Uitvoeringsagenda Klimaatadaptatie Amsterdam.pdf
Tekst van het document
Samen aan de slag voor een klimaatbestendig Amsterdam
Uitvoeringsagenda
Klimaat adaptatie April 2021
2
1
2
Voorwoord
Hoogste tijd voor actie Afgelopen jaar zijn weer alle hitterecords gesneuveld: 2020 was het warmste jaar ooit gemeten en één van de droogste jaren ooit. Na een enorm warme en droge lente, zorgden hevige stortbuien op de uitgedroogde grond voor extreme wateroverlast. In augustus volgde één van de langste hittegolven ooit. Dit jaar maakt ons maar weer duidelijk dat we alles op alles moeten zetten om verdere klimaatverandering tegen te gaan en dat het de hoogste tijd is om in actie te komen en onze stad weerbaar te maken tegen de gevolgen ervan.
Tijd voor aanpassing Onze stad heeft het zwaar te verduren bij extreme hitte, droogte en hoosbuien, met een groot effect op het dagelijkse leven. Tijdens de hittegolf was op de hittekaart duidelijk te zien dat er nergens meer een enigszins koele plek te vinden was in de stad, waar de stenen de hitte lang vasthouden. De bewoners hebben daar last van: hitte zorgt voor gezondheidsrisico’s, vooral voor de kwetsbare bewoners. De droogte zorgt voor schade aan houten funderingen en aan het groen in de stad. Het groen hebben we juist zo nodig om te zorgen voor verkoeling. De hoosbuien daarna zorgen weer voor waterschade door overstroomde straten en kelders. We moeten onze omgeving, onze stad, beter aanpassen aan het veranderende weer. Samen in actie Na het opstellen van de Strategie Klimaatadaptatie hebben we gelukkig niet stilgezeten. Met de strategie hebben we uitgestippeld hoe we de stad willen voorbereiden op extremer weer, tot aan 2050. Nu hebben we een Uitvoeringsagenda gemaakt, met concrete acties voor de komende jaren. Waarmee we samen met bewoners, ondernemers, woningeigenaren, kennisinstellingen en anderen de stad groener, slimmer, duurzamer en daardoor meer bestand maken tegen de weersomstandigheden van de toekomst. We zorgen
voor meer opvang van regen, in de openbare ruimte, op daken en op particulier terrein. Zodat we het water dat er valt kunnen gebruiken wanneer we het hard nodig hebben. Slimme blauw-groene daken, waterbergende kunstgras-sportvelden en groenstroken, gebouwen waar douchewater wordt gebruikt voor het bewateren van groene daken, herinrichting van pleinen, straten en buurten met aandacht voor koele plekken, groen en waterberging, maar ook heel gewone regentonnen in groenere tuinen met minder tegels. Steentje weghalen We zijn al gestart met de eerste projecten en zijn daarvoor ook in gesprek met iedereen in de stad die een steentje wil en kan bijdragen. In dit geval dus een steentje weghalen. Want we gaan dit samen met alle mensen doen die willen zorgen voor een mooie en leefbare stad, welke omstandigheden ons dan ook te wachten staan. •
Wethouder Laurens Ivens Openbare Ruimte en Groen
B
3
1
2
Samenvatting • Klimaatverandering verandert de stad. Weersextremen als wateroverlast, hitte en droogte komen steeds vaker voor. De gevolgen van overstromingen nemen toe en de zeespiegel stijgt. Om Amsterdam hierop aan te passen en voor te bereiden is in februari 2020 de Strategie Klimaatadaptatie vastgesteld. De Uitvoeringsagenda Klimaatadaptatie is een uitwerking van deze strategie. • Met de Uitvoeringsagenda willen we als gemeente en waterschappen agenderen, inspireren en handvatten bieden aan iedereen in de stad. We hebben hiervoor belangrijke input gekregen vanuit gesprekken met partners in de stad. • Het is belangrijk dat partijen zich bewust worden van de noodzaak van aanpassingen in de stad als gevolg van klimaatverandering. Ook moet iedereen geïnformeerd worden hoe ze daar een bijdrage aan kunnen leveren. Tevens dat iedereen geïnformeerd is over hoe daaraan een bijdrage te kunnen leveren. Om deze reden is de Uitvoeringsagenda gericht op een breed palet aan partijen, zoals bewoners, bedrijven, vastgoedeigenaren en de verschillende onderdelen van de gemeente en waterschappen zelf. De Uitvoeringsagenda is daarmee een breed toegankelijk document geworden, met raakvlakken voor veel verschillende partijen.
• Op verschillende schaalniveaus (Huis en Pand, Straat, Gebied en Wijk, Stad en Regio, Nationaal en Internationaal) laat de Uitvoeringsagenda zien wat jij als bewoner, bedrijf of andere betrokkene kunt doen, welke inspirerende activiteiten al gaande zijn en waar wij ons als gemeente en waterschappen tot en met 2022 op gaan richten. Van het onttegelen van je tuin en watervertragende groenstroken in de straat, naar de inzet van de ‘koele-plekken-checker’ en het aangepast bouwen van nieuwe wijken. • Omdat onze stad en het klimaat blijven veranderen, zijn ook acties na 2022 nodig. Alleen op die manier kunnen we de langtermijnopgaven 2030, 2050 en verder waarmaken. De ambitie is om als stad zowel weerbaar als wendbaar te zijn, om water als sturend principe te introduceren en om water en groen met een ecologische bril op in samenhang te bekijken. • De Uitvoeringsagenda toont welke opgaven Amsterdam kent, waar we klimaatadaptieve normen en richtlijnen al meenemen in beleid, waar we naartoe werken en welk onderzoek we moeten doen voor de toekomst. We richten ons op de vier klimaatadaptatiethema’s uit het landelijke Deltaprogramma (hitte, droogte, wateroverlast en overstromingen). Daarbij kijken we ook naar oplossingen die meerdere klimaatthema’s tegelijk aanpakken en naar dwarsverbanden met andere ambities van de gemeente.
• Klimaatadaptatie heeft invloed op verschillende terreinen, zoals wonen, groen, de openbare ruimte, waterbeheer en gezondheid. In de aanpak en organisatie van klimaatadaptatie draait het daarom om flexibiliteit en samenwerking. We willen met de Uitvoeringsagenda een prikkel geven aan projecten en activiteiten. Het uiteindelijke doel is om klimaatadaptatie ‘het nieuwe normaal’ te maken. • Klimaatverandering laat zich niet precies voorspellen. De Uitvoeringsagenda geeft zo concreet mogelijk aan wat we nu al doen en kunnen doen, maar we weten ook dat we nog veel moeten uitzoeken om helder te krijgen wat de consequenties in het fysieke, sociale en economische domein zijn om te transformeren naar een klimaatadaptieve stad. Deze Uitvoeringsagenda moet daarom worden gezien als onderdeel van een proces waarbij we elk jaar meer kennis vergaren over wat nodig is, wat wel en niet werkt, hoe we dat in beleid omzetten en vertalen naar zichtbare en effectieve maatregelen. • We zullen regelmatig onze plannen en opgaven actualiseren als het gaat om klimaatstress, welke activiteiten we hebben uitgevoerd en welke effecten deze maatregelen hebben. Dit kan ook betekenen dat we de planning of aanpak moeten aanpassen of bijsturen. Dit is het ‘iteratieve proces’ dat in de Strategie Klimaatadaptatie (2020) is geïntroduceerd •
B
4
1
2
Eerstvolgende acties Uitvoeringsagenda Activiteit
Op deze pagina vind je een overzicht van de eerstvolgende acties om Amsterdam beter voor te bereiden op de gevolgen van klimaatverandering. Klik op de link van de kalenders om de uitgebreide versie per niveau te bekijken.
Disclaimer: De Strategie Klimaatadaptatie (februari 2020) stelt de ambitie om in 2050 zo goed mogelijk voorbereid te zijn op het veranderende klimaat. Inhoudelijk richt de kalender van de Uitvoeringsagenda zich op de periode van 2021 tot 2030 en is de kalender gebaseerd op inzichten in de opgaven, mogelijkheden en middelen die op het moment van schrijven bekend zijn. Mochten er veranderingen plaatsvinden, kan de kalender worden aangepast. Dit is conform het iteratieve karakter van de aanpak zoals beschreven in de Strategie Klimaatadaptatie. Dit betekent dat de gemeente en waterschappen zich het recht voorbehouden om af te wijken van deze kalender. Dit kan ook gelden voor items in de kalender waarbij een externe partij de trekker is. Aan deze kalender kunnen geen garanties worden ontleend.
Ga naar kalender Niveau Huis en Pand
Eigen terrein
Wij stimuleren en faciliteren bewoners, bedrijven, woningcorporaties en vastgoedeigenaren om hun eigen terrein klimaatadaptief te maken.
