Rapport+derde+landelijk+monitor+discriminatie+bij+woningverhuur_bijlage+1+bij+Kamerbrief.pdf

NV=Nederlands klinkende vrouwennaam; Blauw=significant.

4.1.1.

Etniciteit

In de testen waarbij een persoon met een niet-Nederlands klinkende naam en een persoon met een Nederlands klinkende naam reageerden op huuradvertenties zien we enkele significante verschillen in behandeling van de testpersoon ten opzichte van de controlepersoon. We bespreken de uitkomsten per profiel. Pools klinkende mannennaam kleinere kans op uitnodiging, maar niet significant Mannen met een Pools klinkende naam worden weliswaar minder vaak uitgenodigd om een woning te bezichtigen dan mannen met een Nederlands 23

klinkende naam, maar dit verschil is niet significant. Op landelijk niveau zien we een netto-discriminatiegraad van 6% (p = 0,42) bij de testen waarin een man met een Pools klinkende naam en een man met een Nederlands klinkende naam reageerden op huuradvertenties. Dat betekent dat mannen met een Pools klinkende naam een 6% lagere kans hebben om te worden uitgenodigd voor een bezichtiging van de huuradvertenties, dan mannen met een Nederlands klinkende naam. Het verschil in behandeling tussen beide mannen is niet significant. Dit geldt voor zowel de G4-gemeenten als de niet-G4-gemeenten. Vorig jaar vonden we nog wel een significante netto-discriminatiegraad van 11% (p < 0,05) bij de testen met een man met een Pools klinkende naam, dat is dit jaar dus verdwenen. We vinden zowel in G4-gemeenten als in niet-G4 gemeenten geen significant verschil in de behandeling van mannen met een Pools klinkende naam en mannen met een Nederlands klinkende naam. Zoals uit bovenstaande mag worden verwacht is er eveneens geen significant verschil tussen de netto-discriminatiegraden van mannen met een Pools klinkende naam tussen G4 gemeenten en de rest van Nederland. Wanneer we kijken naar de verschillende woningtypen, zien we ook daar geen significante netto-discriminatiegraad van mannen met een Pools klinkende naam.

Marokkaans klinkende mannennamen significant kleinere kans op een uitnodiging Mannen met een Marokkaans klinkende naam worden wel significant minder vaak uitgenodigd voor een bezichtiging dan mannen met een Nederlands klinkende naam. Op landelijk niveau is de netto-discriminatiegraad 18% (p < 0,05). Mannen met een Marokkaans klinkende naam hebben een 18% lagere kans om te worden uitgenodigd naar aanleiding van een reactie op de huuradvertenties dan mannen met een Nederlands klinkende naam. (In 2021 was dit nog 23%).

Onderscheid tussen de vier grootste gemeenten en de rest van Nederland laat voor dit profiel wel een verschil zien. De netto-discriminatiegraad van het profiel Marokkaans klinkende mannennaam ten opzichte van Nederlands klinkende mannennaam in de G4 is niet significant en de netto-discriminatiegraad buiten de G4 is met 20% (p < 0,05) wel significant. Mannen met een Marokkaans klinkende naam worden buiten de G4 significant minder vaak uitgenodigd voor een bezichtiging ten opzichte van mannen met een Nederlands klinkende naam. Het verschil tussen de netto-discriminatiegraden binnen de G4 en daarbuiten is niet significant. Er is dus geen significant verschil in de mate van ongelijke behandeling van mannen met een Marokkaans klinkende naam tussen de G4-gemeenten en de niet-G4-gemeenten. In 2021/2022 was dit nog wel significant. Ten aanzien van de verschillende woningtypen zien we alleen bij appartementen een significante netto-discriminatiegraad van 19% (p < 0,05). Bij dit woningtype worden mannen met een Marokkaans klinkende naam benadeeld ten opzichte van mannen met een Nederlands klinkende achternaam. Bij de andere woningtypen is er geen significant verschil in de mate van ongelijke behandeling van mannen met een Marokkaans klinkende naam ten opzichte van mannen met een Nederlands klinkende naam.

Marokkaans klinkende vrouwennamen significant lagere uitnodigingskans alleen buiten de G4 Vrouwen met een Marokkaans klinkende naam worden weliswaar minder vaak uitgenodigd voor een bezichtiging dan vrouwen met een Nederlands klinkende naam, maar dit verschil is niet significant. De netto-discriminatiegraad van de Marokkaans klinkende vrouwennaam ten opzichte van de Nederlands klinkende vrouwennaam is 9% (p = 0,23). Vanwege het feit dat het verschil niet significant is, betekent dit dat vrouwen met een Marokkaans klinkende naam geen lagere kans hebben om te worden uitgenodigd voor een bezichtiging bij 24

de huuradvertenties, dan vrouwen met een Nederlands klinkende naam. In de tweede landelijke monitor van 2021/2022 vonden we nog wel een significante netto-discriminatiegraad van 22% voor vrouwen met een Marokkaans klinkende naam. Dat zien we dit jaar dus niet meer terug.

netto-discriminatiegraad van 13% (p < 0,05). Bij de huuradvertenties hebben personen met een Marokkaans klinkende naam een 13% lagere uitnodigingskans voor bezichtiging, dan personen met een Nederlands klinkende naam. In 2021 was dit nog 22%.

De netto-discriminatiegraad van vrouwen met een Marokkaans klinkende naam ten opzichte van vrouwen met een Nederlands klinkende naam buiten de G4 is met 19% wel significant (p < 0,05). Vrouwen met een Marokkaans klinkende naam hebben buiten de vier grootste gemeenten een 19% lagere kans om te worden uitgenodigd voor een bezichtiging dan vrouwen met een Nederlands klinkende naam. Binnen de G4 is geen significant verschil tussen vrouwen met een Marokkaans klinkende naam en vrouwen met een Nederlands klinkende naam waargenomen.

Net als bij de mannen en vrouwen apart zien we ook hier een significante netto-discriminatiegraad bij alle gemeenten buiten de G4. De netto-discriminatiegraad van personen met een Marokkaans klinkende naam ten opzichte van personen met een Nederlands klinkende naam in de niet-G4 gemeenten is 20% en significant (p < 0,01). Binnen de G4 vinden we geen significante netto-discriminatiegraad voor personen met een Marokkaans klinkende naam. Het verschil tussen de netto-discriminatiegraad van personen met een Marokkaans klinkende naam binnen en buiten de G4 is significant (p < 0,05). Dit betekent dat personen met een Marokkaans klinkende naam buiten de G4 significant vaker worden benadeeld dan binnen de G4.

Het verschil tussen de netto-discriminatiegraad in de G4 en de netto-discriminatiegraad daarbuiten is significant (p < 0,05). Vrouwen met een Marokkaans klinkende naam worden buiten de G4 significant vaker benadeeld ten opzichte van vrouwen met een Nederlands klinkende naam dan daarbinnen. Ten aanzien van de woningtypen (appartement, huis, kamer, studio) zien we bij geen van de afzonderlijke woningtypen een significante netto-discriminatiegraad. Marokkaans klinkende namen gecombineerd: significant lagere kans om uitgenodigd te worden (13%) De profielen met een Marokkaans klinkende mannennaam en Marokkaans klinkende vrouwennaam, kunnen ook gecombineerd worden, om de netto-discriminatiegraad vast te stellen bij personen met een Marokkaans klinkende naam (ongeacht man of vrouw) ten opzichte van personen met een Nederlands klinkende naam (ongeacht man of vrouw). Zoals we op basis van de hierboven beschreven resultaten van mannen en vrouwen apart mogen verwachten, zien we ook bij alle personen met een Marokkaans klinkende naam een significante

Bij de verschillende woningtypen wordt alleen een significante netto-discriminatiegraad gevonden bij de appartementen, 12% (p < 0,05). Alleen bij dit type woning worden personen met een Marokkaans klinkende naam dus benadeeld ten opzichte van personen met een Nederlands klinkende naam. 4.1.2. Seksuele gerichtheid: geen verschil in uitnodigingskansen In de correspondentietesten voor de discriminatiegrond seksuele gerichtheid is door een stel met twee Nederlands klinkende mannennamen gereageerd op huuradvertenties en door een stel met een Nederlands klinkende mannennaam en een Nederlands klinkende vrouwennaam. Er zijn geen testen gedaan met een stel met twee Nederlands klinkende vrouwennamen. Homoseksuele mannenstellen worden exact even vaak uitgenodigd voor een bezichtiging van een huurwoning als heteroseksuele stellen. De netto-discriminatiegraad van het homoseksuele stel ten opzichte van het heteroseksuele 25

stel is 0%. In de vorige monitor (2021/2022) vonden we nog een significante positieve netto-discriminatiegraad van -10% (p = 0,04.) De gevonden netto-discriminatiegraden binnen de G4 gemeenten en in de rest van Nederland zijn beiden niet significant. Ook bestaat er geen significant verschil tussen deze netto-discriminatiegraden. Wanneer we de verschillende woningtypen bekijken zien we bij geen van de woningtypen een significante netto-discriminatiegraad. 4.1.3.

