Rapport Onzichtbaar (gewijzigde versie).pdf

41

Spanje en Portugal hebben regelmatig een legaliseringsprogramma.53 Daarnaast is het mogelijk om in Portugal na 2 jaar een verblijfsvergunning te krijgen als is aangetoond dat de ongedocumenteerde geen gebruik heeft gemaakt van sociale voorzieningen. In Genève is het mogelijk om als particulier vouchers te kopen om huishoudelijk werk te laten doen door ongedocumenteerden. De ongedocumenteerde draagt in dit systeem een deel van de inkomsten af en de particulier heeft niet de verantwoordelijkheid op het gebied van arbeidsongeschiktheid of ziektekosten – de kosten hiervoor wordt door de ongedocumenteerde rechtstreeks afgedragen aan een daarvoor opgerichte private sociale onderneming54. Circulaire migratie Sinds de inwerkingtreding van de koppelingswet is circulaire migratie bemoeilijkt. Immers, wanneer je legaal werk had en het land voor langere tijd zou verlaten, was er geen mogelijkheid meer om daarna terug te komen en dezelfde rechten te hebben als daarvoor. Mensen werden daarmee ‘gedwongen’ om het land te blijven omdat ze anders alle opgebouwde rechten zouden verliezen. Het huidige systeem, waarbij er voor een deel van de migranten weinig routes zijn voor legaal verblijf en arbeid, ‘dwingt’ een bepaalde groep mensen om asiel aan te vragen, in de hoop via die weg legaal te kunnen verblijven.

Experts geven aan dat deze groep door het systeem hier ‘vast’ lijkt te zitten; de groep die wel een werkvergunning heeft is eerder geneigd om terug te keren naar een thuisland dan de groep die hier ongedocumenteerd verblijft.55

53 Trouw, Miljoenen illegalen gewit, 12 januari 2000, www.trouw.nl

54

S. Grumiau, Formalizing domestic work trough te use of service vouchers, 2017

55 UNDP, Scaling fences: voices of irregular African migrants to Europe, 2019

42

4 Conclusie en aanbevelingen

De ombudsman heeft naar aanleiding van dit onderzoek een beter beeld van het leven van de ongedocumenteerden en beter inzicht gekregen wat de ongedocumenteerden beweegt om in Nederland te verblijven. Er wordt een korte samenvatting gegeven van een aantal bevindingen en ook drie groepen benoemd die in het bijzonder zijn opgevallen: de kinderen die vastlopen na hun achttiende levensjaar; de arbeidsmigranten en oudere ongedocumenteerden die al lang in Nederland verblijven.

4.1 Samenvatting Op alle leefgebieden ervaren ongedocumenteerden problemen. Opvallend is dat ongedocumenteerden onder deze omstandigheden in Amsterdam, een dure stad, kunnen blijven wonen en ook vaak familieleden in het land van herkomst financieel steunen. Het leven van een ongedocumenteerde is onzeker en zwaar, maar toch vaak beter dan het leven in het land van herkomst. Formeel mag de ongedocumenteerde niet in Nederland blijven, maar in de praktijk blijkt het moeilijk om hierop te handhaven. Ongedocumenteerden kunnen hier jaren onder de radar leven. Bij ongedocumenteerden is er sprake van verlies van zowel mensenrechten als waardigheid. Uit meerdere praktijkvoorbeelden blijkt dat niet alle ongedocumenteerden gebruik kunnen maken van hun fundamentele rechten zoals onderwijs, voedsel, zorg en onderdak. Vanwege hun kwetsbare en afhankelijke positie zullen veel ongedocumenteerden minder snel beroep doen op rechtsbescherming. Slachtoffers van uitbuiters genieten geen bescherming als er niet aan de formele criteria van uitbuiting of mensenhandel is voldaan. In de praktijk is er te weinig bescherming voor slachtoffers van mensenhandel wanneer het misdrijf niet in Nederland heeft plaatsgevonden. Ook genieten ongedocumenteerde arbeiders, ondanks hun rechten, in veel gevallen niet de juiste de bescherming. Dit draagt bij aan de ondermijning van de rechtsstaat.

