/0006 – LIFE-IP-NASCCELERATE
OP NAAR EEN TOEKOMSTBESTENDIGE BINNENSTAD Hoe creëren we een binnenstad die klaar is voor de toekomstige Arnhemmer? Die past bij zijn eisen aan wonen, vervoer en ontspanning, maar ook bij het klimaat? Kortom, hoe richten we de openbare ruimte nu alvast zo in dat het centrum van Arnhem ook over twintig of dertig jaar nog aantrekkelijk en leefbaar is? Die vragen beantwoorden we in deze visie. Het centrum van iedere stad, dus ook Arnhem, is bij uitstek de plek waar mensen graag willen wonen, werken, winkelen, feestvieren en elkaar ontmoeten. Het hart van de stad moet goed bereikbaar én toegankelijk zijn, voor iedereen. De druk op de beschikbare ruimte is enorm. Arnhemmers zijn trots op hun groene stad met zijn bossen en parken, maar de binnenstad blijft achter bij dit beeld. Het centrum is voor het overgrote deel verhard en daardoor niet goed voorbereid op de gevolgen van klimaatverandering. Bij langdurige hitte is het er niet uit te houden. Bij hevige regenval gaat het water alle kanten op.
juni 2025 ARNHEM: DE KOELSTE STAD VAN NEDERLAND Visie openbare ruimte voor de binnenstad van Arnhem
OPDRACHTGEVER
logo
Gemeente Arnhem Eusebiusbuitensingel 53 6828 HZ Arnhem
ONTWERPTEAM
OMGEVING cv Uitbreidingstraat 390 bus 1 2600 Berchem
2
Om alle uitdagingen het hoofd te bieden, is het belangrijk dat we de binnenstad zien als één groot geheel en bij de inrichting van de openbare ruimte alle functies met elkaar verbinden. Zo zorgt het toevoegen van meer groen niet alleen voor verkoeling, regulering van regenwater en meer biodiversiteit, het geeft ook een mooie visuele verbinding tussen het historische erfgoed en de moderne architectuur in het centrum. En als we voorrang geven aan voetgangers, fietsers en openbaar vervoer, hebben we minder lawaai en een schonere lucht. Oude materialen gaan we zo veel mogelijk hergebruiken of we kiezen voor een duurzame, nieuwe variant. Het DNA van Arnhem is groen, creatief en vrij. Daarom is in deze visie een speciaal plekje gereserveerd voor de aanleg van het zogeheten ‘koele netwerk’ dat bestaat uit beschutte, schaduwrijke routes en koele plekken. Uniek in Nederland en weer typisch Arnhems. Daar zijn we trots op. Want uiteindelijk willen we een levendige binnenstad die bewoners omarmt en bezoekers een warm welkom geeft. Een centrum dat je herkent aan een echte Arnhemse stijl van inrichting, bestrating en beplanting. Het hart van Arnhem maakt zich klaar voor toekomstige generaties. Wethouder Cathelijne Bouwkamp, Wethouder Bob Roelofs.
LEESWIJZER De visie openbare ruimte bestaat uit volgende onderdelen: •
•
•
Visie openbare ruimte: Dit deel bestaat uit drie hoodfstukken: het kader, de visie en de uitvoeringsstrategie. Hierin worden uitspraken gedaan over de ambities, de gewenste identiteit en de gelaagdheid van de binnenstad en hoe deze kan worden waargemaakt in de toekomst. Toolbox: Hier wordt een gedetailleerd overzicht gegeven van hoe de visie kan worden toegepast. Het is een handleiding voor ontwerpers van de binnenstad. Inspiratiebeelden: Deze beelden zijn gemaakt als inspiratie voor de toekomst. Ze geven aan hoe de binnenstad eruit zou kunnen zien wanneer de principes van de visie openbare ruimte worden gebruikt.
Tijdens het proces werd een uitvoeringsagenda en onderzoeksnota opgemaakt. Deze documenten dienen als achtergrondinformatie en zijn opgemaakt voor intern gebruik.
INHOUDSTAFEL NOTA VISIE OPENBARE RUIMTE
7
KADER
9
1
AANLEIDING EN DOEL
10
2
AMBITIEUS ARNHEM
12
3
ANALYSE
17
VISIE OPENBARE RUIMTE
21
1
UITGANGSPUNTEN VAN DE VISIE
24
2
HET DNA VAN DE BINNENSTAD
26
3
DE GELAAGDHEID VAN DE OPENBARE RUIMTE
28
UITVOERINGS- STRATEGIE 1
STRATEGIE
46
2
FASERING
48
TOOLBOX
4
45
51
HOE WERKT DE TOOLBOX?
52
1
BOUWSTENEN
54
2
ARNHEMSE STIJL
62
3
UITWERKING PER TYPE
72
INSPIRATIE
109
BEELDEN
109
NOTA VISIE OPENBARE RUIMTE
KADER
Sfeercollage Eusebiushof
1 1
1 Aanleiding en doel 1.1 Aanleiding
1.3 Opgave en urgentie
De openbare ruimte speelt een cruciale rol in de aantrekkelijkheid, kwaliteit en leefbaarheid van de binnenstad van Arnhem. Het is de ruimte die we we met elkaar gebruiken. De waarde van de publieke ruimte is enorm en cruciaal, omdat dit de plek is waar we elkaar ontmoeten. Op dit moment staat de openbare ruimte in de binnenstad onder druk. Er zijn meer opgaven dan beschikbare ruimte. Dat geldt zowel voor boven als onder het maaiveld. Tevens is de openbare ruimte onvoldoende voorbereid op het veranderende klimaat. De binnenstad is de heetste plek van Arnhem en bij hevige regenbuien is er wateroverlast. Het welzijn en gezondheid van mens en dier lijden hieronder.
De binnenstad kent enkele opgaves in de toekomst die een belangrijke richting geven aan de visie voor de openbare ruimte.
Ook de uitstraling van de openbare ruimte laat te wensen over. De binnenstad wordt gekenmerkt door een mengelmoes van materialen, meubilair, stijlen en opvattingen met een (te) grote nadruk op verhardingen. Er zijn geen eenduidige inrichtingsprincipes waardoor de binnenstad er verrommeld uitziet. Tot slot spelen enkele grote beheer- en onderhoudsvraagstukken zoals bijvoorbeeld de vernieuwing van de riolering en hoe om te gaan met de lastig te hanteren natuursteen in de hoofdwinkelstraten. Deze aanleiding ligt aan de basis voor het opstarten van deze visie.
URGENTIE: BEPERKTE LEEFKWALITEIT
De binnenstad zal in de toekomst een diversere mix van functies omarmen. Wonen gaat een belangrijkere plaats innemen en het winkelareaal neemt af. Daardoor komt er meer nadruk op verblijven en ontmoeten. De openbare ruimte transformeert van een plek om te winkelen naar een ontmoetingsplaats waar de kwaliteit van verblijf en leefbaarheid steeds belangrijker worden en samen evolueren.
De binnenstad van Arnhem is maximaal verhard. Er is slechts op beperkte plekken groen aanwezig. Dit zorgt voor hittestress. De hitte en het gebrek aan groenvoorzieningen hebben een directe invloed op het welzijn en de gezondheid van zowel mensen als dieren. Mensen ervaren fysieke ongemakken zoals uitdroging, oververhitting en zelfs hittegerelateerde gezondheidsproblemen. Het bevorderen van groenvoorzieningen en het implementeren van hittebestendige maatregelen in het stedelijke gebied is daarom essentieel om het welzijn en de gezondheid van zowel mens als dier te waarborgen.
VERNIEUWING VAN DE OPENBARE RUIMTE
ARNHEMSE IDENTITEIT
De openbare ruimte van de binnenstad heeft behoefte aan vernieuwing. Momenteel verrommelt de binnenstad door de veelheid aan verschillende types materialen en inrichtingselementen, alsook de verschillende ruimtegebruiken. Denk hierbij aan fietsparkeren op maaiveld. Er is nood aan een overzichtelijke en bruikbare openbare ruimte waar het prettig is om te verblijven.
Het DNA van Arnhem wordt gekenmerkt door zijn groene, creatieve en vrije karakter. Dit DNA is vandaag onvoldoende zichtbaar in de binnenstad. Het is van belang om het DNA van de stad te versterken en te integreren in de openbare ruimte, zo kan Arnhem zich versterken als gastvrije en aantrekkelijke stad.
