Agendabundel

Gebiedsprocessen natuurinclusieve landbouw Gemeente Arnhem faciliteert haar agrariërs in de transitie naar natuurinclusieve landbouw. Momenteel worden in twee gebieden actief stappen gezet ten behoeve van natuurinclusieve landbouw en agrarisch natuur- en landschapsbeheer: in het gebied VeluwezoomIJssel en het gebied Arnhem-Noord. We werken in deze zogeheten gebiedsprocessen natuurinclusieve landbouw samen met de boeren, de provincie Gelderland en andere betrokken stakeholders, zoals ingenieursbureau Eelerwoude en het collectief BoerenNatuur Veluwe. Met de gebiedsprocessen natuurinclusieve landbouw geven we invulling aan de opgave om reguliere landbouwgronden om te vormen naar meer duurzame landbouw, zoals beschreven in de Groenvisie 2017-2035. Daarbij staat het verbeteren van de kwaliteit van de bodem, het vasthouden van water en het klimaatbestendig maken van het systeem voorop. Ook wordt ingezet op het verbeteren en versterken van de biodiversiteit. Daarnaast geven we invulling aan de ambitie om natuurinclusieve (stads)landbouw te stimuleren zoals verwoord in de Omgevingsvisie Arnhem 2040. Binnen deze gebiedsprocessen is een gezamenlijk plan opgesteld, een zogeheten gebiedsperspectief natuurinclusieve landbouw, om het natuurlijk landschap systeem te herstellen en concrete maatregelen te nemen om de biodiversiteit, bodem en waterhuishouding te verbeteren.

In navolging van deze gebiedsrapportages zijn voor deelnemende bedrijven natuurinclusieve bedrijfsplannen opgesteld met diverse scenario’s per bedrijf waarin stappen richting verduurzaming worden gezet.

Foto: Rob Borst

18

Missie 2. Experimenteerruimte bieden aan nieuwe vormen van duurzame landbouw en teelt van nieuwe gewassen. Huidige situatie / dit is wat we constateren De landbouw In Arnhem kenmerkt zich door 1.457 hectare aan grasland en groenvoedergewassen (zoals maïs), gevolgd door 444 hectare akkerbouw (denk aan granen, aardappelen, suikerbieten, peulvruchten en oliehoudende gewassen), 16 hectare tuinbouw open grond (teelt van groenten, fruit, bloemen, bomen en planten) en 8,5 hectare glastuinbouw (groenten). 7 In Arnhem zijn er 21 bedrijven met graasdieren zoals rundvee, melkvee, schapen, geiten en paarden) en 3 bedrijven met hokdieren (varkens).8 Op Rijk der Heide vindt een pilot strokenteelt plaats, een vorm van duurzame landbouw, die actief bijdraagt aan de kwaliteit en veerkracht van de natuurlijke omgeving. Bij strokenteelt worden op één perceel verschillende gewassen in stroken naast elkaar geteeld. Ieder gewas wordt specifiek beheerd, waarbij gewaskeuze en strookbreedte belangrijk zijn. De eerste resultaten bieden perspectief. Diverse (stads)landbouw-initiatieven in en rond Arnhem experimenteren met nieuwe vormen van landbouw en verdienmodellen. Denk daarbij aan hopteelt, voedselbossen, het introduceren van oude gewassen en vertical farming. Er is vraag naar nieuwe vormen van het verwerken en afzetten van regionale voedselproducten.

Denk hierbij aan gewassen en producten voor biobased bouwen/circulaire economie, eetbare stad/korte keten, textielindustrie en de eiwittransitie. Zo krijgen de waardeketens textiel en voedsel vanuit het beleidsveld circulaire economie (binnen de gemeente Arnhem) extra aandacht de komende jaren. Vanuit de Woondeal Arnhem-Nijmegen is de doelstelling om in 2025 25% circulair te bouwen, en in 2030 50%. Biobased materialen/grondstoffen zijn hiervoor noodzakelijk. Hierbij heeft de gemeente Arnhem een belangrijke rol in het mogelijk maken van lokale productie van biobased materialen.

Visie / zo zien we het voor ons Arnhem kent toekomstbestendige, natuurvriendelijke en bij het landschap passende (stads)landbouw met landschappelijke diversiteit, functionele agrobiodiversiteit en specifieke/streekeigen soorten. Er is diversiteit in agrarische bedrijven en bedrijfsvoeringen als motor voor een (stads)landbouw waar de natuur meetelt. Waar mogelijk wordt ingezet op multifunctionele landbouw, waarbij diensten worden geleverd aan de samenleving om zo te voorzien in een rendabel verdienmodel voor de boer. Denk hierbij aan agrarisch natuurbeheer, zorglandbouw, boerderijeducatie, boerderijwinkels/korte ketens, agrotoerisme/-recreatie en duurzame energieproductie. In Arnhem telen we gewassen die worden ingezet in de duurzame woonopgaven van de stad. In Arnhem zetten we in op het zoveel mogelijk sluiten van lokale circulaire korte ketens. In Arnhem werken we aan nieuwe vormen van verwerking en afzet van regionale voedselproducten, waaronder gewassen en producten voor biobased bouwen/circulaire economie, de eetbare stad/korte keten, de textielindustrie en de eiwittransitie.

19

Stikstof Arnhem is gelegen nabij Natura 2000 gebieden: de Veluwe en de Rijntakken. Deze gebieden zijn gevoelig voor overmatige stikstof in de vorm van stikstofdioxide (NO₂) en ammoniak (NHᴈ). Dit veroorzaakt verzuring van de bodem, afname van de kwaliteit van oppervlaktewater, afname van de vitaliteit van ecosystemen zoals heide en bossen en verlies van biodiversiteit. Ook de bodemdiversiteit lijdt onder overmatige stikstof, waardoor de bodem minder CO₂ vastlegt, minder goed water kan vasthouden en mineralen sneller uitspoelen. Binnen de gebiedsprocessen natuurinclusieve landbouw (zie tekstvak p.18) worden concrete maatregelen genomen om de biodiversiteit, bodem en waterhuishouding te verbeteren. Bij het opstellen van de individuele natuurinclusieve bedrijfsplannen worden, in afstemming met de agrariërs, ook scenario’s doorgerekend waarbij wordt gekeken naar de verkleining van de veestapel. Daarnaast kan de landbouw een deel van de oplossing vormen door bijvoorbeeld de teelt van stikstofbindende gewassen. Verder kijken we samen met de agrariërs naar de mate en vorm van bemesting en bodemverbetering van de landbouwgronden. De stikstofuitstoot en stikstofneerslag in Arnhem is niet alleen afkomstig uit de landbouwsector, maar ook uit andere sectoren zoals industrie en mobiliteit (verkeer), zowel binnen als buiten de gemeentegrenzen.

Oplossingen vinden is een gedeelde verantwoordelijkheid, die uiteindelijk gevonden moeten worden in samenwerking met al de bovengenoemde sectoren. Met de aanstaande Arnhemse Stikstofscan (Stikstofagenda) geeft de gemeente Arnhem een samenhangend overzicht van al het beleid dat de gemeente Arnhem uitvoert om de stikstofproblematiek te benaderen. We houden daarbij rekening met beleid en regelgeving vanuit de Rijksoverheid en Provincie (bevoegd gezag Wet natuurbescherming), waaronder de recente kaderstelling zonering stikstof.

Foto: Beeldbank Arnhem, Fotograaf Leslie Goedhart

20

Missie 3. Boeren en tuinders waarderen voor de maatschappelijke ecosysteem diensten die zij leveren. Huidige situatie / dit is wat we constateren In Nederland staan de biodiversiteit, waterkwaliteit en het bodemleven onder druk. Zo ook in Arnhem. Ook de biodiversiteit op het agrarisch bedrijf (agro-biodiversiteit) neemt af. Het verdienmodel van veel agrariërs staat onder druk. Zo is het aantal agrarische ondernemers de afgelopen tien jaar gehalveerd. In 2023 waren er 29 agrariërs actief in de gemeente Arnhem. Boeren en tuinders kunnen en willen ecosysteemdiensten leveren zoals landschapsbeheer, het vergroten van waterkwaliteit, een gezonde bodem en biodiversiteit, indien daar (net als voor natuurbeheerders) ook een vergoeding tegenover staat. Agrariërs in het buitengebied maken gebruik van pakketten met maatregelen ten aanzien van agrarisch natuur- en landschapsbeheer (ANLb). Hierbij valt te denken aan inrichtingsmaatregelen zoals het toepassen van één- of meerjarige kruidenrijke akkerranden, de aanleg van wintervoedselakkers, bodemverbetering en hakhoutbeheer (houtwallen/singels).

