Bijdrage van mw. D. Houkema - Wat kunnen we leren van mensen met kenmerken van begaafdheid die (tijdelijk) uitvallen in een reguliere (onderwijs)setting

De aanwezigen vertegenwoordigden de volgende organisaties: • CBO Talent Development • Radboud Centrum Sociale Wetenschappen • SLO • Vereniging ECHA Nederland • LBBO - Specialisten Begaafdheid • Vereniging Begaafdheidsprofielscholen (BPS) • Feniks Talent • Peers4Parents (Stichting Webb) • Koepel Hoogbegaafdheid • Kwaliteitsregister Hoogbegaafdheid • Instituut Hoogbegaafdheid Volwassenen (IHBV) • Stichting 360gradenview • Novilo • Cedin • JansonAdvies. N.B. De klankbordgroep bestaat uit nog meer organisaties, maar die konden bij de betreffende bijeenkomst niet aanwezig zijn, of ze zijn later aangesloten bij de NTCN klankbordgroep. Het National Talent Centre of the Netherlands (NTCN) heeft als Landelijk Expertisecentrum Begaafdheid & Talentontwikkeling de missie om bij te dragen aan het stimuleren van talenten en creativiteit bij kinderen, jongeren en volwassenen. We verbinden praktijk, beleid en wetenschap en werken nauw samen met (inter)nationale partners die zich ook inzetten om talenten van (begaafde) kinderen en volwassenen te stimuleren. Dit doen wij door actief netwerkvorming tussen professionals te faciliteren en verbindingen te leggen tussen initiatieven en partijen die elkaar kunnen versterken. ©2020, Desirée Houkema

26/35

Bijlage 1 – Mindmap NTCN Klankbordgroepbijeenkomst

©2020, Desirée Houkema

27/35

Bijlage 2 - ‘Zorg dat alle scholen expertise hebben over (hoog)begaafdheid’ Februari 2018 - Interview door Marguerite de Ruijter voor Steunpunt Passend Onderwijs PO-VO

(Hoog)begaafdheid is geen vast onderdeel van het curriculum van de lerarenopleidingen. Ook beschikken niet alle scholen over laagdrempelig gespecialiseerde kennis op dit gebied. Dat zou wel het geval moeten zijn, vindt Desirée Houkema. Zij is projectleider ‘(Hoog)begaafdheid en Passend Onderwijs’ bij het Informatiepunt Onderwijs & Talentontwikkeling (SLO). ‘Hoe eerder je begaafdheidskenmerken herkent, hoe sneller een kind de gewenste begeleiding en ondersteuning krijgt. Je moet dus weten hoe je verrijkend onderwijs biedt. Onderwijs waarin je naar behoefte flexibel kunt inspelen op verschillen tussen leerlingen en ook kenmerken van begaafdheid aanspreekt. Op die manier krijgen begaafde kinderen de kans hun talenten te ontwikkelen.’

Ervaringsdeskundige Ervaringsdeskundige Houkema, moeder van (hoog)begaafde kinderen, weet als geen ander wat (hoog)begaafdheid kan betekenen. Ze zette zelf ruim tien jaar geleden regionale verrijkingsklassen op. Dat was in een tijd dat er nog maar weinig plusklassen waren in Nederland. En veel minder aandacht voor (hoog)begaafde leerlingen dan nu. ‘Via internet en sociale media is er nu veel meer informatie over te vinden. Steeds meer professionals hebben zich bijvoorbeeld via nascholing gespecialiseerd op dit gebied. Ook weten ouders van (hoog)begaafde kinderen elkaar steeds beter te vinden.’

Bewustwording nodig Toch is de situatie volgens haar nog steeds niet ideaal. ‘Passend onderwijs is goed onderwijs voor alle leerlingen, dus ook voor (hoog)begaafde leerlingen. Maar er wordt nog steeds vaak gedacht zij er vanzelf wel komen. Er is meer bewustwording nodig dat begaafde leerlingen ook extra ondersteuningsbehoeften kunnen hebben.’

