Rapport Bestuurlijke toekomst Oostzaan TwynstraGudde.pdf

126. Zaans Participatieprotocol 2021 127. https://voorjewijkie.nl/en/ 128. Kaderbrief 2023 – 2026 Zaanstad

Terug naar overzicht

3.3. De gemeente als partner in de samenleving 3.3.3. De gemeente is toegankelijk voor iedereen

Scenario 3: Fusie met de gemeente Amsterdam In dit scenario wordt gedeeltelijk voldaan aan deze norm. In dit scenario zal het de gemeente gedeeltelijk lukken om toegankelijk te zijn voor

voor inclusie en diversiteit van de organisatie richt zich op verschillende aspecten,

iedereen, mede doordat de bestuurs- en organisatiestructuur van Amsterdam de

zoals sociale veiligheid, anti-discriminatie, toegankelijkheid, en een representatieve

benaderbaarheid van inwoners en de directe interactie tussen burgers, bestuur en

personeelssamenstelling130. Amsterdam heeft een ruim aanbod aan digitale diensten,

ambtelijke organisatie vermindert ten opzichte van de huidige situatie in Oostzaan.

die het nastreeft om 24/7 en voor iedereen beschikbaar te maken131.

Hoewel Amsterdam een doordachte visie op burgerparticipatie heeft en verschillende opties biedt voor inspraak, is Amsterdam als grote gemeente met een complexe

De Amsterdamse Rekenkamer stelt dat de argumentatie en verantwoording van

bestuursstructuur minder persoonlijk en benaderbaar voor inwoners. De zichtbaarheid

ambtenaren wanneer het aankomt op participatie (in de participatieparagraaf) vaak

en aanspreekbaarheid van de burgemeester, wethouders en raadsleden zijn minder

onvoldoende is. Te vaak worden organisaties i.p.v. bewoners in het proces betrokken

prominent. Hoewel er mogelijkheden zijn voor burgers om invloed uit te oefenen en

en in sommige gevallen lijkt participatie te worden afgehouden. Het gaat dan

te participeren, zal de manier van interactie significant veranderen en wellicht minder

voornamelijk om paragrafen waarin het ontbreken van een wettelijke verplichting als

persoonlijk zijn dan wat de inwoners van Oostzaan gewend zijn.

argument wordt aangehaald om geen participatie toe te passen132.

Amsterdam heeft een welomlijnd beleidskader voor participatie. Het maakt gebruik

In dit scenario zullen er verschillende mogelijkheden zijn voor inwoners om input te

van verkennende sessies om heldere doelstellingen met bewoners vast te stellen,

leveren en te participeren in besluitvorming van de gemeente, al zal dit op een andere

en van Bewoners Effect Rapportages (BER). Een openbaar overzicht van lopende

manier gebeuren dan waar de inwoners van de gemeente Oostzaan nu aan gewend

inspraaktrajecten draagt bij aan de transparantie, en de gemeente streeft ernaar dat

zijn. Het direct aanspreken van een bestuurder op straat of in het gemeentehuis, of

elke buurt gemakkelijk toegang heeft tot contactpersonen voor participatie . Een

het direct contacteren van iemand binnen de ambtelijke organisatie, zal nauwelijks

gebiedsgerichte benadering wordt nagestreefd, met participatie van de buurt en

het geval zijn.

129

kennis vanuit de gebiedsteams als uitgangspunten. Daarnaast heeft de gemeente een jongerenpunt en gebruikt zij buurtteams om ondersteuning te bieden bij vraagstukken rondom zorg, wonen, gezondheid, werk en financiën. Het uitvoeringsplan

129. Beleidskader participatie 2021 - Amsterdam 130. Uitvoeringsplan inclusie en diversiteit – gemeente Amsterdam 131. Agenda Digitale stad tussenrapportage 2021-2022 - gemeente Amsterdam 132. Rekenkamer Metropool Amsterdam - Participatieparagraaf

Terug naar overzicht

3.3. De gemeente als partner in de samenleving 3.3.3. De gemeente is toegankelijk voor iedereen

Scenario 4: Fusie met de gemeente Landsmeer In dit scenario wordt voldaan aan deze norm. In dit scenario zal het de gemeente goed lukken om toegankelijk te zijn voor iedereen,

De organisatie heeft een nauwe band met de gemeenschap en onderhoudt regel-

omdat de nabijheid van bestuur en organisatie en de korte communicatielijnen

matig contact met haar inwoners, zoals blijkt uit succesvolle participatieprojecten zoals

kenmerkend zijn voor zowel Oostzaan als Landsmeer. De sterke traditie van

de herinrichting van de wijk Havenzathe en de frequente inzet van digitale enquêtes134

burgerparticipatie in Landsmeer en de betrokkenheid van diverse sectoren en groepen

135

binnen de samenleving dragen bij aan het behoud van deze kwaliteiten. Hoewel er

en raadsleden zijn ook via de website toegankelijk voor inspraak en contact136. Er

capaciteitsproblemen binnen de ambtelijke organisatie zijn die bepaalde activiteiten

moet echter worden opgemerkt dat een deel van deze activiteiten kwetsbaar kan

vertragen, zal de gemeente naar verwachting goed toegankelijk blijven voor haar

zijn door capaciteitsproblemen binnen de ambtelijke organisatie, zoals blijkt uit

inwoners, dankzij het behoud van korte communicatielijnen en de inzet van fysieke

vertragingen bij de oplevering van een participatieplan en het project ‘Participatie

servicepunten en digitale diensten.

binnen de Omgevingswet’ als gevolg van langdurige uitval van personeel137.