STEDENBOUW
GROEN
1.2 Doel visie Openbare Ruimte Het doel van de visie Openbare Ruimte is om een kader en handvatten te bieden bij alle werken, projecten en (her)ontwikkelingen in de openbare ruimte van de stad. De visie is als een spoorboekje en leidt stap voor stap naar een groene klimaatadaptieve en leefbare stad met plek voor iedereen. Het uiteindelijke doel is om een levendige binnenstad te creëren die uitnodigt tot aangenaam verblijven en ontmoeten. Een omgeving die zowel functioneel als gastvrij is. Deze visie streeft ernaar dat iedereen zich comfortabel kan voelen in de binnenstad, zelfs tijdens hete zomerdagen. Een unieke rol in de visie is weggelegd voor het koele netwerk. Als antwoord op de klimaatopgave wil de stad Arnhem een netwerk van groene en koele plekken in de binnenstad integreren. Deze aanpak is uniek binnen Nederland. Niet zozeer het klimaatadaptief maken van de stad, maar het creëren van een visie op schaal van de gehele binnenstad. De visie openbare ruimte tracht een integraal antwoord te bieden op zowel de ruimtelijke als klimaatadaptieve vraagstukken.
10
Groen in de binnenstad van Arnhem is essentieel. Het draagt bij aan een fijne leefomgeving, verhoogt de biodiversiteit en biedt verkoeling en schaduw. Groene plekken zijn van belang voor de biodiversiteit. Ze bieden een thuis aan insecten, vogels en andere dieren die hard nodig zijn voor een gezond ecosysteem. Laten we samen kiezen voor minder verharding en meer groen. Het principe van 3-30-300 biedt hierbij een heldere richtlijn: iedere inwoner zou vanuit huis minimaal drie bomen moeten kunnen zien, elke buurt zou minstens 30% bladerdek moeten hebben, en er zou binnen 300 meter altijd toegang moeten zijn tot een groen park. Met deze aanpak kan Arnhem groen toegankelijker maken voor iedereen. KLIMAAT Arnhem is bekend als groene stad. Het Sonsbeekpark, de Veluwe, allemaal gekende plekken in Arnhem. Maar de binnenstad van Arnhem kampt met hittestres en wateroverlast. De huidige openbare ruimte mist weerbaarheid tegen het veranderende klimaat. Bij extreme weersomstandigheden is verblijven in de binnenstad vandaag onaangenaam.
11
2 Ambitieus Arnhem 2.1 Visiedocumenten voor de
binnenstad De stad Arnhem heeft de afgelopen jaren reeds hard gewerkt om haar ambitie voor de stad te verwerken in visies en beleidsdocumenten. Hieronder vindt u enkele van deze visies en hun belangrijkste uitspraken. De visie openbare ruimte werkt verder op deze visies. STRATEGIE KLIMAATADAPTATIE ARNHEM 2020-2030 De strategie en de uitvoeringsagenda werden vastgesteld door de raad in 2020. De voor de binnenstad belangrijkste maatregelen zijn: •
•
het verminderen van de bestaande verharding met ten minste 10% ten gunste van meer groen en dan waar mogelijk bomen het aanleggen van een koel netwerk bestaande uit koele plekken en beschutte routes opdat de binnenstad ook tijdens langdurige hitte leefbaar en toegankelijk blijft voor alle Arnhemmers en onze bezoekers .
ONTWIKKELPERSPECTIEF BINNENSTAD doelen en opgaven: • • • • •
de herkenbare stad de natuurvriendelijke stad de groene gezonde stad de duurzaam beheerde stad de samenwerkende stad
PLAN GEZONDE LEEFOMGEVING Het Plan Gezonde Leefomgeving is het Arnhemse Milieuplan, zoals aangekondigd in het Coalitieakkoord 2022–2026. Dit plan vertaalt de ambities uit de Omgevingsvisie naar concrete acties om gezondheidswinst voor alle inwoners van Arnhem te realiseren: • • • • • • •
een permanente verbetering van de luchtkwaliteit lawaai terug dringen het stadsklimaat en de natuur beschermen en verbeteren een voor het gebruiksdoel geschikte bodem en schoner oppervlakte- en grondwater nieuwe verontreinigingen voorkomen lichtvervuiling verminderen hittestress voorkomen
OMGEVINGSVISIE 2040
DUURZAAM MOBILITEITSPLAN
De omgevingsvisie Arnhem 2040 is vastgesteld in december 2023. Volgende uitspraken zijn bepalend en zijn meegenomen in de visie openbare ruimte. • De binnenstad zal evolueren van place to buy naar place to meet. • In de toekomst willen we de binnenstad versterken als plek om te wonen en werken met ruimte voor de creatieve sector. • Het is belangrijk de openbare ruimte te transformeren naar een aantrekkelijk en veilig verblijfsgebied voor de voetganger. De openbare ruimte moet uitnodigen tot verbijven en ontmoeten. • Het is belangrijk de binnenstad met aantrekkelijke routes beter te ontsluiten voor alle Arnhemmers en bezoekers en daarmee aan te sluiten op de omringende wijken en bijzondere voorzieningen als Modekwartier, Museum Arnhem,...
Momenteel wordt het duurzaam mobiliteitsplan opgemaakt. Enkele principes van het duurzaam mobiliteitsplan die van toepassing zijn op de binnenstad zijn:
GROENVISIE De Groenvisie vormt het groen-blauwe raamwerk van Arnhem, de stedelijke hoofdgroenstructuur die het karakter en de uitstraling van de stad bepaalt. Dit raamwerk draagt bij aan een gezonde, leefbare en aantrekkelijke stad, zowel op gemeentelijke als particuliere terreinen. Het biedt ruimte voor initiatieven die de waarde van het groen respecteren en versterken, met als doel Arnhem toekomstbestendig te maken. De Groenvisie is verdeeld in 5 thema’s met bijbehorende
12
• • • • •
Naast voorliggende visie op de openbare ruimte kent Arnhem meerdere uitdagingen om de komende decennia de binnenstad blijvend aantrekkelijk, bruisend en leefbaar te houden. Een krachtig winkelhart, transformatie van vastgoed, bereikbaarheid voor inwoners en bezoekers en aantrekkelijk woon- en leefklimaat zijn enkele voorbeelden van de uitdagingen en kansen waar de binnenstad van Arnhem voor staat. Om komende jaren ook hieraan op structuurniveau richting te geven en gericht op te pakken wordt momenteel gewerkt aan een ontwikkelperspectief voor de binnenstad. Het ontwikkelperspectief heeft als centraal doel antwoord te geven waar Arnhem in de binnenstad in 2040 zou willen zijn en welke stappen nodig zijn om daar te komen. Het ontwikkelperspectief is de vervolgstap op de omgevingsvisie Arnhem 2040 waarin de ambities en thema’s voor Arnhem zijn weergegeven. Het op te stellen ontwikkelperspectief laat zien hoe deze ambities en thema’s landen in de binnenstad van Arnhem.
het prioriteren van de voetganger in de binnenstad het verminderen van (doorgaand) autoverkeer het verlagen van de snelheden het verminderen van het aantal rijstroken op de Singel en de Weerdjesstraat het verminderen van maaiveldparkeren in de binnenstad.
Hierdoor bouwt het mobiliteitsplan mee aan het creëren van een aangenamere binnenstad, waar meer ruimte is voor verblijven en ontmoeten. ZERO EMISSIE ZONE Op 1 juni 2026 zal Arnhem een zero-emissiezone invoeren. Vrachtauto’s en bestelvoertuigen die op benzine, diesel of gas rijden zullen met een overgangsregeling, vanaf dan geen toegang meer krijgen tot de stad. Deze zero-emissiezone wordt geïmplementeerd met als doel de logistiek naar de stad te verduurzamen. Daarnaast heeft de zero-emissiezone ook een positieve impact op de vermindering van de uitstoot van schadelijke gassen, roet en fijnstof. Het zal zorgen voor een meer leefbare binnenstad. Met als resultaat een gezondere en aangenamere binnenstad.
