Raadsbesluit 2024-130A Investeringsnota Couperusbuurt
Tekst van het document
Investeringsnota Couperusbuurt juli 2024
Opdrachtgever: Nabila Bouabbouz (G&O) Gemeente Amsterdam: Kees Vissers (projectmanager) Wicher Gielstra (stedenbouwkundige) Kris Vukadinovic (stedenbouwkundige) Dalia Malakschahi (stedenbouwkundige) Eduardo Seconi (ontwerper openbare ruimte) Mieke Ruisch (ontwerper openbare ruimte) Mohamed Faghloumi (verkeersontwerper) Frits Wolters (tekenaar) Annefleur Heijna (planeconoom) Marie Krop (projectleider G&O) Anucha el Morabet (projectleider Sociaal Economisch Slotermeer) Adri Hofstra (projectleider IB) in samenwerking met Stadgenoot AWG
Verantwoording beeldmateriaal, kaarten & foto’s: Beeldbank Amsterdam Collectie kaarten & foto’s, Gemeente Amsterdam Impressies, AWG Alle impressies en tekeningen zijn indicatief en hier kunnen geen rechten aan ontleend worden.
Inhoudsopgave 4 1. Inleiding 5 1.1 Aanleiding 5 1.2 De opgave 7 1.3 Het plangebied
8 2. Geschiedenis 9 2.1 Geschiedenis 9 2.2 Cultuurhistorische waarde
12 3. Huidige situatie 3.1 Locatie in de stad en in Geuzenveld-Slotermeer 13 13 3.2 Openbare ruimte 3.3 Programmatisch 15 3.4 Projecten in de omgeving
17
3.5 Analyse
18
4. Uitgangspunten voor vernieuwing (beleidsmatige onderbouwing)
22
4.1 Rijksbeleid
23
4.2 Beleid Gemeente Amsterdam
23
4.3 Specifiek beleid voor Nieuw-West
25
4.4 Algemeen beleid
26
5. Stedenbouwkundig plan Couperusbuurt
7. Nieuwe inrichting openbare ruimte 7.1 Hoofdstructuur
52
7.2 Groenstructuur
53 57
7.3 Boomstructuur
58
7.4 Verkeer en parkeren
60
7.5 Overgang openbaar - privé
64
7.6 Sport, spel en ontmoeting
64
7.7 Afval
64
7.8 Nutsvoorzieningen
64
8. Ontwikkelstrategie
70
9. Interim beheer
72
10. Participatie
74
11. Onderzoeksresultaten
78
30
5.1 Bouwregels
33
5.2 Beeldkwaliteitskader
40
6. Programma wonen en niet-wonen
46
6.1 Woonprogramma
47
6.2 Herhuisvesting
47
6.3 Maatschappelijke en economische programma
49
Investeringsnota Couperusbuurt 3
1 Inleiding
Arthur van Schendelstraat Investeringsnota Couperusbuurt 4
1. Inleiding 1.1 Aanleiding Voor u ligt de Investeringsnota Couperusbuurt. De vernieuwing van de Couperusbuurt maakt deel uit van de opgave zoals geformuleerd in de Principenota Geuzenveld-Slotermeer. Het doel van de vernieuwing is om de woon- en leefsituatie voor de bewoners in de buurt te verbeteren, om met respect voor de cultuurhistorische waarde van het gebied de woningvoorraad in de buurt te vernieuwen, te komen tot een grotere differentiatie en waar mogelijk extra woningen toe te voegen. In deze investeringsnota Couperusbuurt leggen we de uitgangspunten en randvoorwaarden vast voor de vernieuwing van de buurt.
1.2 Opgave De Couperusbuurt is een buurt in de nabijheid van het winkelcentrum Plein ‘40-’45 en de Sloterplas en metrostation Jan van Galenstraat. De woningen zijn in de jaren’50 van de vorige eeuw gebouwd. Een groot deel van deze woningen is toe aan vernieuwing. De buurt heeft een sterk dorps karakter waar naast het wonen ook ruimte is voor verschillende kleinschalige niet-woonfuncties. Oorspronkelijk is een groot deel van de woningen opgezet als eengezinswoning. Vanwege de grote woningnood na de oorlog is een groot deel van de eengezinswoningen omgezet naar beneden- bovenwoningen (duplexwoningen). Hierdoor is een onevenwichtig woningaanbod ontstaan waarbij het grootste deel van de buurt uit kleinere woningen bestaat. Deze woningen zijn niet alleen klein, maar tevens zijn ze technisch verouderd en voldoen niet meer aan de eisen van deze tijd. Stedelijke verdichting In de stad is grote behoefte aan meer woningen. Met name langs de Burgemeester Röellstraat aan de zuidzijde van de Couperusbuurt zijn goede kansen voor verdichting: de buurt heeft nu een lage woningdichtheid, ligt langs de hoofdweg Burgemeester Röellstraat en is goed ontsloten. Door sloop van
de verouderde woningen langs de Burgemeester Röellstraat is hier ruimte om aanzienlijk meer woningen terug te bouwen en een stedelijke wand langs de Burgemeester Röellstraat te realiseren. Hiermee krijgt de straat het karakter van een stadslaan met hogere bebouwing, voordeuren aan de straat en toch groen. Perspectief voor bewoners De vernieuwing van de Couperusbuurt richt zich in eerste instantie op de huidige bewoners. Bewoners kunnen terugkeren naar een gerenoveerde of nieuwe woning in de buurt of kunnen kiezen om met stadsvernieuwingsurgentie elders een andere woning te vinden. Daarnaast is het streven om de diversiteit in woningtypes en prijsklassen te vergroten en de buurt ook voor nieuwe bewoners aantrekkelijk te maken. Het aantal sociale huurwoningen blijft minimaal gelijk. Doordat er extra woningen bijgebouwd worden, is er ruimte om ook middensegment woningen en vrije sector woningen toe te voegen.
Duurzame buurt Een toekomstbestendige buurt is een duurzame buurt. Duurzaamheidsmaatregelen hebben te maken met klimaatadaptatie, energietransitie, circulariteit, mobiliteit, ecologie en sociale duurzaamheid. De nieuwbouw moet duurzaam en zoveel mogelijk klimaatneutraal gerealiseerd worden. De buurt wordt aardgasvrij. Een groene buurt draagt bij aan de klimaatopgaven van de stad (hittestress, droogte, overstroming). De opgave is om van de Couperusbuurt een toekomstbestendige buurt te maken waar bewoners prettig wonen en die bijdraagt aan de vraag naar woningen in Amsterdam.
Mix van mensen In de huidige situatie bestaat de Couperusbuurt voor een groot deel uit duplexwoningen, die ooit als eengezinswoningen zijn gebouwd. Deze woningen vormen ongeveer 70% van de totale woningvoorraad in de buurt. Door deze woningen te renoveren en een deel te slopen en door nieuwbouw te vervangen, kan er een groter en diverser aanbod aan woningen binnen de buurt worden gerealiseerd. Dit biedt ruimte voor betere doorstroommogelijkheden en draagt bij aan de vergroting van de diversiteit in type huishoudens binnen de buurt. Behoud van bestaande kwaliteiten De Couperusbuurt is onderdeel van de tuinstad Slotermeer (Algemeen Uitbreidingsplan Amsterdam (AUP)) en ligt binnen het door het Rijk aangewezen wederopbouwgebied dat waardevol is vanwege de cultuurhistorische waarde. Uitgangspunt bij de vernieuwing is dan ook om de waardevolle kenmerken van het AUP te behouden.
Investeringsnota Couperusbuurt 5
a a
b b
a
a
Bebouwing Trottoir Rijweg Parkeren Fietspad
Bebouwing Trottoir Rijweg Parkeren
b a
b
a
b
b
a
b a
b
Niet openbaar groen Bouwvelden Niet openbaar groen Bouwvelden Plangrens Openbaar groen Plangrens Openbaar groen Schoolplein Schoolplein Water Water
Luchtfot mot Couperusbuurt als tuinstad wijk in Amsterdan Nieuw-West Fietspad Plangrens van de Couperusbuurt Investeringsnota Couperusbuurt 6
Investeringsnota Dichtersbuurt 6
1.3 Het plangebied Het plangebied bestaat uit het gebied omsloten door de Burgemeester Eliasstraat, de Burgemeester Van Tienhovengracht, de Herman de Manstraat, Louis Couperusstraat, Burgemeester Van de Pollstraat en de Burgemeester Röellstraat, zoals aangegeven op de kaart hiernaast. Binnen dit gebied zal de woningvoorraad deels worden gerenoveerd en deels worden gesloopt, om plaats te maken voor nieuwbouw.
Grexgrens1 van de Couperusbuurt
1
Grex staat voor ‘grondexploitatie’. Dit is een begroting die wordt opgesteld om grondkosten en grondopbrengsten van een ruimtelijk ontwikkelingsplan in beeld te brengen.