. Fysieke servicepunten complementeren een effectief aanbod van digitale diensten

Landsmeer heeft een sterke traditie van burgerparticipatie, waarbij diverse sectoren

In dit scenario is het van cruciaal belang om voldoende capaciteit te blijven bieden aan

133

en groepen binnen de samenleving betrokken worden bij relevante ontwikkelingen .

de ambtelijke organisatie om de participatie van burgers te kunnen ondersteunen en

Dit benadrukt de noodzaak van burgerbetrokkenheid bij sociale, maatschappelijke

de kernkwaliteiten ervan te behouden. Met behoud van de korte communicatielijnen

en economische kwesties om de doelstellingen van de gemeente Landsmeer te

zal de gemeente naar verwachting goed toegankelijk blijven voor haar inwoners.

realiseren. De omvang van de gemeente zorgt ervoor dat de bestuurlijke structuur gemakkelijk bereikbaar en toegankelijk blijft, een eigenschap die de inwoners van Oostzaan zullen herkennen.

133. Interviews en gesprekken Landsmeer 134. https://www.landsmeer.nl/wonen,_werken_en_leven/projecten/havenzathe_herinrichting_uitvoering/ 135. https://www.facebook.com/gemeentelandsmeer/photos/a.1461281377429526/3425212997703011/?type=3 136. https://publieksbalie.landsmeer.nl/ 137. Notitie BT BO-sessie april 2021 – Bijlage 5: voorbeelden knelpunten

Terug naar overzicht

3.4. De gemeente als partner in de regio 3.4.1. De gemeente is een betrouwbare en waardevolle samenwerkingspartner in de regio

Scenario 1: Doorontwikkeling van OVER-gemeenten In dit scenario wordt gedeeltelijk voldaan aan deze norm. In dit scenario wordt gedeeltelijk voldaan aan deze norm, omdat Oostzaan als kleine

die zijn meegenomen in dit onderzoek tegenkomt, is het Recreatieschap Twiske-

gemeente beperkte mogelijkheden heeft om invloed uit te oefenen en haar belangen op

Waterland, dat verantwoordelijk is voor het beheer en de ontwikkeling van het

regionaal niveau te behartigen. Oostzaan ondervindt uitdagingen in het meebeslissen

gebied. Oostzaan vervult een actieve rol in dit schap. Soms botsen de belangen van

en meepraten over regionale onderwerpen, vooral in vergelijking met grote spelers

Oostzaan met die van andere gemeenten, bijvoorbeeld over de mate van recreatieve

zoals Zaanstad en Amsterdam. Hoewel Oostzaan actieve rollen kan vervullen in

ontwikkeling en festivals in het natuurgebied. Oostzaan moet dan een balans vinden

bepaalde samenwerkingsverbanden, kunnen de belangen soms botsen met die van

tussen haar eigen wensen en die van de andere partijen, maar Oostzaan probeert

andere gemeenten. De gemeente heeft vaak niet voldoende ambtelijke capaciteit

hiermee wel stem te geven aan de behoeften van haar inwoners.. Op een aantal

om inhoudelijke voorbereidingen te treffen en haar wensen en belangen consistent

belangrijke dossiers lukt het de gemeente slechts gedeeltelijk om het belang van

te vertegenwoordigen. Desondanks heeft Oostzaan een regionale voorbeeldfunctie

Oostzaan te behartigen aan de regionale tafels. Zo heeft Oostzaan bijvoorbeeld geen

getoond in de opvang van Oekraïense vluchtelingen, wat een belangrijk regionaal

eigen woningbouwprogramma of -visie en is afhankelijk van de afspraken die in de

thema is. Ondanks inspanningen om de ambtelijke vertegenwoordiging te verbeteren,

MRA worden gemaakt. Oostzaan heeft ook geen eigen mobiliteitsplan of -visie en is

blijft Oostzaan als relatief kleine speler in de regio ook bij een doorontwikkeling van

afhankelijk van de plannen die in de Vervoerregio worden gemaakt. Ook grote deals

OVER-gemeenten beperkt in haar mogelijkheden om invloed uit te oefenen.

voor woningbouw- of andere investeringen komen niet vanuit de koker van Oostzaan.

Oostzaan heeft te maken met grote spelers in de regio, zoals Zaanstad en Amsterdam,

Oostzaan heeft een regionale voorbeeldfunctie in de opvang van Oekraïners,

die veel invloed hebben op de regionale agenda en besluitvorming. Oostzaan kan

die begin 2022 naar Nederland zijn gekomen als gevolg van de oorlog in hun

niet altijd voldoende meepraten of meebeslissen over onderwerpen die voor haar

land. Oostzaan heeft de afgelopen maanden tientallen Oekraïense vluchtelingen

van belang zijn, en heeft niet voldoende capaciteit om consequent voldoende

opgevangen, voornamelijk in het Van der Valk hotel, en begeleid naar werk, onderwijs

inhoudelijke voorbereiding te treffen . Dit is inherent aan een kleine gemeente

en integratie139. De gemeente is voornemens om in de toekomst op zoek te gaan

in een regio waarin zich eveneens grote en middelgrote gemeenten bevinden. Een

naar een meer duurzame huisvesting voor deze groep. Dit is een belangrijk regionaal

voorbeeld van een samenwerkingsverband waarin Oostzaan ook de andere partners

thema en een grote prestatie voor een relatief kleine gemeente.