Blauw-Groene daken
Wij coördineren de aanleg van ongeveer 10.000 vierkante meter aan daken met wateropvang en groen (slimme blauw-groene daken RESILIO).
Gemeentelijk vastgoed
Wij maken gemeentelijk vastgoed klimaatadaptief. Ga naar kalender Niveau Straat
Van grijs naar groen
Wij vervangen stenen voor groen op 100 plekken in de stad. Het maakt de stad regenbestendig en zorgt voor verkoeling en biodiversiteit. Daardoor ontstaat extra werkgelegenheid en daarmee draagt het bij aan duurzaam economisch herstel na de coronacrisis.
Herinrichting en onderhoud
Bij herinrichtingsprojecten en de uitvoering van groot onderhoud in de stad past de gemeente klimaatadaptieve maatregelen toe.
Innovatie
Wij testen, meten en passen klimaatadaptieve maatregelen toe bij innovatieve projecten. Ga naar kalender Niveau Gebied en Wijk
Gebiedsontwikkeling
Klimaatadaptatie krijgt een plek in nieuwe gebiedsontwikkelingen.
Ga naar kalender Niveau Stad en Regio
Verbindingen tussen regionaal watersysteem en stad
Wij zorgen voor een sterke en toekomstbestendige verbinding tussen het regionale watersysteem en de stad.
B
5
Inhoud Wat kan jij als bewoner, bedrijf of ambtenaar doen?
1
2
B
Stand van zaken per klimaatthema
Hoe aan de slag?
Wat is de opgave?
Bijlagen
H1
H2
B
Voorwoord Samenvatting Eerstvolgende acties Inhoud
t/m 2022
na 2022
1.1
1.2
Klik op de navigatie rechtsboven, de hoofdstukken,
Intro De vier thema's
Dit is een interactieve pdf
Organiseren, bekostigen en communiceren
1.3
pictogrammen, linkjes en de pijltjes om door het document heen te navigeren.
De Uitvoeringsagenda is gericht op een breed palet aan partijen, zoals bewoners, bedrijven, vastgoedeigenaren en de verschillende onderdelen van de gemeente en waterschappen zelf. Het is belangrijk dat partijen weten van het belang van een klimaatadaptieve stad en hoe men daaraan een bijdrage levert. De Uitvoeringsagenda is daarom een breed toegankelijk document geworden, met raakvlakken en inspiratie voor veel verschillende partijen.
6
Intro Klimaatverandering verandert de stad. Weersextremen als wateroverlast, hitte en droogte komen steeds vaker voor en de kans op overstromingen neemt toe. Als gemeente Amsterdam zetten we ons in om onze bijdrage te leveren aan het tegengaan van klimaat verandering. Daarnaast hebben we een inschatting gemaakt van de risico’s die het veranderende klimaat met zich meebrengt. Dit hebben we gedaan door middel van stresstesten en gesprekken met diverse partijen. Aan de hand daarvan konden we in februari 2020 de Strategie Klimaatadaptatie presenteren. Ons doel: de stad in 2050 zo goed mogelijk voorbereid laten zijn op weersextremen en de gevolgen van het veranderende klimaat.
In dit document – de Uitvoeringsagenda – werken we (gemeente en waterschappen) de Strategie uit. De Strategie beschrijft het thema, de opgaven en de mogelijke oplossingen. In deze Uitvoeringsagenda noemen we concrete activiteiten waarmee we aan de slag zijn en willen gaan. Ook besteden we aandacht aan nieuwe inzichten op het gebied van klimaatadaptatie.
H1
Deze Uitvoeringsagenda gaat om actie. Daarom starten we meteen in hoofdstuk 1 met hoe wij als stad (bewoners, bedrijven, de gemeente, waterschappen, enzovoort) aan de slag kunnen. In de kalender benoemen we de concrete acties die op de planning staan. Uiteraard vernieuwen we deze kalender elk jaar aan de hand van actuele ontwikkelingen en nieuwe inzichten. We kijken ook verder vooruit: waarmee moeten we na 2022 rekening houden? We geven zo concreet mogelijk aan wat we nu al kunnen doen, maar weten ook dat we nog veel moeten
1
2
uitzoeken om helder te krijgen wat de consequenties zijn in het fysieke, sociale en economisch domein om te transformeren naar een klimaatadaptieve stad. Deze uitvoeringsagenda is een onderdeel van een iteratief proces waarin we elk jaar meer kennis vergaren over wat wel en niet werkt, hoe we dat in beleid omzetten en vertalen naar zichtbare en effectieve maatregelen.
H2
In hoofdstuk twee gaan we dieper in op de vier opgaven uit de Strategie: hitte, droogte, wateroverlast en overstromingen. Deze opgaven – de uitdagingen die klimaatverandering met zich meebrengt – hebben we inmiddels verder uitgewerkt. We laten zien waar we staan, waar we naartoe werken en wat er nodig is voor de toekomst. Ook maken we duidelijk dat de vier opgaven niet los van elkaar te zien zijn. We moeten ze als geheel bekijken én in samenhang met andere uitdagingen in de stad, bijvoorbeeld het zorgen voor meer woonruimte. •
B
De vier thema's Hitte
Droogte
Wateroverlast
Overstromingen
Strategie Klimaatadaptatie Amsterdam
7
1
2
B
8
1
Inhoudsopgave H1 1.1
Hoe pakken we dit NU aan Niveau: Niveau: Niveau: Niveau: Niveau:
Hoe aan de slag? H1
Huis en Pand Straat Gebied en Wijk Stad en Regio Nationaal en Internationaal
1.2
Hoe pakken we dit STRAKS aan 1.2.1 Weerbaar en wendbaar 1.2.2 Alles draait om water 1.2.3 Blauw en groen samen bekijken
1.3
Hoe organiseren we dit 1.3.1 Flexibel werken en bijsturen 1.3.2 Helder communiceren 1.3.3 S amen bouwen aan een klimaatadaptieve stad 1.3.4 Het kostenplaatje
2
B
9
1
2
'Voor alles in deze Uitvoeringsagenda geldt dat flexibiliteit voorop staat' De verschillende niveaus Je zult zien dat er in paragraaf 1.1 onderscheid is gemaakt tussen verschillende schaalniveaus (Huis en Pand, Straat, Gebied en Wijk, Stad en Regio, Nationaal en Internationaal). Per niveau geven we aan:
Klimaatadaptatie is niet nieuw voor Amsterdam, overal in de stad wordt gewerkt aan het klimaatbestendig maken van tuinen, panden, straten en complete wijken. Met deze Uitvoeringsagenda willen we jou als bewoner, ondernemer of andere betrokkene inspireren, in beweging krijgen en tips geven over klimaatadaptatie.
Welke activiteiten en initiatieven lopen al en waar of met wat kan jij bijdragen? Op de volgende pagina zie je een overzichtskaart van projecten in de stad. Daarna vind je in paragraaf 1.1 afbeeldingen met acties die je zelf uit kunt voeren en een kalender waarin je acties kunt vinden die de komende jaren al op de planning staan. Voor alles in deze Uitvoeringsagenda geldt dat flexibiliteit voorop staat. Zie het als een basis voor de aanpak in onze stad; wanneer een andere uitwerking of aanvulling nodig blijkt, zullen we altijd proberen dit mogelijk te maken.
Actie Wat jij als bewoner, bedrijf of andere betrokkene kunt doen
Casus Wat er al gaande is, om je te inspireren
Kalender Waar de gemeente Amsterdam, de waterschappen en andere overheden zich de komende jaren op gaan richten, in de vorm van een kalender •
B
10
Activiteiten kaart
In deze Uitvoeringsagenda geven wij enkele projecten een podium, maar er is nog veel meer gaande in Amsterdam. Een groot deel van de projecten is te vinden op de website van Amsterdam Rainproof. Naast projecten op het gebied van wateroverlast zijn er nu ook projecten over de andere klimaatthema’s te vinden. Op de kaart van Nieuw Amsterdams Klimaat worden allerlei duurzame initiatieven getoond. Amsterdam wordt steeds klimaatadaptiever en daarom worden er telkens nieuwe projecten aan de kaarten toegevoegd. Nieuwsgierig naar wat er in jouw buurt gebeurt of wil je zelf een initiatief toevoegen? Neem een kijkje op:
Rainproof Nieuw Amsterdams klimaat
1
2
B
11
1.1
Niveau Huis en Pand
Niveau Straat
Niveau Gebied en Wijk
Niveau Stad en Regio
Niveau Nationaal
Niveau Internationaal
Hoe pakken we dit NU aan Wat gaan we de komende twee jaar doen op het gebied van klimaatadaptatie? Je ziet hier een overzicht van de verschillende schaalniveaus. Uiteraard staan de verschillende niveaus niet los van elkaar. Een keuze op stedelijk of regionaal niveau kan invloed hebben op bijvoorbeeld wijk- of pandniveau.