13
2.2 Randvoorwaarden voor een
duurzame visie openbare ruimte Om een duurzame en langetermijnvisie voor de openbare ruimte van Arnhem te ontwikkelen, zijn er verschillende randvoorwaarden waarmee rekening moet worden gehouden. De urgentie van klimaatverandering, mobiliteit, de ondergrond, energie, fasering en beheer vormen de zes belangrijkste thema’s die een aanzienlijke invloed hebben op de ontwikkeling van de visie voor de openbare ruimte. 2.2.1
KLIMAAT
In de binnenstad van Arnhem is de urgentie van het klimaat meer voelbaar dan ooit tevoren. De gevolgen van klimaatverandering, zoals extreme hitte en wateroverlast worden steeds duidelijker zichtbaar. Een belangrijke stap in het aanpakken van deze uitdagingen is het integreren van meer groen in de stad. Groene daken, geveltuinen, parken en bomen zorgen niet alleen voor verkoeling tijdens hete zomerdagen, maar helpen ook bij het opvangen van overtollig regenwater, waardoor wateroverlast wordt verminderd. Bovendien dragen groene ruimtes bij aan een prettige leefomgeving waar bewoners en bezoekers het hele jaar door kunnen genieten van een veerkrachtige, gezonde en aantrekkelijke stad. Het is essentieel dat er nu actie wordt ondernomen om met deze groene oplossingen een duurzame toekomst te waarborgen. 2.2.2
MOBILITEIT
Het groeiende Arnhem dwingt de stad om nieuwe keuzes te maken wat mobiliteit betreft. Daarom is er een nieuw duurzaam mobiliteitsplan in opmaak waar men inzet op een groene, gezonde en leefbare stad. De ambities in het mobiliteitsplan zijn hoog en worden duidelijk geformuleerd. Om ruimte te creëren voor vergroening en verblijven zal het noodzakelijk zijn om bepaalde mobiliteitskeuzes te maken in de toekomst. Deze keuzes werden afgestemd gedurende het proces en opgenomen in het duurzaam mobiliteitsplan. Het is van belang dat deze ambities in de toekomst verder worden uitgewerkt zodat de hoge vergroeningsambitie van de stad kan worden waargemaakt. Deze kansen worden omschreven in de onderzoeksnota. 2.2.3
ONDERGROND
De ondergrond van Arnhem is een complex labyrint van kabels en leidingen die essentieel zijn voor de infrastructuur van de stad. De ondergrond is vandaag verzadigd, waardoor er weinig tot geen ruimte overblijft voor vergroening en de aanplant van nieuwe bomen.
14
Het is van cruciaal belang om actief in te zetten op het organiseren van de ondergrond. Dit vereist een gecoördineerde aanpak waarbij alle betrokken partijen samenwerken om de ondergrond efficiënt te beheren en te optimaliseren. Hiervoor dienen budgetten te worden voorzien. Het gaat hierbij niet alleen om het beheren van bestaande infrastructuren, maar ook om het invullen van de regierol van de gemeente bij toekomstige ontwikkelingen. Het is essentieel om bij de planning en ontwikkeling van de ondergrond rekening te houden met de behoefte aan vergroening (aanplant boom). Dit kan bijvoorbeeld door het bundelen van bestaande kabels en leidingen of door het gebruik van innovatieve technologieën om ruimte te optimaliseren. Om de hoge vergroeningsambitie van de stad waar te maken zal het ook cruciaal zijn om hier in de toekomst duidelijke keuzes in te maken. 2.2.4
ENERGIE
Energie en de bijhorende voorzieningen nemen steeds meer ruimte in, zowel onder de grond als boven de grond. De ruimte is al beperkt en er moeten ook nog allerlei andere dingen een plek krijgen onder de grond, zoals boomwortels, wateropvang en een gezonde bodem. Boven de grond is het ook al woekeren met de ruimte voor groen, parkeren, de voetganger, de bus, water, ruimte om elkaar te ontmoeten, te winkelen etc. Ondanks dat we op dit moment nog niet weten hoe de energievoorziening er in de toekomst uit zal zien, is het wel belangrijk om nu al randvoorwaarden te stellen. Ordeningsprincipes zorgen dat de beperkte ruimte op een goede manier wordt ingericht, zodat alle belangrijke dingen een plek krijgen. Kabels en leidingen worden gebundeld en kunnen niet meer overal in de ondergrond worden geplaatst. In de principes voor de straten is de plek voor de kabels en leidingen aangegeven in de tekeningen. Zo blijft er ook ruimte voor bomen, groen en water in de ondergrond. Bij de grote plekken, zoals bijvoorbeeld het stadshof, is in de tekst beschreven waar ruimte is voor energie en waar plek is voor groen.
2.2.5
FASERING
Het realiseren van deze visie ‘openbare ruimte’ vergt een actieve aanpak die niet in één keer kan worden voltooid, maar een zorgvuldig uitgestippelde fasering vereist. Aan de ene kant zal vooral moeten worden geprofiteerd om aan te sluiten op de lopende projecten, anderzijds zal ook een lange termijn aanpak belangrijk zijn om de strategische plekken die volgen uit deze visie te kunnen inrichten. Een proactieve houding kan hierin helpen in de toekomst. 2.2.6
BEHEER
verschuiven en aanvullen van assets de beheerkost in enige mate toenemen. Dit zou dan moeten worden toegevoegd aan de ophoging van het gemeentelijke beheerbudget (areaal acres / prijsverhoging). Een beheerbewuste aanpassing van de openbare ruimte is dus van belang. We realiseren ons dat meer groen en een hogere kwaliteit en biodiversiteit kunnen betekenen dat er meer middelen nodig zijn. Dit resulteert in een robuuste, groene openbare ruimte die bestand is tegen de gebruiksdruk, zoals stadsfeesten en evenementen.
Een hoge vergroeningsambitie vraagt om een andere kijk naar beheer. Er komt een andere beheerbenadering bij kijken. De hogere hoeveelheid groen kan een meer extensief en soms rommeliger eindbeeld geven. Een beeld dat gedurende de seizoenen niet altijd even aantrekkelijk zal zijn. Hiervoor is mogelijk een mentale shift nodig. Het budget dat ingezet wordt voor het beheer van verharde oppervlakken vandaag zal mogelijk moeten of kunnen schuiven in de toekomst. Hoe dit zal gebeuren en welke budgetten hieraan vasthangen is momenteel nog niet duidelijk. Dit zal gaandeweg worden bepaald. Het is noodzakelijk om per project en voor de binnenstad als geheel een integrale kosten/ baten analyse te maken waarbij inzichtelijk wordt welke kosten structureel toenemen en welke structureel afnemen dan wel verdwijnen. Dit kan door het inzichtelijk maken van de jaarlijkse beheerkosten per deelproject. Alleen op die wijze kan het beheer van de openbare ruimte duurzaam financieel worden geborgd. Aspecten zoals klimaatwinst en circulariteit mogen hierin worden meegewogen. Naar verwachting zal door
De energievoorzieningen die boven de grond komen, zoals transformatorstations worden steeds groter, zo groot als een flinke kiosk. Deze worden dan ook zoveel mogelijk in gebouwen geplaatst en alleen nog bij uitzondering in de straten en op de pleinen. Er is namelijk niet genoeg ruimte in de straten en pleinen om deze voorzieningen overal een plek te geven. De onderzoeken over de energievraag en -voorzieningen in de binnenstad zijn reeds opgestart. Verwacht wordt dat hier de komende jaren meer duidelijkheid over zal onstaan. ondergronds afvaltransport Arnhem © Jorrit Lousberg
hitteplan Arnhem © atlasnatuurlijkkapitaal.nl
15
3 Analyse In dit hoofdstuk is de lezing van de openbare ruimte van de binnenstad beschreven. De belangrijkste thema’s komen hier aan bod. De volledige analyse is te vinden in de onderzoeksnota.
3.1 Identiteit De stad Arnhem heeft een sterk DNA als groene stad, met kenmerkende plekken zoals Park Sonsbeek en de Veluwe. Hoewel het groene imago bekend is, is dit bijna niet aanwezig in de binnenstad zelf. Het is gewenst het groene Arnhems DNA in de binnenstad te versterken door vergroening. Ook is het gewenst de twee andere onderdelen van het DNA van Arnhem, creativiteit en vrijheid, in de binnenstad terug te laten komen. Naast het groene karakter wordt de binnenstad gekenmerkt door verschillende historische tijdslagen. Onder andere de middeleeuwen, de 19e eeuw en de wederopbouwperiode zijn kenmerkende tijdslagen voor Arnhem. Deze historische lagen zijn zichtbaar in zowel de stedenbouwkundige structuur als het erfgoed van de stad. Aan de andere kant zorgen deze verschillende lagen ook voor een historische breuklijn, die te zien is ter hoogte van het Audrey Hepburnplein, het Eusebiushof en het Stadhuis, waardoor er als het ware een litteken ontstaat in de stad.
identiteit
De binnenstad wordt omgeven door de groene Singel, maar vaak ontbreekt nog een verbinding tussen de binnenstad en de omliggende wijken en stedelijke voorzieningen. Het is gewenst deze ingangen in de toekomst te versterken.