Visie / zo zien we het voor ons We koesteren de huidige boeren en tuinders en bieden perspectief voor toekomstige generaties. Er zijn natuurinclusieve verdienmodellen voor de boer. Het leveren van maatschappelijke ecosysteemdiensten zoals landschapsbeheer, het vergroten van waterkwaliteit, een gezonde bodem en biodiversiteit wordt waar mogelijk vergoed. “De beste buur van de natuur, is een boer die rekening houdt met de natuur.” aldus Martin Scholten, tijdens de aanschuiftafel Natuurinclusieve Landbouw.

Missie 4. Bewustwording en dialoog over natuurinclusieve landbouw groeit onder gebruikers van landbouwgronden. Huidige situatie / dit is wat we constateren Het is voor veel mensen onduidelijk wat natuurinclusieve landbouw inhoudt. Zie tekstvak Duurzame uitgifte van gronden p. 22, welke voorwaarden Arnhem daaraan stelt. Het is nog niet duidelijk waar we wat betreft natuurinclusieve landbouw nu staan in Arnhem. Welke maatregelen worden er bijvoorbeeld al op de (stads)landbouwbedrijven genomen? Het is nog niet duidelijk op welke wijze natuurinclusieve landbouw kan worden gecontroleerd (in tegenstelling tot biologische landbouw). Wanneer doe je het goed? Er is behoefte en noodzaak tot kennisdeling en ervaringsuitwisseling (bij zowel stadslandbouw initiatieven binnenstedelijk als in het buitengebied)

Visie / zo zien we het voor ons Landbouw, natuur en voedsel zijn waardevol en onlosmakelijk met elkaar verbonden. Eigenaren/verpachters en beheerders/gebruikers/pachters van gronden leren van elkaar, met respect voor ieders rol en professie. Arnhem monitort en evalueert natuurinclusieve landbouw. We bieden educatie over (stads)landbouw die rekening houdt met de natuur die er is en natuur die hoort bij het land(schap).

21

Duurzame uitgifte van gronden Bij toekomstige openbare aanbesteding en publicaties voor de uitgifte van gronden (in de vorm van bruikleen, huur of pacht), maken we gebruik van een beleidskader met selectiecriteria aan de hand waarvan we toekomstige beheerders selecteren. Criteria waar onder meer op getoetst wordt, zijn de volgende onderwerpen: bestrijdingsmiddelen, biodiversiteit, bodemkwaliteit en bodemverbetering, afval/circulariteit en dierenwelzijn. Ook wordt gekeken naar de mate waarin een initiatiefnemer/ondernemer affiniteit en binding heeft met Arnhem en/of de regio en bijdraagt aan lokale/regionale afzet, de korte keten landbouw en de lokale economie. Verder wordt beoordeeld in hoeverre er maatschappelijke meerwaarde wordt gecreëerd en er sprake is van een lange termijn visie. In nieuwe pacht-, huur- en/of bruikleenovereenkomsten worden randvoorwaarden ten aanzien van natuurinclusieve landbouw opgenomen. Voorbeelden van dergelijke randvoorwaarden zijn onder meer: minder tot geen drijfmest; minder tot geen kunstmest en chemische bestrijdingsmiddelen; geen gebruik van glyfosaat; minimale beregening en wateronttrekking; grondbewerking met weinig structuurschade. De mate van randvoorwaarden verschilt per overeenkomst, afhankelijk van de context.

Landbouwpercelen kunnen onderling immers sterk van elkaar verschillen, kijkend naar bijvoorbeeld het type landschap, type bodem en mate van gebruik en beheer. Per locatie wordt beoordeeld welk type gebruik/beheer en welke specifieke randvoorwaarden gewenst zijn, rekening houdend met de context. Kortom, het betreft maatwerk.

Foto: Rob Borst

22

5. Eiwittransitie De eiwittransitie, of beter gezegd het herstel van de eiwitbalans binnen diëten en voedingspatronen, levert een belangrijke bijdrage aan duurzame productie en consumptie in Arnhem. Met het begrip transitie bedoelen we een impactvolle verandering naar een nieuwe gewenste werkelijkheid, het nieuwe normaal. Het nieuwe normaal is een gezonde balans van productie en consumptie van eiwitten, richting meer plantaardige eiwitten en minder, maar hoogwaardige, dierlijke eiwitten. Eiwit is een voedingsstof en bouwstof, te verkrijgen uit dierlijke en plantaardige bronnen.

Plantaardige eiwitten zijn afkomstig van planten en gewassen, die op hun beurt goed zijn voor de bodem. Eiwitrijke gewassen zijn namelijk een belangrijke bodemverrijker en stikstofbinder. Hoogwaardige dierlijke eiwitten zijn afkomstig van nutsdieren die worden gehouden met zo veel mogelijk ruimte voor hun natuurlijke leefgedrag. Zoals buiten zijn, geschikte natuurlijke voeding, leven met de seizoenen, rassen houden die van nature levensvatbaar zijn en geen chronisch antibioticagebruik. Een gezond dier draagt ook bij aan het beperken van gezondheidsrisico’s voor de mens. Voor een gezonde eiwitbalans zouden we in Nederland gemiddeld ook minder eiwitten kunnen eten.

DOEL : In Arnhem stimuleren we een gezonde eiwitbalans, richting meer plantaardige eiwitproductie en -consumptie Missie 1. Er zijn lokaal geteelde, eiwitrijke en plantaardige producten/gewassen beschikbaar voor humane consumptie. Huidige situatie / dit is wat we constateren Op Rijk der Heide loopt een pilot van plantaardige strokenteelt met o.a. boekweit teelt. In het Spijkerkwartier worden oesterzwammen circulair geteeld op koffiedik door Spijkerzwam. Rondom Arnhem wordt door het bedrijf “Lekker Lupine” lupine, een peulvrucht, geteeld. Er is sprake van een landelijke samenwerking in de producentenorganisatie “de eiwitboeren van Nederland”. Er is sprake van een landelijke samenwerking van ketenpartijen in de “Bean Deal”, officieel de Green Deal Eiwitrijke Gewassen. Het doel is opschaling van de Nederlandse teelt en verwerking van eiwitrijke gewassen, primair bestemd voor humane consumptie.

Op de landbouwgronden van de Kemperheide worden klaver/luzerne mengsels verbouwd voor veevoeder. Klaver en luzerne zijn allebei eiwitrijke gewassen, die hier de gangbare snijmaïs vervangen. Visie / zo zien we het voor ons Op de (stads)landbouwgronden in en om Arnhem worden meer plantaardige eiwitrijke gewassen geteeld. Daar waar haalbaar en wenselijk, zetten we in op een verschuiving naar tenminste 50% plantaardige teelt op beschikbare gronden. Het doel is dat deze plantaardige teelt geschikt is voor humane consumptie en de lokale afzetmarkt. 23

Missie 2. Telers, makers en aanbieders van plantaardige producten ervaren een aantrekkelijk ondernemersklimaat. Huidige situatie / dit is wat we constateren In Arnhem wordt lokaal graan tot onder andere ambachtelijk desembrood verwerkt, door Bakkerista. In Arnhem worden met behulp van lokale granen meerdere lokale biertjes gebrouwen, denk aan Graangeluk, Brouwerij Durs, Gerst van Freek etc. In de omgeving Arnhem verwerkt Baltussen Conserven in Driel peulvruchten van Nederlandse bodem. In Arnhem zien we een afwezigheid van een ondernemersvereniging gericht op het stimuleren van plantaardige eiwit productie en consumptie. Er is momenteel onvoldoende kennis, netwerk en inzicht in verwerkingsen afzetmogelijkheden van lokaal geteelde eiwitrijke gewassen. Landelijk dragen initiatieven binnen de Bean Deal, een onderdeel van de nationale eiwitstrategie, bij aan een meer plantaardige eiwitketen door het: verhogen van Europese eiwit zelfvoorzienendheid;

verbetering van bodemvruchtbaarheid; bevorderen van duurzame landbouwpraktijken; bijdrage aan milieuvoordelen door vermindering van o.a. uitstoot broeikasgassen, landgebruik, verzuring, vermesting en watergebruik ten opzichte van níet plantaardige teelten/landgebruik voor humane consumptie; bijdrage aan gezondheidsvoordelen bij een gevarieerd eetpatroon door de consument. Visie / zo zien we het voor ons We investeren in Arnhem in het realiseren van een vruchtbare samenwerking tussen telers, makers en aanbieders van plantaardige eiwitrijke producten. Zodat lokaal geteelde producten hun weg vinden naar de (lokale) afzetmarkt waarin de bewuste consument kiest voor een meer plantaardig eetpatroon.