Klik op een niveau en kijk wat jij als bewoner/bedrijf/andere betrokkene kan doen
1
2
B
12
Actie
Niveau Huis en Pand Misschien denk je dat je op dit niveau weinig kunt bereiken, maar niets is minder waar. Ongeveer de helft van de grond in Amsterdam is namelijk privaat eigendom. Juist daarom is het zo belangrijk dat jij aan de slag gaat met je huis of pand. Iedere actie om onze stad klimaatbestendiger te maken en jezelf te beschermen tegen de gevolgen van klimaatverandering is welkom. Op deze afbeelding zie je wat je allemaal kunt doen.
1
2
B
13
1
2
Actie
Schaduw Schaduw creëren door: bomen / beplanting, parasols, schaduwdoeken.
Koeling Koeling creëren door: witte dakbedekking, blauw-groen dak, gevelbeplanting, ventilatie (ramen dicht overdag, ’s nachts open), zonwering (rolluiken, zonnescherm).
Multifunctionele daken Multifunctioneel gebruik van daken door een groen en/of waterbergend dak, zonnepanelen, hogere opstanden, schoonmaken van dakgoot of aanbrengen noodoverloop.
Regenpijp afkoppelen en laten uitmonden in de tuin, regenton, vijver of infiltratiekratten. Het kan ook in combinatie met regenwatergebruiksystemen, regenwateropslag onder gebouwen, watervasthoudende plantenbakken.
Geveltuin Aanleggen van geveltuin door een rij tegels te verwijderen langs de gevel aan de straatkant en hier een tuintje aan te leggen.
Regenwatergebruik Een regenwatergebruiks-systeem vangt het regenwater op. Dit regenwater kan in plaats van drinkwater worden gebruikt voor de wasmachine, de wc en het besproeien van de tuin. Ook zeer goed mogelijk bij gebouwen met grotere dakoppervlakken, zoals scholen en kantoren.
Waterrobuust gebouw Voorkomen van schade bij extreem weer door water buiten te houden: drempel, verhoogd vloerpeil, hoge dakopstand, schoonhouden van de dakgoot, aanbrengen van een noodoverlaat, kelders waterdicht en aansluiten op riool met een pomp en terugslagklep.
Noodmaatregelen Toepassen van (tijdelijke) noodmaatregelen voor extreem weer: deurschotten; aggregaten en schuilcapaciteit op droge verdieping, verhoogde gebouwen.
1
Tuin Toepassen van maatregelen in je tuin zoals: waterdoorlatende bestrating, reliëf in tuin, open goot, regenwatervijvers, tegels eruit groen erin, grind stroken, infiltratiekratten, groene daken op tuinhuisjes, regenwaterschutting, gezonde bodem. 5
6
Planten Toepassen van klimaatbestendige (inheemse) beplanting gericht op creëren van meer schaduw, bestand tegen langere periode van droogte en het vasthouden van water.
7
2
8
3
9
4
10
B
14
Casus Tegelservice: tegels eruit, groen erin!
Casus Vergroenen van gemeentelijk vastgoed
Amsterdam wil Amsterdammers motiveren om de tegels in hun tuin te vervangen door groen. Minder tegels en meer groen betekent meer biodiversiteit en minder wateroverlast. Regenwater loopt beter weg in een groene tuin. Bovendien houden tegels op hete dagen warmte vast, terwijl een groene tuin juist zorgt voor verkoeling! Daarom startten we met de tegelservice, waarbij de gemeente de verwijderde tegel gratis kwam ophalen. “Dat scheelde een hoop gedoe”, aldus Arnoud. Eind 2019 kochten Arnoud en zijn partner Merlin een huis in Amsterdam-Noord mét betegelde tuin. “Omdat we een groene tuin wilden, zijn we twee dagen bezig geweest alle tegels eruit te halen. Gelukkig kwam de gemeente de tegels ophalen.” In totaal is er zo het afgelopen jaar ruim 6.000 m2 tegels vervangen door groen. Een groot succes!
Veel gebouwen van de gemeente Amsterdam hebben een tuin of binnentuin. Volgens Romeo Rawi, projectleider Techniek & Ontwikkeling bij Gemeentelijk Vastgoed, worden deze vierkante meters vaak vergeten. “De tuinen horen niet bij de openbare ruimte, maar bieden wél veel kansen voor vergroening en waterberging. Het oude schoolgebouw aan de Tolstraat in de Diamantbuurt is daar een mooi voorbeeld van. In de binnentuin hebben we een wadi aangebracht. Dit is een begroeide greppel die het regenwater dat van het dak naar beneden komt, langer vasthoudt om zo het riool te ontlasten. Verder hebben we diverse beplanting aangebracht in de tuin wat goed is voor de biodiversiteit. Als de lente straks aanbreekt, is het goed toeven in de groene binnentuin aan de Tolstraat. Misschien biedt dat straks inspiratie voor de kunstenaars die hun atelier hebben in het gebouw.”
1
2
B
15
Informatie en inspiratie Huis en Pand
1
2
Subsidie Blauwgroene daken
Media Groen Op deze pagina vind je een aantal inspirerende filmpjes over hoe in de stad diverse huizen en panden een stukje klimaatbestendiger zijn gemaakt. Ook vind je informatie over de beschikbare subsidies om zelf aan de slag te gaan.
Achtergrond informatie Hemelwaterverordening Tegelservice en regentonnen
RESILIO bewonersbijeenkomst Microklimaat als ontwerpthema
Bijna Energieneutrale Gebouwen (BENG)
Klik op een onderwerp voor meer informatie.
Project Smartroof: een slim dak in de stad
Klimaatadaptieve dakverf
rainproof.nl
Afwegingskader grondwaterneutrale kelderbouw
B
16
Kalender
2
Klik hier voor de disclaimer
Niveau Huis en Pand
Doorlooptijd Nu
Wat
Activiteit
Eigen terrein
Wij stimuleren en faciliteren bewoners, bedrijven, woningcorporaties en vastgoedeigenaren om hun eigen terrein klimaatadaptief te maken. 1
(On)tegelacties 2021: Wij stimuleren het vergroenen van tuinen en halen tegels op gezette dagen op.
2
Subsidieregeling Groen: De gemeente biedt een subsidie aan Amsterdammers en organisaties voor (onder andere) het aanleggen van groene daken en gevels, aanplant nieuwe bomen en onderhoud particulier monumentale bomen.
3
Netwerk klimaatadaptatie: Wij vormen een netwerk met bewoners, bedrijven, kennisinstellingen en waterschappen om vragen te beantwoorden en te helpen bij initiatieven.
4
De gemeente zet een digitaal funderingsloket (website) op. Hier kunnen bewoners en bedrijven terecht voor informatie, advies en vragen over funderingen van huizen en panden.
5
We vergroenen schoolpleinen middels Amsterdamse Impulsregeling Schoolpleinen.
Blauw-groene daken
1
Wij coördineren de aanleg van ongeveer 10.000 vierkante meter aan daken met wateropvang en groen (slimme blauw-groene daken RESILIO). 6
Op 4 locaties worden blauw-groene daken aangelegd op panden van woningcorporaties, te weten Oosterparkbuurt, Slotermeer, Indische Buurt en Kattenburg.
7
Subsidie blauw-groene daken: de gemeente biedt bewoners, bedrijven en organisaties subsidie aan om hun dak ‘blauw-groen’ te maken (minstens 200m2).
2021
Straks 2022
2023 -2030
Trekker en partners Gemeente, bewoners, bedrijven, vastgoedeigenaren, woningcorporaties, waterschappen
t/m 2024 Gemeente, Stadgenoot, de Alliantie, De Key, Rooftop Revolution, MetroPolder Company, Waterschap AGV, VU, HvA, bewoners en het Urban Innovative Actions programma van de EU
B
17
Kalender
1
Niveau Huis en Pand
Doorlooptijd Nu Wat
Activiteit
Gemeentelijk vastgoed
De gemeente maakt gemeentelijk vastgoed klimaatadaptief.
Moties
2021
Straks 2022
2023 -2030
Trekker en partners Gemeente
8
Ite Boeremastraat: De gemeente legt een blauw-groen dak aan met zonnepanelen.
9
Albert Cuypstraat: De gemeente maakt de binnentuin groen en regenbestendig.
10
De gemeente voert een locatieonderzoek uit voor de vergroening van ongeveer 6 daken.
11
De gemeente voert een locatieonderzoek uit voor de vergroening van ongeveer 4 binnentuinen.