Kinderen Op het gebied van onderwijs en werk ondervinden ongedocumenteerde kinderen belemmeringen. Kinderen die op jonge leeftijd naar Nederland zijn gekomen of in Nederland zijn geboren en geen band hebben met het land van herkomst van hun ouders hebben geen perspectief na hun achttiende. Al vanaf jonge leeftijd voelen ze dat ze in vergelijking met hun vrienden/klasgenoten geen toekomstperspectief hebben en dat ze na hun achttiende geen toekomst meer hebben in Nederland. Deze in Nederland gewortelde kinderen leiden een uitzichtloos bestaan. Deze kinderen lijken geen andere keuze te hebben dan in de voetsporen van hun ouders te treden, of te kiezen voor de criminaliteit. Dit laatste geldt met name voor de groep alleenstaande minderjarigen die voor hun achttiende de opvang verlaat als er geen zicht is op legalisatie.

43

Arbeidsmigranten Er is in Amsterdam voldoende werk en ongedocumenteerden maken deel uit van de (in)formele economie. De ongedocumenteerde arbeider laat zijn/haar familie achter in het land van herkomst of woont hier samen met het gezin voor een betere toekomst. Men kan hier jaren leven en soms goed geld verdienen, mede omdat ze geen belasting afdragen. De ongedocumenteerde arbeiders maken vaak lange werkdagen, soms onder zware omstandigheden. Vaak worden zij onderbetaald en hebben ze geen garantie op uitbetaling. Ook ontbreekt een vangnet bij ziekte of arbeidsongevallen en werkloosheid. Ouderen Er is een groep ouderen die al langer dan 20 of 30 jaar in Nederland verblijft. De onzekerheid van hun bestaan maakt vaak dat zij ook medisch kwetsbaarder zijn en diverse aandoeningen ontwikkelen. Wanneer zij ouder worden en meer zorg nodig hebben, raakt het eventuele netwerk waar ze op terug konden vallen vaak uitgeput. Men zit klem Onder de ongedocumenteerden bevinden zich ook kwetsbare personen die om verschillende redenen niet terug kunnen keren of waarvan het land van herkomst aangeeft hen niet terug te zullen nemen. In sommige gevallen lopen mensen vast in verblijfsprocedures en kunnen zij geen gebruik maken van hun basisrechten. Een goed voorbeeld zijn de staatlozen, die hier zijn zonder enige formele juridische status maar ook niet kunnen worden uitgezet.

Kwetsbare positie Vanwege hun kwetsbare positie vormen ongedocumenteerden een gemakkelijke prooi voor uitbuiting door malafide werkgevers, huisjesmelkers, uitbuiters of mensenhandelaren. Als de ongedocumenteerde een woning wil huren, dan verloopt dat vaak via een (malafide) tussenpersoon die de ongedocumenteerde uitbuit. In sommige gevallen betaalt de ongedocumenteerde de huur in natura, of moet de ongedocumenteerde al het geld afdragen dat hij/zij verdient. De huidige situatie leidt tot diverse ongewenste uitkomsten.

Toegang tot medische zorg Ongedocumenteerden hebben recht op medisch noodzakelijk zorg. Wat onder medisch noodzakelijk wordt verstaan wordt bepaald door de zorgverlener. In praktijk kan dit tot grote verschillen leiden, met alle gevolgen van dien. Als de ongedocumenteerde niet zelf zorgt voor preventiebezoeken bij de tandarts of fysiotherapie, dan leidt het uiteindelijk tot grotere gezondheidsproblemen. Op het gebied van de geestelijke gezondheidszorg blijkt ook dat de ongedocumenteerde in een aantal gevallen zonder de noodzakelijke hulp moet leven, met name wanneer er sprake is van trauma lijkt hier niet altijd voldoende aandacht voor te zijn en krijgt men niet altijd de noodzakelijke hulp. Uit diverse praktijkvoorbeelden blijkt dat er onduidelijkheid bestaat bij de zorgverlener of er gebruik kan worden gemaakt van de regeling onverzekerbare vreemdelingen, maar ook wordt er verschillend gereageerd door de zorgverleners en draagt de taalbarrière ook niet aan bij een goede zorgverlening. Als de ongedocumenteerden niet op de hoogte zijn van de mogelijkheden of men bang is dat zorginstanties aangifte doen bij de politie dan weerhoudt het hen om de juiste medische hulp te krijgen. 44