Investeringsnota Couperusbuurt 7
2 Geschiedenis
Arthur van Schendelstraat Investeringsnota Couperusbuurt 8
2. Geschiedenis 2.1 Geschiedenis Amsterdam Nieuw-West maakte oorspronkelijk deel uit van het Utrechts-Hollands veenweidelandschap. Op de plek van de huidige Couperusbuurt bevonden zich uitgestrekte weilanden en sloten. Het polderlandschap werd doorsneden door de Groeneweg en de Uitweg. Toen de gemeente Amsterdam in 1921 verschillende (delen van) buurgemeenten annexeerde, was dit aanleiding om na te denken over de ontwikkeling van de stad als geheel. Daarop werd het ‘‘Algemeen Uitbreidingsplan voor Amsterdam’’ (verder te noemen AUP) in 1934 opgesteld, gebaseerd op de stedenbouwkundige principes van het CIAM, het moderne Bouwen. Het eerste plan voor Slotermeer stamt al uit 1939. Dit werd na de oorlog, in 1952, herzien in een nieuw plan op hoofdlijnen. Vervolgens werd dit per deelbuurt uitgewerkt, waarna er werd begonnen aan de realisatie. De Couperusbuurt, als onderdeel van de Tuinstad Slotermeer, is ruim 60 jaar geleden gebouwd met het ideaal van een moderne woonwijk met relatief veel laagbouw, ingebed in een in samenhang ontworpen groen netwerk. Als een van de eerste wijken van de Tuinstad is de wijk een experiment, waarin de stedenbouwkundige principes van het AUP duidelijk tot uitdrukking komen. Doel was om voor zowel de arbeiders als de middenklasse, op afstand van het stadscentrum, een aantrekkelijk woonmilieu te creëren.
2.2 Cultuurhistorische waarde
Stedenbouwkundig plan Couperusbuurt, 1952
De Couperusbuurt is gerealiseerd als onderdeel van het ‘Algemeen Uitbreidingsplan’ van Van Eesteren met de wens om de vier hoofdfuncties van het stedelijk leven - wonen, ontspannen, werken en verkeer – op harmonische wijze tot ontwikkeling te laten komen. Ruimtelijk uitgangspunt was de toetreding van licht, lucht en ruimte bij het ontwerp van nieuwe woningen. Dit in tegenstelling tot de overbevolkte binnenstad en de negentiende-eeuws buurten met gesloten bouwblokken en smalle binnengebieden. Het is vooral de ruimtelijke compositie die de Couperusbuurt bijzonder maakt. Zorgvuldig gecomponeerde en subtiel afgebakende stedelijke ruimtes met een stedenbouwkundige structuur van open verkaveling is hier Investeringsnota Couperusbuurt 9
1: Uitzicht op de kerk vanaf de Louis Couperusstraat, 1963
4: Luchtfoto van de Couperusbuurt en de Dichtersbuurt, 1974 Bron: Beeldbank Gemeente Amsterdam
2: Uitzicht op de kerk vanaf de Burgemeester Röellstraat, jaartal onbekend
3: Burgemeester Eliasstraat, jaartal onbekend
5: Hof in de Couperusbuurt, jaartal onbekend
6: H-school (momenteel Kentalis Slotermeer-Zuidwest), jaartal onbekend
3 4 1 2
Investeringsnota Couperusbuurt 10
6 5
het leidend motief dat een wijk met een overzichtelijk karakter vormt. Gebouwen met een bijzondere functie – zoals de kerken en onderwijsgebouwen - bieden een tegenwicht aan de opeenvolging van gelijkgerichte en identieke woningen. De Couperusbuurt is opgebouwd uit vier kwadranten die onderling worden gescheiden door de Burgemeester Rendorpstraat en de Louis Couperusstraat. Op de kruising van deze twee straten, in het hart van de buurt, bevindt zich het ‘Couperusplein’2 . De bebouwing binnen de vier kwadranten bestaat grotendeels uit tweelaagse bebouwing met kap in hakenverkaveling rond een hof. In het zuidoostelijke kwadrant bevinden zich naast de tweelaagse bebouwing ook een aantal portiekflats van vijf lagen.
Vier kwadranten met in het hart Couperusplein
Ordewaardering De bijzondere kenmerken van de naoorlogse stedenbouw uit de periode 1945-1970 zijn terug te vinden in de waardering van de bebouwing in de AUP gebieden. Op verschillende punten is de bestaande bebouwing in de buurten gewaardeerd: Functiekaart
Fiets
■ De typologie of plattegrond (bijvoorbeeld galerijwoning, Vrijliggend villa, duplexwoning, ouderencomplex, enz.) Onderwijs Meefietsend Religie ■ De architectonische vormgeving Zorg ■ De groepering van de objecten in een verkaveling ■ De bijdrage van de objecten aan de inrichtingKantoren van de Functiekaart Bedrijven openbare ruimte als geheel Detailhandel/commercieel
Detailhandel/horeca Aan de hand daarvan heeft elk gebouw een orde Horeca waardering Nieuwbouw gekregen variërend van Basisorde (geel op de kaart) tot orde 1 Auto
(monumentaal, paars op de kaart). Hoofdweg Bij renovatie en vernieuwing van woningen en andersoortige Buurtweg bebouwing zijn de zogenoemde ordewaarderingen voor de Woonerf Commissie Ruimtelijke Kwaliteit een handvat bij de beoordeling. De hoogte van de waardering bepaalt de wijze Typologie en dichtheid waarop de renovatie plaats mag vinden. Hoe hoger de ordewaardering, hoe sterker de bestaande architectonische Haken kwaliteiten gerespecteerd moeten worden. Hoven
2
Stroken Vrijveld Hoge dichtheid Het centrale plein in de Couperusbuurt heeft geen officiële benaming maar wordt in dit document aangeduid als het Couperusplein.
Bestaand groen Openbaar groen Tuinen
Onderwijs Religie Zorg Kantoren Bedrijven Detailhandel/commercieel
Nieuw groen Openbaar groen Structureel groen Tuinen ? Mogelijk groen Structureel water Water
Sport & spel Spelen Sport
Entrees voordeuren + fietsen Entree grondgebonden woningen Entree grondgebonden woningen op 1e bouwlaag Entree appartementen Entree fietsenstalling
Horeca Ordewaardering Orde 1 Orde 2 Orde 3 Basisorde
Cultuurhistorische waardering van de Couperusbuurt
Investeringsnota Couperusbuurt 11
3 Huidige situatie
Burgemeester Eliasstraat Investeringsnota Couperusbuurt 12
3. Huidige situatie 3.1 Locatie in de stad en in GeuzenveldSlotermeer De Couperusbuurt is onderdeel van Tuinstad Slotermeer in Nieuw-West. De buurt grenst direct aan één van de belangrijkste oost-westverbindingen van de stad, de Burgemeester Röellstraat en bevindt zich in de buurt van Plein ’40-’45. Op dit plein - het hart van Slotermeer - en langs de Slotermeerlaan is een groot aantal buurtvoorzieningen te vinden.
Sloterdijk Gerbrandypark
Sloterplas Plein ‘40 - ‘45
De Couperusbuurt ligt aan de noordzijde van de Burgemeester Röellstraat. De Burgemeester Röellstraat is ontworpen als een parkway en heeft geen verbinding met de woningen in de Couperusbuurt. Langs de Burgemeester Röellstraat staan nu overwegend laagbouwwoningen, die met een groenstrook gescheiden zijn van de rijweg. De ligging van de Couperusbuurt langs de Burgemeester Röellstraat biedt kansen voor verdichting.
Couperusbuurt
Sloterstrand
Sloterpark Eendrachtspark
Confuciusplein Confuciusspeeltuin Confuciusspeeltuin
3.2 Openbare ruimte De buurt kent een duidelijke hiërarchie in de opbouw van openbare ruimte. Deze hiërarchie is een voortzetting van het systeem van hoofdwegen binnen Geuzenveld-Slotermeer. De Burgemeester Rendorpstraat vormt de entree van de buurt vanaf de Burgemeester Röellstraat. Deze loopt door tot aan de Burgemeester Van Tienhovengracht. Dwars op deze straat bevindt zich de Louis Couperusstraat. Aan deze straat liggen de meeste niet-woonfuncties in de buurt en vormt daarmee de buurtstraat binnen de Couperusbuurt. Naast de Louis Couperusstraat is er een tweede oost-west georiënteerde, kortere straat dwars op de Burgemeester Rendorpstraat, de Arthur van Schendelstraat. Deze straat functioneert voornamelijk als ontsluiting voor de woonstraten die door de hoven aan de noordzijde van de buurt zigzaggen. Ook aan de zuidzijde van de buurt bevinden zich dergelijke woonstraten.