Gender: geen significante discriminatie

In dit onderzoek is de discriminatiegrond gender toegevoegd aan de correspondentietesten. Hieruit volgt dat vrouwen met een Nederlands klinkende naam weliswaar vaker worden uitgenodigd voor een bezichtiging dan mannen met een Nederlands klinkende naam, maar dit verschil is niet significant. De netto-discriminatiegraad van de Nederlands klinkende vrouwennaam ten opzichte van de Nederlands klinkende mannennaam is -10% (p = 0,08). Vanwege het feit dat het verschil niet significant is, betekent dit dat vrouwen met een Nederlands klinkende naam geen hogere kans hebben om te worden uitgenodigd voor een bezichtiging bij de huuradvertenties, dan mannen met een Nederlands klinkende naam.

Wanneer we naar het verschil in netto-discriminatiegraad tussen leden en niet-leden kijken, vinden we nergens een significant verschil. Dus zelfs bij het gecombineerde Marokkaanse profiel is het verschil tussen de leden (8%) en niet-leden (14%) niet significant. In het vorig onderzoek (2021/2022) zagen we ten aanzien van het gecombineerd Marokkaans profiel in deze resultaten bij niet-leden wel een hogere netto-discriminatiegraad (27%) dan bij leden van brancheorganisaties (13%), waarbij het verschil tussen leden en niet-leden ook significant was (p < 0,05). Dit jaar zien we dus zowel bij de leden als de niet-leden een sterke daling van de netto-discriminatiegraad van het gecombineerd Marokkaans profiel.

4.2.

Uitnodigingskansen

Het verschil tussen de uitnodigingskansen van het testprofiel en controleprofiel bepaalt mede de netto-discriminatiegraad, maar de uitnodigingskansen op zichzelf zijn ook interessant om te bekijken, en dan vooral de verschillen tussen de gebruikte profielen. In figuur 2 worden de uitnodigingskansen van de verschillende testprofielen, samen met de bijbehorende controleprofielen getoond.

4.1.4. Leden versus niet-leden brancheorganisatie De voorgaande analyses hebben we tot slot ook uitgevoerd waarbij we onderscheid hebben gemaakt tussen leden van brancheorganisaties en niet-leden. Als eerste kijken we naar de netto-discriminatiegraad. Wanneer we de netto-discriminatiegraad over alle groepen bekijken, zien we alleen bij het gecombineerde Marokkaanse profiel bij de niet-leden een significante (p < 0,05) netto-discriminatiegraad van 14%.

26

Figuur 2 Uitnodigingskansen van de verschillende profielen en controleprofielen 18%

16%

16% 15%

16% 14% 12%

12%

13%

13%

13%

13%

naam eenzelfde uitnodigingskans hebben, ongeacht in welke combinatie ze zijn getest (samen met Marokkaans klinkende vrouwennaam of samen met Nederlands klinkende mannennaam), net als mannen met een Nederlands klinkende naam.

12%

Wanneer we de uitnodigingskansen van de leden en niet-leden van brancheorganisaties bekijken, vinden we nergens een significant verschil tussen de leden en de niet-leden.

10%

10% 8% 6% 4%

4.2.1. Andere factoren hebben geen significante invloed op netto-discriminatiegraad

2% 0% Test

Controle

Pools klinkende naam

Test

Controle

Marokkaans klinkende mannennaam

Test

Controle

Marokkaans klinkende vrouwennaam

Test

Controle

Homoseksueel stel

Test

Controle

Nederlands klinkende vrouwennaam

De getoonde verschillen tussen test- en controleprofiel zijn alleen bij het profiel Marokkaans klinkende mannennaam significant (10% - 13%; p < 0,05). Verder zien we dat het profiel met een Nederlandse mannennaam bij alle testparen waarin deze groep vertegenwoordigd was (Pools klinkende mannennaam, Marokkaans klinkende mannennaam en man/vrouw) overal exact dezelfde uitnodigingskans had, namelijk 13%. De hoogste uitnodigingskans vinden we bij homoseksuele stellen (Nederlands klinkende mannennamen) en heteroseksuele stellen (Nederlands klinkende mannen- en vrouwennaam, controlegroep van homoseksueel stel), namelijk 16%. De op-één-na hoogste uitnodigingskans, 15%, vinden we bij vrouwen met een Nederlands klinkende naam (testprofiel van man/vrouw). Deze zelfde groep is echter ook als controleprofiel getest bij het profiel Marokkaans klinkende vrouwennaam, en daar vonden we een uitnodigingskans van 13% voor deze groep. Dit verschil (15% in verhouding tot 13%) is echter niet significant, dus we kunnen ervan uitgaan de vrouwen met een Nederlands klinkende

Als laatste hebben we middels (logistische) regressie36 bekeken of eventueel andere factoren (huurprijs, aantal kamers, woonoppervlakte woning) een significant effect hadden op de netto-discriminatiegraad en de uitnodigingskansen. Uiteindelijk zien we op basis van deze analyses weliswaar een significant positief effect van huurprijs op de uitnodigingskans (bij een hogere huurprijs is de kans groter om te worden uitgenodigd), maar het effect is dusdanig klein dat het niet de moeite waard is om hiervoor te controleren in de analyses.

4.3.

Aanvullende analyses

Naast de hierboven beschreven analyses zijn er een tweetal punten die ons zijn opgevallen in de data. Deze staan hieronder beschreven. 4.3.1.

Verzoek om meer informatie komt voor, ondanks dat het niet mag van de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG)

Net als in de eerste twee monitoren kregen wij tijdens de uitvoering van deze derde monitor een groot aantal (bij 32% van de advertenties) reacties terug

36 Met logistische regressie kan je een dichotome uitkomstmaat (in dit geval: wel of geen discriminatie.) relateren aan één of meerdere factoren die deze uitkomst zouden kunnen voorspellen.

27

die gecodeerd zijn als code 2 (‘een verzoek om meer informatie’) of code 4 (‘een uitnodiging met een verzoek om meer informatie’). In veel gevallen wordt er gevraagd naar inkomen, huisdieren of samenstelling van het huishouden. Er wordt ook gevraagd naar minder relevante en noodzakelijke zaken om na te gaan of een kandidaat-huurder aan zijn huurdersverplichting kan voldoen, zoals de naam van de werkgever, een motivatie en een profielschets. Hierover schreven de onderzoekers in de eerste monitor dat niet alleen de Autoriteit Persoonsgegevens hierover stelt dat er voor een bezichtigingsmoment niet meer opgevraagd mag worden dan een naam en contactgegevens, ook nodigt het beoordelen van deze informatie uit tot subjectieve oordeelvorming, waarbij bewuste en onbewuste vooroordelen een rol kunnen spelen.37 Ook viel het op dat in 25 reacties die we terugkregen (dertien keer bij een testprofiel en twaalf keer bij een controleprofiel) werd gevraagd om iemands nationaliteit. Naast dat het verboden is om onderscheid te maken op basis van iemands nationaliteit, is het verboden om deze vraag te stellen. 4.3.2. Taal van de reactie Tijdens het coderen van de reacties viel het ons op dat we, ondanks onze eigen reacties in het Nederlands, berichten terugkregen van aanbieders in het Engels. In totaal kregen we bij 109 advertenties een bericht in het Engels terug.