12
De gemeente doet onderzoek naar financiering en onderhoudskosten voor groene daken, gevels en binnentuinen.
13
De gemeente organiseert een overleg met experts en stelt een vervolgaanpak op ten behoeve van een integrale visie en strategie op het daklandschap, in het kader van de omgevingsvisie (Motie 1276 ‘Het Dak op’).
Gemeente
14
De gemeente zet de mogelijke maatregelen voor "eigen terrein" op een rij en doet een voorstel voor een vervolgaanpak (Motie 696.20 ‘Inzake Strategie Klimaatadaptatie (maatregelen eigen terrein)').
Gemeente
2
B
18
Actie
Niveau Straat Samen sta je sterker, dus sla zeker de handen ineen met de bewoners en ondernemers van je straat. Ook bedrijven, de gemeente en andere overheden kunnen hiervoor het initiatief nemen. Wat kunnen we doen om de straat klaar te maken voor het toekomstige klimaat?
1
2
B
19
1
2
Actie
Koelteplekken Creëren van koelteplekken door parken, zwemplekken, regenwatervijvers en/of water(speel)elementen.
Schaduw Schaduw creëren met bomen, schaduwdoeken en/of slimme looproutes.
Huis en Pand Zie infographic op pandniveau om te zien wat jij kan doen voor meer schaduw, koeling, groen, het anders omgaan met regenwater, of om water buiten te houden.
Geleiding van regenwater over de weg Herintroductie van de stoep, open en bedekte goten, holle wegen en/of drempels voor watersturing.
Zichtbare waterbergende en -infiltrerende maatregelen Aanleg van wadi’s, greppels, (verlaagde) groenstroken, groene trambanen, waterpleinen en/of stedelijke waterlopen.
Ondergrondse waterbergende en -infiltrerende maatregelen Toepassen van infiltratie kratten, -putten en -riolen en/of tijdelijke regenwaterbuffers.
1
Klimaatbestendige beplanting Toepassen klimaatadaptieve beplanting gericht op het creëren van meer schaduw, bestand tegen langere periode van droogte en het vasthouden van water. 5
Waterdoorlatende en -passerende bestrating Toepassen van bestrating waar het regenwater langs of doorheen kan stromen naar de bodem, zoals grasbetonstenen en andere vormen van waterdoorlatende bestrating. 6
7
2
8
3
9
Groen tenzij Bij herinrichting en groot onderhoud waar mogelijk de verharding vervangen door groen. Zo kunnen bewoners samen genieten van een prettige, gezonde en natuurlijke leefomgeving. 4
Een gezonde bodem Met een gezonde bodem groeit groen beter. Zo houden planten en de grond het water beter vast en droogt het minder snel uit.
10
B
20
Casus Elke stap telt in de Westindische buurt De Westindische buurt is een schiereiland, gelegen tussen het Rembrandtpark en Vondelpark. Een groeiende groep bewoners loopt sinds 2017 warm voor het samenwerken met de gemeente aan een duurzame en sociale leefomgeving: een groene, gezonde, veilige en klimaatadaptieve buurt voor jong en oud. Onder het motto ‘Elke stap telt!’ zijn de ideeën van 200 bewoners samengevat in een boek – een inspiratie voor onder meer de transformatie van de Corantijnstraat tot groene allee. Het ontwerpproces is sinds 2019 een uitgelezen kans om de samenwerking tussen de gemeente, nutsbedrijven en actieve bewoners(initiatieven), scholen en ondernemers te stroomlijnen. Met als doel nog meer co-creatie voor een gezonde, biodiverse, circulaire en klimaatadaptieve leefomgeving!
1
2
B
21
Casus Watervertragende groenstrook Zuidas Een vierkante meter op de Amsterdamse Zuidas mag wat kosten, dus het is hier altijd woekeren met ruimte. Maar juist in dit gebied is veel behoefte aan groen dat regenwater op kan vangen en vast kan houden om de riolering te ontzien tijdens hevige stortbuien. Meer groen zorgt bovendien voor verkoeling tijdens hete dagen en voor meer biodiversiteit. Medio 2019 heeft de gemeente in de Prinses Irenestraat het eerst deel van een zeven meter brede, verdiept liggende groene strook aangebracht. “Het plan is om uiteindelijk een 500 meter lange watervertragende groenstrook te realiseren van de Parnassusweg tot de Beethovenstraat”, zegt landschapsarchitect Ton Muller. “We kiezen voor veel verschillende beplanting zodat je zelfs op de Zuidas precies kunt zien welk seizoen het is.”
1
2
B
22
1
2
Informatie en inspiratie Straat
Subsidie
Media
Subsidie Ruimte voor duurzaam initiatief: Duurzame projecten en programma’s
Wil je zien hoe we verschillende straten in Amsterdam klimaatbestendig maken, bekijk dan de inspirerende video's hiernaast of vraag subsidie aan om zelf aan de slag te gaan. Kromme Mijdrechtstraat: waterdoorlatende klinker
De Minahassastraat: van versteend naar vergroend
Rainproof straten in Kortvoort
Achtergrond informatie Groenvisie Klik op een onderwerp voor meer informatie.
Kattenburgerstraat: slimme waterkolken in de weg
CityGard containertuintjes in diverse straten
rainproof.nl
Hittebestendige Stad (HvA onderzoek)
B
23
Kalender
2
Klik hier voor de disclaimer
Niveau Straat
Doorlooptijd Nu Activiteit
Van grijs naar groen
De gemeente vervangt stenen voor groen op 100 plekken in de stad. Het maakt de stad regenbestendig en zorgt voor verkoeling en biodiversiteit. Daardoor ontstaat extra werkgelegenheid en daarmee draagt het bij aan duurzaam economisch herstel na de coronacrisis. 15
De gemeente levert 20 groene plekken op in de stad.
16
De gemeente levert 80 groene plekken op in de stad.
2021
Straks
Wat
Herinrichting en onderhoud
1
2022
2023 -2030
Bij herinrichtingsprojecten en de uitvoering van groot onderhoud in de stad past de gemeente klimaatadaptieve maatregelen toe. Hieronder staan een 3-tal concrete voorbeelden genoemd
Trekker en partners Gemeente met bewoners en bedrijven
Gemeente
17
Ruyterkade West: We testen hier een waterbuffersysteem met het doel overvloedige neerslag lokaal op te vangen.
18
Nieuwezijds Voorburgwal Zuid: We richten de straat regenbestendig in door lokaal het maaiveld te verhogen of juist te verlagen. Zo ontstaan er beschermende drempels rondom de huizen en kan het regenwater langzaam de grond in infiltreren.
19
Nieuwenhuysenbuurt: Wij maken de openbare ruimte regenbestendig door middel van kratjes, wadi's en waterbergende straten.
t/m 2025
20
De gemeente gaat bij het uitvoeren van de werkzaamheden bij 10 groot onderhoudsprojecten de regenwaterknelpunten oplossen (start voorbereiding).
t/m 2024
B
24
Kalender
1
Niveau Straat
Doorlooptijd Nu Wat
Activiteit
Innovatie
Wij testen, meten en passen klimaatadaptieve maatregelen toe bij innovatieve projecten.
Onderzoek en verkenning
2021
Straks 2022
2023 -2030
Trekker en partners Gemeente met Waterschap AGV, kennisinstellingen en bedrijven
21
Kromme Mijdrechtstraat: Wij maken de straat beter bestand tegen hevige regenbuien door gebruik te maken van waterdoorlatende ZOAK-stenen en een waterbergingssysteem onder de straat. Dit gaan we monitoren.
22
Zuidas: Wij doen onderzoek naar het verbeteren van boomgroeiplaatsen zodat ze gezond blijven en voor schaduw kunnen zorgen.
t/m 2024
23
Rooseveltlaan: Wij testen een waterbergingssysteem onder de trambaan waarin regenwater kan worden opgeslagen en vertraagd kan worden afgevoerd naar het grondwater.
t/m 2025
24
Beethovenstraat: Wij doen onderzoek naar het Bufferblock systeem. Bij dit systeem kan regenwater op het voorplein van nieuwbouwproject - The Valley - onder de grond worden opgevangen.
t/m 2025
25
Kattenburgerstraat: Wij monitoren duurzame en slimme waterkolken in de weg en de aanleg van een waterbeheersysteem onder de groenstrook en het voetpad.
t/m 2025
26
Laan van Spartaan: Wij monitoren de verkoelende werking van een kunstgrasveld, dat bevorderd wordt door ondergrondse wateropslag (project City Sports).
27
Wij doen onderzoek naar de locatie en inrichting van koele plekken in de stad.