Lambertus Zijlplein
De positie van Couperusbuurt (midden) in de stad Amsterdam met op de voorgrond het Lambertus Zijlplein en op de achtergrond de binnenstad van Amsterdam
Investeringsnota Couperusbuurt 13
De buurt wordt aan de noord- en westzijde begrenst door waterlopen. Aan de noordzijde bevindt zich de Burgemeester Van Tienhovengracht.
v. Tienhovengracht
L. Couperusstr.
B. Röellstr.
Bestaande groen- en waterstructuur in de Couperusbuurt
Cramergracht
A.v.Schendelstr.
Sloterplas
Investeringsnota Couperusbuurt 14
ri. Admiralengracht
v. Tienhovengracht
B.v.d.Pollstr.
Net zoals in andere buurten in het AUP is in de Couperusbuurt een duidelijk hiërarchie van groen toegepast: door verschillende schalen van groen kan men al vanaf de voordeur groen ervaren om uiteindelijk grootstedelijk groen te bereiken. Grenzend aan de tuin of voordeur liggen groene binnenhoven. Deze zijn met name op de aanwonenden gericht. Via deze hoven komt men in de twee grotere groene structuren in de buurt. Aan de westzijde bevindt zich een parkachtige ruimte tussen de Burgemeester Eliasstraat en de A.M. de Jongstraat en aan de oostzijde van de buurt bevindt zich een groenzone langs de Herman de Manstraat, die de Van Tienhovengracht met de Louis Couperusstraat verbindt. Deze beide groenstroken zijn weer verbonden door middel van een brug met het Gerbrandypark. Via de groene singel van de ‘Frans Bastiaansegracht’ en de Burgemeester Rendorpstraat is de Sloterplas dichtbij.
Gerbrandypark
B. Rendorpstr.
De Burgemeester van Tienhovengracht maakt deel uit van het watersysteem dat in directe verbinding staat met de Kostverlorenvaart en is voor boten met een beperkte doorvaarthoogte (zoals sloepen) goed bevaarbaar. Met het begaanbaar maken van de Cramergrachtsluis is er een mogelijkheid ontstaan om vanaf de Tienhovengracht de Sloterplas met de boot te bereiken.
Plein ‘40-’45
F.Bastiaansestr.
Tussen de Couperusbuurt en de Dichtersbuurt ligt de naamloze wetering (“Frans Bastiaansegracht”). Het water is verbonden met de Sloterplas, maar is door het ontbreken van een goede doorvaarbare brug beperkt geschikt als recreatieve vaarroute.
3.3 Programmatisch Het overgrote deel van de woningen in de buurt bestaat uit sociale woningbouw. Alleen in de noordoosthoek en langs de Burgemeester Eliasstraat bevinden zich koopwoningen. Aan de noordoostzijde zijn dit woningen die in de loop van de jaren zijn uitgepond, aan de Burgemeester Eliasstraat zijn dit vrijstaande villa’s die onderdeel uitmaken van het oorspronkelijke stedenbouwkundig plan. In totaal telt de buurt ruim 1000 woningen. Het maatschappelijk en economisch programma in de buurt is onder te verdelen in scholen (basis- en middelbaaronderwijs), kerken, maatschappelijke voorzieningen en kleinschalige (ambachtelijke) bedrijfjes. Verder is er detailhandel en zijn er enkele horecavestigingen in de buurt aanwezig. Er bevinden zich in de buurt twee kerkgebouwen en drie schoolgebouwen. De kerk De Olijftak bevindt zich aan het centrale
‘Couperusplein’ en is getransformeerd naar de El Hijra Moskee. De kerk De Verbinding staat in het verlengde van de Louis Couperusstraat en markeert de overgang naar de Dichtersbuurt. Deze kerk is in gebruik bij de Baptistengemeente Amsterdam. De kerken hebben een duidelijk herkenbare architectuur en vormen daarmee twee accenten in de buurt. Ook de scholen liggen verspreid over de buurt. De Pro Rege Noorderhofschool heeft een aantal jaar geleden nieuwbouw gekregen aan de Louis Couperusstraat en is een echte buurtschool. In hetzelfde complex zit tijdelijk de Al Wafaschool. Deze heeft een wat groter voedingsgebied. De Kentalisschool aan de Herman de Manstraat is een school voor doven en slechthorenden en is een regionale voorziening. Aan de Herman Poortstraat bevindt zich de school Spring High, een school die zich richt op kinderen van 8 tot 16 jaar. Langs de Louis Couperusstraat bevinden zich verspreid over een aantal locaties voorzieningen die in meer of mindere mate op de buurt zijn gericht.
Moskee el Hijra
Detailhandel in de Louis Couperusstraat Investeringsnota Couperusbuurt 15
Sloterdijk
Spieringhorn
N200
Geuzenveld
Nieuwenhuysenbuurt
De Nieuwe Geus Struijckenkade
Jan de Louterbuurt
Dr. H. Colijnstraat
Slote rmee rlaan
Sportpark Eendracht
De Baak
Aalberse-/ Leenhofstraat
Nolensblokken
Nolensstraat
Plein ‘40-’45
Burg
emee
e Vlu
gtlaa
n
A10 West Burgemeester Röellstraat
Rousseaubuurt
Couperusbuurt Burg
emee
Gerhardhuis
nd
ela an
ster R
öells
traat
Slotermeer Sloterstrand
nt All e Pre sid e
Investeringsnota Couperusbuurt 16
ster d
Dichtersbuurt
at
Van Swietenhof
Locaties van stedelijke vernieuwing in Geuzenveld-Slotermeer
Burgemeester Fockbuurt
Lodewijk van Deysselbuurt
Burgemeest er Röellstra Ruychaverkwartier
Burgemeester de Vlugtlaan 119-125
Sloterplas
3.4 Projecten in de omgeving De vernieuwing van de Couperusbuurt maakt deel uit van de opgave zoals geformuleerd in de Principenota GeuzenveldSlotermeer. Na een wat lange aanlooptijd is de vernieuwing van Slotermeer goed op gang gekomen. Afgelopen jaren zijn vernieuwingsprojecten zoals Confuciusbuurt, Slotermeerhof, Anton Struik en de Airey-woningen langs de Burgemeester De Vlugtlaan gerealiseerd. Aan de Sloterplas is de nieuwbouwwijk Noorderhof-Zuid verschenen en is de noordelijke oever van de Sloterplas ingrijpend vernieuwd en verrijkt met horeca en het Van Eesterenpaviljoen. Momenteel wordt in Slotermeer gewerkt aan verschillende projecten langs de Burgemeester Röellstraat, Struijckenkade, Nieuwenhuysenbuurt en de vernieuwing van Plein ‘40-’45. Op de kaart op de linkerpagina is een overzicht te zien van lopende projecten.
Impressie toekomstige situatie Ruychaverkwartier
Impressie De Baak
Vogelvlucht toekomstige situatie Dichtersbuurt
Impressie toekomstige situatie Lodewijk van Deysselbuurt
Impressie toekomstige situatie Burgemeester Röellstraat Investeringsnota Couperusbuurt 17
3.5 Analyse Slotermeer Slotermeer is onderdeel van de Westelijke Tuinsteden en is opgezet vanuit het gedachtengoed van het Amsterdams Uitbreidings Plan (AUP). Het uitgangspunt is dat er veel licht, lucht en ruimte is om daarmee een aangenaam woonklimaat te creëren voor de bewoners. Dit is vertaald in een hoofdstructuur van groen met daarop een systeem van hoofdwegen waaraan verschillende buurten zijn ontworpen. De buurten hebben elk een eigen stedenbouwkundige opzet waarbij gebruik wordt gemaakt van eenduidige stedenbouwkundige bouwstenen.
De wijze waarop de velden zijn ingevuld, kent overeenkomsten met de composities van Theo van Doesburg. Zijn werk is een spel van geometrische vlakken die zo zijn gerangschikt dat heldere tussenruimtes ontstaan. De geometrische vlakken vormen ritmes met herhalingen en variatie zodat er een diversiteit kan ontstaan in vormen en restruimte. Dit principe is ook weer terug te vinden in de manier waarop de bebouwing op de verschillende bouwvelden in Nieuw-West zijn gerangschikt. De gebouwen vormen daarbij de geometrische vlakken. De hoven, plantsoenen en straten vormen de tussenruimte.