Het kan hierbij gaan om advertenties die in het Engels op Pararius stonden en/of om verhuurders die in het Engels communiceren. Bij 44 advertenties kwam een Engels bericht terug voor zowel het test- als het controleprofiel. Het is opvallend dat in 53 gevallen alleen het testprofiel met de niet-Nederlands klinkende naam een Engels bericht terugkreeg en het controleprofiel met de Nederlands klinkende naam niet. Dit was 29 keer bij het Pools klinkende mannenprofiel, 14 keer bij het Marokkaans klinkende mannenprofiel, en acht keer bij het

Marokkaans klinkende vrouwenprofiel. Bij het homoseksuele stel kreeg het testprofiel twee keer een Engels bericht terug, terwijl het controleprofiel één Nederlands bericht kreeg en één keer geen reactie. Overigens kwam het ook 12keer voor dat alleen het controleprofiel een Engelstalige reactie kreeg terwijl het testprofiel die niet kreeg. In de helft (6) van deze gevallen kreeg het testprofiel helemaal geen reactie, maar in zes andere gevallen kreeg het testprofiel hier een Nederlandse of Nederlands/Engelse reactie.

4.4. Vergelijking tussen de eerdere monitoren (trend) Als laatste vergelijken we in figuur 3 de netto-discriminatiegraden en uitnodigingskansen van de eerdere monitoren (uitvoering testen in 2020, uitvoering testen in 2021/2022) en de huidige derde monitor (uitvoering testen 2023). Figuur 3 Netto-discriminatiegraad in 2020/2021, 2021/2022 en 2023 25% 20% 15% 10% 5% 0% -5%

2020/2021

2021/2022

2023

-10% -15% HO

MM

MV

M

PM

VM

HO=Mannelijk homoseksueel stel; MM=Marokkaans klinkende mannennaam; MV=Marokkaans klinkende vrouwennaam; PM=Pools klinkende mannennaam; NV=Nederlands klinkende vrouwennaam (alleen 2023)

37 Hoogenbosch, A. en Fiere, B. (2021). Gelijke kansen op een huurwoning in Nederland? Monitor discriminatie bij woningverhuur. Art.1/RADAR: Rotterdam.

28

Hoewel de verschillen in netto-discriminatiegraad binnen de profielen tussen de drie monitoren redelijk groot lijken, vinden we alleen bij het profiel Marokkaans klinkende vrouwennaam een significant verschil (p < 0,05) tussen de netto-discriminatiegraad in 2020 (7%) en die in 2021/2022 (22%). Dus op basis van deze gegevens kunnen we alleen voor het profiel Marokkaans klinkende vrouwennaam stellen dat deze vrouwen in 2021/2022 meer gediscrimineerd werden dan in 2020. Alle andere verschillen in de figuur (binnen de profielen) zijn niet significant Wanneer we vervolgens naar de uitnodigingskansen tussen de drie monitoren kijken (zie Figuur 4), zien we ineens zeer grote verschillen. Figuur 4 Uitnodigingskansen per profiel in 2020/2021, 2021/2023 en 2023. 30% 26% 25%

25%

24%

24% 21%

19% 17% 13% 12%

14% 13%

13%

13%

10%

10%

16% 12%

17% 16%

13% 13%

15% 13%

10%

5% 0% Test

Controle

Pools klinkende naam

Dit betekent dat voor alle profielen die zijn getest de uitnodigingskans in 2021/2022 en 2023 aanzienlijk lager was dan in 2020. Wanneer we 2021/2022 vergelijken met 2023 zien we geen significante verschillen tussen de uitnodigingskansen, met uitzondering van de controlegroep bij Marokkaans klinkende mannennaam, daar was de uitnodigingskans (17%) in 2021/2022 significant hoger dan in 2023 (13%).

21%

20% 15%

24%

23%

Het lijkt dat de uitnodigingskansen van alle onderzochte groepen in 2023 nauwelijks verschillen van 2021/2022, in de laatste twee monitoren zijn de uitnodigingskansen echter veel lager dan ten tijde van de uitvoering van de eerste monitor in 2020. Wanneer we deze verschillen toetsen, blijkt dat alle getoonde verschillen tussen 2020 en 2021/2022, voor alle getoonde test- en controlegroepen, significant zijn (voor het homoseksuele testprofiel, p < 0,01, voor alle andere groepen, p < 0,001). Ook zijn de getoonde verschillen tussen 2020 en 2023 voor alle getoonde test- en controlegroepen significant (alle groepen p < 0,001).

Test

Controle

Marokkaans klinkende mannennaam 2020/2021

Test

Controle

Marokkaans klinkende vrouwennaam 2021/2022

Test

Controle

Homoseksueel stel

2023

Test

Controle

Nederlands klinkende vrouwennaam

Het verschil tussen 2020 en de andere jaren wordt waarschijnlijk veroorzaakt door de toegenomen krapte op de woningmarkt de laatste jaren, waardoor het voor iedereen moeilijker wordt om een passende woning te huren. Ook kan het mogelijk zijn dat de coronacrisis van invloed was op het aanbod ten tijde van de uitvoering van de testen voor de eerste monitor in 2020. Pararius geeft in hun woningmarktmonitor aan dat de uitbraak van corona tijdelijk resulteerde in meer aanbod aan huurwoningen en lagere huurprijzen door vertrekkende expats. Ze geven daarbij aan dat dit ging om slechts een tijdelijk effect en stellen dat huurwoningen in het derde kwartaal van 2021 weer net zo schaars waren als voor de coronapandemie.38 Dit kan in combinatie met de periodes waarin de testen zijn uitgevoerd, resulteren in fluctuaties in het aanbod aan

*Nederlands klinkende vrouwennaam alleen in 2023

38 Pararius (2021). Persbericht: Vrije sector huurprijzen weer in de lift. Gepubliceerd op website op 14-10-2021. Geraadpleegd op 25-03-2022 via https://www.pararius.nl/nieuws/vrije-sector-huurprijzen-weer-in-delift.

29

huurwoningen. Zo werden de testen voor de eerste monitor in 2020 van mei 2020 tot oktober 2020 uitgevoerd (met uitzondering van juli en augustus) en de testen voor de tweede monitor van oktober 2021 tot februari 2022, en van de derde monitor van januari tot april 2023. Verder zien we zowel ten aanzien van de netto-discriminatiegraad als ten aanzien van de uitnodigingskansen in 2020 en 2023 veel minder significante verschillen dan in 2021/2022 (bijvoorbeeld het verschil dat we in 2021/2022 tussen mannen en vrouwen vinden, is in 2020 en 2023 niet significant). Ons vermoeden in de tweede landelijke monitor dat de toegenomen krapte op de woningmarkt de kans op discriminatie doet toenemen, lijkt niet meer op te gaan voor 2023. Kortom: in het algemeen vindt er veel minder discriminatie plaats. Alleen bij de Marokkaanse klinkende mannennamen zien wij nog een significant verschil met de controlegroep. Een mogelijke verklaring hiervoor kan zijn dat er door woningaanbieders in 2023 zorgvuldiger wordt omgegaan met de regels ten aanzien van discriminatie.

30

5

Deelconclusie correspondentietesten

We zien dit jaar op landelijk niveau, in tegenstelling tot 2021/2022, nog maar bij twee profielen van de zes39, een significante netto-discriminatiegraad. Namelijk bij Marokkaans klinkende mannennaam en Marokkaans klinkend naam gecombineerd. Bij deze twee profielen is er sprake van ongelijke behandeling (netto-discriminatiegraden: 18% bij Marokkaans klinkende mannennaam en 13% bij Marokkaans klinkende naam gecombineerd). Mensen met namen die Marokkaans klinken hebben dus significant minder kans om uitgenodigd te worden voor een bezichtigingsmoment dan mensen met Nederlands klinkende namen. Wel is deze netto-discriminatiegraad bij beide profielen dit jaar gedaald ten opzichte van 2021/2022. In de tweede landelijke monitor (2021/2022) zagen we nog bij de gepaarde testen op homoseksualiteit een ongelijke positieve behandeling, maar dit jaar is dat terug naar 0% (geen ongelijke behandeling). De suggestie dat homoseksuele stellen meer kans hebben om uitgenodigd te worden voor een bezichtiging dan heterostellen zien we dit jaar niet meer terug. Over het algemeen zien we in de correspondentietesten minder discriminatie dan vorig jaar. Wanneer we naar het onderscheid G4 en niet-G4 gemeenten kijken, zien we voor geen van de profielen een significante netto-discriminatiegraad binnen

39 Zijnde: Pools klinkende mannennaam, Marokkaans klinkende mannennaam, Marokkaans klinkende vrouwennaam, Marokkaans klinkende naam gecombineerd, homoseksueel mannenstel en Man/ Vrouw.

de G4 gemeenten. In de niet-G4 gemeenten vinden we alleen een significante netto-discriminatiegraad bij profiel Marokkaans klinkende mannennaam (20%), Marokkaans klinkende vrouwennaam (19%) en Marokkaans klinkende naam gecombineerd (20%). Bij de leden van brancheorganisaties vinden we nergens een significante netto-discriminatiegraad van één van de groepen. Bij de niet-leden vinden we alleen bij het profiel Marokkaans klinkende naam gecombineerd een significante netto-discriminatiegraad (14%, p = 0,01). Het onderscheid tussen leden en niet-leden van brancheorganisaties laat nergens een significant verschil in netto-discriminatiegraad zien tussen leden en niet-leden. Ten aanzien van het type woningen vinden we alleen bij appartementen een significante netto-discriminatiegraad bij de profielen Marokkaans klinkende mannennaam (19%) en Marokkaans klinkende naam (12%). De significante netto-discriminatiegraden betekenen logischerwijs ook dat de uitnodigingskansen tussen de test- en controleprofielen binnen testparen significant van elkaar verschillen.