Missie 3. Bewustwording over het belang van een meer plantaardig eetpatroon groeit onder consumenten. Huidige situatie / dit is wat we constateren In Arnhem ontbreekt een gezamenlijke inzet tot het stimuleren van een meer plantaardig eetpatroon bij inwoners en gebruikers van de voedselomgeving. 9 Landelijk: uit gedragsinterventies en nationale ambities is gebleken dat slechts een klein deel van de inwoners bewuste keuzes maakt over hun eigen eetpatroon en de rol van plantaardige eiwitten daarin. Landelijk zijn er diverse bewustwordingscampagnes gericht op een meer plantaardig eetpatroon.

Visie / zo zien we het voor ons We helpen zoveel mogelijk consumenten in Arnhem naar een gezond en meer plantaardig eetpatroon, deze omvat: voldoende variatie, ook bij eiwitten van plantaardige bron; bewust gebruik van bewerkte levensmiddelen; meer groenten, peulvruchten, paddenstoelen en noten als vervanger van vlees, vis of zuivel, niet alleen ‘voor erbij’; lokaal voedsel, waarbij het bekend is waar dit vandaan komt.

24

Missie 4. Er is een groei in het plantaardige aanbod in de voedselomgeving. Huidige situatie / dit is wat we constateren De gemeente Arnhem heeft deelgenomen aan het programma Gelderland van Morgen, met als belangrijkste veranderingen: het voedselaanbod is verduurzaamd; er staan meer plantaardige gerechten op het menu; voedselverspilling is verminderd; er wordt meer aandacht besteed aan bewustwording rond het voedselaanbod. Bij lunches of diners die de gemeente Arnhem organiseert, is veganistisch eten het uitgangspunt. Toepassing van ‘Carnivoor? Geef het door!’ - plantaardig is de sociale norm. Visie / zo zien we het voor ons We zorgen samen met de voedsel aanbieders in Arnhem voor een gezonde voedselomgeving waarin een plantaardige voedselkeuze makkelijk en normaal wordt. De gemeente Arnhem hanteert de volgende inkoopvoorwaarden voor inkoop van eten en drinken, op basis van een ingroeimodel met als doel te realiseren in 2030: 67% van de ingekochte producten zijn volledig plantaardig en/of rijk aan plantaardig eiwitten; 33% van de ingekochte producten bevatten en/of zijn volledig dierlijk en/of rijk aan 10 dierlijke eiwitten. Aan de dierlijke eiwitten worden voorwaarden gesteld gericht op dierenwelzijn en gezondheid.

Foto: Michel Lammerse

25

6. Duurzame Consumptie Het vierde thema waar Arnhem aan wil werken, is duurzame consumptie van voedsel. Duurzame consumptie is de bewuste consumptie van voeding waarbij de nadruk ligt op het minimaliseren van de milieu-impact en het bevorderen van gezondheid en welzijn. Dit omvat het kiezen voor seizoensgebonden, lokale, plantaardige producten en het vermijden van (voedsel)verspilling. Duurzame consumptie streeft ook naar de toegankelijkheid van gezond voedsel voor alle consumenten waarbij betaalbaarheid een belangrijk onderdeel is. Kortom, een thema dat ons allemaal raakt.

DOEL : In Arnhem eten inwoners duurzaam en gezond Missie 1. Een goede maaltijd is voor iedereen toegankelijk Huidige situatie / dit is wat we constateren Niet iedereen in Arnhem heeft toegang tot gezond voedsel. De verschillen zijn groot en onderzoek wijst uit dat mensen in een kwetsbare sociale economische positie een slechtere gezondheid hebben dan mensen met een hoger inkomen en/of opleiding. Dit kan tot grote fysieke, mentale en sociale problemen leiden.11 In Arnhem leven tienduizenden mensen in armoede, of net op de armoedegrens. 6,7% van de inwoners hebben in 2024 een bijstandsuitkering.12 Voor inwoners met een lager inkomen is gezond eten soms te duur of te ingewikkeld. Zij eten bijvoorbeeld te weinig verse groente, fruit en vezels, en juist veel bewerkt voedsel, vet en suiker. Het vraagt om een vertrouwensrelatie om deze groep te bereiken. Stadslandbouw initiatieven vergroten de toegang tot voldoende en 13 gezond eten voor mensen met lage- en middeninkomens.

Binnen het Nationaal Programma Arnhem-Oost (NPAO) loopt momenteel een aanpak rondom het aanbieden van gezonde schoolmaaltijden op vijf scholen waar dat hard nodig is. Bij deze schoolmaaltijden wordt zoveel mogelijk uitgegaan van de inzet van lokale leveranciers. Het afgelopen jaar zijn meerdere scholen in heel Arnhem gestart met het aanbieden van schoolmaaltijden, vanwege de beschikbare middelen in de rijksregeling. In de nieuwe Rijksbegroting wordt wederom geld gereserveerd voor schoolmaaltijden. Visie / zo zien we het voor ons Iedere Arnhemmer heeft dagelijks recht op een betaalbare en gezonde maaltijd. De gezonde maaltijden en verse producten aan kwetsbare mensen worden op voor hen bekende locaties in de wijk aangeboden (zoals buurtcentra, scholen, de Voedselbank, standplaatsen van de Blauwe Tomaat, etc.) in samenwerking met professionals in de wijk (zoals wijkmanagers en buddy’s, scholen en (sport)verenigingen).

26

Missie 2. Het wordt makkelijker om een gezonde keuze in de voedselomgeving te maken Huidige situatie / dit is wat we constateren In Arnhem had 49% van de mensen overgewicht in 2022, waarvan 17% 14 ernstig overgewicht heeft (vergelijkbaar met de rest van Nederland). Een belangrijke oorzaak voor een ongezonde leefstijl is een ongezonde 15 voedselomgeving. Denk bijvoorbeeld aan het aanbod van fastfood in de buurt van scholen, weinig beschikbaarheid van verse groente of reclame voor ongezond eten in de openbare ruimte. Er is steeds meer ongezond voedselaanbod; 80% van de producten in de supermarkt past niet in de Schijf van Vijf. Ons gezondheidsbeleid streeft ernaar dat de gezonde keuze de makkelijkste keuze is, vooral voor kinderen en jongeren. Educatie over voedselproductie/moestuinles en gezonde voeding leiden tot hogere groente- en fruitconsumptie. Het bevordert interesse in het eten van groenten en fruit op lange termijn. Door natuur- en milieueducatie (van o.a. Natuurcentrum Arnhem) en programma's zoals Jong Leren Eten leren kinderen van jongs af aan over thema’s als natuur en duurzaamheid. Steeds meer basisscholen zijn in meer of mindere mate bezig met voedseleducatie. Denk aan het programma Arnhemse Aanpak Schoolmoestuinen (AAS) en het lesprogramma Smaaklessen.

Visie / zo zien we het voor ons We streven in Arnhem naar een gezonde voedselomgeving. Daarbij is het belangrijk dat iedereen mee kan doen. Gezonde keuzes worden de makkelijke keuzes. Hierbij werken we met het begrip ‘positieve gezondheid’, waarbij we vanuit een brede invalshoek naar gezondheid kijken en de nadruk leggen op het bevorderen van eigen regie en veerkracht van mensen. Een gezonde leefstijl, psychische gezondheid, meedoen in de samenleving en zelfredzaamheid zijn daarbij belangrijk. Zo zien we samen koken en eten als een belangrijke manier om te leren over gezond voedsel, om mensen te ontmoeten en om actief te worden in de maatschappij. We zetten dus breed in om de voedselomgeving gezonder te maken. Van gezonder voedselaanbod buiten de deur tot eetbaar groen in de openbare ruimte. Educatie vormt een belangrijk middel om duurzame consumptie van voedsel beter in Arnhem te verankeren. Om een blijvende verandering te stimuleren is het belangrijk om al van jongs af aan te beginnen met educatie op het gebied van voeding en gezondheid.

Foto’s:VTV Arnhem Braamberg, Fotograaf Benjamin Nazareth

27

Missie 3. Inwoners eten meer voedsel van dichtbij Huidige situatie / dit is wat we constateren Voedselketens tussen producent en consument zijn vandaag de dag vaak lang. Voedsel legt vaak vele kilometers af, waarbij grote hoeveelheden CO₂ worden uitgestoten, voordat het op ons bord ligt. Een gemiddelde maaltijd 16 legt 35.000 km af. Mensen vervreemden van hun eten. Men weet niet meer wie, hoe en waar hun voedsel verbouwd wordt. Laat staan wat de eerlijke prijs van het eten daadwerkelijk is. Regionaal geteelde producten zijn over het algemeen niet makkelijk beschikbaar voor de stedeling. Daarentegen zijn er unieke Arnhemse bedrijven die al lange tijd actief zijn in de korte voedselketen doordat zij produceren voor de lokale markt (zoals Horsterhof, GraanGeluk, ArnhemAngus, PuurLand, IJsseloord, Peeze) of producten uit de regio afnemen (Estée Strooker, Foodvia, Bakkerista, Pickle the wickle, etc.). De vraag naar voedsel van dichtbij groeit. Dit uit zich onder meer in groeiende wachtlijsten bij volkstuincomplexen en CSA’s, alsmede de overdadige wildpluk (van o.a. paddenstoelen en kastanjes) in de bossen en parken van Arnhem.