(links) Mondriaan: Compositie met rood, geel, blauw en zwart, (1921), (rechts) Theo van Doesburg: Compositie 1915 no 3 (1917) De stedenbouwkundige grondslagen van Nieuw-West, Slotermeer Geuzenveld zijn sterk vergelijkbaar met de schilderijen van Theo van Doesburg en Mondriaan (de Stijl). De plattegronden van de buurten binnen het AUP zijn goed te vergelijken met de composities van Mondriaan waarbij sterke heldere structuren worden gebruikt die gezamenlijk vlakken vormen. De vlakken hebben een sterke onderlinge samenhang door gelijkvormigheid maar toch een sterke eigen uitstraling door kleurgebruik. Dit principe is ook in de plattegronden van het AUP terug te vinden. De sterke heldere structuur wordt gevormd door de structuur van lanen, straten en groenstructuren. Binnen deze lanen en straten bevinden zich bouwvelden waarop bebouwing in herkenbare en zich herhalende vormen voorkomt. De velden hebben net zoals de vlakken van Mondriaan een sterke individuele uitstraling die binnen de compositie herhalingen kennen. Ruimtelijke structuur van AUP bestaat uit vier schaalniveaus Investeringsnota Couperusbuurt 18
De stedenbouwkundige bouwstenen bestaan uit bouwvelden omringd door straten met daarop hoven of strokenverkavelingen. Hierop bevinden zich afwisselend grondgebonden woningen of appartementencomplexen met een uniforme architectuur. Grotere buurten hebben naast deze woningen ook voorzieningen in de vorm van kerken, scholen en commerciële ruimtes. Deze functies zijn strategisch over de buurt verdeeld en hebben meestal een eigen stedenbouwkundig principe van alzijdige bebouwing op door straten begrensde bouwvelden. De buurt heeft een sterk uniforme bouwhoogte van drie lagen. Deze bestaat voor het overgrote deel uit tweelaagse woningen met een kap. Daarnaast is er een aantal drielaagse niet-woongebouwen. De zuidoosthoek van de buurt kent een uitzondering op deze bouwhoogtes. Deze hoek is een onderdeel van het entree ensemble van de Burgemeester Röellstraat en heeft bouwhoogte variërend van vijf tot tien bouwlagen.
Functiekaart
Fiets
Bestaand groen
Nieuw groen
Vrijliggend Openbaar groen Openbaar groen Onderwijs Meefietsend Tuinen Structureel groen Religie Tuinen Zorg ? Mogelijk groen Kantoren Functiekaart Structureel water Bedrijven Water Detailhandel/commercieel Onderwijs Detailhandel/horeca Religie Horeca Kantoren Nieuwbouw Functiekaart bestaand Bedrijven Auto Detailhandel/commercieel Onderwijs Hoofdweg Horeca Religie Buurtweg Woonerf Dienstverlening Kantoren Ordewaardering Typologie en dichtheid Bedrijven Detailhandel/commercieel Orde 1 Haken Orde 2 Hoven Orde 3 Stroken Basisorde Vrijveld Hoge dichtheid
Sport & spel Spelen Sport
Entrees voordeuren + fietse Entree grondgebonden woningen Entree grondgebonden woningen op 1e bouwlaag Entree appartementen Entree fietsenstalling
Typologie en dichtheid van bestaande situatie in de Couperusbuurt
Voorkomende typologiën binnen het AUP Investeringsnota Couperusbuurt 19
Demografie
Gebiedskenmerken Westers
2.329 Inwoners
67%
1.313 83% Woningen
Laag opgeleid
33%
Hoge werkloosheid
Niet-westers Grote niet-westerse gemeenschap
Sociale huur
Laaggeletterdheid
Groot aandeel sociale huur
39% 0-26 jaar
12,5%
100
Lage sociaaleconomische score
80
De SES is een inschatting van iemands positie op de maatschappelijke ladder op basis van inkomensen opleidingsniveau (% van inwoners met laag SES).
65 en ouder
Relatief jonge bevolking en relatief kleine groep ouderen
1,8 Gemiddelde woningbezetting
40
27%
54% heeft overgewicht
20
Couperusbuurt Gemeente Amsterdam
0
Veel eenzaamheid
14% Gezinnen
Groot aantal kleine woningen Negatief
Leefbaarheid Positief
Investeringsnota Couperusbuurt 20
Overlast veroorzaakt door buren
Alleenstaand
Cijfers uit 2022 (OIS Amsterdam)
Grote schuldenproblematiek
Gezondheidsproblemen
61%
Alleenstaanden vormen de grootste groep en gezinnen met kinderen vormen een kleinere groep
€ €€
door o.a. hogere werkloosheid (19%)
50%
60
eigen taal niet machtig en daardoor ook niet in staat om Nederlands te leren
Scoort laag op leefbaarheidsindex
Bevolking In de Couperusbuurt wonen ruim 2.300 bewoners. De buurt kent een grote diversiteit aan bewoners en huishoudens. De Couperusbuurt heeft een relatief jonge bevolkingssamenstelling,39% is jonger dan 26 jaar. Alleenstaanden vormen de grootste groep (61%). Het grootste deel van de woningen (72%) heeft een oppervlakte tussen de 40m2 en 60m2. In de buurt woont 64% van de huishoudens met kinderen krap. Ongeveer de helft van de woningen wordt momenteel verhuurd aan jongeren met een vijfjarencontract.
Uit statistieken blijkt dat in de Couperusbuurt een aanzienlijk percentage bewoners woont dat te maken heeft met een stapeling van sociale problemen. Combinaties van problematiek leidt tot niet zelfredzaam, armoede, werkloosheid en schulden. Door niet alleen te investeren in de fysieke vernieuwing (woningen en de openbare ruimte), maar ook aandacht en ondersteuning te geven aan de huidige bewoners, verbetert de kansengelijkheid en bestaanszekerheid voor bewoners. Het is dan ook van belang dat er zowel fysiek als sociaal integraal gewerkt wordt.
WiA-scores Elke twee jaar houden de gemeente en de corporaties het onderzoek Wonen in Amsterdam (WiA), dat laat zien hoe Amsterdammers naar hun woonsituatie kijken. Hoewel de WiAscores op enkele punten licht zijn vooruitgegaan in de loop der jaren, blijven de meeste indicatoren ruim achter op het stedelijk gemiddelde3. In de Couperusbuurt is de waardering voor de buurt en eigen woning net een voldoende. Bewoners geven het aanbod sport- en speelgelegenheden net een voldoende. Het aanbod winkels voor de dagelijks boodschappen in de buurt wordt goed gewaardeerd. Zo geven de bewoners voor aanbod aan winkels een 7,4 op een schaal van 10. Ook het groen wordt goed gewaardeerd met een 7,4 op een schaal van 10. Bestaanszekerheid en kansengelijkheid In Slotermeer zijn de Louis Couperus-, Lodewijk van Deyssel- en de Dichtersbuurt buurten waar extra integrale gebiedsgerichte acties nodig zijn. In deze buurten wonen veel bewoners met een lage sociaaleconomische positie. Uit de statistieken blijkt dat deze buurten zich kenmerken met een hoog percentage laaggeletterdheid, armoede en schulden, laag- inkomen en opleidingsniveau, etc.
3
Bron: Wonen in Amsterdam
Investeringsnota Couperusbuurt 21
Investeringsnota Couperusbuurt 21
4 Uitgangspunten voor vernieuwing
‘Couperusplein’ Investeringsnota Couperusbuurt 22
4. Uitgangspunten voor vernieuwing (beleidsmatige onderbouwing) In dit hoofdstuk beschrijven we de uitgangspunten en beleidskaders die richting geven aan de vernieuwing van de Couperusbuurt. We hebben dit gebundeld in de volgende thema’s: 1. Rijksbeleid: ■ Structuurvisie Infrastructuur en Ruimte (SVIR) 2. Beleid Gemeente Amsterdam: ■ ■ ■ ■ ■
Omgevingsvisie Amsterdam 2050 Koers 2025 (2018) Woningbouwplan 2022-2028 Beleidskader participatie (2021) Afweging renovatie of sloop/nieuwbouw
3. Specifiek beleid voor Nieuw-West: ■ Nota Cultuurhistorie Amsterdam Nieuw-West (2013) ■ Principenota Geuzenveld-Slotermeer (2019) ■ Nationaal Programma Samen Nieuw-West (2022) ■ Verbeteraanpak Röellbuurten (2020) ■ Gebiedsagenda Geuzenveld-Slotermeer 2023-2026 4. Algemeen beleid: ■ Referentienormen voor maatschappelijke voorzieningen, groen en spelen (2018) ■ Routekaart Amsterdam Klimaatneutraal 2050 (2020) ■ Gebouwde omgeving ■ Mobiliteit ■ Afval - Amsterdam Heel en Schoon (2017) ■ Parkeernormen ■ Groenvisie 2020-2050 (2020) ■ Omgevingsprogramma Riolering 2022-2027 ■ Amsterdamse Nota Gezondheidsbeleid 2021-2025 (2021)
4.1 Rijksbeleid
4.2 Beleid Gemeente Amsterdam
Structuurvisie Infrastructuur en Ruimte (SVIR) De Structuurvisie Infrastructuur en Ruimte geeft aan dat het Rijk drie hoofddoelen heeft voor stedelijke ontwikkeling:
Omgevingsvisie Amsterdam 2050 De centrale gedachte van de omgevingsvisie is dat Amsterdam zal blijven groeien en dat de ontwikkeling van de economie en de toename van de bevolking wordt gebruikt om een betere stad te worden, met meer kansengelijkheid, leefbaarder voor mens en dier en duurzamer in een vitale en goed verbonden regio. In de Omgevingsvisie 2050 staan 5 opgaven centraal: 1. Meerkernige ontwikkeling: Van uitrol centrumgebied naar een meerkernige en meer diverse verstedelijking. 2. Groeien binnen grenzen: Verdichting met 150.000 woningen erbij in complete en duurzame buurten. 3. Duurzaam en gezond bewegen: Een leefomgeving die uitnodigt tot ontmoeting, spelen en bewegen, meer ruimte voor fietsers en voetgangers waarbij auto’s te gast zijn. Verkeerswegen (Gooiseweg, Lelylaan, Burgemeester Roëllstraat) worden groene stadslanen begeleid door bebouwing. 4. Rigoureus vergroenen: Een gezonde en klimaatbestendige leefomgeving voor mens en dier. De openbare ruimte wordt zo groen mogelijk ingericht. 5. Samen stadmaken: Richting geven op hoofdlijnen en ruimte bieden aan initiatief. Grotere rol Amsterdammers bij beheer en ontwikkeling.