138

138. Interviews en gesprekken OVER-gemeenten 139. Interviews en gesprekken OVER-gemeenten

Terug naar overzicht

3.4. De gemeente als partner in de regio 3.4.1. De gemeente is een betrouwbare en waardevolle samenwerkingspartner in de regio

Ondanks

de

inspanningen

vanuit

OVER-gemeenten

om

de

ambtelijke

vertegenwoordiging in de regionale samenwerkingsverbanden te verbeteren, blijft Oostzaan in de toekomst bij doorontwikkeling in dit scenario een relatief kleine speler en zijn de mogelijkheden om invloed uit te oefenen beperkt. Bij doorontwikkeling kan de gemeente wel nastreven vaker op te trekken met andere landelijke gemeenten in de regio, zoals Waterland of Edam-Volendam, om zo haar belangen beter te verdedigen.

Terug naar overzicht

3.4. De gemeente als partner in de regio 3.4.1. De gemeente is een betrouwbare en waardevolle samenwerkingspartner in de regio

Scenario 2: Fusie met de gemeente Zaanstad In dit scenario wordt voldaan aan deze norm. Het oordeel dat in dit scenario wordt voldaan aan de norm is gebaseerd op de

Zaanstad heeft op verschillende thema’s een zichtbare en trekkende rol in de regio.

constatering dat Zaanstad een actieve en zichtbare speler is in de regio. De gemeente

Zo heeft Zaanstad samen met Amsterdam een Regio Deal ZaanIJ gesloten met het

neemt deel aan een groot aantal regionale samenwerkingsverbanden en heeft een

Rijk, waarin 15 projecten zijn opgenomen om de leefbaarheid, bereikbaarheid en

sterke positie in de Metropoolregio Amsterdam en de Regio Zaanstreek-Waterland.

duurzaamheid van het gebied te verbeteren140. Verder is Zaanstad actief bezig met

Zaanstad speelt een trekkende rol op verschillende thema’s, zoals het sociaal domein,

het versterken van de regionale woningmarkt, waar het onder meer afspraken heeft

leefbaarheid en bereikbaarheid. De gemeente heeft ook afspraken gemaakt over de

gemaakt met de MRA over de bouw van 20.000 woningen tot 2025141.

regionale woningmarkt. In dit scenario zal de nieuwe gemeente een grotere invloed en rol hebben in de regio, wat ten goede komt aan de inwoners, ondernemers en

In dit scenario krijgt de nieuwe gemeente een grotere invloed en rol in de regio,

maatschappelijke instellingen uit Oostzaan.

waar inwoners, ondernemers en maatschappelijke instellingen uit Oostzaan van meeprofiteren.

Zaanstad neemt deel aan 36 regionale samenwerkingsverbanden, waarmee het een groot netwerk heeft in de regio. Zaanstad heeft een sterke positie in de Metropoolregio Amsterdam (MRA), waar het onder meer voorzitter is van de portefeuille Economie en lid is van het dagelijks bestuur. De gemeente speelt ook een leidende rol in de Regio Zaanstreek-Waterland, waar het samen met Purmerend en Edam-Volendam het grootste aandeel heeft in de gemeenschappelijke regeling.

140. https://www.elkeregiotelt.nl/alle-regio-deals/zaanij 141. Metropoolregio Amsterdam - Agenda 2.0 2020-2024

Terug naar overzicht

3.4. De gemeente als partner in de regio 3.4.1. De gemeente is een betrouwbare en waardevolle samenwerkingspartner in de regio

Scenario 3: Fusie met Amsterdam In dit scenario wordt voldaan aan deze norm. In dit scenario wordt aan de norm voldaan, omdat Amsterdam de meest invloedrijke

Amsterdam vervult in veel samenwerkingsverbanden ook bestuurlijk een leidende

speler is in de regio en op veel onderwerpen een trekkende rol speelt. Amsterdam

rol. Zo is de burgemeester van Amsterdam de voorzitter van de Metropoolregio

neemt actief deel aan regionale projecten en programma’s en vervult ook bestuurlijk

Amsterdam (MRA). De burgemeester heeft als voorzitter de taak om de samenwerking

een leidende rol in verschillende samenwerkingsverbanden.

binnen de MRA te stimuleren, te coördineren en te vertegenwoordigen.

Een voorbeeld van een regionaal thema waar Amsterdam een actieve rol in speelt, is

Een ander voorbeeld van een samenwerkingsverband waar Amsterdam bestuurlijk

de Regionale Energiestrategie (RES). Dit is een plan om de energietransitie in de regio

een leidende rol in vervult, is de Regio Deal ZaanIJ. Dit is een overeenkomst tussen het

te versnellen en te verduurzamen. Amsterdam heeft samen met andere gemeenten,

Rijk en gemeenten in de regio gezamenlijk te investeren in de leefbaarheid, economie

provincies, waterschappen en netbeheerders een bod gedaan om in 2030 2 terawatt-

en duurzaamheid van het gebied. De wethouder voor Ruimtelijke Ontwikkeling van

uur aan duurzame elektriciteit op te wekken. Amsterdam vervult in deze doelstelling