Omdat we in de tweede landelijke monitor constateerden dat op basis van uitnodigingskansen vrouwen (gecombineerd Marokkaans en Nederlands klinkend) een significant lagere uitnodigingskans hadden dan mannen (gecombineerd Marokkaans, Pools en Nederlands klinkend), is deze keer het profiel (Nederlands klinkende) mannen- /vrouwennaam meegenomen in de geteste profielen. Op basis van de netto-discriminatiegraad en de uitnodigingskansen zien we geen aanleiding om een ongelijke behandeling van mensen met een vrouwennaam te veronderstellen. De verschillen tussen de testen uitgevoerd voor de eerste monitor in 2020, voor de tweede monitor in 2021/2022 en voor de huidige monitor in 2023, laten zien dat er vooral in 2021/2022 vaker sprake was van significante discriminatie van bepaalde profielen. 31

Verder zien we alleen bij profiel Marokkaans klinkende mannennaam dat de netto-discriminatiegraad over de jaren heen constant en significant blijft. De geslonken uitnodigingskansen in het algemeen in 2021/2022 zien we ook terug in 2023. Voor alle profielen (test- en controlegroepen) zien we in 2021/2022 en 2023 een significant lagere uitnodigingskans dan in 2020. Dit lijkt erop te wijzen dat door de toenemende krapte op de woningmarkt de kans om uitgenodigd te worden voor een bezichtiging voor alle profielen significant is afgenomen. In de tweede landelijke monitor uitten we op basis van deze gegevens het vermoeden dat door de toenemende krapte de kans op discriminatie op de woningmarkt groter leek te worden. Dit jaar moeten we echter constateren dat dit niet het geval blijkt. Ondanks de consistent lagere uitnodigingskans is de discriminatiegraad niet toegenomen, maar over de hele linie zelfs afgenomen. Ook is er in 2023 geen significant verschil in discriminatiegraden van de verschillende profielen in vergelijking met 2020, toen alle uitnodigingskansen aanzienlijk (en significant) hoger lagen.

32

6

Onderzoeksopzet mystery calls

In dit hoofdstuk gaan we in op de onderzoeksopzet van de mystery calls. De acteurs hebben dit jaar in totaal 203 gesprekken gevoerd, wat iets meer is dan vorig jaar (193). In deze paragraaf beschrijven we de aanpak van de mystery calls en gaan we in op de verschillen in aanpak met vorig jaar.

6.1.

Uitvoering van de calls

Een vrouwelijke en mannelijke acteur hebben de mystery calls uitgevoerd. Ze hebben daarvoor een fictieve Nederlandse vrouwennaam en mannennaam gekregen. Ter voorbereiding kregen de acteurs schriftelijke instructies en informatie over het onderzoek. Eén van de acteurs heeft vorig jaar ook mystery calls uitgevoerd en heeft toen een korte face-to-face training gehad waarin geoefend werd met een geloofwaardig telefoongesprek voeren waarin het discriminerend verzoek zat verwerkt. Dit jaar heeft deze acteur de andere acteur face-to-face ingewerkt. Om uniformiteit te creëren, kregen de acteurs een gespreksleidraad (zie bijlage 2). Hierin staat beschreven hoe ze het discriminerende verzoek moesten verwoorden tijdens het telefoongesprek. Ook dit jaar hebben de acteurs het discriminerende verzoek als volgt geformuleerd: ‘Zou het mogelijk zijn om niet te verhuren aan buitenlanders; van die Marokkanen, Turken en Polen?’. De precieze formulering kan per mystery call verschillen, omdat de acteurs binnen het verloop van het gesprek geloofwaardig moeten overkomen. De kern van het discriminerende verzoek blijft echter vergelijkbaar, en daarmee ook de reacties van de verhuurbemiddelaars.

Daarnaast gebruikten de acteurs een lijst met fictieve woningen in het werkgebied van de verhuurbemiddelaar, bestaande uit type woning, plaatsnaam, buurt en straat, en een indicatie voor de te vragen huurprijs. Ook hadden ze een telefoonnummer om mee te bellen en een ingesproken voicemail, en een fictief e-mailadres dat ze desgevraagd aan de verhuurbemiddelaar konden doorgeven. De acteurs hebben succesvolle mystery calls kunnen uitvoeren met 203 van de in totaal 570 geselecteerde verhuurbemiddelaars. Redenen voor mislukte pogingen waren dat de betreffende verhuurbemiddelaar (na meerdere pogingen) onbereikbaar was, dat de verhuurbemiddelaar niet langer bij verhuur bemiddelde, of dat het werkgebied van de verhuurbemiddelaar niet (meer) overeenkwam met het adres van de fictieve woning.

6.2.

Selectie van de verhuurbemiddelaars

In deze monitor discriminatie bij woningverhuur is dezelfde lijst met bemiddelaars gebruikt als in de tweede landelijke monitor (2021/2022). Voor de tweede landelijke monitor is de lijst met geteste aanbieders uit de eerste monitor gecombineerd met informatie over brancheleden. Door middel van een aselecte steekproef is er toen een selectie gemaakt van verhuurbemiddelaars die lid zijn van een branche en verhuurbemiddelaars van woningen die geen lid zijn. In totaal selecteerden we ruim 570 bemiddelaars waarmee de acteurs aan de slag gingen.

6.3.

Analyse van de gesprekken

Alle gesprekken zijn opgenomen en getranscribeerd. Daarna hebben we elk gesprek gecodeerd met behulp van dezelfde codes die we hebben gebruikt in

33

de eerste en de tweede monitor discriminatie bij woningverhuur. Deze codes zijn gebaseerd op eerder Belgisch onderzoek40. Code

Beschrijving

Code 1

De categorie “geen discriminatie” verwijst naar de verhuurbemiddelaars die onmiddellijk weigerden mensen met een migratieachtergrond (‘allochtonen’) te discrimineren.

Code 2

De tweede categorie “discriminatie” omvat alle verhuurbemiddelaars die ermee instemden te discrimineren door mensen met een migratieachtergrond (‘allochtonen’) te weigeren of te ontmoedigen of door een lijst samen te stellen van huurkandidaten met alleen mensen zonder migratieachtergrond.

Code 3

De derde categorie “geen antwoord” omvat de verhuurbemiddelaars die verklaarden dat ze “dergelijke zaken” niet telefonisch wilden bespreken en dus de eigenaar uitnodigden op kantoor, of antwoordden dat ze deze dingen eerst met de baas moesten bespreken.

Code 4

De vierde categorie “strenge selectie” bevat de verhuurbemiddelaars die voorstelden huurders te selecteren op basis van criteria die etnische minderheden indirect kunnen uitsluiten. Hierin gaat het bijvoorbeeld om het schrijven van een (motivatie)brief, of een biografie.

Code 5

De laatste categorie “aanbieding” verwijst naar de verhuurbemiddelaars die voorstelden om een lijst van huurkandidaten samen te stellen waaruit de eigenaar vervolgens een geschikte huurder kan selecteren. Deze verhuurbemiddelaars weigerden echter een lijst met alleen mensen zonder migratieachtergrond samen te stellen, maar door een lijst samen te stellen vergemakkelijken ze de mogelijke discriminatie door de eigenaar in de laatste fase van het verhuurproces. Hierin benadrukten de verhuurbemiddelaars (in meer of mindere mate) dat de discriminerende vraag niet vervult mocht worden, maar dat de keuze/beslissing uiteindelijk bij de verhuurder ligt.