Gemeente met HvA en WUR
2
B
1
25
2
Actie
Niveau Gebied en Wijk De gemeente Amsterdam werkt hard aan klimaat bestendige oplossingen op gebieds- en wijkniveau. Zowel in de bestaande stad als in delen die nieuw worden aangelegd. Per gebied of wijk moet maatwerk geleverd worden. Wat kunnen we nu al doen om bij een eventuele overstroming de schade te beperken en slachtoffers te voorkomen? In het schema zie je voorbeelden van maatregelen per overstromingsdiepte. Meer hierover staat in de Omgevingsvisie Amsterdam 2050.
Overstromingsdiepte
< 20 cm
20-50 cm
50-200 cm
> 200 cm
Diepe polders
Streefbeeld
‘Geen water in object’
‘Schade beperken’
‘Schuilen binnenshuis’
‘Schuilcapaciteit in buurt & evacueren’
Nieuwbouw
Aangepast bouwen (bebouwing en openbaar gebied). Maatregelen ook effectief voor ‘rainproof’.
Aangepast bouwen (bebouwing en openbaar gebied). Aansluitingen elektra hoger
Hou bij programmering rekening met overstroombaarheid begane grond
Hou bij programmering rekening met overstroombaarheid begane grond en eerste verdieping
Hou bij locatiekeuze van nieuwe uitleglocaties rekening met mogelijke overstromingsdiepte
Bestaande bouw
Noodmaatregelen (zoals deurschotten / zandzakken)
Structurele maatregelen duur / lastig
Vitaal en kwetsbaar
Vitale functies in openbare ruimte bestand tegen waterdiepte
Vitale functies in openbare ruimte bestand tegen waterdiepte
Plaats aggregraten op droge verdieping
Geen vitale en kwetsbare functies (ziekenhuis, elektra, gevaarlijke stoffen, etcetera)
Geen vitale en kwetsbare functies (ziekenhuis, elektra, gevaarlijke stoffen, etcetera)
Schuilcapaciteit droge verdieping Zorg voor schuilcapaciteit in de buurt
Zorg voor mogelijkheden schuilcapaciteit en evacuatieroutes in (nabijgelegen) gebiedsontwikkelingen
Zorg voor mogelijkheden schuilcapaciteit en evacuatieroutes in (nabijgelegen) gebiedsontwikkelingen
Evacuatie
B
26
Visie van De Gezonde Stad: Samen met bewoners aan de slag
1
2
Amsterdam wordt voller, drukker, warmer en natter en dat vraagt om actie. Niet alleen van de gemeente, maar van iedereen. “De stad duurzaam en gezond maken: dát is de opdracht waar wij met De Gezonde Stad werk van maken”, stelt Annick Mantoua, directeur van De Gezonde Stad. ‘‘Een aanpak waarbij iedereen meedoet is nodig om duurzame oplossingen te vinden voor de klimaatveranderingen. Vanuit De Gezonde Stad combineren we daarom onze doelen op klimaatadaptatie met aandacht voor biodiversiteit, lokaal voedsel, sociale cohesie, inclusiviteit en zo mogelijk ook werkgelegenheid.” “We brengen bewoners, bedrijven en de gemeente met elkaar in contact en starten samen nieuwe projecten op de plek waar mensen de meeste invloed op hebben: in hun eigen buurt. Zo hebben we vorig jaar op Zeeburgereiland samen met onder andere A.S.R. Real Estate, de gemeente Amsterdam en bewoners de Zeeburgertuin opgezet. In deze buurtmoestuin kweken bewoners hun
eigen groenten en is een groene oase vol biodiversiteit gecreëerd. De betrokkenheid van de bewoners is groot. Er is een moestuinvereniging opgericht die het beheer en onderhoud van de tuin regelt.” “Door in co-creatie met bewoners en bedrijven aan de slag te gaan, spelen we in op de behoeften van gebruikers. Hierdoor creëren we eigenaarschap bij bewoners, wat de mogelijkheden voor beheer en inrichting vergroot én bijdraagt aan sociale cohesie en sociaal welzijn in buurten. Deze bottom-up benadering combineren we waar mogelijk ook met data en koppelen we aan gemeentelijke kaders waarin dingen in de openbare ruimte gerealiseerd kunnen worden. Vandaar dat we mede-initiatiefnemer zijn van de onlangs gepubliceerde groene inspiratiekaart. Hierop staan de
veertig meest kansrijke vergroeningsplekken in de stad die ook van waarde zijn voor klimaatadaptatie.” “Deze kaart is de komende jaren een belangrijke basis voor nieuwe projecten die we gaan starten met bewoners en bedrijven. Geef je op en doe met ons mee!” •
Annick Mantoua
B
27
Casus | Bestaande stad Geen natte voeten meer in de Rivierenbuurt
Casus | Bestaande stad Aanpak bodemdaling Laag Holland
In 2020 zijn we begonnen met het regen- én klimaatbestendig maken van de Rivierenbuurt. “Er waren maar weinig plekken in dit gebied waar het regenwater de grond in kon zakken”, zegt Frank Smits, waterwetenschapper bij Waternet. Met als gevolg: een overbelast riool en wateroverlast op straat. Frank: “Tegelijk met de vernieuwing van de riolering, hebben we wadi’s aangelegd en groenstroken uitgebreid met extra beplanting en meer ruimte voor bomen. In de zomer was het probleem juist dat het grondwater ver weg zakte, en dat is slecht voor de houten funderingen van de huizen. Om dat tegen te gaan is onder de trambaan in de Rooseveltlaan een waterberging aangebracht om zo het grondwater beter te kunnen verdelen.”
Ten noorden van Amsterdam ligt Laag Holland: een indrukwekkend polderen moerasgebied dat zich uitstrekt tot Alkmaar. “Onder de noemer Vitaal Platteland Laag Holland werken rijk, provincie, waterschap, gemeenten, landbouw- en natuurorganisaties hier samen aan een klimaatbestendige toekomst voor dit veenweidegebied’, zegt Niel de Jong, beleidsadviseur bij Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier (HHNK). “Binnen dit programma werkt de gemeente Amsterdam mee aan de projecten: Burkmeer, Landelijk Noord en Waterland Oost. In grote lijnen gaat het bij deze projecten om het vernatten van grasland om bodemdaling, waarbij broeikasgassen vrijkomen, tegen te gaan. Ook het vergroten van de biodiversiteit en het experimenteren met innovatieve vormen van landbouw, zoals de lisdoddeteelt, spelen hierbij een rol.”
maps.amsterdam.nl/rainproof
1
Een baken die de bodemdaling weergeeft. De blauwe strepen liggen onder NAP. De groene en gele geven aan hoe hoog het lag voordat de Hollanders zich er vestigden.
2
B
28
De Knowledge Mile is een gebied in het hart van Amsterdam dat grofweg loopt vanaf de IJtunnel via de Valkenburgerstraat en de Wibautstraat tot het Amstelplein. “De Knowledge Mile Bedrijveninvesteringszone (BIZ) is een community van studenten, bewoners en kleine en grote ondernemers”, zegt communitymanager Cora Kreikamp. “Lange tijd was het gebied dat wij nu Knowledge Mile noemen een grijs, versteend en vervuild gebied. Ons doel is om dit gebied om te toveren tot een duurzame en groene stadstraat. Een gezonde plek waar iedereen zich thuis en veilig kan voelen. Eén van de projecten waar we, samen met de gemeente, aan werken is Knowledge Mile Park. Dit moet het langste en hoogste park van Amsterdam worden waarbij we niet alleen de openbare ruimte vergroenen, maar ook alle gebouwen, gevels en daken verduurzamen. Geen gebouw mag onbenut blijven. We creëren daktuinen of recreatiedaken en voorzien daken en gevels van zonnepanelen. En het mooie van alles is: iedereen doet mee!”
Artist impression
Casus | In ontwikkeling Duurzame en groene stadsstraat
1
2
B
29
Casus | Bestaande stad Buikslotermeer gereed gemaakt voor waterbestendige toekomst klinkt misschien gek om het waterpeil te verhogen, maar dat doen we om kwelwater tegen te gaan. Kwelwater is water dat uit de bodem omhoog komt. Door het waterpeil te verhogen ontstaat er meer tegendruk, zodat de hoeveelheid kwelwater afneemt. Tot slot wordt het nieuwe gemaal uitgerust met een extra buis zodat er in extreme neerslagsituaties eenvoudig een noodpomp op kan worden aangesloten. Daardoor is de gehele Buikslotermeer weer klaar voor de toekomst!”