■ Het vergroten van de concurrentiekracht van Nederland door het versterken van de ruimtelijk economische structuur van Nederland; ■ Het verbeteren, in stand houden en ruimtelijk zeker stellen van de bereikbaarheid waarbij de gebruiker voorop staat; ■ Het waarborgen van een leefbare en veilige omgeving waarin unieke natuur en cultuurhistorische waarden behouden blijven. Voor de Couperusbuurt zijn met name de hoofddoelen over bereikbaarheid en een leefbare buurt met behoud van cultuurhistorische waarden van belang.
Investeringsnota Couperusbuurt 23
Voor de Couperusbuurt is de opgave volgens de Omgevingsvisie Amsterdam 2050 om: ■ Het gebied te transformeren naar een gemengde stadsbuurt met een stedelijke dichtheid; ■ De ruimte tussen de Röellstraat en de huidige bebouwing te gebruiken als verdichtingsruimte zodat de Burgemeester Röellstraat omgevormd wordt tot een groene stadslaan met aansluitende bebouwing; ■ De resterende openbare ruimte zo groen mogelijk in te richten. Dit gebeurt in de Couperusbuurt onder andere op de volgende wijze: • Er komen autoluwe straten met forse groen vakken; • De hoven in de noordstrook blijven groen en openbaar toegankelijk; • Het gebruik wordt gestimuleerd door in de hoven, maar ook bij het buurtplein, ontmoetingen te stimuleren en speelplekken aan te leggen; • De bomenstructuur in de straten vormt de groene ruggengraat. De bomen krijgen ruime plantvakken zodat ze zich ook daadwerkelijk kunnen ontwikkelen.
Koers 2025 (2018) In Koers 2025 heeft de gemeente Geuzenveld-Slotermeer aangewezen als een van de tien gebieden om kwalitatieve en kwantitatieve ambities voor te benoemen. Daarbij is voorzien dat aanvullend op de transformatie van de Ringzone West en Sloterdijk tot hoogstedelijke gebieden, ook Geuzenveld en Slotermeer aanvullend ruimte kunnen bieden aan zowel bestaande bewoners als ook midden- en hogere inkomens (lokale stijgers, spijtoptanten uit groeikernen en nieuwe stedelingen). Amsterdam heeft daarbij het verhogen en op peil houden van de leefbaarheid in deze voormalige stedelijke vernieuwingsgebieden benoemd als expliciete opgave. Daarvoor zijn besluiten nodig ten aanzien van projecten voor gebiedsontwikkeling, bijbehorende ingrepen in de infrastructuur en andere fysieke maatregelen. Woningbouwplan 2022-2028 De komende jaren blijft het gemeentebestuur streven naar 7.500 nieuwe woningen per jaar. Door stijgende bouwkosten, een dalend consumentenvertrouwen en personeelsschaarste is dat geen zekerheid. In het Woningbouwplan 2022-2028 staan acties en voorstellen om de woningbouw in deze roerige tijden te stimuleren en hiermee doorstroming te bevorderen. Het Woningbouwplan 2022-2028 is opgebouwd aan de hand van 3 thema’s: ■ Nieuwbouw van 7.500 woningen Het gemeentebestuur wil dat er in de stad jaarlijks 7.500 nieuwe woningen worden gebouwd.
Het gaat hierbij ook om investeringen die nodig zijn voor het maken van een complete stad, zoals een goede ondergrondse en bovengrondse infrastructuur, maatschappelijke voorzieningen, kantoor- en bedrijfsruimtes, openbare ruimte, water en groen. ■ Bouwen van een goede mix Er komen nieuwe woningen in verschillende groottes en in verschillende prijsklassen, zodat meer mensen in de stad naar een passende woning verhuizen. De huidige marktomstandigheden leiden echter tot gemiddeld kleinere woningen. Met een nieuwe gebiedsgerichte werkwijze wordt gekeken welk type woningen voor welke doelgroep tot de meeste verhuisbewegingen in een specifiek gebied leidt.
Investeringsnota Couperusbuurt 24
■ Versnellen en versimpelen Er zijn steeds minder vrije plekken in de stad om te bouwen. Daarom worden voormalige kantoorpanden omgebouwd naar appartementencomplexen en komen er woningen bij in bestaande wijken. Dat maakt het bouwen van nieuwe woningen steeds complexer. In samenwerking met marktpartijen en woningcorporaties wordt onderzocht hoe het bouwen van woningen vereenvoudigd kan worden om sneller tot woningproductie te komen. Beleidskader Participatie (2021) Om voor al de gemeentelijke plannen de betrokkenheid en samenwerking met bewoners, ondernemers en organisaties goed te regelen, heeft de gemeente participatiebeleid gemaakt. Zo weet iedereen hoe men mee kan doen en denken als de gemeente plannen maakt voor de buurt, het stadsdeel of de hele stad. De afspraken over de aanpak moeten voor iedereen duidelijk zijn en goed uit te leggen. In het participatiebeleid zijn hiervoor uitgangspunten en richtlijnen vastgelegd. De belangrijkste zijn: ■ Bestuurlijke betrokkenheid van het begin; ■ Open en eerlijke communicatie; ■ Alle informatie, die volgens de wet openbaar is, is beschikbaar; ■ Duidelijkheid over de onderwerpen waar de participatie over gaat, en ook waar die niet over gaat; ■ Begrijpelijke taal, afgestemd op de betrokkenen; ■ Uitlegbare keuzes; ■ Iedereen die wil, moet het kunnen volgen en kunnen aansluiten.
4.3 Specifiek beleid voor Nieuw-West Afweging renovatie of sloop/nieuwbouw (Sloopkader) Woonruimte is schaars in Amsterdam. Een woning is meer dan een woonverblijf, het is samen met de andere woningen bepalend voor het straatbeeld en de leefbaarheid in de buurten. De samenstelling van de woningvoorraad is daarom een groot goed, waar zorgvuldig mee omgegaan moet worden. Daarom werkt de gemeente alleen mee aan weloverwogen en noodzakelijk gebleken sloopvoornemens van eigenaren. Om vergunningsaanvragen voor woningonttrekking door sloop goed te kunnen beoordelen is een afwegingskader gemaakt. Op het niveau van de individuele woning is de bouw- en woon-technische kwaliteit leidend. Als deze voldoende is, dan is renovatie vaak een betere optie, vanwege de geringe milieu-belasting en kosten. Op een hoger schaalniveau (wijk, stadsdeel of stad) spelen beleidsdoelstellingen zoals doelgroepen, samenstelling van de woningvoorraad en de stedenbouwkundige opzet mee. Sloop/ nieuwbouw kan bijvoorbeeld effectief zijn als woningen moeten worden toegevoegd die niet in de bestaande voorraad gerealiseerd kunnen worden of de bestaande stedenbouwkundige structuur verbeteren⁴. In het College-akkoord 2022 – 2026 is aangegeven dat sloop/ nieuwbouw mogelijk is als dit leidt tot verbetering van de woonsituatie voor mensen, toevoeging van extra woningen, en/of duurzaamheidswinst geeft.
Bij het herbouwen dient eerst naar de behoefte van huidige bewoners te worden gekeken.