Werken aan perspectief Belangrijk is om in procedures voldoende aandacht te hebben voor gezondheidsklachten, trauma en culturele achtergronden. Voor een deel van de groep die deelneemt aan het LVV-programma lijkt in het huidige systeem terugkeer het enige perspectief. In de praktijk lijkt terugkeren vaak geen mogelijkheid, of zullen mensen hier zelf niet voor kiezen en bestaat het risico dat zij opnieuw ongedocumenteerd of buiten beeld raken. De partijen die betrokken zijn kunnen geen andere beslissing nemen, zij hebben geen discretionaire ruimte. In een aantal situaties loopt men hierdoor vast. Mensenhandel De bescherming voor slachtoffers van mensenhandel is belangrijk, ook nadat het politieonderzoek en de aangifte is afgerond. Het is daarnaast belangrijk om te voorkomen dat mensen (opnieuw) in het circuit terechtkomen. Dit geldt eveneens voor mensen die tijdens hun migratie in een ander land slachtoffer waren. Er is onvoldoende internationale samenwerking en professionals geven aan dat ook binnen Nederland de samenwerking tussen organisaties kan worden verbeterd, om mensenhandel tegen te gaan. Er blijken ook signalen te zijn van mensenhandel onder kinderen maar is er nog onvoldoende onderzoek om dit goed in beeld te hebben. Voedselhulp Tijdens de corona bleken veel mensen in directe nood te komen en bleek voedselhulp noodzakelijk.

Maar ook vóór deze periode werd door hulpverleners aangegeven dat toegang tot voedselhulp nodig is, bijvoorbeeld voor ongedocumenteerde gezinnen die in financiële nood verkeren.

45

4.3 Conclusies en aanbevelingen Conclusies Wat dit onderzoek heeft laten zien, is dat een grote groep onzichtbaren een belangrijk onderdeel vormt van onze samenleving. In de praktijk kunnen mensen hier jarenlang wonen en zich wortelen in de Nederlandse samenleving en nauwelijks in beeld zijn bij de autoriteiten. Het zijn vaak voorbeeld burgers. Ze werken hier, vormen een belangrijk onderdeel van de (in)formele economie, maar niet zonder risico. Ze zijn door hun kwetsbare situatie en doordat zij onder de radar leven, het perfecte doelwit voor alle vormen van uitbuiting. Uiteindelijk genieten zij onvoldoende bescherming. Hierdoor ontstaan ongewenste situaties die ook ondermijnend werken. De wetgever heeft met de Koppelingswet geprobeerd om werken niet langer mogelijk te maken. Toch leven en werken ongedocumenteerden dertig tot veertig jaar in Nederland zonder dat daar concreet actie op is ondernomen. Voor de asielzoekers zou het systeem officieel sluitend zijn maar in de praktijk zijn er veel voorbeelden dat mensen met een asielverleden hier alsnog ongedocumenteerd leven. Onder de ongedocumenteerden bevindt zich een grote groep mensen die steun nodig heeft van de overheid. De gemeente en hulporganisaties worden geconfronteerd met hulpvragen van ongedocumenteerden, voor opvang, voedsel en medische zorg.

Het ongedocumenteerde bestaan is zwaar en heeft een grote impact op het leven, het gevoel van eigenwaarde en de gezondheid van de ongedocumenteerde. We hebben niet alleen geen goed zicht op deze groep, maar ook heeft dit ‘wegkijken’ de ongedocumenteerden extra kwetsbaar gemaakt. Het is dan ook niet redelijk dat deze mensen die jarenlang in Nederland hebben kunnen leven alsnog moeten vertrekken. Het is belangrijk om een oplossing te zoeken voor de huidige situatie, en daarbij te werken aan zowel de ‘voorkant’ als de ‘achterkant’. Deze situaties roepen de vraag op wat voor samenleving wij willen zijn. We maken bewust of onbewust gebruik van goedkope arbeid en producten. Hoe belangrijk vinden we menswaardigheid, en om als samenleving en als stad uitbuitingsvrij te zijn? De ombudsman pleit voor meer aandacht voor deze thema’s, voor steden die met trots kunnen zeggen dat zij uitbuitingsvrij zijn. En voor aandacht voor de kwetsbare doelgroepen waarbij oog is voor menswaardigheid. Daarnaast vindt de ombudsman het belangrijk dat uitbuiters gecriminaliseerd worden en er (in voorkomende gevallen) aandacht is voor het slachtofferschap van de ongedocumenteerde.