3.3 Mobiliteit De stad wordt gekenmerkt door een auto-georiënteerde zuidelijke en oostelijke binnenstad. De Weerdjesstraat is onderdeel van de centrumring en fungeert als een belangrijke auto- en verkeersas, maar heeft een beperkte oversteekbaarheid. Verschillende pleinen, zoals het Johnny van Doornplein, verliezen hun identiteit en kwaliteit door de wanorde van stilstaande fietsen. Daarnaast kent de stad ruime regels voor laden en lossen, met veel ontheffingen, waardoor toch veel gemotoriseerde voertuigen de historische binnenstad binnenrijden. Het vooropgezette STOMP-principe komt hierdoor in het gedrang. Door herschikking van de lokale mobiliteit, het handhaven van venstertijden en bijvoorbeeld het gefaseerd weghalen van parkeerplaatsen zou er ruimte kunnen worden gecreëerd (maaiveld).
3.4 Klimaat 3.4.1
HITTE EN DROOGTE
De binnenstad kent een hoge mate van hittestress (+23°C) op plaatsen met een hoog percentage verharding en een gebrek aan schaduw, zoals het Audrey Hepburnplein, het Eusebiushof en rond het Stadhuis. Ook horecapleinen zoals de Korenmarkt en de Jansplaats worden gekenmerkt door hoge hittestress. De smallere straten en pleinen zijn goed beschut tegen de zon, maar de grotere noord-zuid(west) georiënteerde straten, zoals de Weverstraat, hebben weinig schaduw rond het middaguur. Verkoeling is in de toekomst gewenst.
Het is van belang dat de stad blijft werken aan de identiteit van de binnenstad om relevant te blijven voor bewoners, bezoekers en gebruikers. Een herkenbare identiteit die de leesbaarheid versterkt. mobiliteit
3.2 Openbare ruimte Hoewel er een uitgebreid netwerk van straten en pleinen aanwezig is, zien we vandaag de dag dat de openbare ruimte verrommelt, dicht slibt met fietsen en te weinig ruimte biedt om te verblijven en te ontmoeten. Er zijn voornamelijk verharde publieke ruimtes (pleinen) die naast de winkelstraten onder hoge druk staan tijdens het weekend en bij evenementen. Deze zones zijn niet overal goed toegankelijk, kennen beperkte ruimte in de ondergrond vanwege kabels en leidingen, en worden gekenmerkt door een mix van materialen en inrichtingselementen. Het is gewenst de leefbaarheid en verblijfskwaliteit in de toekomst te versterken.
hitte *zie gedetailleerde analyse in de onderzoeksnota
16
17
3.4.2
GROEN & BIODIVERSITEIT
Op het gebied van groen en biodiversiteit zijn er weinig (verbonden) groenzones in de binnenstad, wat resulteert in een beperkte biodiversiteit. Door het intieme karakter van de middeleeuwse binnenstad is er weinig ruimte voor groen in de openbare ruimte. Volgens de 3-30-300-regel is er vooral behoefte aan ruimte voor bomen in de binnenstad, met name in de westelijke zone van de historische binnenstad en langs de Rijnkade. Deze ruimtes zouden zoveel mogelijk met elkaar verbonden moeten worden, opdat een fijnmazig groen ecologisch netwerk in de (binnen)stad ontstaat dat kleine en grotere groene plekken verbind met elkaar, evenals met de grotere groene gebieden elders in de stad (de stadsparken) en de groene gebieden buiten de stad (Veluwezoom). Dit draagt in hoge mate bij aan de biodiversiteit in de binnenstad. 3.4.3
WATER
In de binnenstad zien we voornamelijk wateroverlast op lager gelegen plekken met een hoge verhardingsgraad (bv. Beekstraat en Bovenbeekstraat). Dit zijn de betrekkelijk laagste delen van de stad (hier liep vroeger immers de Jansbeek). De Jansbeek kan dit water reeds voor een deel afvangen, waarbij over een aantal jaar ook nog een extra afvoer-overloop-leiding vanaf de Eusebiuskerk via de Sabelspoort naar de Rijn loost. Hiernaast liggen er nog heel wat kansen om water op te vangen en lokaal vast te houden (zie p. 54).
groen en biodiversiteit
De Sint-Jansbeek is een belangrijke bron van verkoeling in de binnenstad. In de toekomst kan worden onderzocht hoe de link met de originele loop van de Sint-Jansbeek versterkt kan worden. Dit kan onder andere door een creatieve maar subtiele zichtbare afvoer/lijngoot aan te brengen in de straten. Het klimaatadaptief gebruik van (beek)water op meer plekken in de binnenstad en aan de randen ervan wordt verder onderzocht. 3.4.4 wateroverlast
WIND
De historische binnenstad kent een beperkte openbare ruimte vanwege de hoge dichtheid aan gebouwen. Het is belangrijk om gebruik te maken van de verkoelende dalwind uit park Sonsbeek en de relatief koele wind vanaf de Nederrijn. Tijdens een hittegolf is een zuidoostelijke wind gewenst.
wind *zie gedetailleerde analyse in de onderzoeksnota
18
19
VISIE OPENBARE RUIMTE
2
De koelste stad van Nederland In de binnenstad van Arnhem wordt gewoond, gewerkt, gewinkeld en genoten van horeca, een rijk cultuuraanbod en evenementen. De binnenstad is constant in beweging. Een bruisende plek waar we elkaar ontmoeten en de voetganger op één staat. In 2040 zal de binnenstad van Arnhem minder winkels hebben maar tegelijkertijd meer woningen en meer ruimte voor cultuur en werken. Dat betekent dat de openbare ruimte mee moet veranderen en meer ruimte moet bieden voor verblijven en ontmoeten. Dit verblijven en ontmoeten moet aangenaam zijn in alle seizoenen. Het klimaat verandert. We verwachten hetere zomers, langere periodes van droogtes en grotere piekbuien. Er is dan ook meer behoefte aan schaduw, koele plekken en waterbuffering in de binnenstad. In deze visie willen we de opgaves voor vergroening en verkoeling koppelen aan het creëren van een aangename openbare ruimte waar het prettig is om te verblijven. Voor de bewoners van Arnhem, maar ook voor bezoekers. Arnhem wordt de koelste stad van Nederland. Naast vergroening van de openbare ruimte worden ook de bijzondere kernwaarden van Arnhem (groen, creatief en vrij) getoond in de binnenstad. Zodat er een duidelijke samenhangende, groene en geheel eigen binnenstad ontstaat met een eigenwijs karakter.
Een gezonde groene binnenstad waar de voetganger op de eerste plaats komt en waar het programma in de private ruimten wordt gecompleteerd in het publieke domein. Samenvattend de koelste binnenstad van Nederland.
Gele Rijdersplein
Jansplein
Korenmarkt
Johnny van Doornplein
Land van de Markt Brouwershof Jansplaats Nieuwe Hof
Rozethof Stadsoase
Audrey Hepburnplein Eusebiushof
Stadhuisplein
Rodenburgshof Rijnkade
Markt Sabelshof
straten (volgens intensiteit gebruik) stadshof plein verborgen tuin daktuin
visualisatie toekomstbeeld openbare ruimte
Prinsenhof
1 Uitgangspunten van de visie Op basis van de lezing van de binnenstad en bijhorende conclusies worden de volgende uitgangspunten voor de visie openbare ruimte geformuleerd.
Hepburnplein en Stadhuis. Deze ruimte dient omgevormd te worden tot een verblijfsgebied door het doorgaande verkeer te weren (auto’s, fietsers, etc.).
1.1 Versterk de identiteit van de
1.4 Maak de binnenstad
binnenstad Op dit moment mist de binnenstad een duidelijke identiteit, wat essentieel is om relevant te blijven voor bewoners, bezoekers en gebruikers in de toekomst, en om een herkenbare inrichting van de openbare ruimte te bevorderen. De kernwaarden van Arnhem - groen, creatief en vrij - moeten prominenter aanwezig zijn in de openbare ruimte. Dit kan worden bereikt door het behouden en versterken van de bestaande identiteit (zoals erfgoed en stedenbouw) en door het groene DNA van Arnhem verder te versterken in de binnenstad en ruimte te geven aan de kernwaarden creativiteit en vrijheid.
1.2 Zet de voetganger op 1 Het STOMP-principe (Stappen, Trappen, Openbaar Vervoer, Mobility as a service, privé-auto) wordt gehanteerd, waarbij de voetganger als primaire gebruiker wordt beschouwd en duurzame mobiliteitsvormen zoals lopen, fietsen en het openbaar vervoer prioriteit krijgen. De voetganger komt op 1 door het herschikken van de lokale mobiliteit (éénrichting, woonerf, vastgestelde routes) om ruimte te creëren. Daarnaast worden maaiveldparkeren, auto’s en stilstaande fietsen geleidelijk verwijderd uit de openbare ruimte. Bereikbaarheid en toegankelijkheid blijven belangrijke uitgangspunten. Er zullen andere beslissingen worden genomen met betrekking tot autotoegankelijkheid, parkeren en openbaar vervoer. Het vergroenen van de ruimte mag niet ten koste gaan van de ruimte voor voetgangers.