Nota Cultuurhistorie Amsterdam Nieuw-West (2013) De Couperusbuurt maakt deel uit van het Rijkswederopbouwgebied “Westelijke Tuinsteden”, een gebied van nationaal belang. De gemeente Amsterdam heeft hiervoor met de Rijksdienst Cultureel Erfgoed afgesproken zich in te zetten voor het behoud en de versterking van de cultuurhistorische waarden. Het is met name de samenhangende, hiërarchische structuur van groen, wegen, water en bebouwing, de relatief grote omvang van het gebied alsook de betekenis van de planvorming binnen de architectuurgeschiedenis die dit gebied uniek maakt. Bij vernieuwing wordt de Nota Cultuurhistorie Amsterdam Nieuw-West als leidraad voor stedenbouwkundige plannen gehanteerd. Principenota Geuzenveld-Slotermeer (2019) In 2019 is de Principenota Geuzenveld-Slotermeer vastgesteld, waarin de volgende programmatische uitgangspunten waren gedefinieerd: ■ De verbetering vindt plaats vanuit het perspectief van de huidige bewoners (wooncarrière, betaalbaarheid en herhuisvesting/terugkeermogelijkheid staat centraal); ■ Het absolute aantal sociale huurwoningen per buurt blijft gelijk
Voor de Couperusbuurt is als uitgangspunt gekozen om de woningen aan de noordkant van de buurt te renoveren en de woningen langs de Burgemeester Röellstraat, Burgemeester Rendorpstraat en de hoek Burgemeester Eliasstraat/Arij Prinsstraat te slopen en te vervangen door nieuwbouw. Hiermee wordt recht gedaan aan de cultuurhistorische waarde van het gebied en komt tegemoet aan de wens van een deel van de bewoners om te kiezen voor renovatie en aan de wens van een ander deel van de bewoners om juist voor nieuwbouw te kiezen.
4
Bron: Sloopkader Gemeente Amsterdam, 2016
■ Waar mogelijk divers woningaanbod voor verschillende doelgroepen; ■ Binnen het Rijkswederopbouwgebied Westelijke Tuinsteden en de gemeentelijk beschermde stadsgezichten Noordoever Sloterplas en Van Eesteren worden ingrepen extra zorgvuldig afgewogen in relatie tot de cultuurhistorische waarden. Het dragende element in de Principenota is de Burgemeester Röellstraat. Goede verbondenheid met de stad en de lage dichtheid van de omliggende buurten bieden een kans om juist aan deze straat te verdichten. Op deze manier realiseren we niet alleen nieuwe woningen, maar we maken ook een stedelijke laan, waardoor beweging tussen de buurten en naar de stad aantrekkelijker wordt. Nationaal Programma Samen Nieuw-West (2022) ‘Als we doen wat we altijd deden, krijgen we wat we altijd kregen.’ Nieuw-West is een van de gebieden in Nederland waar de algehele inrichting van onze maatschappij onevenredig nadelig uitpakt. Dat leidt tot hardnekkige problematieken rondom armoede, ongelijkheid, onveiligheid, belemmering van de ontwikkeling van kinderen, verwaarlozing van woningen en leefomgeving, enzovoort. Problematieken die zichzelf en elkaar in stand houden. Ze zijn van een zodanige aard en omvang dat de reguliere oplossingen niet voldoen en soms zelfs bijdragen aan het probleem. Ze kunnen alleen doorbroken worden wanneer ze samen bij de wortel worden aangepakt.
Gemeente, corporaties, het Rijk en maatschappelijke partijen werken de komende 20 jaar binnen het Nationaal Programma Samen Nieuw-West samen aan de verbetering van het gebied. Hiervoor zijn 5 thema’s benoemd: eigenaarschap, inclusie & democratie, kansen voor de jeugd, veiligheid, werk en bestaanszekerheid en wonen & leefomgeving.
Principenota Geuzenveld-Slotermeer 2019 Investeringsnota Couperusbuurt 25
Eigenaarschap Door koopwoningen toe te voegen, ontstaat er een betere balans tussen huurders en kopers. Inclusie en Democratie Door het vergroten van de diversiteit in woningaanbod wordt de buurt toegankelijker voor een bredere groep bewoners. Kansen voor de jeugd Bij herinrichting van de openbare ruimte wordt ruimte gecreëerd voor alle leeftijdsgroepen. Veiligheid Bij nieuwbouw wordt extra aandacht besteed om ogen op de straat te verkrijgen. Hierbij komen er woningen met voordeuren aan de straat en er wordt ruimte gecreëerd voor diverse functies in de plinten. Werk en bestaanszekerheid in de plannen is niet alleen aandacht voor het realiseren van woningen maar wordt ook gekeken naar het vergroten en verbreden van de werkgelegenheid. Wonen en leefomgeving De combinatie van de bovengenoemde thema’s lijdt tot een verbetering van de buurt. Verbeteraanpak Röellbuurten (2020) In dit document staan de afspraken beschreven die zijn gemaakt tussen de bewoners, de gemeente en de corporaties. Op basis van de gesprekken die met de bewoners zijn gevoerd, zijn er plannen gemaakt. In de aanpak komt naar voren dat er moet worden geïnvesteerd in de leefbaarheid, de renovatie en verduurzaming van woningen, bouw van nieuwe woningen, de openbare ruimte en voorzieningen die passen bij de behoeften van de buurt.
Hierbij wordt ervoor gezorgd, dat bij renovatie of sloop van hun woningen, de bewoners tijdelijk dichtbij kunnen wonen.
Investeringsnota Couperusbuurt 26
Gebiedsagenda Geuzenveld-Slotermeer 2023-2026 De gebiedsopgaven beschrijven de maatschappelijke vraagstukken die in een gebied spelen waar we de komende jaren aan willen werken. Deze opgaven zijn vaak groot en complex. Daarom maken we doelstellingen voor de komende vier jaar. De opgaven zijn gebaseerd op de ambities van het dagelijks bestuur, adviezen van de stadsdeelcommissie en de input van de gebiedsteams - die dagelijks contact hebben met onze bewoners, ondernemers en (maatschappelijke) partners-, de gebiedspool (programmamanagers en thema- deskundigen) en de ambtelijke opdrachtgevers sociaal en fysiek. Ook is voor het bepalen van de opgaven gebruik gemaakt van data-analyses (onder andere gebiedsanalyses) en overig onderzoek. Het werken aan de opgaven vraagt vaak om maatwerk in de vorm van uitvoeringsafspraken met onze (interne én externe) samenwerkingspartners. Dit doen we naast de reguliere activiteiten en de stedelijke programma’s. De opgaven hebben een integrale aanpak nodig met vaak een langere (meerjarige) uitvoering. De ontwikkeling van de gebiedsopgaven wordt gedurende de bestuursperiode 2022-2026 aan de hand van al bestaande indicatoren jaarlijks gevolgd door het Team Onderzoek Stadsdelen.
Het doel van de Monitor Gebiedsopgaven is om te volgen hoe de gebiedsopgaven zich ontwikkelen zodat de gebiedsteams, programmamanagers en ambtelijke opdrachtgevers sociaal en fysiek en dagelijks bestuurders een betere informatiepositie hebben om eventueel bij te sturen in de uitvoering en om koers te bepalen in de volgende bestuurstermijn. Doelstellingen: ■ De kwaliteit en de diversiteit van de woningvoorraad verbeteren met als doel meer tevredenheid over de woning en betere ontplooiingsmogelijkheden voor kinderen; ■ Verbetering van de energetische kwaliteit van woningen met als doel lagere energielasten en tegengaan van energiearmoede;
■ Op peil houden van de fysieke leefbaarheid en de sociale verbindingen tussen oude en nieuwe bewoners gedurende de transitieperiode (interim beheer); ■ Het aanbod en de kwaliteit van maatschappelijke voorzieningen (o.a. zorg-, welzijns- en jongerenvoorzieningen) goed laten aansluiten op de toename en behoefte van (kwetsbare) bewoners; ■ De openbare ruimte wordt zo heringericht, dat deze uitnodigt en verleidt tot meer bewegen, ontmoetingen en initiatieven van bewoners mogelijk maakt, sociaal veilig is en een sterke samenhang heeft met de bebouwing.
4.4 Algemeen beleid Referentienormen voor maatschappelijke voorzieningen, groen en spelen (2018) Maatschappelijke voorzieningen zijn gebouwen en buitenruimte voor maatschappelijke functies en activiteiten, die niet vanzelfsprekend door de markt worden gerealiseerd en daarom een actieve rol vraagt van de gemeentelijke overheid. Voor een groot deel vraagt dit om gebouwen, zogenaamd maatschappelijk vastgoed. Daarnaast vraagt sport ook om ruimte voor (anders) georganiseerde buitensport en voor sporten in de openbare ruimte. Ook moet er voldoende ruimte zijn voor spelen in de openbare ruimte. De openbare ruimte dient ook plek te bieden aan uitingen van kunst en cultuur. Het beleid voor maatschappelijke voorzieningen is verankerd in het beleid voor onderwijs, sport, zorg, cultuur, basisvoorzieningen, groen en openbare ruimte. De ruimtelijke consequenties voor de groei van de stad zijn vastgelegd in de door het College in 2018 vastgestelde ‘referentienormen voor maatschappelijke voorzieningen, groen en spelen’.