Artist impressions
In de omgeving van het nieuwe metrostation Noord in de Amsterdamse Buikslotermeer verrijst een nieuwe woonwijk: Elzenhagen Zuid. In voorbereiding op de bouw werken de gemeente Amsterdam, Waternet en het Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier samen om het watersysteem robuust te maken voor de toekomst. ”Om het gebied waar de nieuwe woonwijk komt te beschermen tegen water, wordt het maaiveld, dat is de hoogte waarop we wegen en huizen aanleggen, fors opgehoogd”, zegt John van Diepen, regioadviseur van het Hoogheemraadschap. “Verder verhogen we het waterpeil in dit gebied, zodat het op hetzelfde niveau en in open verbinding komt met de rest van de Buikslotermeer. Het
1
2
B
Casus | In ontwikkeling Amstel III klaar voor make-over
Vanaf 2022 start de bouw van een nieuwe duurzame stadswijk op het vijfde eiland van IJburg: Strandeiland. “Het eiland wordt gevormd rondom een oude stroomgeul van de Vecht, de zogenaamde Oergeul”, zegt landschapsarchitect Katinka Pricken. “Dit binnenwater fungeert straks als het groenblauwe hart met ruimte voor recreatie, natuur én met een belangrijke waterzuiverende functie. Op Strandeiland leef je aan en met het water; er komt een stadstrand, natuurbaai en overal is ruimte voor groen. De wijk wordt uitstootvrij en gaat zelfs energie leveren, onder meer dankzij zonnepanelen en warmtewinning uit afvalwater. Regenwater wordt opgevangen op groene daken en infiltreert in het eiland via wadi’s in straten en parken. Tot slot is er minder ruimte voor auto’s. Parkeren gebeurt op centraal gelegen (energie)hubs, zodat er nóg meer ruimte is voor groen.”
De komende jaren transformeert een kantorengebied in Amsterdam Zuid-Oost tot een bruisende stadwijk waar mensen wonen, werken en plezier maken. De gemeente Amsterdam en de huidige grondeigenaren hebben de handen ineen geslagen om dit gebied samen te ontwikkelen onder de naam Amstel III. “Daarbij zetten we alles op alles om hittestress, droogte en wateroverlast te voorkomen”, stelt landschapsarchitect Joyce van den Berg. “We zorgen voor een goede balans tussen stenen en groen. De straten worden regenbestendig ingericht met ruimte voor waterberging. Regenwater bufferen we op retentiedaken. In het ontwerp houden we er zelfs rekening mee dat het gebied niet té vol gebouwd wordt, zodat we de bestaande luchtstromen niet blokkeren. Zo voorkomen we dat er hitte-eilanden ontstaan tijdens warme zomers.”
Artist impressions
Casus | In ontwikkeling Goed toeven op Strandeiland
Artist impression
30
1
2
B
31
Informatie en inspiratie Gebied en Wijk
1
2
Subsidie Subsidie Ruimte voor duurzaam initiatief
Media Op deze pagina vind je een aantal mooie voorbeelden waarin op gebieds- en wijkniveau aandacht is voor klimaatadaptatie. Heb jij wel eens last gehad van te hete kunstgrasvelden tijdens het sporten of wil je weten hoe in een nieuw stuk Amsterdam rekening wordt gehouden met klimaatadaptatie, bekijk of lees dan eens onderstaande selectie van innovatieve oplossingen.
Impuls Schoolpleinen primair onderwijs
Achtergrond informatie Stedenbouwkundig plan Strandeiland
De fruitpluktuin in Zuid
Klimaatbestendig schoolplein “De Schakel” Hittebestendige Stad (HvA onderzoek)
Groenvisie
Gebiedsagenda’s Klik op een onderwerp voor meer informatie.
VVA Spartaan - ’s werelds koelste kunstgrasveld
Het ‘Groene Hart’ van de Weteringbuurt
Stadslandbouwproject NoordOogst
Omgevingsvisie
B
32
Kalender
Wat
Activiteit
Gebieds ontwikkeling
Klimaatadaptatie krijgt een plek in nieuwe gebiedsontwikkelingen.
Onderzoek en verkenning
2
Klik hier voor de disclaimer
Niveau Gebied en Wijk
Toekomst bestendige landbouw en natuur
1
Doorlooptijd Nu 2021
Straks 2022
2023 -2030
Trekker en partners Gemeente en Waterschappen
Hieronder staan twee voorbeelden genoemd. 28
Strandeiland: Gebiedsontwikkeling met hoge duurzaamheidsambities: energieneutraal, natuur inclusief, circulair en klimaatbestendig. Klimaatadaptieve maatregelen zijn onder andere een groene inrichting, wadi’s en infiltratie-systemen. Bij de keuze voor bomen en planten wordt rekening gehouden met de afstand tot het grondwater.
29
Sloterdijk Zuid: Het gebied wordt in fases 30 tot 80 centimeter opgehoogd om het grondwater-, overstromings- en regenbestendiger te maken. Daarnaast worden de straten en het park voor zover mogelijk rainproof ingericht. Ook voor de bebouwing gelden ambities op rainproof.
30
Het consortium Amsterdam Wetlands jaagt de ontwikkeling van toekomstbestendige landbouw en robuuste natuur aan (in oa projecten Burkmeer en Landelijk Noord). Het programma is vooral gericht op het remmen van bodemdaling.
Consortium Amsterdam Wetlands, Gemeente en HHNK
31
Voortzetten verkenning naar ophogen maaiveld en ontwateringsnorm voor nieuwe gebieden, met als doel het instellen van een ontwateringsnorm in het Amsterdam Omgevingsprogramma Riolering. (wettelijke opvolger van het Gemeentelijk Rioleringsplan). De besluitvorming over dit Omgevingsprogramma Riolering (OPR) staat gepland voor de tweede helft van 2021. Het OPR biedt mogelijkheden voor nieuwe normen en richtlijnen die bijdragen aan een klimaatbestendige stad.
Gemeente met Waterschappen
32
Het waterschap AGV onderzoekt de invloed van klimaatverandering op de water(bodem)kwaliteit van nieuwe woongebieden aan het water, die bij voormalige industriële locaties liggen. Het doel van dit onderzoek is om voor toekomstige woongebieden met woonwater randvoorwaarden op te stellen aan de water(bodem)kwaliteit.
Waterschap AGV
2023 - 2040
B
33
Actie
Niveau Stad en Regio Binnen de stad en de regio Amsterdam werken we samen aan verschillende projecten met als doel de stad en regio klimaatadaptief te maken. Daarnaast doen we onderzoek naar de toekomst van het klimaat én welke invloed dit heeft op ons allemaal. Bij dit onderzoek werken we samen met verschillende kennisinstellingen en Rijkswaterstaat. Deze projecten hebben vaak invloed op alle andere schaalniveaus.
1
2
B
34
Water als waardevolle verbinding van Amsterdam met de regio
Peter Smit Waterschap Amstel, Gooi en Vecht
Klazien Hartog Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier
Marco Kastelein Hoogheemraadschap van Rijnland
De afgelopen jaren waren jaren van uitersten. In de hete zomer van 2020, waarin we beperkt op vakantie konden, hebben de Amsterdammers ervaren wat het probleem is van een te warme stad. Velen zochten water om te zwemmen, terwijl de waterkwaliteit door diezelfde hitte flink onder druk stond. De zomer van 2018 was juist extreem droog. Een hevige regenbui begin september spoelde de stoffige stad schoon, maar zorgde voor zoveel verontreiniging in de grachten dat de City Swim moest worden afgelast. Dat heeft direct consequenties voor de leefbaarheid in de stad. Je staat er misschien niet direct bij stil, maar de regio Amsterdam ligt voor meer dan de helft onder zeeniveau en is gebouwd op veengrond. Juist daar komen de grote uitdagingen van klimaatverandering samen:
1
2
zeespiegelstijging, extreme regen, snellere bodemdaling, lange droge en hete periodes. Zonder toekomstbestendig watersysteem houdt Amsterdam geen droge voeten, verzakken kades en gebouwen en neemt de hittestress toe. Regen en groen moeten de ruimte krijgen in onze stad. Hiervoor zijn we samen aan zet! U mag erop rekenen dat de drie waterschappen die in Amsterdam actief zijn er samen met de gemeente alles aan doen om ervoor te zorgen dat de stad leefbaar
'Amsterdam ligt voor meer dan de helft onder zeeniveau en is gebouwd op veengrond' blijft en de gevolgen van klimaatverandering aan kan. Droge voeten lijken misschien een vanzelfsprekendheid, maar zijn dat zeker niet. Daar wordt elke dag met man en macht aan gewerkt. De waterschappen zorgen voor veilige dijken, en werken 24 uur per dag om de watersystemen op orde te hebben en houden.