Visie / zo zien we het voor ons Een regionale en duurzame voedselketen tussen boeren en burgers, producenten en afnemers, die bijdragen aan het sluiten van voedselkringlopen. Ondersteund door een fijnmazige, groene stadsdistributie en (kleinschalige) verwerkingslocaties. We streven ernaar om in Arnhem 15% van het voedsel uit de eigen regio te voorzien, door de zichtbaarheid, het dagelijkse gemak en de beschikbaarheid van lokaal voedsel te vergroten. Op dit moment bedraagt het percentage 4-5% dat we dagelijks uit de regio consumeren.

28

Missie 4. Inwoners, bedrijven en organisaties verspillen minder voedsel Huidige situatie / dit is wat we constateren Ongeveer een derde van al het voedsel op de wereld bereikt nooit iemands maag. Voedselverlies/-verspilling is dus een groot probleem, vanuit het oogpunt van voedselzekerheid, maar ook vanuit duurzaamheid. Bij voedselproductie komt veel water- en energieverbruik kijken, net als CO₂uitstoot. Door het voedsel dan niet op te eten, is dit allemaal voor niets geweest. In veel delen van de keten gaat voedsel verloren: bij de boer, de opslag, vervoer, de winkels en de horeca. Maar het grootste deel verspilt de 17 consument thuis. Hoewel huishoudens de afgelopen jaren iets minder verspillen, is de totale voedselverspilling nauwelijks minder geworden. Gemiddeld gooit een huishouden 35 kilo eten per jaar weg. Wereldwijd wordt ongeveer 30% van al het voedsel weggegooid. In 18 Nederland is dat ongeveer 25%. In 2022 was de gemiddelde verspilling van vast voedsel bij de Nederlandse consument thuis 33,4 kg per persoon per 19 jaar. Dit is 8,9% van de totaal gekochte hoeveelheid voedsel. De Verenigde Naties willen in 2030 de wereldwijde voedselverspilling terugdringen met 50% ten opzichte van het referentiejaar 2015. Ook de Europese Unie en Nederland geven aan dat ze de helft minder voedsel willen verspillen. Dit vraagt om een vertaling van beleid en actie op gemeentelijk niveau.

Foto: Rinus Baak

In Arnhem wordt de horeca aangemoedigd om stappen te zetten naar minder voedselverspilling en een meer plantaardig menu. Ook gemeente Arnhem zet in op verduurzaming van het bedrijfsrestaurant. Met Appèl is in februari 2022 een cateraar gevonden met dezelfde duurzame ambities om voedselverspilling terug te dringen en meer plantaardige eiwitten te gebruiken in het menu. Visie / zo zien we het voor ons Bedrijven, organisaties en inwoners zijn zich bewust van hun voedselverspilling en weten welke maatregelen ze kunnen nemen om hun afval te reduceren. De gemeente Arnhem gaat voedselverspilling binnen de eigen organisatie tegen. In 2023 heeft ze 61% minder voedsel verspilt in haar bedrijfskantine, door deelname aan het project Gelderland van Morgen. (Dit leidde tot een besparing van €4.155 per jaar.) Gestreefd wordt om geen voedsel te verspillen en reststromen te benutten.

29

7. Totstandkoming visie | Arnhem denkt mee Bij het maken van deze visie was de inbreng van Arnhemmers van cruciaal belang. Voedsel raakt ons immers allemaal. We hebben inwoners op verschillende manieren weten te betrekken. Het startpunt vormde het door het college vastgestelde plan van aanpak, inclusief participatietraject. Zie Raadsbrief en Plan van Aanpak. Om vervolgens burgers, bedrijven/ organisaties en bestuurders van de stad te raadplegen via: 1. Gethematiseerde bijeenkomsten, ook wel aanschuiftafels genoemd; 2. Verdiepende interviews in de wijken; 3. Een excursie (voedselsafari) langs praktijkvoorbeelden met raadsleden en fractievolgers; 4. Een online enquête via het Digipanel van Arnhem.

Aanschuiftafels In vier bijeenkomsten hebben circa honderd belanghebbenden meegedacht over de thema’s stadslandbouw, natuurinclusieve landbouw, eiwittransitie en duurzame consumptie. Onder de belanghebbenden bevonden zich talrijke initiatiefnemers en vrijwilligers op het gebied van stadslandbouw en voedsel, agrarische ondernemers, horecaondernemers, professionals op het gebied van natuureducatie, wetenschappers, ambtenaren, (beleids)makers, politici en geïnteresseerde inwoners.

In de bijlage Participatie is een overzicht van alle vertegenwoordigde partijen toegevoegd.

Foto: Rinus Baak

30

Welke route nemen we naar meer natuurinclusieve landbouw in Arnhem?

Essentie aanschuiftafels Aanschuiftafel Stadslandbouw Koester de diversiteit aan initiatieven die de stad rijk is. Een initiatief is levensvatbaar als er kartrekkers zijn, deelnemers/klanten, grond en kennis. Biedt letterlijk meer ruimte voor stadslandbouw. Volkstuinen kennen lange wachtlijsten. De grond is schaars. Wees creatief. Denk bijvoorbeeld al aan de tekentafel mee over eetbaar groen in de (nieuwe) wijk. Overweeg een aparte ‘stadslandbouw’ bestemming. Wat je waar doet is maatwerk. Vergroot de meerwaarde en erkenning van stadslandbouw en de toegevoegde waarde op natuur en biodiversiteit, sociale cohesie, gezondheid en welzijn, klimaat en economie. Natuurlijk kunnen we niet al het voedsel voor onze inwoners in de stad verbouwen. Combineer kleine wijkgerichte initiatieven met meer grootschalige landbouw in het buitengebied. Zoek verbinding met het ommeland. Creëer meer verkoopplekken in de stad voor producten uit de regio. Werk aan waardering, bekendheid en vindbaarheid.

Foto: Rinus Baak

Wat kunnen we doen om duurzamer en gezonder te eten in Arnhem?

Foto: Rinus Baak

Aanschuiftafel Natuurinclusieve landbouw Arnhem heeft een unieke positie met haar grote natuurgebieden en vruchtbare landbouwgronden. “De beste buur van de natuur, is dan ook een boer die rekening houdt met de natuur.” “Bundel krachten in een gebiedsgedreven aanpak. Geef ruimte voor een ieder om dit op een eigen wijze invulling te geven”, aldus Martin Scholten, strategisch adviseur Wageningen UR en lid commissie-Remkes. “Diversiteit in bedrijven en bedrijfsvoeringen als motor voor een (stads)landbouw die rekening houdt met de natuur.” De deelnemers aan de aanschuiftafel waren het er unaniem over eens dat de boeren en tuinders er niet alleen voor moeten staan in de omschakelen naar een meer natuurinclusieve manier van landbouw. De samenleving heeft hier ook een rol in. Laten we boeren waarderen voor de maatschappelijke diensten die zij leveren. Stimuleer elkaar op een positieve wijze. Geef experimenteerruimte en (ontwikkel)tijd. Stel pachtgronden langdurig beschikbaar. Verder valt het op dat het niet voor iedereen duidelijk is wat onder natuurinclusieve landbouw wordt verstaan. Wat is de huidige stand van zaken in Arnhem? En wanneer voldoen we er met z’n allen aan?

31

Hoe realiseren we een gezonde eiwitbalans in Arnhem?

Aanschuiftafel Duurzame consumptie Foto: Rinus Baak

Foto: Michel Lammerse

Aanschuiftafel Eiwittransitie “We zitten in de roaring twenties van de eiwittransitie”, zei nationale eiwitcommissaris Jeroen Willemsen tijdens de derde aanschuiftafel. “De vleesconsumptie daalt, prijzen van plantaardige alternatieven en vlees liggen steeds dichter bij elkaar. Plantaardig is steeds vaker goedkoper en ook supermarkten accepteren lagere marges zodat de omzet stijgt. Een volgende stap is nu minder import van plantaardige eiwitten en méér regionale productie.” Terwijl buiten de regen losbarstte, buitelden binnen de ideeën over elkaar heen: “Telers zijn gebaat bij lange termijn afspraken waarbij aanbod en afzet van plantaardige eiwitten gegarandeerd zijn. De gemeente kan daar een rol in spelen door bijvoorbeeld een transitievergoeding te bieden voor omschakeling. Of deals te sluiten waarbij publieke aanbestedingen of subsidies gekoppeld worden aan doelstellingen voor plantaardig aanbod, bijvoorbeeld bij festivals, in ziekenhuizen, scholen, sportkantines, dierentuinen of musea.” Ook kan de gemeente veel betekenen in marketing: Door lokale ondernemers een podium te bieden en te belonen, geef je ze een zetje in de rug. Ook is het belangrijk kennisuitwisseling te stimuleren tussen groene ondernemers en netwerken te bouwen.