Routekaart Amsterdam Klimaatneutraal 2050 (2020) Amsterdam heeft grote ambities op het vlak van duurzaamheid en wil een aantrekkelijke en leefbare stad zijn voor iedereen die er woont, werkt of op bezoek komt. De doelen om dit te bereiken, zijn in de Routekaart Amsterdam Klimaatneutraal 2050 benoemd. Amsterdam wil een actieve bijdrage leveren aan de klimaatproblematiek en de vermindering van de CO2-uitstoot. Doel is de CO2-uitstoot met 95% terug te dringen in 2050 ten opzichte van 1990 en de stad vóór 2040 volledig aardgasvrij maken. De inzet van de gemeente richt zich op de volgende vijf thema’s: 1. Gebouwde omgeving 2. Mobiliteit 3. Elektriciteit 4. Industrie en haven 5. Gemeentelijke organisatie Voor de Couperusbuurt zijn vooral de thema’s gebouwde omgeving en mobiliteit van belang. Gebouwde omgeving Alle gebouwen in Amsterdam zijn in 2050 CO2-neutraal en aardgasvrij in 2040. Het gaat dan om alle woningen, kantoren, bedrijfspanden, ziekenhuizen, scholen en andere maatschappelijke gebouwen. Amsterdam wil overgaan op duurzame energie en het energiegebruik omlaag brengen. De nieuwbouw van de Couperusbuurt zal gerealiseerd worden met in ieder geval de onderstaande duurzaamheidmaatregelen.
Parkeernormen ■ ■
■ ■ ■
De nieuwbouw van de Couperusbuurt voldoet aan de BENG en wordt aardgasvrij; De hogergelegen daken zullen zonodig worden voorzien van zonnepanelen. De lagergelegen daken worden vergroend en daar waar mogelijk worden voorzien van zonnepanelen; Gebruik van FSC-gecertificeerd hout en duurzame en/of onderhoudsvrije materialen; Nader onderzoek wordt gedaan naar de toepassing van circulair en flexibel bouwen; Geen uitlogende materialen.
Mobiliteit Het streven is om alle verkeer in Amsterdam uitstootvrij te krijgen tussen 2025 en 2030. Uitstootvrij betekent dat de opgewekte energie voor vervoer van duurzame bronnen komt. Daarnaast is de inzet om de groei van het stads- en regionale verkeer te beheersen.
Auto Het vigerend beleid rondom parkeernormen in Amsterdam is ‘De Nota Parkeernormen Auto’. Deze nota onderscheidt drie gebieden A, B en C op grond van nabijheid tot openbaar vervoersknooppunten. Voor de gebieden zijn verschillende parkeernormen voor de auto vastgesteld. De Couperusbuurt wordt tot de B-gebieden gerekend. Dit betekent dat voor sociale en middeldure huurwoningen geen minimum aan parkeerplaatsen vereist is. In de vrije sector is de parkeernorm bij woningen tot 30 m² BVO 0,1 parkeerplaats per woning, bij woningen tussen 30m² en 60m² BVO 0,3 en bij woningen die groter zijn dan 60m² zijn 0,6 parkeerplaats per woning. Naast die norm geldt bij nieuwbouw van alle woningtypen dat nieuwe bewoners worden uitgesloten van parkeervergunningverlening op straat. Voor bezoekersparkeren wordt er één parkeerplaats per tien woningen aangelegd. Bij sloop/ nieuwbouwprojecten wordt er niet gesaldeerd. Dit betekent dat de parkeervraag van de bestaande situatie niet met de parkeervraag van de nieuwe situatie wordt verrekend. De ontwikkelaar moet op de B-locaties aan de minimumnorm voldoen. Bewoners die nu al over een parkeervergunning beschikken voor op straat en die als gevolg van de vernieuwing hun woning moeten verlaten en terugkeren in deze buurt, behouden het recht op een parkeervergunning op straat.
Voor deze groep moeten er voldoende (tijdelijke) parkeerplaatsen op straat gemaakt te worden.
Investeringsnota Couperusbuurt 27
Voor kantoren geldt een parkeernorm van maximaal 1 parkeerplaats per 125 m2 BVO op eigen terrein. Medewerkers zijn uitgesloten voor een parkeervergunning op straat. Voor het bepalen van de parkeernormen voor overige niet woonfuncties vormen de actuele kencijfers van de CROW het uitgangspunt, gecombineerd met actuele Amsterdamse gegevens over de verkeersgeneratie van specifieke functies. Bij de toetsing aan de hand van de kencijfers wordt gebieds- en functiespecifiek gekeken of de parkeervraag op eigen terrein moet worden opgelost, of dat de parkeervraag op straat mogelijk is. Bij opvang van de parkeervraag op straat, wordt aanvullend beoordeeld of de werknemers van de betreffende voorziening in aanmerking komen voor een parkeervergunning of niet. Aangezien de invulling van de niet-woonfuncties nog niet duidelijk is, wordt het aantal parkeerplaatsen in de volgende fase bepaald met als uitgangspunt dat deze parkeerplaatsen op eigen terrein gerealiseerd moeten worden.
Voor het aantal parkeerplaatsen voor fietsen en scooters bij niet-woonfuncties gelden de normen uit de nota Parkeernormen Fiets en Scooter (2018). Uitgangspunt is hierbij dat deze parkeerplaatsen op eigen terrein worden gerealiseerd, tenzij voldaan wordt aan tenminste één van de afwijkingscriteria in de nota. Aangezien de concrete invulling van de nietwoonfuncties nog niet duidelijk is, wordt het benodigde aantal parkeer-plaatsen in de volgende fase bepaald.
Fiets en scooter Voor het fietsparkeren voor bewoners moet worden voldaan aan het Bouwbesluit. Dat wil zeggen dat elke woning een inpandige fietsenberging moet hebben van minimaal 5 m2. Het is ook mogelijk een inpandige berging in de woning te combineren met een gezamenlijke inpandige fietsenstalling. In dat geval dient er te worden voldaan aan de eisen uit de gemeentelijke bouwbrief ‘Gemeenschappelijke fietsenberging bij een woongebouw’. Hierin staan de eisen op het gebied van het aantal fietsplekken, bereikbaarheid, beheer en de berging in de woning. Ook staan hier aanbevelingen met betrekking tot scooters. Het Bouwbesluit geeft bij nieuwbouw geen voorschriften voor het stallen van scooters. De gemeentelijke richtlijn (advies) is om bij nieuwbouw een scooterparkeernorm te hanteren van 0,13 scooterparkeerplaats per nieuw te realiseren woning. Voor bezoekers moet minimaal 0,5 fietsparkeerplaats per woning ingericht worden. Die realiseert de gemeente in de openbare ruimte of de ontwikkelaar in een voor bezoekers toegankelijke stalling.
Een groene stad Zoals beschreven in de Agenda Groen speelt de groene ruimte een belangrijke rol bij het klimaatbestendig maken van de stad. Buien worden steeds extremer en temperaturen hoger. De beste manier om regenwater te kunnen opvangen en de temperatuur te beperken, is het vergroten van groene oppervlakten. Daarnaast zorgt groen voor meer biodiversiteit in de stad. Bij de ontwikkeling van de Couperusbuurt wordt dan ook veel aandacht besteed aan een groene inrichting van het gebied en het versterken van de verbinding met de omgeving. Voor de planontwikkeling zal een aantal bomen moeten worden gekapt, maar deze bomen zullen worden gecompenseerd door nieuwe bomen.
Investeringsnota Couperusbuurt 28
Voor nieuwbouw binnen dit project gaat Stadgenoot uit van een collectieve fietsenberging per blok, waarbij aandacht wordt besteed aan een goede toegankelijkheid en voldoende en veilige ruimte voor de stalling van elektrische fietsen, bakfietsen en scooters. De gemeente realiseert voor bezoekers fietsparkeerplekken in de openbare ruimte. Groenvisie 2020-2050 (2020)
Amsterdam heeft een sterke en herkenbare hoofdgroenstructuur. Deze wordt niet alleen beschermd en versterkt, er wordt ook geïnvesteerd om de kwaliteit te verbeteren en om een aaneengesloten netwerk van groen te creëren. De watergang en het naastgelegen groen ten noorden en oosten van de Couperusbuurt maken onderdeel uit van deze hoofdgroenstructuur, het betreft het groentype ‘Groene verbinding’.