B
35
1
2
'Het is goed om te zien dat steeds meer Amsterdammers aan de slag gaan om hun omgeving groener te maken'
Overtollig water voeren we af, en bij een tekort aan water voeren we aan. Tegelijkertijd zoeken we ook hoe meer water in de stad kan blijven. Zodat we dit, als het droog is, kunnen gebruiken. Wij, als waterschapsbestuurders, zijn blij dat we samen met de gemeente Amsterdam naar mogelijkheden gaan zoeken om ervoor te zorgen dat de stad en de watersystemen klaar zijn voor de toekomst. En dat het ook voor onze kinderen en kleinkinderen nog steeds veilig en prettig wonen is in Amsterdam. Het is goed om te zien dat steeds meer Amsterdammers aan de slag gaan om hun omgeving groener te maken. Om steen letterlijk te verruilen voor geveltuintjes of groene daken aan te leggen. Die maken de stad niet alleen mooier, ze zijn ook onmisbaar bij het tegengaan van hittestress en om bij zware regenval het kostbare water te kunnen vasthouden en pas later af te voeren. Klimaatverandering en stromend water stoppen niet bij stadsgrenzen. Het stelt ons voor de opgave om goed samen te werken en aan de slag te gaan om er voor te
zorgen dat de basis op orde is. In de uitvoeringsagenda kunt u lezen over een aantal projecten waar de komende jaren aan gewerkt wordt. We hebben er uitdrukkelijk voor gekozen om nog niet alles in beton te gieten. Omdat we
het toekomstbestendig maken van ons watersysteem met elkaar moeten doen. We nodigen u dan ook graag uit om met ons mee te denken en uw ideeën met ons te delen. Want samen kunnen we meer! •
B
05.00
09.00
11.00
12.00
14.00
16.00
18.00
19.00
21.00
22.00
23.00
36
1
2
Casus Keep it cool: ‘Koele plekken checker’ Tijdens de hittegolf van afgelopen zomer steeg het kwik tot ongekende hoogten. Door verstening en gebrek aan wind was de gevoelstemperatuur op veel plekken in de stad zelfs nóg hoger. Niet zo gek dus, dat mensen massaal op zoek gingen naar verkoeling. Daar kwam de in 2020 gelanceerde ‘Koele plekken checker’ goed bij van pas. Dataspecialist Arie de Niet van advies- en ingenieursbureau Witteveen+Bos was betrokken bij de ontwikkeling van deze real-time hittekaart voor gevoelstemperatuur met drukte-indicatoren. “Het doel van de Koele plekken checker is tweeledig”, zegt Arie. “In de eerste plaats wil de gemeente op hete dagen de koele plekken in de buurt inzichtelijk maken voor inwoners. Ten tweede werd de Koele plekken checker ingezet om mensen over de stad te spreiden, zodat de 1,5-metermaatregel gewaarborgd kon worden.”
Gevoelstemperatuur Comfortabel <23˚C
Heet 35 tot 41˚C
Beetje warm 23 tot 29˚C
Zeer heet > 41˚C
Warm 29 tot 35˚C
B
37
Casus
Toekomstbestendig watersysteem voor onze regio Het Amsterdam-Rijnkanaal (ARK), het Noordzeekanaal (NZK) en het regionale watersysteem (waaronder de Amstel en Amsterdamse grachten) vervullen een belangrijke functie voor een groot deel van West-Nederland. Dit watersysteem zorgt voor de aan- en afvoer van water. De waterbeheerders uit de regio en Rijkswaterstaat werken daarom samen met de provincies Utrecht en NoordHolland aan een toekomstbestendig watersysteem voor het zogeheten ARK/ NZK-gebied. “Niets doen is geen optie”, zegt Hilga Sikma van Waternet. “Ons watersysteem zit nu al aan zijn grenzen. Met klimaatverandering, zeespiegelstijging en steeds meer bebouwing neemt de druk verder toe. Maatregelen in het watersysteem en in de ruimtelijke inrichting zijn noodzakelijk. Alleen zo wordt het een flexibel, robuust en klimaatbestendig gebied wat klaar is voor de toekomst.
1
2
B
38
1
2
Informatie en inspiratie
Op deze pagina vind je informatieve filmpjes over hoe Amsterdam met de regio werkt aan klimaatadaptatie. Gemaal Zeeburg in Amsterdam Oost kan bijvoorbeeld in een periode van langdurige regenval aan worden gezet om het stijgende water uit de grachten weg te pompen naar het IJmeer en het Markermeer en de Metropoolregio Amsterdam geeft antwoord op de vraag hoe ervoor gezorgd kan worden dat klimaatadaptatie een ‘normaal’ onderdeel wordt in integrale investeringsbeslissingen, nu en in de toekomst.
Media
Klimaatverandering
Achtergrond informatie
Uitkomsten Resilience by Design
Hemelwaterverordening
Hittebestendige Stad (HvA onderzoek)
Omgevingsvisie Klik op een onderwerp voor meer informatie.
Belang Gemaal Zeeburg
Aftermovie climate adaptation festival
Project Koele Kades Groenvisie
B
39
Kalender
2
Klik hier voor de disclaimer
Niveau Stad en Regio Wat
1
Activiteit
Doorlooptijd Nu 2021
Straks 2022
2023 -2030
Trekker en partners
Verbindingen tussen Wij zorgen voor een sterke en toekomstbestendige verbinding regionaal watersysteem tussen het regionale watersysteem en de stad. en stad
33
Toekomstbestendige doorstroming grachten: Wij verbeteren de doorstroming van water in de grachten. We maken afspraken over bruggen, sluizen, oevers, kades en/of gebruik van het water.
Waterschap AGV, Gemeente
34
Wij realiseren een klimaatrobuust ecologisch netwerk van groen en water dat ruimte en rust biedt aan planten en dieren in de stad.
Gemeente en Waterschap AGV
35
Wij zorgen voor een optimale waterberging in Amsterdam ten noorden van het Noordzeekanaal. We verkennen hoe de risico’s voor wateroverlast in het stedelijk gebied verder beperkt kunnen worden door optimalisatie in wateropvang tussen stedelijk en landelijk gebied.
HHNK en Gemeente
Netwerk klimaat adaptie
36
Netwerk klimaatadaptatie: Wij vormen een netwerk met bewoners, bedrijven, kennisinstellingen en waterschappen om vragen te beantwoorden en te helpen bij initiatieven op privaat terrein en in de openbare ruimte.
Gemeente, waterschappen, bewoners, bedrijven, vastgoedeigenaren, woningcorporaties
Onderzoek en verkenning
37
Wij verkennen nieuwe richtlijnen op het gebied van hitte, wateroverlast, droogte en overstromingen (zie hoofdstuk 2).
Gemeente en Waterschappen
38
Meteorologisch meetnet: wij volgen hoe het stedelijke klimaat zich ontwikkelt, door middel van een doorstart en uitbreiding van het bestaande meteorologisch meetnetwerk Amsterdam Atmospheric Monitoring supersite project (AAMS).
Amsterdam Institute for Metropolitan Solutions (AMS)
39
Thematische studie waterveiligheid: studie naar welke maatregelen nodig en mogelijk zijn zodat we ons als stad kunnen wapenen tegen de gevolgen van een mogelijke overstroming.
Gemeente en Waterschappen
B
40
Kalender
1
Niveau Stad en Regio Doorlooptijd Nu
Wat
Onderzoek en verkenning
Openbare ruimte
Activiteit
2021
Straks 2022
2023 -2030
Trekker en partners
40
We onderzoeken mogelijkheden om parken en recreatiegebieden klimaatadaptiever in te richten.
Gemeente
41
Aanvullende stresstest hitte: we ontwikkelen kaarten waarop aandachtsgebieden staan als het gaat om hitte en de mogelijkheden om hittestress tegen te gaan.
Gemeente
42
Universiteit Gent onderzoekt verdamping en sapstromen van bomen in de stad voor meer inzicht in de mate van verdamping van bomen bij hitte en droogte in relatie tot grondwaterstand en schaduw.
Universtiteit Gent, Gemeente
43
De gemeente verkent structurele meerkosten van klimaatadaptieve maatregelen in de openbare ruimte met als doel om meer inzicht te krijgen in de financiële consequenties van klimaatadaptatie.
Gemeente
44
De gemeente verkent het opnemen van klimaatadaptatie in de samenwerkingsafspraken tussen gemeente, woningcorporaties en huurderskoepels 2024-2027/2028.
Gemeente, woningcorporaties
45
We verkennen de haalbaarheid van een regionale intentieovereenkomst klimaatbestendige nieuwbouw met de bouwketen en overheden door MRA (Metropoolregio Amsterdam).
MRA, Gemeente en Waterschappen
46
We ontwikkelen oplossingen om klimaatadaptatie mee te nemen in het ontwerp voor de openbare ruimte.
Gemeente
47
We passen een neerslag afvoermodel toe en ontwikkelen dit door tot een rekenkundig model dat kan worden ingezet voor het oplossen van regenwaterknelpunten.