Amsterdam is de voorzitter van de stuurgroep Regio Deal ZaanIJ, die verantwoordelijk

een belangrijke rol, door onder andere zonnepanelen op daken, windmolens langs de

is voor de uitvoering en monitoring van de deal.

ringweg A10 en warmtenetten in de stad aan te leggen. In dit scenario heeft de gemeente veel invloed en vervult zij een belangrijke rol Een ander voorbeeld van een regionaal programma waar Amsterdam een actieve

in de regio, waarvan inwoners, ondernemers en maatschappelijke instellingen

rol in speelt, is het Regionaal Actieprogramma Wonen. Dit is een programma om

uit Oostzaan kunnen meeprofiteren. De nieuwe gemeente kan bijvoorbeeld meer

de woningbouwproductie in de regio te versnellen en te verbeteren. Amsterdam

middelen en capaciteit beschikbaar stellen voor regionale projecten en programma’s

heeft samen met andere gemeenten, provincies, woningcorporaties en marktpartijen

die ook ten goede komen aan Oostzaan, zoals het verbeteren van de bereikbaarheid,

afspraken gemaakt om minimaal 100.000 woningen te bouwen in de regio.

het versterken van de natuur en het landschap of het stimuleren van innovatie en

Amsterdam draagt aan deze regionale ambitie bij door onder andere binnenstedelijk

werkgelegenheid. De nieuwe gemeente kan ook meer gewicht in de schaal leggen

te verdichten, transformatie van kantoren en bedrijventerreinen mogelijk te maken en

bij regionale samenwerkingsverbanden en zo beter opkomen voor de belangen van

meer betaalbare en sociale huurwoningen te realiseren.

Oostzaners.

Terug naar overzicht

3.4. De gemeente als partner in de regio 3.4.1. De gemeente is een betrouwbare en waardevolle samenwerkingspartner in de regio

Scenario 4: Fusie met de gemeente Landsmeer In dit scenario wordt gedeeltelijk voldaan aan deze norm. Landsmeer heeft net als Oostzaan te maken met beperkingen als kleine gemeente

In dit scenario zal de nieuwe gemeente waarschijnlijk iets meer invloed hebben en

in de regio, die soms tegengestelde belangen heeft met andere gemeenten. Een fusie

een stevigere rol in de regio kunnen pakken. De nieuwe gemeente wordt iets groter

met Landsmeer zou de positie van Oostzaan in de regio enigszins kunnen versterken,

in omvang en inwonertal, waardoor ze meer ambtelijke capaciteit en bestuurlijke

maar de uitdagingen blijven grotendeels bestaan. Daarom wordt in dit scenario slechts

slagkracht kan krijgen. De nieuwe gemeente kan ook meer samen optrekken met

gedeeltelijk voldaan aan deze norm.

andere landelijke gemeenten in de regio, zoals Waterland of Edam-Volendam, om zo haar belangen beter te verdedigen. De nieuwe gemeente kan daarnaast meer initiatief

Als kleine gemeente heeft Landsmeer net als Oostzaan moeite om invloed uit te

nemen of samenwerken op regionale thema’s of projecten die ook ten goede komen

oefenen in de regio. Zo heeft Landsmeer te maken met een beperkte ambtelijke

aan Oostzaan, zoals het versterken van de natuur en het landschap, het verbeteren

capaciteit, waardoor ze niet altijd voldoende personeel en middelen kan vrijmaken

van de bereikbaarheid of het stimuleren van innovatie en werkgelegenheid.

voor regionale projecten en overleggen. Ook heeft Landsmeer soms moeite om haar belangen te behartigen in de regio, omdat ze te maken heeft met grotere gemeenten

De nieuwe gemeente blijft echter een relatief kleine speler in de MRA en andere

die andere prioriteiten of visies hebben. Zo heeft Landsmeer bijvoorbeeld een verschil

regionale samenwerkingsverbanden, die weinig rekening houdt met haar belangen

van mening met Amsterdam over de mogelijke plaatsing van windturbines op het

en standpunten. De nieuwe gemeente kan ook weinig leiderschap tonen op regionale

Landsmeerderveld, grenzend aan Landsmeer.

thema’s of projecten, omdat ze te maken heeft met grotere gemeenten die andere prioriteiten of visies hebben.

Terug naar overzicht

3.4. De gemeente als partner in de regio 3.4.2. De gemeente benut kansen bij de provincie, Rijk en EU

Scenario 1: Doorontwikkeling van OVER-gemeenten In dit scenario wordt niet voldaan aan deze norm. Oostzaan heeft via OVER-gemeenten onvoldoende mogelijkheden om kansen te

en vergen veel afstemming en coördinatie tussen de betrokken partijen. Bovendien

benutten bij provincie, Rijk en EU. De organisatie heeft niet genoeg capaciteit en

heeft Oostzaan als kleine gemeente minder invloed en zeggenschap in deze deal

expertise om actief in te spelen op kansen bij provincie, Rijk en EU, waardoor er weinig

dan de andere gemeenten die betrokken zijn in de deal, te weten Amsterdam en

voorbeelden zijn van grote subsidies die zijn binnengehaald. OVER-gemeenten heeft op

Zaanstad.

dit moment geen lobbycapaciteit en hoewel er wel kansen liggen om samen met andere gemeenten subsidies binnen te halen, is Oostzaan als kleine gemeente afhankelijk van