Wellicht kan Arnhem werk maken van een rem op fastfoodketens en door samen op te trekken met buurtgemeentes? En wie weet een meerjarige campagne om plantaardig te stimuleren? Ook challenges in wijken werken goed. “Om inwoners mee te krijgen is het belangrijk dat je ze iets geeft, niet iets afneemt”. En hoe mooi zou het zijn om voedselbeleid te koppelen aan bijvoorbeeld armoedebeleid, of interculturele uitwisseling? Er valt bijvoorbeeld op plantaardig gebied nog veel te leren van bijvoorbeeld de Marokkaanse of Indiase keuken.

Hoe verbouwen we samen meer voedsel in en voor de stad?

“Organiseer een laagdrempelig foodfestival in Arnhem, dat rondreist door verschillende wijken”. “Zoek de verbinding met het achterland, bijvoorbeeld de Achterhoek”. “Waardeer wat er al aan initiatieven is in de stad Arnhem, vergroot de zichtbaarheid ervan en laat de diversiteit zien”. “Faciliteer de Arnhemse voedselbeweging, en zoek vooral de verbinding met allerlei groepen in de stad”. “Stel een helder doel, bijvoorbeeld 20% lokaal voedsel binnen 10 jaar”. “Maak een lokaal keurmerk en werk met een lokale munt, zodat er een lokale voedseleconomie ontstaat.” ‘Voedsel verbindt’ was misschien wel de meest gehoorde term op deze levendige avond, waarvan het thema ‘duurzame consumptie’ was. Met de term duurzaam werd gelijk korte metten gemaakt. Te abstract, te technisch ook. Kijk liever naar de waarden van ons eten. Begrippen als vertrouwen, zuiverheid, wederkerigheid, verantwoordelijkheid en liefde zorgen voor verandering van ons voedselsysteem. Opmerkelijk was de wens van álle aanwezigen om te gaan werken met de enorme hoeveelheid voedselinitiatieven die Arnhem al rijk is. Maak ze zichtbaar, steun ze, zorg voor educatie over voedsel. Maar ga geen nieuwe initiatieven starten. En zoek vooral verbinding met de enorme culturele diversiteit binnen de Arnhemse bevolking. Of je nu in Presikhaaf woont, in Geitenkamp of in de Burgemeesterswijk, voedsel is van ons allemaal.

32

Wat viel nog meer op? Een hoge respons onder de 150 stadslandbouwinitiatieven; Deelnemers hadden veelal een professionele/zakelijke achtergrond, aanverwant aan de thema’s; Kenmerken: pioniers in het veld, reeds overtuigd van het belang van voedsel voor de stad; verschillende manieren waarop daaraan gewerkt wordt; m/v redelijk evenredig verdeeld; deelnemers in de leeftijdscategorie werkend en/of vrijwilliger (indicatie 25-70); geletterd en midden/hoog opgeleid; veelal wit en van Westerse (Nederlandse) afkomst; Ongeveer een kwart van de deelnemers nam aan 2 of meerdere tafels deel; Tijdens alle tafels waren vertegenwoordigers van de gemeente Arnhem aanwezig; De bredere thema’s over stadslandbouw en duurzame consumptie konden rekenen op een hoge opkomst. De opkomst was lager bij tafels met de meer specifieke thema’s zoals natuurinclusieve landbouw en eiwittransitie.

Foto: Rinus Baak

33

Geluiden uit de wijk Naast de input van deelnemers aan de aanschuiftafels, wilden we ook graag de stem horen van kwetsbare doelgroepen in de wijken zelf. Inwoners die we als gemeente niet vanzelfsprekend bereiken, maar wiens meningen en ervaringen heel waardevol zijn. Om een breder geluid te horen over de toekomst van ons voedsel zijn we actief de wijk in gegaan. Zo schoven we aan bij diverse (burger)initiatieven in Rijkerswoerd, Malburgen, Presikhaaf en Geitenkamp om input op te halen. Hierbij de belangrijkste inzichten en aanbevelingen:

Inzichten Vlindertuin in Geitenkamp Presikhaaf University in Presikhaaf

Veel gezinnen/bewoners kunnen via scholen, sportverenigingen maar ook wijkmanagers en buddy’s bereikt worden. Vers eten is duur. Veel mensen die op een flat wonen willen meer zelfvoorzienend worden in het verbouwen van hun groenten en kruiden. Bij nieuwe Nederlanders is deze kennis vaak nog aanwezig. De gelegenheid is er alleen niet. Vegetarisch en vegan eten leeft niet echt onder jongeren. Wel zijn ze meer bewust over het tegengaan van voedselverspilling (via Too good to go, de Blauwe Tomaat en tweede leven brood van Bakkerij Hilvers) en gezond eten (belang van ontbijten, fruit, water in plaats van frisdrank, snacks, intake van calorieën).

Foto: Vlindertuin Geitenkamp, Fotograaf Herman KleinJan

Een tuin polariseert niet. Men verschilt misschien onderling van mening, maar men luistert wel naar elkaar en voert uiteindelijk een gezamenlijke strijd tegen de slakken. Het sociale en verbindende karakter van de tuin is misschien wel de belangrijkste meerwaarde: Aansluiting bij het normale leven vinden, samen bezig zijn, nieuwe mensen ontmoeten. Veel mensen in de wijk kiezen voor bestrating omdat een tuin ook een zorg is. De Vlindertuin wordt zo biologisch mogelijk beheerd. Er worden geen pesticiden toegepast. Eiwittransitie? De eerste stap is om groenten überhaupt te leren kennen, gebruiken en smaken. Dan kleine gebaren als recepten uitwisselen en groenten tasjes uitdelen. 34

Stadslandbouw Mooieweg in Rijkerswoerd

De problemen in Malburgen (met 70 nationaliteiten en armste postcodegebied van Nederland) zijn te groot voor duurzaam en gezond eten. Meer biologisch en plantaardig eten zijn geen thema’s. Als je je niet goed voelt, doe je niks. Je gaat slecht voor jezelf zorgen. Je kiest voor eten dat geluksgevoel geeft (vet, zout & suiker) en geen moeite kost (kant-en-klaar, ultrabewerkt voedsel). Je leeft niet, je bent aan het overleven. Creëer perspectief voor alleenstaanden en armen. Dus help mensen aan het (vrijwilligers)werk. Leer de Nederlandse taal. Stimuleer om uit huis te komen. Doe wat nodig is zodat de gemeenschap op eigen kracht gezond wordt. Faciliteer en ondersteun mensen om het zelf te doen. Werk samen met professionals die in de wijk actief zijn. Via hen bereik je de gemeenschap. Foto: Huis vóór de Wijk in Malburgen

Foto: Stadslandbouw Mooieweg, Fotograaf Herman KleinJan

Mensen doen hier vrijwilligerswerk om iets terug te doen voor de Nederlandse maatschappij; De belangrijkste redenen om zelf voedsel te verbouwen: buiten zijn, met je handen werken, je ziet dingen groeien, nieuwe contacten maken, kennismaken met nieuwe gewassen. Er is veel belangstelling voor meer exotische (en onbespoten) gewassen zoals sopropo, okra, kousenband, kardoen en munt die mensen herkennen uit hun jeugd en normaliter alleen in de toko te koop zijn. Op de stadsmoestuinen gebruikt men geen kunstmest en chemische gewasbeschermingsmiddelen. Men voert discussie over hoe de grond te bewerken (wel of niet ploegen), hoe grond te voeden (bokashi?) en wat te doen tegen de slakken. Men is eigenlijk niet bewust bezig met de eiwittransitie. Al wordt er wel geëxperimenteerd met de teelt van bijvoorbeeld kikkererwten en bonen. Plannen naar de toekomst toe: Meer verbinding met de wijk realiseren. Grond behouden. Extra tunnelkas.