Gemeente
48
De gemeente blijft het hitte- en droogteplan toepassen in de openbare ruimte in geval van extreem hete of droge periodes.
Gemeente
49
We werken aan een opvolging van het GRP 2016-2021. Dit is een uitwerking van de omgevingsvisie voor het thema riolering
Gemeente
50
Met de Hemelwaterverordening verplichten we nieuwe gebouwen het hemelwater op eigen terrein te bergen en vertraagd af te voeren.
Gemeente
51
We werken samen aan klimaatadaptatie in trajecten zoals de Groenvisie, Omgevingsvisie, Principes voor de gezonde stad, Bestuursopdracht nutsvoorzieningen, Hitteplan GGD en Actieplan Zonkracht.
Gemeente en Waterschappen
2
B
41
1
2
Actie
Niveau Nationaal en Internationaal Nationaal
Internationaal
Op landelijk niveau werken alle overheden samen aan klimaatadaptatie in het Nationale Deltaprogramma. Het doel hiervan is om Nederland nu en in de toekomst te beschermen tegen overstromingen, te zorgen voor voldoende zoetwater en ons land klimaatbestendig te maken. Bestuurlijk is afgesproken dat alle overheden vanaf 2021 actief en concreet uitvoering geven aan klimaatadaptatie. Het Deltaprogramma steunt dit met kennisdeling, onderzoek, afspraken met landelijk werkende partijen en de impulsregeling klimaatadaptatie.
Overstromingen, bosbranden en lange perioden van droogte: de hele wereld voelt het belang en urgentie van klimaatadaptatie steeds sterker. Het is essentieel om kennis te delen en te leren van de aanpak in andere steden wereldwijd. Wat doen zij om zich aan te passen aan het nieuwe klimaat? En wat kunnen we opsteken van steden die het klimaat hebben dat wij mogelijk gaan krijgen? Amsterdam Rainproof heeft laten zien dat internationaal samenwerken grote voordelen heeft. Daarnaast deelt Amsterdam jaarlijks kennis uit tijdens het Smart City Expo World Congress in Barcelona en participeren we in de Coalition for Disaster Resilient Infrastructure (CDRI) van de Verenigde Naties. Ook innovatieprojecten zoals RESILIO (blauw-groene daken) delen kennis en kunde met verschillende Europese steden als deel van hun projectscope. Via de podcast the Mayor’s Manual worden in 2021 gesprekken gevoerd met mondiale koplopers om de beste adviezen voor burgemeesters wereldwijd te verzamelen. In de kalender vind je meer internationale events waar we de komende jaren een bijdrage aan leveren of die we (mede)-organiseren.
B
42
1
2
Informatie en inspiratie
Achtergrond informatie
Media
Kennisportaal Klimaatadaptatie Nederland organiseerde in januari 2021 een internationale online klimaattop; de Climate Adaptation Summit. Amsterdam ontwikkelde diverse filmpjes waarin verschillende klimaatadaptieve voorbeelden uit Amsterdam met de wereld werden gedeeld. Hiernaast kan jij ze ook bekijken. Nog meer inspiratie opdoen? Check ook eens het nationale of Europese kennisportaal.
Nationale Klimaatadaptatiestrategie
Landelijk programma en klimaatadaptatie
Urban Water Challenges Documentaire
Towards a climate adaptive Amsterdam
Deltaplan Ruimtelijke adaptatie
Europees kennisportaal Climate Adapt
EU Adaptation Strategy
Klik op een onderwerp voor meer informatie.
Talkshow: The Mayor's Manual
Climate adaptive public and private space
Towards a Rainproof Amsterdam
Coalitie voor rampenbestendige infrastructuur van de Verenigde Naties
B
43
Kalender
Kennis ontwikkeling en -deling
2
Klik hier voor de disclaimer
Niveau Nationaal en Internationaal Wat
1
Activiteit
Doorlooptijd Nu 2021
Straks 2022
2023 -2030
Trekker en partners
52
Groene Huisvesters deelt kennis over klimaatadaptatie voor woningcorporaties doormiddel van vijf interactieve webinars.
Groene Huisvesters en Gemeente
53
Het kennisprogramma Zeespiegelstijging verkent mogelijke effecten van meer extreme zeespiegelstijging met als doel om inzicht te krijgen in de benodigde maatregelen.
Ministerie I&W, Deltaprogramma en Waterschappen
54
KNMI Klimaatsignaal ‘21: eerste duiding van het zesde assessment rapport van het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) naar Nederland.
KNMI
55
KNMI’23-klimaatscenario’s: kerncijfers voor een groot aantal variabelen en indicatoren van klimaatverandering voor Nederland (2023). Opvolger van huidige KNMI’14-scenario’s.
KNMI
56
We doen mee en wisselen kennis uit in het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie, Nationale Adaptatiestrategie en Gemeentelijk Netwerk Klimaatadaptatie.
Gemeente en Waterschappen
57
Jaarlijks Nationaal Deltacongres gericht op stimuleren en faciliteren van kennisdeling, samenwerking en netwerken.
Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie
58
Publicatie Deltaprogramma (jaarlijks).
Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie
59
We leveren een bijdrage aan en (mede) organiseren een aantal internationale events zoals de Amsterdam International Water Week of het Smart City Expo World Congress met als doel internationale kennisdeling, samenwerking, bewustwording en netwerken te stimuleren en te faciliteren.
Gemeente en Waterschap AGV
B
44
1.2 Hoe pakken we dit STRAKS aan Natuurlijk kijken we ook verder vooruit dan 2022. De stad en het klimaat blijven veranderen en dat betekent dat we op de lange termijn nieuwe uitdagingen krijgen. We proberen deze uitdagingen nu al in beeld te brengen. Zo kunnen we bepalen wat er moet gebeuren om de langetermijnopgaven in 2030, 2050 en verder te behalen. Op de volgende pagina wordt beschreven op welke onderwerpen onze focus ligt.
1
2
B
45
1
2
Infiltratiekratten onder het fietspad in de Kattenburgerstraat.
‘Het gaat onder andere om opvangen, vasthouden en hergebruiken van regenwater, maar ook om het afvoeren van water’ 1.2.1 Weerbaar en wendbaar Klimaatverandering laat zich niet precies voorspellen. Juist daarom is het belangrijk om als stad weerbaar en wendbaar te zijn. Weerbaar houdt in: in staat om tegenstand te bieden aan klimaatverandering. Met wendbaar bedoelen we: makkelijk bij te sturen als het klimaat anders of sneller verandert dan gedacht. We moeten een tandje kunnen bijzetten of van koers kunnen veranderen. Deze wendbaarheid kan bereikt worden door ruimte in te bouwen in projecten, zowel boven- als ondergronds. Daarnaast gaat het om de processen en financiën van de gemeente. Als het gaat om klimaatadaptatie spelen ook de toekomstige kosten door klimaatverandering een grote rol. Verzekeraars waarschuwen hiervoor en hebben berekend dat extreem weer tot steeds hogere
kostenposten gaat leiden1. De Metropoolregio Amsterdam (MRA)2 kijkt In het programma MRA Klimaatbestendig naar richtlijnen voor klimaatbestendige nieuwbouw in de hele metropoolregio. Dit wordt gedaan om grote herinvesteringskosten in de toekomst te voorkomen.
1.2.2 Water als sturend element
al tegen zijn grenzen aan. Technische problemen aan de gemalen en sluizen kunnen ingrijpende gevolgen hebben voor de stad. Klimaatverandering vergroot de druk op dit watersysteem steeds verder. Dit kan zijn door meer waterafvoer via de rivieren, extreme regenbuien en langdurige natte perioden. Na 2050 verwachten we daarnaast dat hoog water door de stijgende zeespiegel steeds vaker zal voorkomen.
Water speelt een belangrijke rol bij klimaatadaptatie binnen de stad en regio Amsterdam. Het gaat onder andere om opvangen, vasthouden en hergebruiken van regenwater, maar ook om het afvoeren van water. Amsterdam is onderdeel van een regionaal watersysteem. Dit systeem draait om het Noordzeekanaal, IJ en Amsterdam-Rijnkanaal. De gemalen IJmuiden en Zeeburg zorgen voor de afvoer van overtollig water. Dit hoofdwatersysteem loopt nu
Amsterdam is kwetsbaarder dan de rest van de regio: bij een waterpeilstijging van 20 centimeter ontstaat al wateroverlast rond de grachten. De grachten en de Amstel zijn onderdeel van de slagaders van het regionale watersysteem (ofwel het boezemwatersysteem). Dat is in Amsterdam aangesloten op het hoofdwatersysteem (dat de Lek en het IJsselmeer verbindt met de zee in IJmuiden). De grachten zijn van groot belang voor