Code Overig

Binnen de categorie ‘overig’ vallen de verhuurbemiddelaars van wie de reacties niet kunnen worden toegekend aan één van de vijf bovengenoemde codes.

Code 4 is dit jaar aangepast om beter aan te sluiten bij de Nederlandse context, op basis van wat het onderzoeksteam opviel in het analyseren van de reacties.

40 Zie Verstaete, J. en Verhaeghe, P.P. (2019). Ethnic discrimination upon request? Real estate agents’ strategies for discriminatory questions of clients. Journal of Housing and the Built Environment, 35,: 703–721.

De oorspronkelijke beschrijving van code 4 is namelijk gebaseerd op onderzoek uit België. Daar werd de nadruk gelegd op de strenge selectie van verhuurbemiddelaars van huurders gebaseerd op niet-etnische criteria (zoals taalvaardigheid en gepercipieerd fatsoen) die een negatieve impact kunnen hebben op etnische minderheden. De interpretatie van de code is hetzelfde gebleven, maar dit jaar is de beschrijving aangepast. Het gaat in deze monitor om verhuurbemiddelaars die voorstelden huurders te selecteren op basis van criteria die etnische minderheden indirect kunnen uitsluiten, met bijvoorbeeld een focus op het schrijven van een (motivatie)brief of een biografie. Het gaat dus om informatie die niet per se nodig is voor de verhuur, en hoogstens indirect een drempel op kan werpen voor diverse etnische groepen. Ook de beschrijving van code 5 is iets aangepast op basis van de ervaringen dit jaar. Hier is namelijk de volgende zin aan toegevoegd: Hierin benadrukten de verhuurbemiddelaars dat de discriminerende vraag niet vervult mocht worden, maar dat de keuze/beslissing uiteindelijk bij de verhuurder ligt. We hebben de analysetool ATLAS.ti gebruikt om de transcripties te coderen. Om het risico op subjectieve codering zo veel mogelijk te verminderen zijn tijdens het coderen een aantal sessies onder de onderzoekers geweest om de twijfelgevallen te bespreken.

Ook zijn alle transcripties na de eerste coderingsessie nogmaals door minimaal één andere persoon bekeken en beoordeeld voordat de definitieve codes werden toegekend. Bij het analyseren van de antwoorden is, waar de onderzoekers twijfelden in welke categorie de reactie te plaatsen was, altijd het voordeel van de twijfel gegeven aan de bemiddelaar. In aanvulling op bovenstaande zes codes, hebben wij een kwalitatieve analyse uitgevoerd. Hier kennen wij labels toe aan (delen van) reacties van verhuurbemiddelaars die opvielen, omdat ze veel voorkwamen binnen de 203 mystery calls, of omdat ze kenmerkend waren voor de reacties binnen een bepaalde code. Daarnaast hebben we codes toegevoegd aan opvallende uitschieters. We hebben bij het kwalitatief coderen ook rekening gehouden met de kwalitatieve analyses van de tweede landelijke monitor. 34

7

Resultaten mystery calls

In dit hoofdstuk beschrijven we de bevindingen van de mystery calls. In dit deel van het onderzoek hebben twee acteurs afzonderlijk van elkaar telefonische gesprekken met verhuurbemiddelaars gedaan, waarin zij zich voordeden als potentiële verhuurders van een woning. De acteurs hebben dit jaar in totaal 203 gesprekken gevoerd, wat iets meer is dan vorig jaar (193). Tijdens deze gesprekken deden de acteurs een discriminerend verzoek. Dit hoofdstuk geeft de kwantitatieve en kwalitatieve resultaten van de antwoorden van de verhuurbemiddelaars op het discriminerende verzoek.

7.1.

zelf geen antwoord te kunnen geven op dit verzoek of om de vraag heen te draaien (code 3: geen antwoord). Bij nog eens 7 verhuurbemiddelaars (3%) zijn de reacties onduidelijk en vallen daarom in de categorie overig. Figuur 5 Resultaten mystery calls in procenten

3% 2

30%

3 4 5

Resultaten en percentages

6

Het cirkeldiagram in figuur 5 geeft op basis van 203 geslaagde mystery calls weer in hoeverre de gesproken verhuurbemiddelaars bereid bleken om mee te werken aan het discriminerende verzoek van één van de twee fictieve huurders. Van alle gesproken verhuurbemiddelaars geven 42 bemiddelaars duidelijk in hun reactie aan niet te willen meewerken aan het discriminerende verzoek (21% van de reacties, code 1: ‘geen discriminatie’). De grootste categorie bestaat uit 75 gesproken verhuurbemiddelaars (37%) die zich bereid tonen om huurders uit te sluiten op basis van afkomst (code 2: discriminatie). Nog eens 61 verhuurbemiddelaars (30%) zeggen zelf niet te selecteren op afkomst, maar geven tegelijkertijd aan dat de verhuurder de uiteindelijke selectie voor een huurder maakt (code 5: aanbieding). Bij 13 van de gesprekken (6%) geven de verhuurbemiddelaars aan te selecteren op basis van criteria die mensen indirect kunnen uitsluiten, omdat ze vooroordelen in de hand werken (code 4: strenge selectie). Verder geven 5 gesproken verhuurbemiddelaars (2,5%) aan

21%

1

6%

3%

37%

1= geen discriminatie, 2=discriminatie, 3= geen antwoord ,4= strenge selectie, 5= aanbieding, 6=overig

7.1.1.

Resultaten in vergelijking met de vorige monitor

In vergelijking met de monitor van 2021/2022 blijkt dat het aandeel van de gesproken verhuurbemiddelaars die niet meegaan in het discriminerende verzoek groter is geworden. Dit aandeel is gestegen van 16% in 2021/2022 naar 21% in 2023. Het aandeel verhuurbemiddelaars dat in hun reactie wel meegaat in het discriminerende verzoek, oftewel de categorie ‘discriminatie’, is ongeveer gelijk gebleven (35% in 2022 en 37% in 2023). Het aandeel reacties 35

in categorie ‘strenge selectie’ is kleiner geworden, van 12% in 2022 naar 6% in 2023. Het percentage van de gesproken verhuurbemiddelaars in de categorie ‘aanbieding’ is gedaald van 34% naar 30%. In staafdiagram figuur 6 tonen we de resultaten van de eerste monitor uit 2021, de tweede uit 2021/2022 en de huidige monitor uit 2023. De categorie ‘geen discriminatie’ is over de jaren heen steeds iets groter geworden, maar de categorie ‘discriminatie’ is ook met kleine hoeveelheden gestegen. De categorie ‘aanbieding’ is over de jaren heen steeds kleiner geworden. Figuur 6 Resultaten verschil monitor I (2020/2021) monitor II (2021/2022), en monitor III (2023)

Monitor I - 2020/2021

14%

34%

Monitor II - 2021/2022

16%

35%

Montior III - 2023

0% 1 "geen discriminatie"

7.2.

21%

10%

2% 9%

2%

20%

2 "discriminatie"

30%

40%

3 "geen antwoord"

12%

3%

37%

50%

0%

41%

34%

6%

60%

2%

30%

70%

4 "strenge selectie"

80%

3%

90%

5 "aanbieding"

100%

Overig

Kwalitatieve analyses

In deze paragraaf beschrijven we de resultaten uit de kwalitatieve analyse van de reacties van de verhuurbemiddelaars. Een aantal opvallendheden zien we veel terug, ongeacht de aard van de reactie. We beschrijven allereerst deze resultaten uit de overkoepelende analyses van de reacties, waarna we dieper ingaan op de antwoorden van de verhuurbemiddelaars binnen de verschillende antwoordcodes.

7.2.1.