De schaalgrootte van OVER-gemeenten maakt dat ook bij doorontwikkeling slechts

de inspanningen van haar buurgemeenten. Daarom wordt in dit scenario niet voldaan

in beperkte mate kansen aanwezig zijn, ook omdat het lastig is benodigde kennis

aan de norm.

op het gebied van public affairs aan te trekken als kleine organisatie. Oostzaan blijft hierin afhankelijk van inspanningen van haar buurgemeenten, zoals Zaanstad en

OVER-gemeenten heeft op dit moment geen lobbycapaciteit. Dit is niet gek voor

Amsterdam.

een relatief kleine ambtelijke organisatie, maar betekent wel dat er geen structurele aandacht is voor het signaleren en benutten van kansen. Uit de gesprekken met de werkorganisatie blijkt dat het de ambitie heeft om in de toekomst meer in te zetten op regionale samenwerking, onder andere om gezamenlijk subsidies binnen te halen, maar in de praktijk blijkt dit lastig te realiseren met de buurgemeenten142. Er liggen voor Oostzaan wel kansen om samen met andere (buur)gemeenten subsidies binnen te halen. Een goed voorbeeld is de regiodeal ZaanIJ. Oostzaan is een van de partijen die meedoet aan deze regiodeal en hiermee profiteert van een subsidie van in totaal € 15 miljoen, waarmee verschillende projecten gefinancierd worden die inzetten op verbetering van de leefomgeving. Echter, dit soort deals zijn uitzonderlijk

142. Interviews en gesprekken OVER-gemeenten

Terug naar overzicht

3.4. De gemeente als partner in de regio 3.4.2. De gemeente benut kansen bij de provincie, Rijk en EU

Scenario 2: Fusie met de gemeente Zaanstad In dit scenario wordt gedeeltelijk voldaan aan deze norm. Zaanstad heeft in het verleden succesvol gebruik gemaakt van subsidies van provincie

Zaanstad. Mede door dit fonds kan de gemeente zeker 850 woningen versneld

en Rijk, zoals bij het project ‘Back on Track in 075’ en de Regiodeal ZaanIJ. Deze

verduurzamen. Deze voorbeelden laten zien dat Zaanstad in staat is om kansen te

voorbeelden tonen aan dat Zaanstad in staat is om kansen te benutten bij de provincie

benutten bij de provincie en het Rijk. Echter blijkt dat Zaanstad het relatief weinig lukt

en het Rijk. Echter, Zaanstad heeft geen eigen lobby- of public affairs medewerker, wat

om fondsen vanuit Brussel veilig te stellen144.

betekent dat er niet continu aandacht is voor het benutten van kansen op provinciaal en (inter)nationaal niveau. Zaanstad werkt vaak samen met andere partners in de regio,

Zaanstad heeft echter geen eigen lobby- of public affairs medewerker, waardoor

zoals Amsterdam en de MRA-regio. Bij een fusie zouden de inwoners, ondernemers en

er niet continu aandacht is voor het benutten van kansen op provinciaal en (inter)

maatschappelijke instellingen van Oostzaan kunnen profiteren van dit netwerk en de

nationaal niveau. Hoewel er enkele middelgrote gemeenten zijn die wél public

ervaring van Zaanstad op het gebied van subsidies en samenwerking in de regio.

affairs medewerkers vast in dienst hebben, is dit zeker geen vanzelfsprekendheid. In de praktijk trekt Zaanstad daarom geregeld op met de andere partners in de regio,

Het lukt Zaanstad met enige regelmaat om grote subsidies veilig te stellen. Een

bijvoorbeeld met Amsterdam en de MRA-regio. Bij een fusie zouden de inwoners,

voorbeeld hiervan is de subsidie van € 1,63 miljoen die Zaanstad heeft gekregen

ondernemers en maatschappelijke instellingen van Oostzaan profiteren van dit

van het ministerie van Justitie en Veiligheid voor het project ‘Back on Track in 075’,

netwerk.

dat gericht is op het voorkomen van jeugdcriminaliteit . Een ander voorbeeld is 143

de Regiodeal ZaanIJ, waarbij Zaanstad samen met andere gemeenten in de regio € 15 miljoen heeft gekregen van het Rijk waarvan een groot deel gaat naar projecten die gericht zijn op het verbeteren van de leefbaarheid in de Zaanse wijken. Een ander mooi voorbeeld is de toekenning van ruim € 43 miljoen door het Rijk uit het Volkshuisvestingsfonds om de veiligheid, de leefbaarheid en de kwaliteit van de bestaande woningen in kwetsbare wijken, zoals in Zaandam Oost te verbeteren. Het eenmalige fonds kwam tot stand na een lobby van vijftien gemeenten, waaronder

143. Projectplan Back On Track: https://www.zaanstad.nl/mozard/!suite86.scherm0325?mPag=2331&mVrg=20378 144. data.europa.eu/data/datasets/subsidies-zaanstad

Terug naar overzicht

3.4. De gemeente als partner in de regio 3.4.2. De gemeente benut kansen bij de provincie, Rijk en EU

Scenario 3: Fusie met de gemeente Amsterdam In dit scenario wordt voldaan aan deze norm. Amsterdam heeft als grote gemeente veel mogelijkheden om te lobbyen en invloed

Amsterdam heeft als hoofdstad en als onderdeel van het G4-netwerk een sterke positie

uit te oefenen richting de provincie Noord-Holland, het Rijk en de Europese Unie.