1.3 Focus op verblijven en
ontmoeten Het programma van de binnenstad ondergaat veranderingen, en daarmee evolueert ook de openbare ruimte. Er is behoefte aan aantrekkelijke ruimtes in het stadscentrum, met voldoende ruimte om te verblijven en te ontmoeten. De openbare ruimte moet de kwaliteit, leefbaarheid en functionaliteit van diverse locaties, pleinen en straten versterken. Deze ruimtes dienen toekomstbestendig te zijn en flexibel in gebruik. Vandaag zijn bepaalde plaatsen in de binnenstad ingericht als transitie/verkeersruimte zoals de zone rond het Audrey
toegankelijk voor iedereen De openbare ruimte moet voor iedereen toegankelijk zijn, de openbare ruimte is immers van ons allemaal. Het moet ook toegankelijk zijn voor mensen met een beperking. Daarom zijn goed toegankelijke, duidelijk ingerichte en “leesbare” entreezones en hoofdroutes van belang.
1.5 Maak de binnenstad
klimaatadaptief voor de toekomst De binnenstad is vandaag de heetste plek van Arnhem en vereist daarom een aanpak om de leefbaarheid te verbeteren en de verblijfskwaliteit te vergroten. De stad Arnhem zal zich moeten richten op het creëren van schaduw en verkoeling. Dit door middel van het opzetten van een koel netwerk. Dit netwerk bestaat uit beschutte (schaduwrijke) routes en koele plekken. Het netwerk gaat langsheen de plekken in de stad waar vandaag een gebiedsontwikkelings- of klimaatopgave ligt. Deze route wordt gezien als een eerste stap richting de klimaatadaptieve binnenstad van Arnhem.
1.7 Verbind de verschillende
en om je te oriënteren. Door een duidelijke Arnhemse stijl te hanteren voor de inrichting, bestrating en beplanting kan de herkenbaarheid en leesbaarheid van de binnenstad worden vergroot.
delen van de binnenstad met elkaar De binnenstad kenmerkt zich door een dichte, veelal, historische bebouwing in het noordelijk deel van de binnenstad en een recenter zuidelijk deel dat zijn vorm en functies vooral na 1945 (de Wederopbouw) heeft gekregen. Daartussen ligt de centrale verblijfszone, de historische breuklijn die de twee stadsdelen met elkaar verbindt. Deze dient als eerste verblijfsruimte van een grotere schaal die ademruimte biedt in de binnenstad voor zowel bezoekers als inwoners. Een tweede belangrijke open ruimte is de Rijnkade, de verbinding tussen de Rijnkade en de centrale verblijfszone is vandaag onderbenut. In de toekomst kan deze verbinding worden versterkt.
1.9 Ontwerp duurzame
openbare ruimtes Het is van belang voort te bouwen op wat reeds aanwezig is, bijvoorbeeld de rode gebakken klinker die veel voorkomt in de binnenstad. Daarnaast zijn hergebruik en het gebruik van duurzame materialen belangrijke pijlers. Op deze manier kan de al dan niet nieuw aangelegde/aangekochte verharding worden hergebruikt. Daarnaast moet maximaal worden ingezet op het behoud en indien noodzakelijk herplaatsen van bomen.
1.8 Versterk de herkenbaarheid
De gemeente kan hergebruik en circulariteit op verschillende manieren stimuleren.
en de leesbaarheid van de open ruimte Vandaag vertonen alle straten in de binnenstad min of meer dezelfde aanblik, wat het moeilijk maakt om ze te onderscheiden
Bovendien zal er worden ingezet op het vergroten van de biodiversiteit door het verminderen van verharding en het vergroenen van gebieden waar sprake is van hoge hittestress. Ook het vasthouden en infiltreren van water zal van belang zijn om aangename verblijfsplekken te creëren die comfortabel zijn in alle seizoenen.
Horecazone Winkelas
Singel
1.6 Bekijk de binnenstad als één
geheel De binnenstad kenmerkt zich door verschillende programma’s en gebruiken: wonen, werken, winkelen, verblijven, evenementen, etc. De samenhang tussen deze verschillende functies is cruciaal en vormt de basiswerking van de binnenstad. Bij elke ingreep of ontwerp is het daarom belangrijk om rekening te houden met het geheel van de binnenstad en de impact die de veranderingen kunnen hebben op de diverse functies. Telkens moet gekeken worden naar het totale verhaal.
Centrale zone winkelas horecazone
Rijnkade
centrale zone struinzone woon-werkzone Rijnkade (pleinzone aan de Rijn) Rijnkade (woonstraat) verbinding Rijnkade - centrale zone
24
25
2 Het DNA van de binnenstad DE ARNHEMSE STIJL De binnenstad heeft momenteel geen duidelijke en herkenbare identiteit. Bestratingsmaterialen en inrichtingselementen worden willekeurig gecombineerd, wat resulteert in een onoverzichtelijke en soms rommelige uitstraling. De visie streeft ernaar een duidelijke en herkenbare identiteit te creëren voor de binnenstad, door middel van een eenvoudige, leesbare en toegankelijke huisstijl: de Arnhemse stijl. De Arnhemse stijl zet in op het versterken van samenhang door middel van verharding, groen en inrichtingselementen. Deze stijl bouwt voort op de reeds bestaande identiteit (gebouwen, gebruik, enz.) in de binnenstad door ze te versterken en prominenter naar voren te brengen. Daarnaast streeft de stad ernaar om de drie kernwaarden duidelijker zichtbaar te maken in het stadscentrum, zodat bij het noemen van Arnhem meteen gedacht wordt aan de grote groene parken zoals Sonsbeek of de Veluwe. Momenteel is er echter weinig van dit groene DNA te herkennen in de binnenstad, evenals de andere kernwaarden creativiteit en vrijheid. De visie Openbare Ruimte en Koele Netwerk beoogt op diverse manieren de openbare ruimte te verrijken met deze kenmerken.
DE ELEMENTEN VAN DE ARNHEMSE STIJL Om deze herkenbare identiteit te creëren formuleert de visie de Arnhemse stijl. Dit zijn principes die we vastleggen voor de herinrichting van de openbare ruimte. De volgende elementen zijn hierin belangrijk. •
De openbare ruimte moet eenvoud en rust uitstralen.
•
Er wordt uitgegaan van de duurzaamheidsgedachte, met name het gebruik van duurzame materialen en de circulariteitsgedachte/hergebruik.
•
Ga telkens op zoek naar de ‘Arnhemse’ oplossing die past in de binnenstad.
•
De stijl versterkt de herkenbaarheid en leesbaarheid van de binnenstad.
•
De gebruikte materialen en elementen moeten steeds comfortabel en toegankelijk zijn.
LEESBAAR
HERGEBRUIK
DE BASISINGREDIËNTEN DE RODE GEBAKKEN STEEN IS DE BASIS Deze rode gebakken steen zal de basisbestrating zijn voor de binnenstad in de toekomst. Vandaag is de rode gebakken steen ook al kenmerkend voor de binnenstad en in grote aantallen aanwezig. Vanuit duurzaamheidsoverwegingen en het idee van hergebruik kiezen we ervoor om één basismateriaal te gebruiken, zodat we dit bij toekomstige projecten elders kunnen hergebruiken. Wat betreft het beheer van de openbare ruimte biedt de rode gebakken steen ook praktische voordelen. De donkere kleur van de stenen maakt vervuiling minder zichtbaar, wat het onderhoud vergemakkelijkt en zorgt voor een meer esthetische uitstraling op de lange termijn. Dit is in tegenstelling tot lichtere stenen, die meer onderhoud vereisen. Een lichte bestrating heeft vooral zin op plekken waar veel direct zonlicht valt op de bestrating en waar wind vrij spel heeft om de warme lucht af te voeren. Dan heeft het effect op reflectie en verkoeling. De smalle straten in de Arnhemse historische binnenstad zijn hier vaak niet breed genoeg voor. Direct zonlicht valt niet op de bestrating: er is een ongunstige skyviewfactor. Bovendien zijn de straten vaak niet breed genoeg om voldoende wind te creëren en de opgewarmde lucht af te voeren. Bij de Arnhemse pleinen is dit anders. De skyviewfactor is gunstiger.
Er valt direct zonlicht op de bestrating dat gereflecteerd kan worden en de wind krijgt de ruimte om te ventileren en kan de warmte afgeven aan de lucht. Daarom krijgen de Wederopbouwpleinen (Gele Rijdersplein, Markt en Stadhuis) carte blanche in de keuze van verharding. Bovendien is er een connectie met de vele kleifabrieken rond Arnhem, waar de rode gebakken stenen in de nabijheid worden geproduceerd, dicht bij de Nederrijn. Het leggen van stenen in specifieke patronen vereist vakmanschap, wat ook een link legt naar de creatieve sector in Arnhem.