46

In het navolgende deel wordt een aantal algemene aanbevelingen gedaan en daarnaast is er voor gekozen om in te gaan op drie groepen die naar voren kwamen in het onderzoek: de jongeren, de arbeidsmigranten en de oudere ongedocumenteerden. De ombudsman is van mening dat de geformuleerde aanbevelingen kunnen leiden tot vermindering van de problemen van de ongedocumenteerden. Door het onzichtbare zichtbaar te maken, op een manier die veilig is voor de ongedocumenteerde, wordt het risico op uitbuiting verminderd en wordt tegelijkertijd de mogelijkheid vergroot om de ondermijning en verrijking door uitbuiters aan te pakken. Op deze manier kunnen we een samenleving creëren waar menswaardigheid een realiteit is voor iedereen en waar de uitbuiter geen kansen krijgt. Algemene aanbevelingen Maatregelen aan de voorkant Een aanbeveling is om aan de voorkant een aantal maatregelen door te voeren. In de huidige situatie wordt niet voldoende gecontroleerd op illegale arbeid; kan de Belastingdienst wel soms jarenlang geld ontvangen van ongedocumenteerden; worden RNI-inschrijvingen niet gecontroleerd op de uitstroom. De overheid weet al jaren dat ongedocumenteerden er zijn en zijn mogelijkheden om hier meer aan te doen niet benut. Discretionaire bevoegdheid Voer opnieuw de discretionaire bevoegdheid in en zorg ervoor dat de bevoegdheid ruimhartig kan worden ingezet.

Geef het lokale bestuur, na een kritische beoordeling van de schrijnendheid van de situatie, daarbij de doorslaggevende stem. Zichtbaar maken De onzichtbaarheid draagt bij aan diverse vormen van uitbuiting en uitzichtloosheid, waar de overheid weinig grip op heeft. Werk op een manier die veilig is voor de ongedocumenteerden aan het in beeld krijgen van deze groep en hun belangrijkste problemen en behoeften. Cijfers Er kan een betere schatting worden gemaakt van het aantal ongedocumenteerden. De overheid beschikt over voldoende bronnen, met mogelijkheden om de aantallen beter inzichtelijk te maken. Een aanbeveling is om Onderzoek, Informatie en Statistiek van de gemeente Amsterdam opdracht te geven om de omvang van het aantal ongedocumenteerden in Amsterdam in kaart te brengen. Uitbuitingsvrije stad Amsterdam moet ernaar streven een uitbuitingsvrije stad te zijn. De uitdagingen van de stad, bijvoorbeeld ten aanzien van mensenhandel, zijn grensoverschrijdend en kunnen niet worden opgelost door Amsterdam alleen. Het is geen Amsterdams vraagstuk maar een internationaal en (hoewel niet uitsluitend) grootstedelijk vraagstuk. Amsterdam doet er goed aan om met steden in andere landen de samenwerking op te zoeken.

47

Aanbevelingen per groep Jongeren Ongedocumenteerde kinderen komen op jonge leeftijd naar of worden geboren in Nederland. Kinderen geven aan dat ze zich achtergesteld voelen, en in een negatieve zin anders zijn dan hun leeftijdsgenoten. Naarmate ze ouder worden, beseffen ze steeds meer dat ze bepaalde dingen niet kunnen doen, zoals een wit bijbaantje vinden of naar de fysio bij sportblessures. Een van de grootste struikelblokken is dat kinderen geen relevante stage vinden vanwege het ontbreken van een geldige verblijfstitel, of hun succesvolle opleiding niet met een diploma kan worden bekroond. Hierdoor ontstaat er kansenongelijkheid voor een grote groep kinderen die niet voor dit leven heeft gekozen. Evenmin biedt terugkeer naar het land van hun ouders, een land waar zij vaak geen band mee hebben, een reëel perspectief. Dit is niet alleen persoonlijk leed voor de ongedocumenteerde jongere, maar leidt ook tot maatschappelijk verlies nu de jongeren met al hun opgedane kennis en vaardigheden geen volledige bijdrage kunnen geven aan onze maatschappij. Aanbevelingen Jongeren: 1. Bied ongedocumenteerde jongeren dezelfde rechten als reguliere studenten, met elementen uit de Duldung of Dreamers aanpak. Op deze manier kunnen deze kinderen zonder werkelijk achtergesteld te worden een studie volgen, relevante werkervaring opdoen en volwaardig meedoen aan de maatschappij.