richting de provincie Noord-Holland en naar het Rijk. De gemeente zit regelmatig

In dit scenario wordt volledig voldaan aan de norm aangezien Amsterdam als

rechtstreeks aan tafel met ministers, staatssecretarissen, Tweede Kamerleden,

grote gemeente met een sterke positie in de regio een betrouwbare en waardevolle

gedeputeerden en Provinciale Statenleden over diverse onderwerpen die voor

samenwerkingspartner is, waar Oostzaan als onderdeel van de gemeente van kan

Amsterdam van belang zijn. Het college van B&W heeft tevens een goed nationaal

profiteren door het sterke lobbynetwerk, de strategische belangenbehartiging en de

netwerk en kunnen gebruik maken van hun (politieke) achtergrond of ervaring om

mogelijkheid om grote subsidies binnen te halen.

invloed uit te oefenen.

De afdeling ‘public affairs’ van de gemeente Amsterdam is verantwoordelijk voor de strategische belangenbehartiging van de gemeente bij het Rijk, de provincie, de EU en andere relevante partijen. Medewerkers van deze afdeling houden zich dagelijks bezig met het uitoefenen van invloed en realiseren van kansen op de thema’s die voor Amsterdam belangrijk zijn, waaronder wonen, mobiliteit, duurzaamheid, economie, cultuur en sociaal domein. De afdeling ondersteunt de bestuurders en de ambtelijke organisatie en werkt daarbij nauw samen binnen het G4-netwerk en andere partners om de belangen van Amsterdam te behartigen. Verder heeft de gemeente een team dat zich volledig richt op het binnenhalen van Europese subsidies145. Dit team adviseert en ondersteunt de gemeentelijke organisatie bij het aanvragen en uitvoeren van Europese projecten. Het team heeft ook een netwerkfunctie en onderhoudt contacten met Europese instellingen, andere steden en regio’s, kennisinstellingen en bedrijven.

145. https://www.amsterdam.nl/bestuur-organisatie/organisatie/bestuur-organisatie/bureau-internationale-betrekkingen/amsterdam-europa/team-europese-subsidies/

Terug naar overzicht

3.4. De gemeente als partner in de regio 3.4.2. De gemeente benut kansen bij de provincie, Rijk en EU

Scenario 4: Fusie met de gemeente Landsmeer In dit scenario wordt niet voldaan aan deze norm. In dit scenario wordt niet voldaan aan de norm aangezien Landsmeer als kleine gemeente zonder eigen lobby- of public affairs medewerkers beperkte capaciteit en expertise heeft om invloed uit te oefenen op hogere overheden. Bij een fusie met Oostzaan wordt deze situatie niet substantieel verbeterd. Net als OVER-gemeenten beschikt Landsmeer niet over een eigen lobby- of public affairs medewerker. Dit kan ook niet verwacht worden van een kleine gemeente als Landsmeer. Daardoor mist Landsmeer de expertise en de capaciteit om effectief invloed uit te oefenen op hogere overheden. In de praktijk zijn het de burgemeester en wethouders die de contacten onderhouden met andere bestuurslagen. Deze netwerken zijn vaak niet structureel of formeel verankerd. In het scenario waarbij Oostzaan met Landsmeer fuseert, valt geen verbetering op deze norm te verwachten. De nieuwe gemeente blijft een relatief kleine speler in de regio en heeft waarschijnlijk niet genoeg capaciteit en expertise om zelfstandig te lobbyen bij hogere overheden.

Terug naar overzicht

3.5. Impact van de scenario’s

In deze paragraaf wordt tot slot beknopt voor de vier scenario’s beschreven wat de

periode aangetoond dat ook zonder extra financiële middelen belangrijke stappen

gevolgen zijn van (het proces richting) het scenario aan de hand van drie onderdelen:

kunnen worden gezet ter verbetering van de betrouwbaarheid, kwaliteit en continuïteit

financiën, de ambtelijke organisatie en de samenleving. Het geeft buiten de

van de organisatie. Benodigde prioritering om vooral middelen voor de belangrijkste

hierboven beschreven normen extra informatie over de toekomstige situatie en of

opgaven in te zetten, betekent mogelijk wel het verder uitbesteden van taken aan een

de weg daarnaartoe. Deze informatie is ook behulpzaam bij het betrekken van de

buurgemeente of externe partij.

samenleving. Gevolgen voor de samenleving 3.5.1. Doorontwikkeling van OVER-gemeenten

Wat betreft de gevolgen voor de samenleving, is dit scenario waarschijnlijk weinig ingrijpend. Aangezien er geen veranderingen zijn in de identiteit, de grenzen of de

Financiële gevolgen

bestuurlijke vertegenwoordiging van de gemeenten, zullen inwoners, ondernemers en

De financiële consequenties van de doorontwikkeling van OVER-gemeenten

maatschappelijke instellingen minimale veranderingen ervaren. Desondanks kunnen

omvatten de noodzakelijke kosten voor structurele investeringen in de organisatie.

er subtiele verschuivingen plaatsvinden, voornamelijk in termen van de efficiëntie en

Deze kosten zullen gedragen moeten worden door de begrotingen van Oostzaan en

effectiviteit van de dienstverlening, als gevolg van de doorlopende ontwikkelingen

Wormerland. Zoals eerder in dit rapport aangegeven, bestaat er echter geen financiële

binnen OVER-gemeenten

speelruimte voor extra investeringen in de organisatie. Een alternatieve methode om financiële middelen te genereren zou een verhoging van de lokale lasten kunnen