De rode gebakken steen als basis © KNB
Het groene DNA versterken © Binnenstad Arnhem
HET GROENE DNA VERSTERKEN Arnhem staat bekend als een groene stad, maar dit groene DNA is niet zichtbaar in de binnenstad. Groen en vergroening zijn expliciet onderdeel van de Arnhemse stijl. De ambitie voor vergroening wordt gekoppeld aan de ambitie om de leefkwaliteit, verblijfskwaliteit en verkoeling te verbeteren. TOEGANKELIJK VOOR IEDEREEN EN VOETGANGER OP ÉÉN
EENVOUD
TOEGANKELIJK
HERKENBAAR
DUURZAAM
ARNHEMS
26
Vrijheid vormt, naast groen en creativiteit, de derde kernwaarde van Arnhem. Het is essentieel dat iedereen zich vrij kan bewegen door de ruimte en zich daarbij comfortabel en veilig voelt. Dit vereist een zorgvuldige selectie van materialen en inrichtingselementen die een bepaald niveau van comfort bieden. Een integrale toegankelijkheid is van groot belang zowel voor rolstoelgebruikers, kinderwagens, ouderen en slechtzienden. De openbare ruimte moet duidelijk leesbaar zijn voor voetgangers en slechtzienden. Daarnaast moet modern stadsmeubilair voldoen aan de moderne standaard en de herkenbaarheid van de binnenstad bevorderen.
Comfortabele verblijfsruimtes © OMGEVING
DE CREATIEVE SECTOR ZICHTBAAR MAKEN Arnhem staat bekend als een creatieve stad met talloze creatieve ondernemers. Denk hierbij aan de mode-industrie, diverse culturele instellingen, de ambachten, enz. Deze creativiteit is nagenoeg niet zichtbaar in de binnenstad. De Arnhemse stijl wil creatieven een podium geven in de binnenstad en hen uit te nodigen om deel uit te maken van de openbare ruimte, bijvoorbeeld door kunstwerken en andere objecten te integreren.
De creatieve sector - feestaardvarken © Burgers’ Zoo
27
3 De gelaagdheid van de openbare ruimte
Sonsbeek Modekwartier
Steenstraat
De visie van de openbare ruimte is opgebouwd door middel van verschillende lagen. Let wel, de verschillende lagen moeten telkens samen worden gelezen. De lagen kunnen niet apart van elkaar worden gelezen.
Aantrekkelijke entrees
Per locatie worden de lagen op elkaar gelegd. Elke laag is even belangrijk. De randvoorwaarden voor een bepaalde locatie in de binnenstad worden gevormd door alle lagen samen. Samen vormen deze lagen de visie die geldt voor de hele binnenstad van Arnhem.
Station en museum
Coehoorn Artez en museumpark Spijkerkwartier
Hiernaast ziet u de totaalkaart van de visie. Deze bundelt de verschillende lagen in één tekening. Op de volgende pagina’s worden de verschillende lagen nader toegelicht.
Centrale verblijfszone
Verblijven langs de rijn
Stadsblokken Meinerswijk
B.Heuvelink J. de Wittlaan
Koele netwerk
Type plekken Cobercokwartier
Type straten
28
entree
koele route (wit)
centrale verblijfszone
winkelstraat
stadshof
horecastraat
plein
struinstraat
verborgen tuin (maaiveld)
woonstraat
verborgen tuin (daktuin)
parkeer- en verkeerstraat
0
30
60
90 120
150 m
29
Sonsbeek
3.1 Aantrekkelijke entrees -
Een eerste laag betreft de entrees of ingangen naar de binnenstad. Deze dienen helder en aantrekkelijk te zijn voor zowel bezoekers als bewoners van de binnenstad. Deze ontbreken op dit moment.
-
3.
4.
De volgende toegangen worden aangeduid: 1.
Rijnkade-west: -
toegang voor voetgangers en trage fietsers (bestemmingsverkeer)
2.
link met openbaar vervoer: bushalte Nelson
5.
link met parkeergarage Rozet
Willemsplein-Gele Rijdersplein: -
toegang voor voetgangers en trage fietsers
-
link met fietsenstalling
-
aaneenschakeling van 2 ‘plein’ ruimtes
-
link met openbaar vervoer (bus, trein,...)
-
toegang logistieke route
-
link met parkeren Arnhem Centraal
Johnny Van Doornplein: -
toegang naar de winkelstraat
-
toegang voor voetgangers en trage fietsers
-
link met fietsenstalling
-
link met openbaar vervoer (bus)
-
toegang tot logistieke route
-
link met parkeergarage Musis
Station en museum
snelle fietser via de onderkade
-
toegang voor auto, fiets en voetganger
-
link met parkeren Blauwe Golven
-
link met parkeren Q-Park Broerenstraat, Trans en
Nieuwe Plein:
4 Artez en museumpark
-
toegang voor auto (Weerdjesstraat)
-
link met fietsenstalling
-
behoud gehandicapten parkeerplaats
6.
Spijkerkwartier
2
1
provinciehuis
toegang voor voetgangers en trage fietsers
3
Walburgisstraat:
-
-
Klarendal
Mandelabrug
De entrees fungeren als verbindingspunten van de binnenstad naar de Singel en vanuit de stad (aangrenzende wijken en stedelijke voorzieningen) naar de binnenstad. Door in te zetten op deze ruimtes wordt een verbinding tot stand gebracht. Elke entree heeft een unieke identiteit en specifieke randvoorwaarden, waardoor een locatiegerichte inrichting vereist is. Deze ruimtes kennen een goede toegankelijkheid en dienen ook als transitiegebieden. Hier is de voetganger de belangrijkste gebruiker. Het is de plaats waar men het hoofdvervoermiddel achterlaat en de snelheid verlaagt. Vanaf hier gaat het merendeel van de bezoekers te voet verder.
Modekwartier
5
Rijnkade-oost: -
toegang voor voetgangers en trage fietsers
-
snelle fietser via de onderkade
-
link met openbaar vervoer: bushalte John Frostbrug
Stadsblokken Meinerswijk
B.Heuvelink J. de Wittlaan
6
Cobercokwartier
0
Nieuwe Plein
30
Gele Rijdersplein © Stradus
30
60
90 120 150 m
Johnny van Doornplein
31
3.2 Centrale verblijfszone Het gebied ter hoogte van het Audrey Hepburnplein, Eusebiushof, stadhuis en stadstheater is de historische breuklijn tussen de noordelijke Middeleeuwse stad en de zuidoostelijke Wederopbouwstad. Het gebied is het eerste toevluchtsoord vanuit een zeer compact bebouwde historische binnenstad. De afgelopen periode hebben reeds nieuwe ontwikkelingen hier plaatsgevonden zoals de bouw van Rozet en het Focus filmtheater met aangrenzend woonblok. Deze ruimte is vandaag bijna volledig verhard en heeft een beperkte identiteit. Deze zone heeft een belangrijke ligging in de stad en wordt vaak gebruikt voor evenementen (Markt, Audrey Hepburnplein). De centrale zone kan in de toekomst worden versterkt als verblijfsruimte. Op deze plek kan verblijven, ontmoeten en verbinden letterlijk en figuurlijk worden versterkt. Het gebied wordt gekenmerkt door enkele beeldbepalende gebouwen uit verschillende tijdslagen. De Eusebius is het beeldbepalende gebouw van Arnhem. Het Stadhuis vervult een belangrijke rol voor de bewoners, naast zijn functie als administratief centrum. Deze gebouwen zijn monumenten die belangrijk zijn voor Arnhem en de binnenstad. Naast deze beeldbepalende gebouwen zijn er ook vele culturele gebouwen gelegen binnen deze ruimte zoals het Rozet, het Focus filmtheater en het stadstheater.
De randen van de verblijfszone worden gekenmerkt door gezellige horecaterassen, die bijdragen aan de levendigheid.
Vandaag wordt de openbare ruimte in de centrale verblijfszone gekenmerkt door een overmaat aan verharding. Dit resulteert in identiteitsloze zones waarvan grote delen zijn ingericht als verkeersruimte. De verblijfskwaliteit is onvoldoende en verschillende klimaatopgaven komen hier samen. Denk maar aan hitte, droogte en wateroverlast. Dit terwijl deze locatie net een verbinding zou kunnen vormen tussen de historische binnenstad en de Rijnkade. De Sint-Jansbeek doorkruist de verblijfszone en vormt een verbindende schakel tussen de Rijnkade, de Wederopbouw stad en de Middeleeuwse stad. De beek biedt een aanzienlijk potentieel om een wandelroute langs de Rijnkade te creëren, waardoor de connectie tussen het centrale verblijfsgebied en de Rijnkade wordt versterkt.