Vicieuze cirkel (Hoog)begaafde kinderen floreren volgens Houkema in een rijke leeromgeving waarin ze op hun niveau worden aangesproken door passende uitdaging. ‘Ongeveer 10 procent van alle leerlingen laat kenmerken zien die op (hoog)begaafdheid kunnen duiden. Naast een sterk ontwikkelingspotentieel beschikken begaafde leerlingen over creërend denkvermogen en een sterke gedrevenheid. Maar dit uit zich niet altijd in excellente prestaties. Daarvoor heb je een stimulerende leeromgeving nodig. En onderwijs dat aansluit op de specifieke behoeften van deze leerlingen.’

©2020, Desirée Houkema

28/35

Bijlage 2 – ‘Zorg dat alle scholen expertise hebben over (hoog)begaafdheid’

Het huidige reguliere onderwijs biedt volgens Houkema vaak nog te weinig uitdaging. ‘Deze kinderen kunnen zo’n twee tot vijf keer sneller leren. En hebben dus minder oefening nodig om iets te beheersen. Veel scholen kunnen er nog niet mee omgaan dat verschillen tussen leerlingen zo groot kunnen zijn.

Uitdaging nodig Een (hoog)begaafd kind kan zich snel aanpassen aan zijn omgeving. Of juist uitdagend gedrag laten zien als ze niet voldoende uitgedaagd worden. In beide gevallen laat het kind niet zien dat het meer aankan, waardoor de behoefte aan meer uitdaging niet wordt erkend. Hierdoor krijgt het niet het aanbod en de begeleiding die het zou moeten krijgen. De leerling ontwikkelt zo geen effectieve leervaardigheden en kan zijn motivatie verliezen, omdat het niet leert om ergens moeite voor te moeten doen en om hieruit voldoening te ervaren. Zo creëer je een vicieuze cirkel.’

Onderling verschillen ‘Bovendien uit (hoog)begaafdheid zich bij iedere leerling op een andere manier. Daarnaast komen bij (hoog)begaafde kinderen net zo vaak als bij andere kinderen combinaties met leer- of gedragsproblemen voor, zoals bijvoorbeeld dyslexie of autisme. Tijdige herkenning zorgt dus ook in die gevallen voor een betere begeleiding en ontplooiing van de kwaliteiten van deze kinderen. Ze krijgen in de huidige situatie vaak geen kans om hun talenten verder te ontwikkelen.’

Creativiteit stimuleren Steeds meer samenwerkingsverbanden, besturen en scholen zien nu in dat (hoog)begaafdheid een belangrijk thema binnen passend onderwijs is. ‘De ideale situatie zou zijn dat alle leraren weten hoe ze kunnen inspelen op kenmerken van begaafdheid. Bijvoorbeeld door bewust creativiteit bij leerlingen te stimuleren en te waarderen. Daarnaast is het belangrijk dat er door flexibel te organiseren makkelijker op niveau en met gelijkgestemden samen geleerd kan worden. Ook ontwikkelingen als gepersonaliseerd leren en de toenemende aandacht voor persoonlijke ontwikkeling en talentontwikkeling dragen daaraan bij. Dat geldt dus voor meer kinderen dan alleen begaafde leerlingen. Ook in dit geval geldt dat wat goed is voor ‘the best’ ook goed is voor de rest.’

Tijdelijke interventies Daarnaast is het volgens Houkema belangrijk dat schoolbesturen en samenwerkingsverbanden zich realiseren dat er soms tijdelijke interventies nodig zijn. ‘En dat dubbel bijzondere kinderen, begaafde leerlingen met kenmerken van leer- of gedragsproblemen, baat kunnen hebben bij meer rust en structuur. Bijvoorbeeld door hen tijdelijk of langdurig in een aparte setting les te geven in kleinere groepen. Maar dan wel met een aanbod dat past bij het niveau van het kind en met voldoende klasgenoten aan wie ze zich kunnen spiegelen. Maar het is ook belangrijk om oog te hebben voor de thuissituatie en ouders structureel te betrekken vanuit hun ervaringsdeskundigheid. Ga daarom met ouders van (hoog)begaafde kinderen in gesprek, neem hun inzichten, vragen en zorgen serieus.’ [Bron: Website Steunpunt Passend onderwijs PO-VO]

©2020, Desirée Houkema

29/35

Bijlage 2 – ‘Zorg dat alle scholen expertise hebben over (hoog)begaafdheid’