Huis vóór de Wijk in Malburgen

35

Aanbevelingen ‘Een gezonde gemeenschap, maakt gezonde keuzes’. Blijf stadslandbouw-initiatieven steunen met het beschikbaar stellen van grond. Biedt meer ruimte aan plukfruit mogelijkheden/ eetbaar groen in de openbare ruimte. Leg dit samen met inwoners aan. De vraag naar volkstuinen is groot. Inventariseer waar uitbreidingsmogelijkheden zijn. Maak gezond eten betaalbaar. Faciliteer samen koken, eten en ontmoeten. Biedt mensen met een kleine portemonnee een warme maaltijd aan (wellicht via Gelre pas). Biedt langdurige continuïteit aan goede initiatieven als het schoolontbijt. Ondersteun de mensen die initiatiefrijk zijn en de sleutelrol (of ambassadeursrol) kunnen en willen dragen. Beloon vrijwilligers. Werk samen op basis van vertrouwen. Werk samen met professionals die in de wijk wonen en/of langdurig verbonden zijn met de bewoners. Maak gebruik van hun kennis en ervaring en zorg dat zij degene zijn die zichtbaar en present zijn. Ondersteun hen in wat ze nodig hebben om gemeenschappen te bouwen rondom de thema’s stadslandbouw en voedsel. Vergroot de bewustwording van goed eten. Maak voorlichting visueel, noem voorbeelden, kies voor eenvoudig taalgebruik.

Foto: Stadslandbouw Mooieweg

36

Voedselsafari Met drie geïnteresseerde raadsleden, één fractievolger, wethouder en beleidsteam bezochten we drie verschillende praktijkvoorbeelden. Met als doel verdieping en toelichting op de inhoudelijke thema’s van de visie.

Inzichten

Foto: Strokenteelt Rijk der Heide, Fotograaf Rob Borst

Rijk der Heide Hoeve Klein Mariëndaal: toont het belang van meerwaarde van voedsel voor de unieke meervoudige aanpak van zorg, horeca, voedselproductie op één locatie. Duidelijk wordt dat het verdienmodel vooral werkt op basis van vertrouwen, gemeenschapszin, gedeeld risico en wederkerigheid. De locatie en oogstaandelen voor de moestuin zijn laagdrempelig en toegankelijk voor iedereen (mits je op loop- of fietsafstand van de locatie woont). Sociaal ondernemen voert de boventoon. Daarmee creëer je een duurzame en gezonde voedselomgeving voor je inwoners.

Hoeve Klein Mariëndaal

Aan de bosrand in het noordelijk buitengebied van Arnhem scharrelen Bonte Bentheimer landvarkens als ijverige bosbeheer medewerkers. Eigenaar van het grondgebied is de gemeente Arnhem. De gemeente werkt aan inzichten en oplossingen voor agrarisch natuurbeheer op eigen landbouwpercelen als voorbeeld voor omliggende gebieden. De natuur floreert er goed, met een hoge biodiversiteit en aantrekkelijk voor fauna. De opbrengst van de landbouwgewassen zoals boekweit zijn redelijk, maar vinden nog met moeite hun weg naar geschikte verwerking en lokale afzetmogelijkheden. Natuur voert de boventoon in de pilot, waar gedegen agrarisch ondernemerschap cruciaal is voor een natuurinclusief verdienmodel. Foto: Hoeve Klein Mariëndaal, Fotograaf Eva Broekema

37

Plantaardige lunch Met een volledig plantaardige picknick lunch van Enig Alternatief verbinden we productie en consumptie als gespreksonderwerp aan elkaar. Over smaak valt te twisten en toch kan iedereen een smakelijk gerecht waarderen. Met aandacht bereid, met lokale, herkenbare ingrediënten, voedzaam en energiegevend. Smaakt naar meer!

Park Klarenbeek

Een toonbeeld van hoe park- en natuurbeheer hand in hand gaan met diverse functies zoals de functie voor recreatie, voedselproductie, het houden van gezelschapsdieren. Er is speciale aandacht voor het klimaatadaptief inrichten van dit glooiende stuk Arnhem waar erosie op de loer ligt. Natuurvolgend beheer is het credo. Met name de aandacht voor moestuin faciliteiten aan de rand van de stad kreeg de aandacht vanwege de populariteit en toenemende vraag in verhouding tot het beperkte aanbod. Het is belangrijk om te beseffen welke opgaven en functies de aandacht vragen in het openbaar groen en op basis waarvan afwegingen gemaakt worden voor de invulling daarvan. Foto: Park Klarenbeek, Fotograaf Hans Huurdeman

38

Enquête Digipanel Arnhem Om Arnhem op grotere schaal te vragen om haar mening over de thema's (stads)landbouw en voedsel hebben we een enquête uitgezet onder de panelleden van het Digipanel Arnhem. Leden konden de enquête invullen tussen 22 augustus en 9 september 2024. In totaal hebben 1202 panelleden deelgenomen. Voor meer informatie, zie bijlage F. Conclusie De antwoorden op de open vragen in Digipanel geven een breed beeld van de meningen van de respondenten ten aanzien van (stads)landbouw, voedselconsumptie en de rol van de gemeente in deze domeinen. De antwoorden reflecteren zowel betrokkenheid als kritische gedachten over deze onderwerpen.

3. Economisch Onder respondenten zijn grote zorgen over de betaalbaarheid van gezonde voeding voor de minder bedeelde Arnhemmers. Daarom pleiten veel respondenten voor maatregelen die gezonde producten betaalbaar maken voor alle inwoners. Daarnaast is er een duidelijke wens om de economische situatie van lokale boeren te verbeteren en hen economisch te ondersteunen in de landbouwtransitie. 4. Samenwerking Veel respondenten pleiten voor samenwerking tussen de gemeente, lokale boeren en andere initiatieven. Respondenten zien de waarde in van lokale netwerken en de uitwisseling van kennis en middelen om duurzame landbouw en voedselproductie te bevorderen. De participatie van bewoners in voedselproductie en educatie wordt hierbij als essentieel gezien.

Hieronder zijn de belangrijkste bevindingen per thema samengevat: 1. Rol van de gemeente Er is een duidelijke behoefte aan een respectvolle, participatieve en ondersteunende rol vanuit de gemeente. Veel respondenten uiten hun zorgen over de mate van overheidsinmenging of vragen zich af in hoeverre landbouw en voeding taken zijn van de gemeente. Deze respondenten pleiten voor individuele verantwoordelijkheid van de consument, waarbij de gemeente een ondersteunende rol zou moeten vervullen zonder te sturen of dwingende maatregelen te nemen. Ook vinden veel respondenten dat boeren zelf het beste weten hoe ze hun bedrijfsvoering vorm kunnen geven, waarbij ook hier wordt verzocht om door de gemeente een ondersteunende rol in te nemen. 2. Communicatie en educatie Uit de respons blijkt een duidelijke behoefte aan betere voorlichting en bewustwording over gezonde voedselkeuzes. Respondenten benadrukken de noodzaak van educatie over gezonde voeding, beginnend in het basisonderwijs. Voorlichting wordt gezien als een essentiële eerste stap in het bevorderen van gezondere eetgewoonten. Daarnaast is er een duidelijke behoefte aan betere communicatie en informatievoorziening over lokale voedselinitiatieven.

5. Duurzame landbouw De meerderheid van de respondenten steunt de transitie naar duurzame landbouwmethoden. Met name het aanleggen van meer volkstuinen en voedselbossen worden genoemd. Dit sluit aan bij een bredere wens naar een verbeterde biodiversiteit en een betere omgang met verontreinigde bodems. Daarnaast benoemen veel respondenten ook de zelfbeschikking en kennis van de boeren als belangrijk element in de landbouwtransitie. 6. Inclusiviteit en sociale cohesie Respondenten uiten gemengde gevoelens over inclusiviteit en over de sociale impact van gezamenlijke eetmomenten. Hoewel velen de waarde van culturele uitwisseling waarderen, zijn er ook zorgen dat deze initiatieven niet altijd leiden tot gezondere eetkeuzes. Daarnaast is er een vocale minderheid met een grote afkeer van het bevorderen van inclusiviteit.

39

8. Vervolg | De uitvoeringsagenda Om uitvoering te geven aan deze visie stellen we tweejaarlijks een uitvoeringsagenda op en ontwikkelen we een passend monitoring- en evaluatieinstrumentarium. Dit staat uitvoerig omschreven in het document Uitvoeringsagenda Arnhemse Kost 2025-2026.