Nieuwe plein
Het is gewenst om deze centrale zone te versterken als ruimte om te verblijven, te ontmoeten en te verbinden. Bij het ontwerp van de deelzones dient er altijd naar de centrale verblijfsruimte in zijn geheel te worden gekeken. Bij voorkeur worden het Audrey Hepburnplein, de Eusebiuskerk en het stadhuis samen als één geheel ontworpen als groene stadsruimte. Dit met als doel een aaneengesloten kwalitatieve openbare ruimte te creëren die een nieuw verblijfsgebied vormt in de binnenstad. Zo maken we van de barst een gouden randje.
Stadsoase Rozet
Stadhuis Audrey Hepburnplein
Trans
Eusebiuskerk
Centrale verblijfszone 0
30
60
90 120 150 m
Kintsugi, van barst tot gouden randje
32
33
3.3 Rijnkade Een bijzonder kenmerk van Arnhem is de ligging aan de Rijn. De Rijnkade is een speciale plek om te vertoeven, maar op dit moment nodigt het nog niet uit tot optimaal verblijven. De bovenkade is ingericht als straat. Er wordt gefietst, geparkeerd en is toegankelijk voor auto’s. Door het centrale deel in te richten als pleinruimte kunnen de verblijfsmogelijkheden op de bovenkade nog verder worden vergroot. Om de verblijfskwaliteit te verbeteren is het gewenst de mobiliteit in deze zone aan te passen.
Naast het vergroten van de verblijfskwaliteit van de Rijnkade is het ook belangrijk om deze beter te verbinden met de historische binnenstad. Dit kan door het introduceren van een wandelrondje via de Nieuwstraat en/of Sabelspoort naar de centrale verblijfsruimte. Het doel is om hiervan een veilige en aangename route te creëren voor bewoners en bezoekers.
De Rijnkade wordt opgedeeld in drie verschillende deelzones: 1. De zone tussen het Roermondsplein en de Nieuwstraat wordt aangeduid als Woonstraat. Door vergroening van de straat wordt een aangenaam woonklimaat gecreëerd. (De straat blijft toegankelijk voor bestemmingsverkeer, parkeren is mogelijk.) 2. De zone tussen de Nieuwstraat en het Airborne museum wordt aangeduid als Pleinzone. In deze zone ligt de focus op het creëren van verblijfskwaliteit. Minder focus op verkeer, meer focus op de voetganger en op ontmoeten en verblijven. Dit sluit aan op de al aanwezige horecazaken. 3. De groenzone tussen het Airborn museum en de Ooststraat is de afsluiting van de Singels en de aansluiting van het Singelpark op de Rijn. Het is een belangrijke verblijfsruimte in Arnhem die grenst aan de binnenstad. De groenzone wordt vandaag reeds gebruik als verblijfsen evenementenzone.
Woonstraat Pleinzone aan de Rijn Onderdeel van de Singel
wonen aan de Rijn
34
genieten aan de Rijn © RijnMozaik
0
30
60
90 120 150 m
verblijven aan de Rijn © Arnhems Hart
35
3.4 Koele netwerk De binnenstad van Arnhem heeft te maken met een veranderend klimaat. Tijdens warme dagen wordt het erg heet in de binnenstad. Dat komt de leefbaarheid niet ten goede voor mens, plant en dier. Daarom is het gewenst om in de toekomst meer aandacht te geven aan schaduw, verkoeling alsook het voorzien van zones voor wateropvang. Het koele netwerk biedt hierop een antwoord. DEFINITIE KOELE NETWERK Het koele netwerk is opgebouwd uit een netwerk van beschutte routes en koele plekken. Beschutte routes zijn tegen de zon beschutte loop- en fietsroutes. Deze routes moeten minimaal 40% schaduw bevatten. Koele plekken zijn plekken om te verblijven op hete dagen. Deze zijn voorzien van zitplekken in de schaduw en eventueel een waterpunt. Een koele verblijfsplek bevat minimaal 200m² groene ruimte. De maximale loopafstand tot een koele plek bedraagt 300 m. In de visie openbare ruimte leggen we de ambitie neer om heel de binnenstad van Arnhem te verkoelen. Het voorgestelde koele netwerk zien we als een belangrijke eerste stap naar een klimaatadaptieve binnenstad. Een koel netwerk op maat van de hele binnenstad is uniek voor Nederland. LIGGING VAN HET KOELE NETWERK
STRATEGISCHE LOCATIES VOLGENS HET KOELE NETWERK •
Centrale verblijfszone: Audrey Hepburnplein (1), Eusebiuskerk (2), Stadhuis (3), Nieuwe Plein (4) , Stadsoase (5)
•
De route van de Rijn naar de binnenstad: Nieuwstraat (6), Beekstraat (7), Land van de Markt (8)
•
•
•
10 9
16
Entrees: Johnny van Doornplein (9), Nieuwe plein (4), Gele Rijdersplein (10), Sabelshof (11)
8
15
Het koele netwerk biedt de gelegenheid om de verborgen tuinen te verkennen, die op zichzelf kleine koele oases vormen. Enkele voorbeelden zijn: Broerenstraat (12), Walburgistuin (13)
14
7
4
Vergroening is minder vanzelfsprekend in de winkelstraat (14) en op de historische pleinen, zoals Jansplaats (15) en Korenmarkt (16) vanwege het intensieve gebruik. Op deze locaties kunnen alternatieve, niet-groene maatregelen worden toegepast, zoals het creëren van tijdelijke schaduw (doeken, installaties,..) in samenwerking met de creatieve sector.
5 12 1 2
Het koele netwerk is gesitueerd langs de gebieden die in de klimaatanalyse zijn geïdentificeerd als problematische zones (hitte, water). De koele routes dienen als verbindingen vanuit de binnenstad naar de Singels en de Rijnkade. Ze maken slim gebruik van reeds bestaande verkoelende ruimtes zoals straten waar vandaag een verkoelende bries is. Ook de connectie met de aanwezige Sint-Jansbeek wordt gemaakt.
36
13
6
De routes gaan langs plekken die in ontwikkeling zijn of in de toekomst zullen worden heringericht. Op veel van deze plekken zijn belangrijke publieke en maatschappelijke gebouwen gelegen. Het is gewenst deze plekken in de toekomst te verkoelen door vergroening. Daar waar geen ruimte is voor vergroening wordt gezorgd voor andere manieren van verkoeling. Ook op de pleinzones is immers het doel om de temperatuur op warme en hete dagen aanzienlijk te verlagen. Het vastgelegde netwerk van beschutte routes vormt een eerste stap in de richting van een koelere binnenstad. Op de lange termijn is het plan om de gehele binnenstad te verkoelen. Het koele netwerk zal koppelkansen zoeken met lopende en in de toekomst geplande ontwikkelingsprojecten (vb Stadsoase) zodat snellere stappen kunnen gemaakt worden.
3
11
koel netwerk plaatsen met hoge hittestress behoefte aan vergroening en verhogen van biodiversiteit (3-30-300 regel) plaatsen met wateroverlast
0
30
60
90 120 150 m
37
3.5 Type plekken De belangrijkste plekken in de openbare ruimte van de binnenstad zijn nu allemaal versteend. Het zijn allemaal pleinen. Ze zien er vaak hetzelfde uit en vertellen niet veel over de identiteit van de plek. Naast de pleinen worden er 2 nieuwe groene type plekken toegevoegd. De stadshoven en de verborgen tuinen. Het doel is deze plekken in te richten als groene oases in de stad. Ze vormen de groene tegenfiguur van de reeds aanwezige pleinen. Zo ontstaan er vier type plekken: de pleinen en straten die vandaag reeds herkenbaar zijn en de stadshoven en verborgen tuinen. Elke plek vertelt bovendien een eigen verhaal en maakt dat in de binnenstad verschillende plekken ontstaan met eigen karakteristieken. Deze werken telkens verder op de bestaande kwaliteit. STRATEN De straten in de binnenstad hebben verschillende breedtes en functies. Afhankelijk van het gebruik en de breedte van de straat is er een bepaalde mate van vergroening aanwezig. Niet elke straat is puur gericht op doorgaand verkeer; soms dient deze ook als een kleine verblijfsruimte voor de bewoners (toolbox, p. 72).
PLEINEN
STADSHOVEN
VERBORGEN TUINEN
1. Gele Rijdersplein
1. Johnny van Doornplein
1. Banktuin
9.