De ongedocumenteerde student kan zonder beperking studeren en is verzekerd voor ziektekosten. Bijkomend voordeel is dat zij, mochten zij toch weg moeten uit Nederland, verrijkt weggaan en makkelijker een bestaan kunnen opbouwen in het land van herkomst. 2. Laat daarnaast de grens van achttien jaar los, zodat ongedocumenteerde studenten kunnen doorstuderen totdat ze de voor hen hoogst denkbare opleiding hebben afgerond, met dezelfde rechten als bedoeld bij aanbeveling 1. Arbeidsmigranten: Uitbuiting en kwetsbaarheid De informele economie bestaat voor een groot deel uit ongedocumenteerde arbeiders. Zij maken lange dagen en verrichten door hun kwetsbare positie werkzaamheden die soms niet verantwoord zijn. Het risico op uitbuiting is groot en wordt versterkt door het feit dat ongedocumenteerden onder de radar moeten blijven. Er is een grijs gebied tussen zwart werk en uitbuiting of mensenhandel en bescherming daartegen is onvoldoende. 3. Aanbeveling: werk aan formaliseren van het informele Creëer de mogelijkheid dat ongedocumenteerden, met en zonder asielverleden, een tijdelijke werkvergunning kunnen krijgen, waarmee ze tevens belasting kunnen afdragen en kosten kunnen afdragen voor zorgvoorzieningen. Bezie welke mogelijkheden er in andere landen zijn en hoe die in Nederland ingezet zouden kunnen worden. Een van de voordelen hiervan is dat circulaire migratie gefaciliteerd wordt.

48

Ongedocumenteerde ouderen De ombudsman heeft veel oudere ongedocumenteerden gesproken die tussen de twintig en drieënvijftig jaar in Nederland verblijven. Dit zijn veelal arbeidsmigranten geweest die in hun jongere jaren veel werk hebben verricht in de (in)formele sector, maar ook mensen die na meerdere pogingen voor legaal verblijf zijn afgewezen en nooit zijn teruggekeerd. De leefomstandigheden van deze groep wordt met de jaren zorgelijker omdat hun netwerk hen niet altijd kan blijven ondersteunen als de noodzakelijke zorg zwaarder wordt. Gezien de uitzichtloosheid voor de ouderen dient er voor deze groep een oplossing gezocht te worden. 4. Aanbeveling: Kijk opnieuw naar de situatie en (zorg)behoeften van ongedocumenteerde ouderen die hier al langer dan twintig of dertig jaar verblijven.

49

Literatuurlijst ACVZ: IND moet systematischer met landeninformatie omgaan, Nederlands Juristenblad,2-6-20 AIDA country report: Italy. Update 2019 Creating legal pathways to reduce irregular migration? What we can learn from Germany’s “Western Balkan Regulation” migration. Strategy group on International cooperation and development, October 2018 Jessica Bither and Astrid Ziebarth De achterkant van Amsterdam. Pieter Tops en Jan Tromp, gemeente Amsterdam 2019 Duldung: nadere verkenning van maatschappelijke participatie van uitgeprocedeerde asielzoekers in Duitsland, maart 2019 Kennisplatform Integratie & Samenleving Een stadspaspoort voor iedereen, ongeacht verblijfsstatus? M. Bot, NJB 2020/355, 10-02-2020 FairWork, Rapportage naar de houding van werkgevers rondom het thema arbeidsuitbuiting/ moderne slavernij, FairWork en Team Vier, januari 2020 Finding a way out, Recht in Zicht, Leger des Heils 2018 Hoe ver reikt het recht op onderwijs voor illegalen. Pieter Huisman, Joke de Wit Kluwer Navigator 2013 Richtlijnen en adviezen voor huisartsen, Landelijke Huisartsen Vereniging, 1 april 2017 Seeking health below the radar: Undocumented People's access to healthcare in two Dutch cities. Helen M. Hintjensa, Karin A. Siegmanna, Richard H.J.M. Staring, Social Science & Medicine 2020 Scaling Fences, UNDP 2019 Stateless report UNHCR 2015 Terechte zorg, verkeerd aanknopingspunt.

J.P.H.Donner en M. den Heijer, april 2020 United Nations Convention against transnational organized crime and the protocols Thereto 2004 Werkinstructies Registratie Niet-ingezetenen (WIR) 16 december 2019 Zicht op kwetsbaarheid, Een verkennend onderzoek naar de kwetsbaarheid van kinderen voor mensenhandel. Nationaal rapporteur Mensenhandel 2016

ACVZ Afschaffing van de algemene discretionaire bevoegdheid. ACVZ, juli 2019 Legale kanalen arbeidsmigranten, ACVZ 2019 Recht op menswaardig bestaan. ACVZ, maart 2012 Weten en wegen, advies over het gebruik van landeninformatie in de asielprocedure. ACVZ 2020