Overkoepelende bevindingen

Bewustzijn van discriminatie lijkt te zijn gestegen Uit de reacties van de verhuurbemiddelaars blijkt dat zij zich in veel gevallen bewust zijn van de discriminerende aard van het verzoek van de fictieve huurder. Zij gebruiken expliciet de woorden ‘discriminatie’ of ‘racisme’, of geven aan dat het verboden is om op basis van afkomst uit te sluiten. Dit geldt voor 76 van de gesprekken, wat neerkomt op 37% van het totaal. Vorig jaar ging dat om 26% van alle mystery calls. Zes van deze verhuurbemiddelaars voegen eraan toe dat zij worden gecontroleerd (kunnen worden) door de gemeente en/ of overheid, en dat zij daar geen gedoe mee willen hebben. In twee gesprekken zegt de verhuurbemiddelaar kennis te hebben van onderzoeken en mystery calls over dit onderwerp. Eén keer wordt genoemd dat er een campagne tegen discriminatie op de huizenmarkt was41. ‘”Tegenwoordig” kan dat niet meer’ In vijf van deze gesprekken met verhuurbemiddelaars wordt als reactie op het discriminerende verzoek gezegd dat men ‘tegenwoordig’ voorzichtig moet zijn met dergelijke verzoeken, vanwege ‘de huidige tijdsgeest’. Een van de verhuurbemiddelaars zegt het volgende: “Dat kan je aangeven ja. Kijk wij moeten altijd heel voorzichtig zijn want we kunnen dat natuurlijk nooit naar buiten toe aangeven, want dan word je, zeker tegenwoordig, aan de hoogste boom opgehangen. Als zijnde discriminerend”.

Een andere bemiddelaar zegt: “Ja, kijk. Dat moet je natuurlijk niet in een advertentie gaan zeggen. Dan krijg je al gauw een generatie over je heen. Maar kijk daar kunnen zowel jullie als verhuurders als de makelaar zelf daarin sturen, absoluut”. Deze reacties gaan voorbij aan het feit dat discriminatie al langer verboden is, en in die zin niks met ‘de huidige tijdsgeest’ of ‘huidige generatie’ te maken heeft.

41 De campagne ‘Wijs discriminatie de deur’ is op 22 november 2022 van start gegaan. Via de campagne werkt het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) samen met brancheorganisaties, gemeenten en Antidiscriminatievoorzieningen (ADV’s) aan bewustwording en voorlichting ten aanzien van woondiscriminatie.

36

Expats Van de 203 gesprekken met verhuurbemiddelaars noemen 56 van hen expats als gewenste huurders, vanwege hun reputatie als goede huurders die netjes zijn, hoogopgeleid, voor goede bedrijven werken, vaak een hoog inkomen hebben en hoge huren kunnen betalen. Bemiddelaars geven ook aan dat expats minder snel klagen (dan Nederlanders) over problemen en de regels van de huurcommissie niet goed kennen, wat voor de verhuurders minder moeite betekent. Daarnaast wordt genoemd dat expats flexibeler zijn en sneller weer uit de woning vertrekken. In een aantal gevallen worden expats ook aangehaald om te laten zien dat de verhuurbemiddelaar niet discrimineert. Er wordt bijvoorbeeld gezegd dat expats ‘ook buitenlanders’ en tegelijkertijd goede huurders zijn. Eén verhuurbemiddelaar zegt dat zij niet discrimineren op nationaliteit, maar gelijktijdig zich volledig richten op de expatmarkt: “(…) wij discrimineren niet op nationaliteit, dus wij selecteren daar ook niet op, wij behandelen iedereen als gelijken en ik moet zeggen dat wij uitsluitend actief zijn op de expatmarkt en tuurlijk hier en daar hebben we ook wel Nederlanders die reageren op woningen die wij dan te huur aanbieden, maar in de regels zijn dat altijd mensen die afkomstig zijn uit het buitenland”. In de vorige monitor stelde 25 verhuurbemiddelaars voor dat expats potentiële huurders kunnen zijn.

Het is opvallend dat expats veel vaker genoemd lijken te worden dan voorgaande jaren. Geruststellen over de risico’s Verhuurbemiddelaars proberen verhuurders gerust te stellen nadat zij aangeven bang te zijn dat ‘buitenlanders’42 niet goed met hun woning omgaan. 29 van de gesproken bemiddelaars noemen dat er ook ‘goede buitenlanders’ zijn, en dertien geven aan dat Nederlanders ‘ook niet altijd netjes’ zijn. In tien gesprekken benadrukken bemiddelaars hun aantal jaren ervaring en expertise, en dat de verhuurder hen kan vertrouwen op het vinden van een goede huurder.

42 Acteurs belden met verhuurbemiddelaars en stelden de vraag ‘Zou het mogelijk zijn om niet te verhuren aan buitenlanders; van die Marokkanen, Turken en Polen?’

Verhuurbemiddelaars zeggen een strenge selectie toe te passen op mogelijke huurders door onder andere loonstroken, eventuele schulden, witwassen, bankafschriften en verhuurdersverklaringen van voorgaande verhuurders te checken. Vier bemiddelaars laten weten te bellen met de werkgever van potentiële huurders om hen te controleren. Eén bemiddelaar bekijkt zelfs de sociale media van mogelijke huurders: “We doen een hele goede screening, daar hebben we alle tools voor. En wat we ook kunnen en wat we doen vaak is gewoon LinkedIn kijken, Facebook, Insta, dat soort dingen. En gewoon lekker googelen en dan kom je al een heel eind vaak.” Naast een strenge selectie vertelt een aantal bemiddelaars ook manieren om ervoor te zorgen dat de huur goed verloopt. Drie bemiddelaars benoemen dat ze een tussentijdse inspectie kunnen inzetten om huurders te controleren als ze in het huis zitten. Vier bemiddelaars noemen het verplicht stellen van een schoonmaker of het inzetten van een schoonmaakdienst achteraf op kosten van de huurder. Subjectieve, vage criteria worden vaak genoemd In 44 gesprekken met verhuurbemiddelaars benadrukken zij het belang van een ‘goed gevoel’ hebben bij een huurder. Bemiddelaars stellen dat zowel de verhuurder als zijzelf op hun ‘(onderbuik)gevoel’ af moeten gaan bij het kiezen van een huurder, of juist hun ‘boerenverstand’ moeten gebruiken.

Een aantal verhuurbemiddelaars noemt dat het belangrijk is om iemand “in de ogen aan te kijken”. Eén van de bemiddelaars benadrukt een gepercipieerd fatsoen in een huurder: “En wij geven altijd een gevoel ook, als wij vinden dat iemand heel slonzig is, of een beetje te relaxed omgaat met de woning of de kids of het huisdier, dan geven we dat ook door”. Of: “Dat begint al bij hoe mensen zich bewegen eigenlijk, of dat slecht is of niet, laat ik het zo zeggen”. Daarnaast moeten huurders ‘leuk’ zijn, ze moeten ‘normaal’ communiceren, en goed ‘passen’ bij de verhuurder.

37

Dit zijn subjectieve en vage criteria, wat ze moeilijk te duiden maakt. Iemand die afgewezen wordt op ‘de klik’ kan daar niets mee. Dit is vaker teruggekomen in onderzoek43. Normaliseren en bagatelliseren Het is opvallend dat in reacties het discriminerende verzoek vaak als ‘normaal’ wordt beschouwd of als iets kleins wordt afgedaan. Zowel in de gevallen waarin het verzoek wordt geaccepteerd als in de gevallen waarin het wordt afgewezen. De eerste reactie van verhuurbemiddelaars is bijvoorbeeld dat dit verzoek ‘eigenlijk’, of ‘officieel’ niet mag. In een aantal gevallen wordt gezegd: ‘dat is een beetje discriminerend’. In 32 gevallen doen verhuurbemiddelaars alsof het een normale vraag is door direct te benoemen dat het mogelijk is, zonder te zeggen dat het eigenlijk niet kan of dat het discriminatie is. Veertien verhuurbemiddelaars bagatelliseren het discriminerende verzoek door de vergelijking te maken met persoonlijke voorkeuren, en te zeggen dat sommige huurders ook geen huisdieren in hun huis willen hebben, of studenten, of kinderen. Zo zegt één bemiddelaar dat zij als de verhuurder dat wil mensen met kinderen gewoon niet uitnodigen: ‘We hebben ook eigenaren die zeggen ik wil geen huisdieren en liever geen kinderen. Ik ga natuurlijk niet zeggen “ je mag geen kind” maar als mensen dat aangeven nodigen we die gewoon niet uit’.

Stereotypes 24 verhuurbemiddelaars uiten expliciet in de gesprekken stereotyperende opvattingen over bepaalde etnische groepen. Ook verhuurbemiddelaars die niet meegaan met het discriminerende verzoek doen stereotyperende uitlatingen. Een veelvoorkomend stereotype in de gesprekken is dat sommige etnische groepen ‘sterk gekruid koken’, waardoor de kleur en geur in het huis zouden blijven hangen. Indiërs en Pakistanen worden hier vaak bij genoemd.

43 Hoogenbosch, A. en Dibbets, A. (2019). ‘Normale verhuurders willen normale huurders’. Veldverkenning discriminatie bij woningverhuur. RADAR: Rotterdam.