Meer informatie Meer weten? Op het landelijke platform talentstimuleren.nl vind je veel informatie, waaronder publicaties, hulpmiddelen, leermaterialen, video’s (o.a. met praktijkvoorbeelden) en een overzicht van professionals, scholen en organisaties met aanbod en expertise op het gebied van begaafdheid en talentontwikkeling. Enkele specifieke suggesties: • • • •

Thema 'Begaafdheid' - met achtergrondinformatie over (hoog)begaafdheid Thema 'Stimulerend signaleren' - met informatie, hulpmiddelen en leermaterialen voor het vormgeven van verrijkend onderwijs Thema 'Dubbel Bijzonder' - voor het signaleren en begeleiden van begaafde kinderen met kenmerken van leer- en/of gedragsproblemen Gratis online workshop - met 3 modules over 'Verrijkend onderwijs voor talentvolle en begaafde leerlingen' (zowel voor PO als VO)

©2020, Desirée Houkema

30/35

Bijlage 3 - Als creatieve hoogbewuste jongeren vastlopen in het leven…

LinkedIn artikel4, gepubliceerd door Albert Kaput (februari 2020)

Een tijdje geleden raakte ik in gesprek met een jongen die ik 3 jaar begeleid had. De jongen van 18 was al 4 jaar geleden vastgelopen. Hij ervoer een mismatch tussen wat hij nodig had om bij zichzelf te kunnen blijven in zijn behoefte aan ontwikkeling en wat daarin mogelijk was in zijn omgeving. Tot twee keer toe was hij in een depressie geraakt, waarbij hij automutileerde en suïcidale gedachten had. Zijn armen zaten vol met krassen en jarenlang bleef dit verborgen voor anderen. Het was midden in de gang dat we elkaar tegen kwamen. We waren allebei op weg naar iets anders. Hij hield me staande en vroeg: “Wat vind jij, Albert? Al mijn vroegere medeleerlingen zijn al klaar met school of studeren nu… ik ben nog lang niet aan een studie toe. Loop ik dan achter op de rest van mijn leeftijdgenoten?” Ik legde hem voor dat hij dit op verschillende manieren kon bekijken. “De ervaringen die jij hebt gehad, de ellende waar jij uit omhoog bent geklommen, heeft jou veel geleerd over jezelf. Het heeft je gemaakt tot wie je nu bent, een jongeman die bezig is zingeving te halen uit zijn passie, muziek maken en schrijven. Jij hebt grotendeels op eigen kracht een burn-out en depressies overleefd en je bent op weg met het ontwikkelen van je talenten. Jouw schoolvrienden komen dat vermoedelijk pas tegen als ze in de veertig zijn.

Dan worden ze zich bewust dat het werk dat zij doen niet echt zinvol voelt en vragen ze zich af wat ze willen met hun leven. Misschien krijgen zij dan een burn-out, terwijl jij dat allemaal al hebt ervaren.”

4

Bronverwijzing LinkedIn artikel: Kaput, A. & Houkema, D. (2020, 1 februari). Als creatieve, hoogbewuste mensen vastlopen in het leven… Geraadpleegd van https://www.linkedin.com/pulse/als-creatieve-hoogbewuste-jongeren-vastlopen-het-leven-albert-kaput/ ©2020, Desirée Houkema

31/35

Bijlage 3 – Als creatieve, hoogbewuste mensen vastlopen in het leven…

Hij keek nadenkend en vroeg: “Die pijn die ik voelde, was toch wel echte pijn hè?” “Jazeker,“ zei ik, ”daar heb je flink last van gehad en de pijn die je voelde was echt. Ondanks dat sta je hier en kun je terecht trots op jezelf zijn, omdat je op eigen kracht uit je depressies bent gekomen. Weet je nog dat je midden in de winter in een t-shirt bij me kwam, omdat je je bekraste armen durfde te laten zien? Toen zei je dat je trots op jezelf was, omdat je het gevoel had dat je een verslaving had overwonnen”. Er kwam een glimlach om zijn mond. “Albert, zoals jij het uitlegt klinkt het best logisch, dus eigenlijk loop ik voor op hen?” “Dat is aan jou om te bepalen” zei ik: ”Het is jouw perspectief dat telt.” We lachten allebei en gingen elk weer onze eigen weg. Ik denk regelmatig terug aan dit gesprek met deze knul van 18 die al zo vroeg in zijn leven ernstig was vastgelopen in zijn zoektocht naar zingeving. Jongeren met een dergelijk hoog niveau van bewust-zijn, zijn erg zoekend om zichzelf in relatie tot hun omgeving te begrijpen. Dit soort gesprekken zijn voor hen veel eerder en vaker nodig om hier een breder perspectief op te krijgen. Om te leren begrijpen hoe zij zichzelf staande kunnen houden en bij zichzelf kunnen blijven in een wereld die hen vaak niet begrijpt.