50

Overige geraadpleegde documenten

Een langdurig ongedocumenteerd bestaan, Glenn Oostveen 2018 Eerste aanbevelingen van het aanjaagteam bescherming arbeidsmigranten o.l.v. Emile Roemer, 11 juni 2020 ‘I don’t know where the wind will blow me’ onderzoek i.o.v stichting Los 2018 Langdurig verblijvende vreemdelingen zonder bestendig verblijfsrecht. Rapport Onderzoekscommissie 2019 Slachtoffermonitor Mensenhandel 2014-2018. Nationale rapporteur Mensenhandel Towards realising health rights for undocumented people in the Netherlands, Erasmus University Rotterdam, juli 2020 Trots of schaamte. Rapport LHBTI-asiel beleid. Sabine Jansen COC juni 2018 Vertrouwen in veerkracht – Nationaal Rapporteur Mensenhandel 2020

Internetbronnen https://www.zorgwijzer.nl/faq/onverzekerbare-vreemdelingen https://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/@ed_dialogue/@actrav/documents/publication/wcms_ 220717.pdf https://www.amnesty.nl/encyclopedie/ongedocumenteerden-illegalen-en-uitgeprocedeerden https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/asielbeleid/vraag-en-antwoord/lijst-van-veilige-landenvan-herkomst https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/asielbeleid/vraag-en-antwoord/wat-gebeurt-er-metasielaanvragen-van-mensen-uit-veilige-landen https://ind.nl/Paginas/Het-Schengengebied.aspx https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/nederlandse-nationaliteit/staatloosheid https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/asielbeleid/vraag-en-antwoord/lijst-van-veilige-landenvan-herkomst https://www.askv.nl/wat-doen-we/medisch-opvangproject-ongedocumenteerden/ https://www.lhv.nl/uw-beroep/aanbod/bijzondere-patientengroepen/ongedocumenteerdenillegalen https://www.hetcak.nl/zakelijk/regelingen/onverzekerbare-vreemdelingen Website Nationaal Rapporteur mensenhandel https://americasvoice.org/blog/what-is-a-dreamer/?gclid=Cj0KCQjwtsv7BRCmARIsANuCQeghndXe8XC7LKL48XSJ5rbhnK26-pP0Bl_1MlZLz_VnNjVw3vzR5oaAimIEALw_wcB

51

https://www.amnesty.nl/actueel/ind-zet-mensenlevens-op-het-spel-door-te-hoge-eisen-aanbewijslast-asielzoeker-te-stellen https://dienstencheques.vlaanderen.be/?fbclid=IwAR3oK0hltvj5IIcMXR2EkJuOBvJz6esJZ6dDSEX50 M4x7WpAb15mnuil6q0

Kranten en media https://www.parool.nl/nieuws/zorgen-over-thuisprostitutie-een-hoop-klanten-zijn-zelf-ook-banghoor~b8bd6ac4/ https://www.parool.nl/nieuws/amsterdamse-daklozen-moeten-overdag-buiten-blijven~bc0a1e463/ https://dezwijger.nl/programma/voedsel-verbindt-ook-op-afstand https://www.mugmagazine.nl/dapperbuurt-voedselbank-wij-bedienen-ook-laaggeletterden/ https://www.nrc.nl/nieuws/2020/05/27/in-amsterdam-zuidoost-is-het-nu-stil-op-straat-a4000867 https://www.nrc.nl/nieuws/2019/05/26/nederland-is-nu-transitland-voor-mensensmokkel-a3961645 https://www.bndestem.nl/overig/illegalen-in-italie-hebben-genoeg-vanuitbuiting~af8472db/?referrer=https://www.google.com/ https://www.trouw.nl/buitenland/deze-migranten-werden-uitgebuit-nu-runnen-ze-hun-eigencooperatie-in-italie~b790fc09/ https://www.rijnmond.nl/nieuws/198891/Dit-is-waarom-zoveel-ongedocumenteerden-inRotterdam-geen-gebruik-maken-van-hun-recht-op-medisch-noodzakelijke-zorg https://www.groene.nl/artikel/het-is-beter-om-niet-te-veel-te-weten https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/ongedocumenteerden-kunnen-aangifte-doenzonder-te-worden-uitgezet-al-weten-ze-dat-vaak-niet~b5df59c4/ https://www.trouw.nl/nieuws/miljoen-illegalen-gewit~b4ffe51b/ ‘Gebrandmerkt en gevlucht’, documentaire Brandpunt+, 22 mei 2018

52