2. Korenmarkt
2. Brouwershof
2. Wezentuin
10. Woutentuin
3. Jansplein
3. Nieuwe Hof
3. Roggetuin
11. Walburgtuin
4. Jansplaats
4. Rozethof
4. Musistuin
12. Molenkom
Kloostertuin
5. Land van de Markt
5. Eusebiushof
5. Varkenstuin
13. Bolwerk
vooral in de zomer. Dit kan door het aanbrengen van tijdelijke constructies voor schaduw (zoals parasols of doeken) en bomen (toolbox, p. 88).
6. Audrey Hepburnplein
6. Stadsoase
6. Vijzeltuin
14. Gelderse tuin
7.
7.
7.
8. Markt
8. Sabelshof
STADSHOVEN
9.
9.
Stadhuisplein Rijnkade
Rodenburgshof
Eiland
8. Rozet tuin
Rijnkade
10. Bartokhof
De stadshoven zijn de groene tegenhangers van de pleinen. Dit zijn de koele, groene oases in de binnenstad. Je kan er zitten in de schaduw, spelen of een terrasje doen. Het zijn de plekken waar mensen samenkomen in een groene setting. De plek waar je kan zitten onder de bomen en kan genieten van het groen rondom jou. Bovendien zijn ze te allen tijde toegankelijk voor het publiek (toolbox, p. 94).
1 1
VERBORGEN TUINEN
3 2
De verborgen tuinen zijn te ontdekken groene plekken in de binnenstad. Ze kunnen gelegen zijn achter gebouwen of op een dak. Ze vormen een nieuwe aanvullende groene wereld in de binnenstad. Een goed voorbeeld van hoe zo een tuin zou kunnen zijn, zijn de tuinen van het Spijkerkwartier. Leuke, groene ontdekplekken. De tuinen kunnen zowel op openbaar als op privaat gebied gelegen zijn. Indien privaat zijn ze semi-openbaar en toegankelijk gedurende de dag (toolbox, p. 100).
4
5
8
3 5
6 3
1
2
2
7 6
10 4
9
PLEINEN
12
Op de pleinen kan je naar de markt of een optreden gaan. Je kan er genieten van een verkoelend drankje op het terras. Het flexibele gebruik van de pleinen moet ook in de toekomst behouden blijven. Maar er is ook behoefte aan meer schaduw,
4
5
6
10 7 11
13 7 8 9 * De gekleurde zones op deze kaart tonen indicatieve grenzen. Tijdens het vervolgproces (ontwerp) zal de effectieve rand en zone van vergroening worden vastgelegd. * De plekken in de centrale verblijfszone (---) dienen telkens in samenhang met elkaar te worden bekeken.
© Jeroen Broeckx
STRATEN
38
© Stad Mechelen
PLEINEN
8
9
14
© John Sturrock
STADSHOVEN
VERBORGEN TUINEN
Straten
Stadshoven
Verborgen tuin (daktuin)
Pleinen
Verborgen tuinen (maaiveld)
Centrale verblijfszone
0
30
60
90 120 150 m
39
3.6 Type straten Straten zijn, naast de plekken, de belangrijke openbare ruimtes in de binnenstad. Deze visie heeft als doel Arnhem om te vormen tot de koelste binnenstad van Nederland. Daar spelen deze straten een belangrijke rol in. Door verkoeling en vergroening kunnen we wonen en verblijven in de binnenstad prettiger maken en de Arnhemse kernwaarden beter zichtbaar maken. Kansen voor vergroening en herinrichting zijn afhankelijk van het gebruik en de beschikbare ruimte in de straat. In de historische binnenstad zijn de straten over het algemeen smal, terwijl in de zuidelijke binnenstad de straten breder zijn. Door de straten verschillend in te richten, weten inwoners en bezoekers in wat voor soort stuk van de binnenstad ze zijn en wat je daar kan verwachten. Je kunt herkennen aan het type straat waar je bent in de binnenstad. Het type straat sluit aan bij het programma van aangrenzende bebouwing. Er worden vijf type straten onderscheiden in de binnenstad: de winkelstraat, de horecastraat, de struinstraat, de woonstraat en de parkeer- en verkeerstraat. De indeling van de straten houdt rekening met de toekomstige bestemming. De winkelstraat is gelegen in de historische binnenstad. De toegankelijkheid voor zowel winkeliers als bezoekers is hier van groot belang, inclusief logistiek en zichtbaarheid van etalages.
Flexibiliteit in gebruik is essentieel, met kansen voor vergroening en verkoeling waar mogelijk. (toolbox, p. 72)
De horecastraat wordt gekenmerkt door horeca, deze straten zijn vooral gelegen rondom de Korenmarkt in de historische binnenstad. Deze straten hebben terrassen en de nadruk ligt op toegankelijkheid en bruikbaarheid, met de wens voor flexibiliteit. (toolbox, p. 76) De struinstraten worden gekenmerkt door de ‘couleur locale’, beter bekend als de zeven straatjes. Ze herbergen een mix aan functies: winkels, horeca, wonen, werken, enz. Dit vraagt om gevarieerde straatinrichting met een balans tussen groene ruimtes en functionele ruimtes. Vergroening is gewenst waar mogelijk, met behoud van ruimte voor flexibiliteit, terrassen en verblijfsruimtes. (toolbox, p. 80) De woonstraat, hoofdzakelijk bestemd voor wonen maar ook geschikt voor andere programma’s zoals woon/werk, komt voor in zowel het historisch centrum als in de zuidelijke binnenstad. Deze straten worden omgevormd tot groene straten. Om zo de woonkwaliteit te verbeteren. (toolbox, p. 84) In de binnenstad zijn drie parkeer- en verkeerstraten gelegen: de Weerdjesstraat, de Walburgstraat en het Koningsplein. Deze straten vragen om een zeer locatiespecifieke behandeling afhankelijk van de breedte en de aanwezig mobiliteit, daarom wordt het type niet meegenomen in de toolbox. Deze locaties dienen telkens apart te worden bekeken.
STRATEN Winkelstraat
Horecastraat
Struinstraat
Woonstraat
winkelstraat horecastraat struinstraat woonstraat parkeer- en verkeerstraat © gemeente Ede
40
© Joy
© B+B stedenbouw en landschap
0
30
60
90 120 150 m
© Jeroen Broeckx
41
Gele Rijdersplein
Op volgende afbeelding is de locatie van het koele netwerk in de binnenstad aangegeven. Dit netwerk omvat de meest prioritair aangewezen routes verbonden met de meest strategische potentiële koele locaties. Deze prioritaire routes vormen slechts het begin van de ambitie om te streven naar de koelste binnenstad van Nederland.
Korenmarkt
Jansplein
Johnny van Doornplein
Land van de Markt Brouwershof
Jansplaats Nieuwe Hof
Rozethof Stadsoase
Audrey Hepburnplein
Eusebiushof
Stadhuisplein
Rodenburgshof Rijnkade
Sabelshof
Markt
Prinsenhof
koele route stadshof plein verborgen tuin daktuin straten
vogelvlucht koele netwerk in de binnenstad
42
43
UITVOERINGS STRATEGIE
Sfeercollage Johnny van Doornplein
44
3
45
1 Strategie In de visie openbare ruimte en koele netwerk leggen we de ambitie neer voor een aantrekkelijke openbare ruimte in de binnenstad, waar je fijn kunt verblijven en elkaar kunt ontmoeten. Een openbare ruimte die goed is voor mens, plant en dier. Een openbare ruimte die toegankelijk is voor iedereen, waar je in elk seizoen aangenaam kunt vertoeven en waar koelte is op hete dagen. Het voorgestelde koele netwerk is de eerste stap naar een klimaatadaptieve binnenstad. In de uitvoeringsagenda zijn de prioritaire routes en plekken opgenomen. Door deze kenbaar te maken en op te nemen in de uitvoeringsagenda worden deze plekken en routes alvast op de voorgrond geplaatst. Hierin zijn de prioritaire routes opgenomen. Dit zijn de routes waar de hitte- en wateroverlast het grootst is en om die reden het meest bij kunnen dragen aan een klimaatadaptieve binnenstad. Daarnaast maken deze routes ook deel uit van de centrale verblijfszone. Een cruciale locatie in de binnenstad van Arnhem. Zowel voor zijn verbindende karakter, als ontmoetingsruimte en als plek waar de klimaatopgave hoog is. Het koele netwerk loopt door de hele binnenstad heen, ook langs locaties waar een ontwikkelopgave, herinrichtings- of beheeropgave speelt. Deze opgaven sluiten aan op het koele netwerk en versterken het netwerk.