3.5.2. Fusie met Zaanstad, Amsterdam of Landsmeer

zijn, bijvoorbeeld via een verhoging van de OZB-belasting of de rioolheffingen. De

In deze paragraaf schetsen we de gevolgen voor de fusiescenario’s tezamen, omdat

lokale lasten in Oostzaan en Wormerland zijn echter op dit moment al boven het

de impact van de scenario’s grotendeels overeen komt.

gemiddelde, waardoor er weinig ruimte is voor verdere verhogingen en een minimale verhoging niet tot duurzame versterking van de organisatie leidt.. Het vergt verdere

Financiële gevolgen

keuzes in prioritering voor de inzet van (middelen voor) de capaciteit van de OVER-

Een fusie met Zaanstad, Amsterdam of Landsmeer heeft financiële gevolgen die

organisatie door de beide gemeenten.

direct voortvloeien uit de transformatie in juridische status en bestuurlijke indeling van de betrokken gemeenten. Allereerst zijn er kosten verbonden aan het ontvlechten

Organisatorische gevolgen

van Oostzaan uit de bestaande ambtelijke fusie met Wormerland binnen de OVER-

In termen van organisatorische gevolgen is dit scenario minder ingrijpend dan

gemeenten, evenals uit andere samenwerkingsverbanden waar de nieuwe gemeente

een bestuurlijke fusie. Echter, de benodigde financiële middelen voor duurzame

geen deelnemer meer van is.

investeringen zijn beperkt. Tegelijkertijd heeft OVER-gemeenten in de afgelopen

Terug naar overzicht

Daarnaast gaat een bestuurlijke herindeling gepaard met incidentele kosten, ook wel

belastingcapaciteit resulteert in een lagere uitkering uit het gemeentefonds, waardoor

frictiekosten, zoals het inhuren van externe expertise, de projectleiding, specifieke

een deel van deze ‘winst’ weer wordt verminderd. De harmonisatie van belastingen

expertise op het gebied van ICT, huisvesting, personeelsovergang en extra inhuur

en tarieven is doorgaans een gevoelig onderwerp voor politiek en inwoners: in het

om de lopende activiteiten te waarborgen. Daarnaast kunnen er kosten ontstaan

geval van fusie met Zaanstad en Amsterdam is het aannemelijk dat er sprake is van

door het harmoniseren van beleid, regelgeving, werkprocessen en voorzieningen

lastenverlaging voor inwoners. Bij fusie met Landsmeer is dit anders, de belastingdruk

van betrokken gemeenten. Kortom, gemeentelijke herindelingen gaan gepaard met

is op dit moment iets lager dan in Oostzaan.

eenmalige (hoge) kosten. Echter, op lange termijn kunnen er ook voordelen zijn door het realiseren van schaalvoordelen door het samenvoegen. Bovendien kunnen er

Organisatorische gevolgen

veranderingen optreden in de uitkering uit het Gemeentefonds.

Ook al schrijven we deze paragraaf voor de 3 scenario’s van fusie, iedere herindeling is uniek en kent – door de partners die fuseren – een andere dynamiek. Dezelfde

Het Rijk verstrekt een bijdrage voor de kosten van een bestuurlijke herindeling, via de

wettelijke kaders en voorschriften gelden, maar gemeenten hebben zelf de ruimte om

‘verdeelmaatstaf herindeling’ in het gemeentefonds. Deze tijdelijke verdeelmaatstaf

het herindelingsproces vorm te geven. Dit is met name merkbaar voor de betrokken

zorgt voor een vergoeding van de eerder genoemde frictiekosten. Immers, deze

ambtelijke organisaties. De ontvlechting van Oostzaan uit OVER-gemeenten alleen

kosten zijn tijdelijk en zouden zonder herindeling niet zijn gemaakt. De bijdrage

al is een arbeidsintensief proces dat veel aandacht en inspanning vereist van de

wordt over een periode van vijf jaar uitgekeerd, te beginnen in het jaar voorafgaand

medewerkers van OVER-gemeenten. Uit onze ervaringen met vergelijkbare trajecten

aan de herindeling. Er wordt onderscheid gemaakt tussen de situatie van volledige

blijkt dat de ontvlechting van een ambtelijke fusie minimaal een jaar in beslag kan

samenvoeging van gemeenten en de situatie waarin een gemeente wordt opgeheven

nemen. Echter, parallel aan dit proces kan al worden begonnen met de integratie met

en gesplitst. Bij besluit tot herindeling is er sprake van preventief toezicht door de

de fusiepartner. Het is gebruikelijk dat dezelfde medewerkers deze taken uitvoeren.

provincie tot aan de herindeling. Dit houdt in dat goedkeuring aan besluiten kan worden onthouden, als een besluit van de op te heffen gemeente in strijd is met het

In het geval van een bestuurlijke herindeling kan de ambtelijke capaciteit van de

financiële belang van de ontvangende gemeente.

fusiepartner worden benut. Bij een fusie met Zaanstad of Amsterdam zou de beschikbare ambtelijke capaciteit aanzienlijk groter zijn dan bij een fusie met