Uitvoeringsagenda Arnhemse Kost

2025-2026 Foto: Juuke Schoorl

40

Dankwoord Deze visie is tot stand gekomen door de inzet en waardevolle input van tal van betrokken inwoners, ondernemers en initiatiefnemers op het gebied van (stads)landbouw en voedsel in Arnhem. In het bijzonder willen we als gemeente de volgende mensen bedanken: Dank aan alle deelnemers van de vier aanschuiftafels. Zonder jullie aanwezigheid, betrokkenheid en input was deze visie een stuk minder interessant en volledig geweest. Dank aan alle medewerkers van de locaties Bezoekerscentrum Molenplaats Sonsbeek, Hoeve Klein Mariëndaal, De Stadskeuken en FoodVia die elke aanschuiftafel tot een succes hebben gemaakt. Dank aan alle inspirerende sprekers tijdens de aanschuiftafels, waaronder: Monique Verstraten, directeur van Natuurcentrum Arnhem, die als professional in natuur-, milieu- en duurzaamheidseducatie én als boerendochter begaan is met de landbouw in en om Arnhem. Martin Scholten, strategisch adviseur verbonden aan Wageningen University & Research, die met de gevleugelde uitspraak “De beste buur van de natuur, is een boer die rekening houdt met de natuur”, aangeeft dat boeren en natuur juist heel goed samen gaan. Jeroen Willemsen, die als Eiwitcommissaris van Nederland staat voor een eiwitpositief Nederland waarin eiwit per saldo waarde oplevert voor land, boer, ondernemer, overheid en consument.

Annelies Holthaus, eigenaar van FoodVia, die als geen ander er elke dag weer in slaagt om mensen te verbinden met voedsel uit de regio. Ellen Poolman, intrinsiek gemotiveerd ambtenaar van het programma Food bij de gemeente Ede, die ons heeft verrijkt met inspirerende voorbeelden uit onze buurgemeente. Dank aan Rinus Baak en Michel Lammerse voor het vastleggen van de aanschuiftafels in aansprekende foto’s. Ook dank voor het Kernteam Stadslandbouw Arnhem, het warme hart van stadslandbouw in Arnhem, voor het meedenken en het leveren van input.

Dank aan de (burger)initiatieven die we in de wijken hebben bezocht: Uscha Bharos en haar ‘team tropische kas’ bij Stadslandbouw Mooieweg in de wijk Rijkerswoerd. Hartelijk dank voor het delen van klein geluk om samen voedsel te verbouwen. Dank Meeuwes Muskee, Wase Omar Batoul, Bas Roodbergen en Mirjam Alexander - betrokkenen bij ontmoetingscentrum Huis vóór de Wijk in Malburgen - voor het delen van het geluid van mensen met grote zorgen. Dank ook aan Merveille Katendi, Rafik el Malki en Briama Jalloh van Presikhaaf University voor de stem van jeugd en jongeren uit Presikhaaf. En dank aan de vrijwilligers op de Vlindertuin in Geitenkamp voor de persoonlijke verhalen. Want ondanks alle verschillen, bestrijden jullie samen de slakken. Ook dank aan alle leden van het digipanel die hebben gereageerd op stellingen en open vragen over stadslandbouw en voedsel. Ook veel dank aan de opdrachtnemers Marianne Karstens en Linette Mak, die een praktisch en ambitieus plan van aanpak opgesteld hebben, ons als gemeente hebben geholpen met de organisatie van de aanschuiftafels, het afnemen en uitwerken van de interviews en het opstellen van deze visie. Zonder jullie kennis en kunde, enthousiaste inzet en waardevolle input was deze visie niet tot stand gekomen. Ook dank aan Sandra van Kampen, Edwin Verdurmen en Floor de Wit voor jullie scherpzinnige analyses en bevlogenheid.

En veel dank aan Studio Stunner voor de vormgeving van zowel de visie als uitvoeringsagenda. Tenslotte een woord van dank voor voormalig wethouder Marco van der Wel, die enthousiast en gedreven het startsein voor het opstellen van deze visie gaf en gedurende zijn ambtstermijn zeer betrokken was. Tijdens de totstandkoming van deze visie hebben we de zorgen over en liefde voor een duurzame en gezonde voedselomgeving van inwoners en ondernemers opgemerkt, maar ook de bereidwilligheid van veel mensen om met ons de aankomende jaren de opgaven op te pakken. Die energie en bereidwilligheid houden we graag vast als we deze visie gaan uitvoeren.

41

Bijlagen A. Manifest Stadslandbouw B. Plukkaart C. Overzicht stadslandbouw-initiatieven in Arnhem D. Participatie | Overzicht van betrokken partijen/organisaties E. Rapportage aanschuiftafels F. Online enquête en analyse rapport O&S G. Afwegingskader bewonersinitiatieven H. Begrippenlijst I. Referentielijst voetnoten J. Quotes van Geluiden uit de wijk

Foto: Stadslandbouw Mooieweg

42

A. Kernteam Stadslandbouw Arnhem, september 2014 Melk komt van de koe en appels groeien aan de boom Eten is een cultureel fenomeen en ons eetgedrag zegt iets over onze cultuur. Het zou daarom goed zijn als we meer weten over ons eten, bijvoorbeeld waar het vandaan komt en hoe het gekweekt wordt. In Arnhem zien we een groeiende groep mensen die op een creatieve en bewuste manier omgaan met voedsel. Initiatieven als Roof Garden Arnhem, Dynamic Food en PUURland, maar ook energieke plekken als Kweekland en Coehoorn Centraal illustreren een tendens; jonge ondernemers creëren hun eigen omgeving waarbij collectiviteit, duurzaamheid en openheid vanzelfsprekend zijn. Deze nieuwe initiatieven zijn niet alleen jong en hip, maar willen vooral ook bijdragen aan een duurzame en sociale maatschappij. We zien ook steeds meer initiatieven waar mensen die begeleiding nodig hebben een zinvolle plek vinden binnen stadslandbouwinitiatieven. Op Hoeve Klein Mariëndaal bijvoorbeeld komen volwassenen met een verstandelijke beperking of psychiatrische achtergrond, ouderen met dementie en kinderen met autisme. Daarnaast zien we een groeiend aantal buurtinitiatieven die zich bezighouden met stadslandbouw en regionaal voedsel.

In Sint Marten, het Spijkerkwartier, Presikhaaf, Rijkerswoerd en Schuytgraaf wordt door bewoners actief stadslandbouw bedreven en de wachtlijsten voor de volkstuinen zijn weer groeiende. Ook scholen zijn steeds meer actief en sporen de kinderen aan om te gaan tuinieren in de schooltuinen. Bij al deze initiatieven zie je dat verschillende bevolkingsgroepen elkaar ontmoeten en samen aan de slag gaan. Het zijn inspirerende voorbeelden van de inclusieve participatie samenleving. Steeds meer restaurants en cateraars werken met voedsel uit de buurt en supermarkten en groentewinkels schakelen over op regionale producten. Deze tendensen kunnen we alleen maar toejuichen want onze samenleving kantelt langzamerhand vanuit een meer duurzame en bewustere levenshouding. Dat we dit merken in de manier waarop we eten en met

Illustraties | Karina Dimitriu

ons voedsel omgaan, is niet meer dan vanzelfsprekend. Daarom is het van groot belang dat deze initiatieven en de groeiende behoefte naar regionaal en duurzaam eten worden ondersteund door de overheid en het bedrijfsleven. De zes hoofdthema’s van stadslandbouw en regionaal voedsel Voedsel verbindt veel aspecten en daarom heeft het Kernteam Stadslandbouw Arnhem zes hoofdthema’s gedefinieerd met elk een aantal aspecten die soms onder meerdere thema’s terugkeren. Deze zes thema’s bieden de mogelijkheid om het complexe thema stadslandbouw te ‘behappen’ en te koppelen aan gemeentelijke beleidsthema’s of bijvoorbeeld in spelvorm uit te leggen. De kleuren geven onderscheid en refereren aan een regenboog, symbool van belofte en pluriformiteit. Voedsel

Smaak, productie, logistiek, genot, diversiteit, kennis, culinair, erfgoed, food-design

Samenleving

Sociale cohesie, armoedebestrijding, integratie, ontplooien, respect, re-integratie

Gezondheid

Biologische producten, kennis, voedingswaarden, zorg, welzijn, fysieke arbeid, bewustzijn

Omgeving

Biodiversiteit, klimaat, waterhuishouding, rest stromen, recreatie, CO2, microklimaat, meer groen, braakligging tegengaan, groene gevels en daken

Economie

Werkgelegenheid, kansen, waarde-creatie, regionale economie, armoedebestrijding, re-integratie, logistiek

Educatie

Kennis, vaardigheden, toekomst, erfgoed, vakmanschap, samenwerken, leiderschap, probleem oplossen, re-integratie, voedselkennis

Beleidsspeerpunten voor Stadslandbouw in Arnhem Om de zes hoofdthema’s en de verschillende aspecten te ondersteunen vragen we aan de gemeente zich actief in te zetten op de volgende speerpunten: • Gemeentelijke gronden die geschikt zijn voor stadslandbouw worden beschikbaar gesteld voor projecten met creatieve ondernemers, scholen en/of buurtbewoners. Te denken valt hierbij aan braakliggende gronden en paardenweitjes. • Ook verticale gevels en groene daken worden zo mogelijk ingezet ten behoeve van stadslandbouw. • Voor het beschikbaar stellen van stadslandbouwlocaties en het inrichten ervan wordt het Groenfonds optimaal ingezet en wordt het bestaande budget openbare ruimte herschikt. • De gemeente werkt actief mee aan bestemmingsplanwijzigingen indien die nodig zijn om stadslandbouwprojecten met (beperkte) horeca en recreatie mogelijk te maken. • Vanuit de wijkbudgetten worden gelden vrijgemaakt om stadslandbouwprojecten in de wijken met bewoners op te zetten en te ondersteunen. • Natuur- en cultuureducatie wordt actief gericht op stadslandbouw en voedselbewustzijn. • Re-integratie projecten worden zo mogelijk gekoppeld aan stadslandbouwlocaties. • Vanuit de WMO worden koppelingen gemaakt met stadslandbouw initiatieven.