Polen worden in de gesprekken vaak geassocieerd met alcoholgebruik en meerdere matrassen op de grond in de woonkamer. Eén verhuurbemiddelaar benoemt dat het niet gaat om waar mensen vandaan komen, maar om wat mensen doen. Vervolgens haalt deze persoon een stereotype over Polen aan: “Dus het gaat er helemaal niet om waar ze vandaan komen, maar het gaat er veel meer om wat doen die mensen dan. Want als ik jou twee Polen geef die zitten op het platteland met twee gouden tanden bier te zuipen dan weet je dat morgen je woning gesloopt is”. Ook over Turken worden een aantal stereotypes aangehaald. Zo noemt een bemiddelaar het volgende: “Die Turken die in een busje rijden voor 2 euro per pakketje, ja daar moet je niet aan beginnen”. Overig: overtreden van de AVG en kleinere kansen voor woningdelers Ook de volgende bevindingen zijn interessant om te noemen. In drie gesprekken met verhuurbemiddelaars blijkt dat bemiddelaars in sommige gevallen vóór de bezichtiging al documenten opvragen. Dit mag volgens de AVG niet. Een makelaar mag alleen aanvullende gegevens zoals loonstroken of werkgeversverklaringen opvragen indien de potentiële huurder (waarschijnlijk) een huurovereenkomst gaat tekenen44. Zo zegt een bemiddelaar: “Want voordat we mensen uitnodigen voor een bezichtiging, weten we al waar ze werken wat hun inkomen is, daar wordt allemaal voor gezorgd”.

Dit komt overeen met onze bevindingen in de correspondentietesten (paragraaf 4.3.1). Daarnaast benoemen drie bemiddelaars dat zij aanraden geen woningdelers in huis te nemen. Dit is gezien de huidige woningmarkt opvallend, aangezien het lastig is om momenteel een huis te huren met één inkomen (zelfs als het een vast contract is).

44 Autoriteit Persoonsgegevens (z.d.). Gegevens over uw inkomen opvragen. Verkregen via https:// autoriteitpersoonsgegevens.nl/themas/financien/inkomen-en-kredietwaardigheid/gegevens-overuw-inkomen-opvragen

38

7.2.2. Analyses bij code 1 – geen discriminatie (21% van alle mystery calls) 42 van de 203 gesprekken vallen onder code 1 ‘geen discriminatie’, wat 21% van het geheel is. 23 van hen geven een duidelijke afwijzing van het discriminerende verzoek. Zo antwoorden bemiddelaars met: “Nee, nee dat kan niet” of “Wij gaan daar echt niet in mee, want dat is eigenlijk gewoon racisme. Ja en daar willen wij ons wel van distantiëren. Want wij mogen dat niet en willen daar ook niks in doen. Dus wij kunnen niet mensen op afkomst afwijzen”. In negentien gevallen is het antwoord eerder een voorzichtige afwijzing, zoals: “In principe niet, wij proberen daarin niet te discrimineren in die zin” en “uhm, nou in principe mag je natuurlijk niemand uitsluiten, en uhm dat doen wij ook niet”. Een enkele keer wordt gezegd dat de verhuurbemiddelaar niet kan discrimineren voor de verhuurder, maar dat de verhuurder mag bepalen aan wie hij/ zij verhuurt: “U mag verhuren aan wie u wilt maar ik kan niet discrimineren voor u”. Hierdoor lijkt het alsof de verhuurder wel mag discrimineren, terwijl dat ook verboden is. 7.2.3.

Analyses bij code 2 – discriminatie (37% van alle mystery calls)

75 gesproken verhuurbemiddelaars gaan mee in het discriminerende verzoek, wat 37% van het geheel aan gesprekken is. ‘Mag niet, doen we wel’ Van de 75 gesproken verhuurbemiddelaars die meegaan in het discriminerende verzoek zeggen 26 bemiddelaars in eerste instantie dat hierin meegaan ‘eigenlijk’ niet mag, maar dat ze het vervolgens alsnog zullen doen. Een paar bemiddelaars noemen het verzoek expliciet discriminerend. Zo zegt één bemiddelaar het volgende: “Naja, kijk wij zullen dat niet in de tekst zetten want dat is gewoon discrimineren. Maar kijk ik kan wel zeggen van goh die partij, je ziet het meestal al in die brief met Omar bijvoorbeeld afsluiten, dan weet je dat het misschien een

buitenlandse naam is”. Een andere bemiddelaar zegt iets vergelijkbaars: “Officieel mag je dat natuurlijk niet aangeven, want dat is discriminatie. Maar goed, in de screening zelf uiteindelijk kunnen we daar wel naar kijken om een kandidaat te kiezen”. In sommige gevallen wordt gezegd dat het verzoek graag nog onder vier ogen besproken wordt: “Ja zeker. Officieel bij de wet zeggen we dan dat dat eigenlijk niet mag. Je mag natuurlijk niet mensen uitsluiten, maar in de praktijk gebeurt het wel. En onder vier ogen bespreek ik dan ook graag die profielen”. Uit al deze antwoorden blijkt dat deze 26 verhuurbemiddelaars instemmen met het verzoek ondanks het duidelijk besef dat zij hiermee iets doen wat wettelijk verboden en discriminerend is. Dit is 35% van die groep, wat een groter aandeel is dan vorig jaar (30%). Enkele andere gesproken bemiddelaars geven aan dat dit soort verzoeken vaker worden ingewilligd in de praktijk. Dit toont aan dat het fictieve verzoek in ons onderzoek overeenkomt met de werkelijkheid. Eén van de bemiddelaars zegt als antwoord op het verzoek het volgende: “Nou, dat mag niet, dat is discrimineren, jij mag dat als eigenaar natuurlijk wel, maar ik kan dat niet in een advertentietekst zeggen”, waarna de bemiddelaar toch mee gaat in het verzoek. Dit is ook opvallend omdat de verhuurbemiddelaar hiermee misinformatie deelt.

Een huiseigenaar mag ook niet selecteren op etnicteit en daarmee discrimineren. Discriminerende eigen voorkeuren Binnen code 2 (‘discriminatie’) vertellen elf verhuurbemiddelaars over hun eigen (discriminerende) voorkeuren, dat ze het verzoek van de fictieve verhuurder snappen en dit vaker inwilligen. Deze reacties zijn opvallend, omdat ze sterk meegaan in het discriminerende verzoek. Bijvoorbeeld, wanneer de fictieve huurder aangeeft dat diens partner geen ‘Polen’ of ‘Turken’ in het huis wil, antwoordt een bemiddelaar dat zij dat ook niet willen: “Nee maar dat wil ik ook niet joh, dat is altijd gedoe. We mogen niet discrimineren, en dat doen we ook helemaal niet, maar ik kom ze ook niet tegen in de markt. (…) En nogmaals, dat heeft niks met discriminatie te maken want dat horen we ook vaak genoeg. Maar je wilt gewoon een betrouwbare partij”. Dit impliceert dat het discriminerende verzoek wordt gerechtvaardigd om een ‘betrouwbare’ partij te vinden. 39

Sommige van deze bemiddelaars geven ook hun eigen voorkeuren aan, wat suggereert dat ze bepaalde beelden hebben bij verschillende groepen in de samenleving en wie al dan niet goede huurders zouden zijn. Expats worden bijvoorbeeld vaak genoemd: “99% van onze huurders zijn buitenlanders. Omdat, in onze opinie, zijn Nederlanders de slechtste huurders. Want als jij roept ‘Marokkanen’ dan denk ik dat je bedoelt; Nederlandse Marokkanen. Die gewoon ook slecht zijn natuurlijk. Nee, wij verhuren eigenlijk alleen maar aan hoger opgeleide, mensen die gelinkt zijn aan universiteiten, professoren, een hoogopgeleid stel. En uh, daar moet je juist de goede weg in vinden. En wij weten gewoon van alle nationaliteiten de minpunten en de pluspunten”. Tactieken De mystery calls geven inzicht in de tactieken die verhuurbemiddelaars gebruiken om potentiële huurders uit te sluiten. Zestien gesproken verhuurbemiddelaars die instemmen met het discriminerende verzoek vertellen over deze tactieken. Deze tactieken gaan zowel over de manieren waarop ‘buitenlanders’ herkend kunnen worden en zo uitgesloten kunnen worden als manieren waarop potentiële huurders afgewezen kunnen worden. Eén bemiddelaar vertelt de afwijzing dan “diplomatiek te verwoorden naar eventuele kandidaten”.