De impact van deze incidentele financiële gevolgen van een fusie met Amsterdam,

Landsmeer. De ambtelijke organisatie van de gemeente Amsterdam heeft, in

Zaanstad of Landsmeer op de inwoners van Oostzaan zal in de praktijk echter

tegenstelling tot Zaanstad en Landmeer, recentelijk ervaring heeft opgedaan met

nauwelijks gevoeld worden. Bij een bestuurlijke herindeling worden immers alle

een vergelijkbaar proces door de fusie met Weesp.

reserves en schulden van de bestaande gemeenten overgedragen aan de nieuwe fusiegemeente. Dit betekent ook dat de belastingcapaciteit (bijvoorbeeld de OZB)

Een fusie brengt ook organisatorische uitdagingen met zich mee. Medewerkers kiezen

overgaat naar de nieuwe gemeente. Het is van belang op te merken dat een hogere

soms bewust voor een organisatie of gemeente om voor te werken, bijvoorbeeld

Terug naar overzicht

omdat de schaalgrootte of werkplek bij hen past. Daarom kan er tijdens ontvlechting

instellingen bij het lokale bestuur veranderen als gevolg van de fusie. Daarnaast

en herindeling vaak een tijdelijk hogere uitstroom van medewerkers plaatsvinden.

zullen zij ook de gevolgen merken tijdens de aanloop naar de nieuwe situatie.

Aandacht voor culturele verschillen richting herindeling is ook van belang. Tegelijkertijd biedt een herindeling voor veel medewerkers kansen binnen een grotere of andere

Vaak kiezen fusiegemeenten ervoor om de betrokkenheid van de inwoners bij het

type organisatie, zowel inhoudelijk als financieel.

proces te organiseren, bijvoorbeeld door middel van een participatietraject. Dit biedt de mogelijkheid voor de gemeenschap om hun stem te laten horen en bij te dragen

Voor Amsterdam en Zaanstad geldt mogelijk dat er sprake is van een lichte

aan de vorming van hun nieuwe gemeente. Zo hebben in het verleden inwoners

samenvoeging. In dat geval blijven een deel van de juridische en organisatorische

meegeschreven aan de toekomstvisie voor nieuwe fusiegemeenten waarmee de

gevolgen die verbonden zijn aan de opheffing van één van de betrokken gemeenten

richting bepalen voor de toekomstige ontwikkeling van de gemeente, met inbreng

achterwege. Dit levert vooral voordelen op het gebied van administratieve lasten.

van de gemeenschap zelf. Een ander gevolg zijn de herindelingsverkiezingen waarbij

Bijvoorbeeld, de gemeente die niet wordt opgeheven staat niet onder preventief

inwoners een nieuwe gemeenteraad kiezen die hun belangen in de nieuwe gemeente

financieel toezicht en de burgemeester, griffier, secretaris en het ambtelijk apparaat

zal vertegenwoordigen. Bij een eventuele grenscorrectie, zoals mogelijk bij een fusie

van deze gemeente blijven in functie. Bovendien blijven de bestaande wettelijke

met Amsterdam, zouden de herindelingsverkiezingen kunnen worden vermeden.

bepalingen van kracht, wat eveneens scheelt in de ambtelijke capaciteit die nodig is om de herindeling voor te bereiden.

Aan een herindeling gaat een dynamisch proces vooraf. Hierbij is onderscheid te maken tussen een binnengemeentelijk (het samenspel tussen raad en college) en

Gevolgen voor de samenleving

een intergemeentelijk proces, tussen de herindelingspartners. Deze twee processen

Hoewel het de bedoeling is dat de samenleving zo min mogelijk hinder ondervindt

raken en beïnvloeden elkaar. Lokale besluiten kunnen randvoorwaardelijk zijn voor

van het traject richting de bestuurlijke herindeling, zullen de inwoners, ondernemers

het intergemeentelijk proces, maar gezamenlijke afspraken kunnen ook de lokale

en maatschappelijke instellingen onvermijdelijk enige impact ervaren. Zo zullen

besluitvorming raken. De gemeente Oostzaan kan proberen in het principe- en

inwoners bij een fusie van Amsterdam bijvoorbeeld op een gegeven moment

herindelingsbesluit een aantal randvoorwaarden op te laten nemen die van belang

geïnformeerd worden dat (door uittreding uit samenwerkingsverband GGD

zijn voor de Oostzaners in de toekomst. Dit kunnen bepaalde waarden zijn voor het

Zaanstreek-Waterland en overstap naar GGD Amsterdam) zij voor preventieve

gebied in de toekomst of procesmatige uitgangspunten voor het proces richting

gezondheid (denk aan vaccinaties) naar een andere locatie moeten gaan. Het is

fusie.

essentieel dat de dienstverlening aan deze groepen consistent blijft, ondanks de ingrijpende veranderingen die plaatsvinden. Zoals eerder beschreven kan daarnaast de betrokkenheid, invloed en herkenbaarheid van inwoners, ondernemers en

Terug naar overzicht

TwynstraGudde adviseert overheid en bedrijfsleven op veel van de grote en urgente thema’s van deze tijd. Denk aan veiligheid, diversiteit, digitalisering, mobiliteit,

duurzaamheid, energie, financiën en gezondheid. We bieden onze opdrachtgevers unieke, werkbare oplossingen en brengen complexe projecten en programma’s tot een goed einde. Iets creëren van blijvende waarde, daar gaan we voor. Daardoor

hebben we een directe impact op (toekomstige) maatschappelijke en economische ontwikkelingen. En dus een grote impact op morgen.