• Er worden slimme en duurzame ketens gemaakt waarbij stadslandbouw wordt gekoppeld aan armoedebeleid, re-integratie, gezondheid, educatie en regionale economie. Om deze ketens op te wekken wordt vanaf 2015 een stimuleringsprogramma gefaciliteerd. • Stadslandbouw in leegstaande gebouwen wordt als een serieuze optie beschouwd en ondernemers die hiermee aan de slag gaan worden ondersteund. De gemeente geeft het goede voorbeeld op de bovenstaande speerpunten en werkt met cateraars die regionale voeding serveren.

43

B.

Plukkaart

Link 44

C.

Overzicht stadslandbouw-initiatieven in Arnhem

Link

45

D.

Overzicht van betrokken partijen/organisaties

Kernteam Stadslandbouw Arnhem Groen Arnhem, CSA tuin Hof Bredelaar, Wageningen University & Research / NWA, Consortium Transitie, Hogeschool Van Hall Larenstein, Hoeve Klein Mariëndaal, Natuurcentrum Arnhem, Kweekland / Groene Rijders, Hogeschool van Hall Larenstein, Stichting Stadslandbouw Mooieweg, Stichting EVS-EcoVrede, Studio EARTH, Gemeente Arnhem. Kennisinstellingen/kennisomgevingen Hogeschool Van Hall Larenstein, Wageningen University & Research, Natuurcentrum Arnhem, ROC Rijn IJssel, Hogeschool Arnhem Nijmegen, Artez (food design), Aeres, Radboud Universiteit Kennisplatform, Stadslandbouw Nederland, City Deal gezonde en duurzame voedselomgeving. Overheden Provincie Gelderland, Gemeente Arnhem. (Maatschappelijke) organisaties BoerenNatuur Veluwe, Eelerwoude, Land&Co, Geldersch Landschap en Kasteelen, Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten, Kennisplatform Natuurinclusieve Landbouw Gelderland, Natuurcentrum Arnhem, Herenboeren Arnhem Noord, Natuur en Milieu Gelderland, Voedselbank Arnhem, Slowfood Rijnzoet, Lekker Lupine, Puur! uit eten, PUURland, Cu2 B.V., Blikopeners.nu.

Stadslandbouw initiatieven Imkersvereniging Arnhem – Velp, Bloei! in Arnhem, Fietsen voor mijn eten, Arnhem Klimaatbestendig, Biologische Tuinbouwvereniging Elderveld, Samenwerkende Volkstuindersverenigingen Arnhem, Yes In My Back Yard, Eetbaar Arnhem, Kernteam Stadslandbouw Arnhem, Groei & Bloei, Siza De Buitenplaats, De Buurtfabriek, Smulroute Alteveer/Cranevelt, Volkstuindersvereniging De Heselbergh, Volkstuindersvereniging Arnhem, Angerenstein Toekomstbestendig, Groengroep Spijkerkwartier, Volkstuinvereniging Arnhem – Parkweg, Appeltje – Eitje, Mimint, Moestuin Lieshoutstraat, Plukbosje Lieshoutstraat, Fruitboomgaard park Westerveld, Volkstuinvereniging Elden, Boomgaard de Steenen Camer, Fruitbomen Park Zuiderveld, Dutchmoors,

Moestuin Wassenaarweg, Romeinse Tuin De Steenen Camer, Voedselbos Elderveld, Buurtmoestuin Vlindertuin Geitenkamp, Groente Gilde, Speeltuin de Rommelkist, TokHok, Eetbare Stad Huis voor de Wijk, Kazernetuin Klarendal, Stadslandbouw Vinkenstraat, Molen De Kroon, Buurtmoestuin Buurtvereniging Hoogstede Klingelbeek, Wijngaard Hoogstede Klingelbeek, Hoeve Klein Mariëndaal, Eetbare Natuurtuin Inanna, Buurttuin Stadseiland, De Buurtakker, Hof van West, Project Egelantierstraat en Akkerwindestraat, Volkstuinvereniging Arnhem-Zuid, Moestuin wijkregisseurs Malburgen, Haven van Coers, Volkstuinvereniging Arnhem- De Kweek, Herenboeren Arnhem, Groene Paasberg, Stadsboerderij Presikhaaf, Buurtmoestuin De Oosthof, Moeztuyn, Volkstuindersvereniging Presikhaaf, Buurttuinen van Presikhaaf 3, De Tuinmaat, Pompoenparadijs, Tuinderij De Mijmering, Buurtmoestuin George Marshallstraat, Stadslandbouw Mooieweg, De Zorgtuin, De Groene Bunker, Nederlands Openluchtmuseum, Volkstuinvereniging Schaarsbergen, De Kwekerij Siza, Fruitbomen Zesseling, Hoogstambrigade Schuytgraaf, Buurtmoestuin Groenteschuyt, Stadstuin Kweekland, De Groene Vos, Food for thought, De boerderijtuin Sint Marten, Stadslandbouw Sint MartenSonsbeek, Schrassertstraatpleintje, ’t Zonnehuis, Buurtmoestuin Schoolstraat, Spijkerzwam, Eetbaar groen Hofsingel, Buurttuin Loplein, De Blauwe Tomaat, Moes Arnhem, Noordland, Groen Arnhem,

Buurtmoestuin Spiekmanlaan, Buurtmoestuin Vredenburg, Buurtmoestuin Bronsveenhof, Volkstuinen Mari Andriessenstraat, Fruitbomen Snoeibrigade, Fruitgaard, Kerstboomkwekerij, Woongemeenschap Arneco, Biologische Stadsboeren Coöperatie Arnhem Groen, Buitenkruiden, De Buurtketel, Guerrillaboeren, Groene Genen, Land van Ons team Arnhem. Horeca Hotel Haarhuis/ Locals Arnhem, FoodVia, Jans’ Food & Wine Bar, Koken is Liefde, Enig Alternatief, Stadskeuken Arnhem, Pickle de Winkel, Bakkerij Van eigen deeg, Bakkerista, Graangeluk.

46

E.

Rapportage aanschuiftafels Verslag aanschuiftafel Arnhemse kost ‘eiwittransitie’ 16 mei 2024, Stadskeuken, Arnhem Hoe maken we van plantaardig de norm? Dat was een van de vragen waarover zo’n zestien genodigden zich bogen op donderdag 16 mei 2025, in de Stadskeuken in Arnhem. Ondernemers, raadsleden, beleidsmakers, cateraars, natuurcoaches en ‘zomaar’ inwoners verzamelden zich deze donderdag op uitnodiging van de gemeente Arnhem om mee te denken over maatregelen die de gemeente kan nemen. Herman Kleinjan, bestuursadviseur regionaal voedsel bij de gemeente, vertelt op zoek te zijn naar een ‘gedragen voedselvisie’. De oude dateert immers van 2017 en sindsdien is er veel veranderd in de stad, maar ook is de wereld om ons heen steeds meer in een crisissituatie terecht gekomen. Een nieuwe visie die kan rekenen op draagvlak van de bewoners, is dus op zijn plaats. Dagvoorzitter Linette Mak houdt via Mentimeter een korte peiling onder de aanwezigen. Waar gaat de eiwittransitie eigenlijk over? Woorden als duurzaamheid, klimaat, planten eten, diervriendelijk, gezond en toekomst worden vaak genoemd. Het verbieden van vleesreclames kan de aanwezigen niet echt bekoren. Liever kiezen zij voor het stimuleren van een plantaardige boodschap. Ook is het gezelschap niet per se dol op vleesvervangers: de meesten eten liever peulvruchten uit pak.