De jongeren die ik begeleid, zijn vaak erg sensitief en hebben een scherp opmerkingsvermogen, waardoor zij goed in staat zijn inconsistenties en patronen waar te nemen. Zij beschikken over creatief (denk)vermogen, een hoog ontwikkelingspotentieel en (van nature) een sterke gedrevenheid bij wat hen interesseert. Deze kenmerken van begaafdheid vertaal ik in het contact met de jongeren (en hun ouders) meestal naar het begrip ‘hoogbewust-zijn’. De term (hoog)begaafdheid heeft op hen namelijk vaak een traumatiserend effect gehad, omdat hier vaak verwachtingen mee gepaard gaan die niet bij hen passen.  De 'word cloud' hiernaast is hierbij vaak een mooie ingang als gesprekstool om te verkennen wat herkend wordt

Wat kunnen we van deze jongeren leren? Wat vertellen hun verhalen ons? De afgelopen 20 jaar, waarin ik in mijn rol als coach met honderden creatieve, hoogbewuste jonge mensen veel gesprekken heb gevoerd, dringen bovenstaande vragen zich voortdurend aan mij op. Mijn inzicht in de levens van de jongeren en hun intense belevingswereld, is inmiddels enorm vergroot. Hoewel elk kind en elke context anders is, zijn er wel terugkerende patronen zichtbaar. Er is sprake van langdurige stress door de mismatch tussen henzelf en hun omgeving, soms al vanaf de kleuterfase. Dit heeft invloed op de ontwikkeling van hun zelfbeeld. Onbewust raken ze steeds meer van zichzelf vervreemd en er ontstaan identiteitsproblemen. Wanneer ze zich op een gegeven moment hiervan bewust worden, leidt dit tot een groot gevoel van machteloosheid en besef van eenzaamheid. Ze ervaren dat ze geen grip hebben op hun eigen leven, zijn teleurgesteld, voelen zich waardeloos en ervaren geen zingeving. Dan komt er een breekpunt. Vanuit boosheid en verdriet trekt de jongere zich terug, of slaat om zich heen. In beide gevallen ontstaat een "biografie breuk". Doorgaan op het pad dat tot dan toe is gelopen, is geen optie meer. ©2020, Desirée Houkema

32/35

Bijlage 3 – Als creatieve, hoogbewuste mensen vastlopen in het leven…

Ze lopen (tijdelijk) vast in hun ontwikkeling en vallen (soms) gedeeltelijk of geheel uit in het onderwijs. Dit gaat gepaard met een groot verlies van vertrouwen in zichzelf en in de mensen om hen heen. Een wantrouwen dat met veel moeite weer hersteld kan worden. Dit vraagt van de omgeving geduld, ruimte voor herstel en vertrouwen in het ontwikkelingspotentieel van de jongere. Dit proces moet zich in eigen tempo ontvouwen, zodat er weer een positief, reëel zelfbeeld en nieuw toekomstperspectief kan ontstaan. Dat onderwijs hierin een rol kan spelen, is niet vanzelfsprekend.

Wat vraagt dit in de coaching en begeleiding? Mijn begeleiding van deze jongeren is er altijd op gericht om hun zelfredzaamheid te vergroten. Tot dan toe is er onvoldoende in hun psychologische basisbehoeften aan relationele verbondenheid, autonomie en competentie tegemoet gekomen. Dit ervaren ze niet op een bewust niveau, maar uit zich in een gevoel van afnemende zelfwaardering en een laag zelfbeeld. Een niet te duiden gevoel van “anders zijn”, of eigenlijk “niet gezien en begrepen voelen in hun eigenheid”. Dit maakt veel van hen onzeker en degenen die juist sterk bij zichzelf wilden blijven, botsten steeds vaker met hun omgeving, net zolang tot ook zij onzeker werden over wie ze waren. Van de omgeving krijgen ze te horen dat er sprake is van faalangst of dat ze lui zijn en onderpresteren. Wat mij betreft, is dit een teken van een groot gebrek aan inzicht in wat er echt in deze jongeren afspeelt… en helaas iets wat ze ook over zichzelf zijn gaan denken alsof het bij hen hoort, omdat er zo over hen gesproken wordt. Als ik tijdens de coaching de relatie tussen (de)motivatie en psychologische basisbehoeften inzichtelijk maak, wordt voor hen duidelijk waar hun eenzaamheid, gevoelens van incompetent zijn en hun weerstand tegen “moeten”, vandaan komt. Dit komt voor hen dan (vaak voor het eerst) in een ander perspectief te staan.