Een andere bemiddelaar laat ook weten hoe hij potentiële huurders afwijst, en houdt hierbij rekening met de mogelijkheid dat er een ‘mystery guest’ tussen zit: “Je moet [de mensen die je afwijst] ook een antwoord geven, dus die krijgen gewoon een standaard mailtje terug van dat we al allemaal kandidaten hebben en dat we daar eerst mee verder gaan en mocht dat niet lukken dat we ze alsnog benaderen, want als er toevallig zo’n mystery guest tussen zit, ja daar hebben we als makelaar een probleem bij, dus maar we kunnen daar wel in sturen natuurlijk”. Er in mee gaan zonder veel woorden aan vuil te maken In 22 gesprekken geven verhuurbemiddelaars aan dat ze het discriminerende verzoek kunnen inwilligen, zonder expliciet te benoemen dat het discriminatie

is of dat het eigenlijk niet toegestaan is. Deze bemiddelaars maken er niet veel woorden aan vuil maar geven antwoorden als: “ ja ‘tuurlijk. Dat is helemaal aan u” en “Ja ‘tuurlijk, dat kan je gewoon aangeven. Dan selecteren wij gewoon de juiste kandidaten inderdaad”. Vijf van deze bemiddelaars voegen aan hun beknopte antwoord toe dat het inwilligen van het verzoek markttechnisch misschien niet zo handig is, omdat de groep kandidaten met de selectie kleiner wordt en het huis langer leeg kan staan. Dit is dus geen tegenargument omdat het verzoek discriminerend is, maar een tegenargument omdat het markttechnisch minder slim is. Hiermee maken deze bemiddelaars het discriminerende verzoek heel ‘klein’, alsof het alleen om marktkansen van de verhuurder gaat. Dit mechanisme is ook terug te zien binnen andere codes (5 ‘aanbieding’ en ‘overig’) maar het merendeel valt onder code 2 ‘discriminatie’. 7.2.4. Analyses bij code 4 – strenge selectie (6% van alle mystery calls) Bij 13 van de 203 reacties wordt er niet ingestemd op het discriminerende verzoek, maar wordt een selectie gemaakt op basis van criteria die mensen indirect kunnen uitsluiten. Hierin gaat het bijvoorbeeld om het schrijven van een (motivatie)brief, of ‘een bio’ waarin potentiële huurders informatie over zichzelf geven.

Zo zegt een bemiddelaar naast de gebruikelijke stukken ook een persoonlijke brief op te vragen: “Wij zien die mensen, en op het moment dat ze interesse hebben dan mogen ze stukken aanleveren. En dan vragen we altijd om er een persoonlijke brief bij te doen ook naar de verhuurder”. Om een persoonlijke brief of motivatiebrief op te stellen, is het van belang om zowel goed Nederlands te kunnen schrijven als een pakkende schrijfstijl te hanteren. Het is echter mogelijk dat dit tot een discriminerende uitkomst leidt, aangezien sommigen de Nederlandse taal minder vaardig zijn dan mensen van wie Nederlands de eerste taal is, en/of omdat wo’ers of hbo’ers hier over het algemeen meer ervaring mee hebben dan of mbo’ers.

40

7.2.5. Analyses Code 5 – aanbieding (30% van alle mystery calls) 61 van de 203 gesprekken vallen onder code 5 ‘aanbieding’. De reacties van verhuurbemiddelaars die gecodeerd zijn als code 5 ‘aanbieding’ leggen allen de nadruk op het feit dat de verhuurder, als eigenaar van de woning, degene is die de uiteindelijke kandidaat selecteert. De verhuurbemiddelaars gaan niet direct akkoord met het discriminerende verzoek, maar benadrukken dat de beslissing bij de verhuurder ligt. Ze voegen daar bijvoorbeeld aan toe dat zij ‘er zijn voor de verhuurder’. Zij bewegen impliciet mee met het discriminerende verzoek. Verhuurbemiddelaars die onder deze code vallen draaien vaak allereerst om het discriminerende verzoek heen, of zeggen dat ze er niet in mee willen gaan. De bemiddelaars eindigen in al deze gevallen hun reactie door te zeggen dat de verhuurder beslist, en dat zij in zee willen gaan met de fictieve verhuurder: “Maar het is uiteindelijk eigenlijk aan de verhuurder zelf, die bepaalt”. Een andere bemiddelaar zegt bijvoorbeeld: “Nee nee dat mag allemaal niet. Dat heet discriminatie, als je mensen uitsluit. Formeel gezien, zo moet ik het tegen jou zeggen hè natuurlijk, dus formeel gezien mag dat natuurlijk niet. Maar goed jij mag natuurlijk wel zelf kiezen met wie je zaken gaat doen”.

41

8

Deelconclusie mystery calls

Twee acteurs hebben in totaal 203 mystery calls uitgevoerd onder verschillende verhuurbemiddelaars in Nederland. Bij 21% van de geslaagde mystery calls stond de verhuurbemiddelaar erop niet te willen meewerken met het discriminerende verzoek van de fictieve verhuurder. Het grootste deel (37% van het geheel) gaat direct mee in het discriminerende verzoek. In 30% van de gesprekken legt de bemiddelaar de nadruk op de keuzevrijheid van de verhuurder en wordt het verzoek niet volledig afgekeurd. Hiermee geven zij bewust ruimte voor de verhuurder om wel te discrimineren. Ze gaan er niet actief tegenin, en werken er impliciet aan mee. Van de gesproken verhuurbemiddelaars hanteert 6% een strenge selectie, die indirect etnische minderheden kan benadelen. 5% van de gesprekken vallen onder de categorie overig of geen antwoord. Dit betekent dat 73% van de gesproken verhuurbemiddelaars niet (expliciet) tegen het discriminerende verzoek ingaat en daarmee direct óf indirect meewerkt aan discriminatie. Hiermee wordt ongelijke behandeling van huurkandidaten genormaliseerd, en wordt discriminatie niet verholpen maar expliciet of impliciet gefaciliteerd. Wel blijkt dit in 2023 een kleiner aandeel te zijn dan in de vorige landelijke monitor (2021/2022), waarin dit aandeel nog op 80% lag.

Ook blijkt dit jaar, in vergelijking met de tweede landelijke monitor, dat een groter aandeel van de gesproken bemiddelaars zich bewust is van de discriminerende aard van het ontvangen verzoek. Van de 203 verhuurbemiddelaars die zijn gesproken, maken namelijk 76 bemiddelaars expliciet gebruik van de woorden ‘discriminatie’ of ‘racisme’ en geeft aan dat het uitsluiten op basis van afkomst verboden is. Dit is 37% van het totaal, ten opzichte van 26% vorig jaar. Tegelijkertijd zien we echter dat een vergelijkbaar percentage nog steeds meegaat met het discriminerende verzoek (37% ten opzichte van 35% vorig jaar). Een groot deel van de verhuurbemiddelaars die direct of indirect het discriminerende verzoek inwilligt is zich dus bewust van het feit dat dit verzoek discriminerend is en dat het verboden is om mensen uit te sluiten. Positief is dat het aantal verhuurbemiddelaars dat niet ingaat op het discriminerende verzoek en dit afwijst is gegroeid, namelijk van 16% in 2021/2022 naar 21% dit jaar. Expats worden dit jaar veel vaker aangehaald in de gesprekken met verhuurbemiddelaars dan in 2021/2022. Waar in 2021/2022 25 verhuurbemiddelaars expats aanraden als huurder, is dat dit jaar in 56 van de gesprekken gebeurd. Door de krappe markt lijken verhuurbemiddelaars te benadrukken dat verhuurders een sterke positie hebben om alle voorkeuren die zij hebben door te geven.

Daarnaast worden de fictieve verhuurders gerustgesteld dat er ‘goede huurders’ gevonden zullen worden, op basis van allerlei subjectieve criteria. Hiermee ontwijken sommige bemiddelaars de discriminerende vraag. Tot slot blijkt dat verhuurbemiddelaars nog steeds veelvuldig gebruik maken van stereotypen over etnische groepen. Selectie van huurders is daarnaast (zoals eerder vermeld) vaak gebaseerd op subjectieve en vage criteria, zoals een ‘goed gevoel’ hebben of een ‘klik’ ervaren en het waargenomen fatsoen 42