Regenbestendig Bij de ontwikkeling van de Couperusbuurt houden we rekening met het regenbestendig maken van het gebied. De nieuwbouw dient te voldoen aan de eisen uit de gemeentelijke ‘Hemelwaterverordening’. De ‘Thematische Studie Regenbestendige Gebiedsontwikkeling’ geeft verder richtlijnen, voorbeelden en tips voor een nadere uitwerking. Deze richtlijnen zullen worden betrokken bij de verdere uitwerking van het inrichtingsplan voor de openbare ruimte. Streven is te komen tot een rainproof oplossingenkaart. Uitgangspunt is om de afvoer van regenwater te vertragen. Infiltratie naar de bodem heeft hierbij de voorkeur, bovengrondse afvoer naar oppervlaktewater daarna en tot slot ondergronds via een hemelwaterriool naar het oppervlaktewater. Hitte en droogte De klimaatverandering leidt naast heftige regenbuien ook tot hogere temperaturen, hitteperioden en droogte. De verdichting van het aantal woningen in de Couperusbuurt leidt tot een toename in bebouwingsoppervlakte en kan daarmee bijdragen aan een toename in temperatuur in het bebouwingsgebied. Groen en dan met name bomen kunnen een matigend effect hebben. De straten en de hoven zullen daarom zoveel mogelijk groen ingericht worden. In dit kader is de naastgelegen oeverzone met zijn grote bomen natuurlijk een belangrijke kwaliteit die behouden moet blijven.
Watercompensatie Door de toevoeging van extra woningen neemt de hoeveelheid verharding in de buurt toe met 7.218 m2. De afspraak is dat 10 % van deze toename van verharding gecompenseerd wordt door de aanleg van extra wateroppervlakte. Voor de vernieuwing van de Couperusbuurt gaat het om het toevoegen van 722 m2 wateroppervlakte. Deze toename is reeds gerealiseerd met de aanleg van de Sloterparkbadsingel. De Sloterparkbadsingel is in 2012 aangelegd mede voor de watercompensatie van komende projecten in de vernieuwing van Slotermeer. De Sloterparkbadsingel heeft een oppervlakte van 6.682 m2. Tot nu toe is voor ongeveer 2.600 m2 compensatieruimte gebruikt voor uitgevoerde en toegezegde projecten. Dit betekent dat er nog ongeveer 4.000 m2 compensatieruimte beschikbaar is voor vernieuwingsprojecten, zoals de Couperusbuurt. Vanzelfsprekend wordt bij de inrichting van de openbare ruimte extra aandacht besteed aan het rainproof maken van de buurt. Dit doen we door zoveel mogelijk te kiezen voor een groene inrichting en de hoeveelheid verharding te beperken.
Oppervlakte onverhard nu
46.008 m²
Oppervlakte onverhard nieuw
38.790 m²
Toename onverhard
7.218 m²
Benodigde compensatie extra
722 m²
water oppervlakte
DIFFERENTIATIE nu Totaal huidig Totaal buurt zuidstrook nieuw zuidstrook nieuw + Willem Paap noord
Omgevingsprogramma Riolering 2022-2027 Het Omgevingsprogramma Riolering 2022 – 2027 concretiseert de Omgevingsvisie voor de watertaken. Het Omgevingsprogramma beschrijft wat de beoogde toestand is die we in Amsterdam willen bereiken voor het stedelijk afvalwater, hemelwater en grondwater. Goed beleid en uitvoering van de watertaken zijn essentieel voor de volksgezondheid van de Amsterdammer en voor de gezondheid van de stad zelf. De riolering zorgt voor hygiëne en voorkomt vervuiling van de omgeving doordat het afvalwater naar de zuiveringen transporteert. Verwerking van hemelwater en grondwater voorkomt wateroverlast en waterschade tijdens buien en tijdens droogte kan de riolering bovendien een grondwaterregulerende functie vervullen. Daarnaast biedt de juiste invulling van de watertaken ook vele kansen om brede thema’s uit de Amsterdamse Omgevingsvisie te realiseren. Centraal in het Omgevingsprogramma staat een drietal programma’s: één voor de rioolstelsels, één voor Rainproof en één voor grondwater. Een van de uitgangspunten is het zorg dragen voor een ontwateringsdiepte die is afgestemd op de benodigde functies in het gebied, zoals wonen, transport en groen ten behoeve van een klimaatbestendige stad. Hierbij is een ontwateringdiepte van minimaal 90 cm het uitgangspunt.
In bestaand stedelijk gebied is dit niet altijd haalbaar en zal worden gezocht naar een zo goed mogelijke oplossing.
Amsterdamse Nota Gezondheidsbeleid 2021-2025 (2021) Amsterdam streeft naar gezonde bewoners in gezondheidsbevorderende wijken. De Amsterdamse Nota Gezondheidsbeleid 2021-2025 geeft hiervoor de volgende speerpunten: ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■
Gezonde, veilige en kansrijke jeugd Vitale Amsterdammers Vitaal ouder worden Mentale gezondheid Bescherming tegen infectieziekten Gezonde stad Bestaanszekerheid als basis van gezondheid
Deze onderwerpen sluiten ook aan bij het thema ‘Beweegvriendelijk Stad’. De uitdaging zal hier zijn om de vernieuwing zo uit te voeren, dat een gezonde leefstijl wordt gestimuleerd en dat er na de vernieuwing opnieuw een gemeenschap ontstaat waarin mensen aandacht hebben voor elkaar en zo eenzaamheid beperken. De ligging nabij de Sloterplas, Sloterpark en het Gerbrandypark vormen natuurlijke aanleidingen om te bewegen. De structuur met groene hoven kan helpen bij het bouwen van een nieuwe gemeenschap in de buurt. Een gezonde leefomgeving is een randvoorwaarde voor een gezonde leefstijl. Uitgangspunt bij de inrichting van de Couperusbuurt is dat speelplekken en groen aantrekkelijk zijn ingericht en makkelijk te voet bereikbaar zijn.
Belangrijk bij de inrichting van de openbare ruimte is dat in een vroeg stadium rainproof maatregelen worden meegenomen. Voor de Couperusbuurt geldt dat er in de huidige situatie sprake nieuwis van regenwateroverlast. Sh % Uitgangspunt is om de wateroverlast door toepassen van rainproof-maatregelen in de nieuwe situatie 1016 884 87 te verminderen.
1016 365 551 462
1445 837 1023 422
884 446 632 250
61 53 62 59
Investeringsnota Couperusbuurt 29
5 Stedenbouwkundig plan Couperusbuurt Marcellus Emantsstraat Investeringsnota Couperusbuurt 30
5. Stedenbouwkundig plan Couperusbuurt In dit hoofdstuk worden de uitgangspunten en ruimtelijke randvoorwaarden vastgelegd voor de vernieuwing van de buurt. De opgave is om de Couperusbuurt met respect voor de cultuurhistorische waarde te vernieuwen, extra woningen toe te voegen en de Burgemeester Röellstraat te transformeren naar een stadslaan. De vernieuwing richt zich hierbij primair op de huidige bewoners van de buurt, opdat hun woon- en leefsituatie verbetert. De buurt bestaat uit vier delen met elk een eigen aanpak: ■ het noordelijk deel tussen de Burgemeester Van Tienhovengracht en de Arthur van Schendelstraat: renovatie; ■ het middengebied tussen de Arthur van Schendelstraat en de Louis Couperusstraat: een combinatie van renovatie en nieuwbouw; ■ de zuidstrook tussen de Louis Couperusstraat en de Burgemeester Röellstraat: nieuwbouw. ■ Burgemeester Rendorpstraat: Vanwege het bijzondere karakter en de ligging in zowel het middengebied als in de zuidstrook wordt de Burgemeester Rendorpstraat als apart gebied beschreven: nieuwbouw. De stedenbouwkundige invulling van de nieuwbouw gaat grotendeels uit van het bestaande stratenpatroon. Hiermee kan in bouwbloktypologie worden aangesloten bij de oorspronkelijke opzet van de buurt met afwisselend semi-gesloten en strokenverkaveling. Ook wordt het hiermee mogelijk om grote delen van de bestaande bomenstructuur te behouden.
Ter voorkoming van een rigide gevelwand langs de Burgemeester Röellstraat worden op de hoeken van de buurt (kavel 12A en 12B en ter hoogte van de Noordmanschool) een aantal uitzonderingen op dit principe toegepast. Deze uitzonderingen krijgen een afwijkende verkaveling en hebben een andere bouwhoogte. Ten noorden van de Louis Couperusstraat is restauratie en renovatie het uitgangspunt, met uitzondering van het bouwblok langs de Burgemeester Rendorpstraat en het blok langs de Burgemeester Eliasstraat/Arij Prinsstraat. Langs de Burgemeester Rendorpstraat en de Louis Couperusstraat zijn mogelijkheden voor het realiseren van nieuwbouw. In delen van de plint langs de Louis Couperusstraat en in de gehele plint langs de Burgemeester Rendorpstraat is ruimte voor niet-woonfuncties.