Hierdoor zien zij zichzelf niet langer als enige “schuldige” aan de ellende waar in ze terecht zijn gekomen. Ze ontdekken dat dit het resultaat is van een complexe interactie met de omgeving. Context en relaties spelen hierin een belangrijke rol. Het is volgens mij essentieel om recht te doen aan deze complexiteit bij de zoektocht naar passende oplossingen en nieuwe ontwikkelingsmogelijkheden. Dat begint dus bij het veranderen van de context en investeren in relaties, in samenspraak met de jongeren.

Perspectief op ontwikkeling De afgelopen jaren heb ik, samen met Desirée Houkema, veel geïnvesteerd in het inzichtelijk maken van de essenties die een rol spelen in de begeleiding om weer tot een passend perspectief op ontwikkeling te komen. Een voorbeeld hiervan betreft de samenhang tussen (schoolgerelateerde) motivatie en de ervaren (mis)match in het voldoen aan de psychologische basisbehoeften. Welke oorzaken dragen hier aan bij, wat zijn de merkbare gevolgen en wat zijn aanknopingspunten voor een effectieve aanpak? Een overzicht van de inzichten op basis van onze expertise en jarenlange ervaring in het begeleiden van kinderen, jongeren en volwassen hebben we samengebracht in de matrix ‘Mate van ervaren mismatch’ (Houkema & Kaput, 2018), zie bijlage 4. Hoe groter de demotivatie/mismatch die jongeren ervaren, hoe groter de behoefte aan mensen die vanuit vertrouwen het contact met hen aan kunnen gaan, waardoor de jongere gezien en begrepen kan worden. Daarmee kan vervolgens de verbinding gemaakt worden met anderen die – naast de jongere zelf – mede investeren en verantwoordelijkheid nemen om weer passende ontwikkelingsmogelijkheden te creëren. ©2020, Desirée Houkema

33/35

Bijlage 3 – Als creatieve, hoogbewuste mensen vastlopen in het leven…

Door ontwikkeling centraal te stellen, wordt duidelijker hoe ouders en onderwijs- en/of zorgprofessionals bij kunnen dragen in dit complexe proces. Iemand die de jongeren begrijpt en bij kan staan in dit proces, zodat de omgeving hen ook beter begrijpt en ondersteunend kan zijn in het faciliteren van wat nodig is, is dan van groot belang.

Werk jij met creatieve, hoogbewuste jongeren en wil jij hierin meer betekenen? Dan is het jaarprogramma ‘HB in Ontwikkeling’ wellicht iets voor jou. Je vergroot hierin je eigen bewustzijn en je handelingsbekwaamheid in het werken met creatieve, hoogbewuste jongeren met een sterk ontwikkelingspotentieel die (dreigen) vast (te) lopen in hun ontwikkeling (met risico op uitval in het onderwijs).  Meer informatie over het jaarprogramma: ‘Hoogbewust in Ontwikkeling: Perspectief na vastlopen’  Actuele data zijn te vinden op: http://www.hb-in-ontwikkeling.nl/trainingen/hb-in-ontwikkeling

Downloads: • Matrix ‘Mate van ervaren mismatch’ (pdf)  zie ook bijlage 4 • Wordcloud ‘hoogbewustzijn’(pdf)  zie ook p. 14, 2e artikel » Bekijk de trailer met een korte impressie van het jaarprogramma ‘HB in Ontwikkeling’ op YouTube

©2020, Desirée Houkema

34/35

Bijlage 4 – Matrix ‘Mate van ervaren mismatch’

©2020, Desirée Houkema

35/35