Plan voor een groene Zuidas 2018

Plan voor een groene Zuidas 18 December 2017 Gemeente Amsterdam

1

Stadstuin Beethoven

2

Plan voor een groene Zuidas

Inhoud 1.

Introductie

4

2.

Aanleiding en ambitie

6

•

Aanleiding

6

•

Ambitie

8

Werkwijze Zuidas

10

•

Gebruiks-, belevings- en toekomstwaarde

12

•

Schaalniveaus

14

•

Thema’s: gebruik, water en biodiversiteit

16

•

Ambitiekaart

28

•

Integraal ontwerpen: drie voorbeelden

30

Aanpak

36

•

Organisatieproces

37

•

Instrumenten

41

•

Maatregelen openbare ruimte

44

5.

Kabels en leidingen

60

6.

Beheer

61

7.

Financiën

64

8.

Planning

68

9.

Bijlagen

70

•

Bestuurlijke achtergrond

72

•

Bomenkaart Zuidas 2017

74

•

Fotografen beelden

76

Colofon

77

3.

4.

Gemeente Amsterdam

3

1.

Introductie

Zuidas is een uniek deel van Amsterdam met internationale allure. Zuidas is nog niet af, integendeel, een belangrijk deel van de totale geplande ontwikkelingen vindt de komende 15 jaar plaats. Er komen vele duizenden nieuwe woningen en bewoners bij en ook het aantal kantoren en voorzieningen blijft groeien. Daarnaast wordt komende jaren met het project Zuidasdok gewerkt aan een betere bereikbaarheid van Zuidas en de noordelijke Randstad. Zuidas wordt een levendig woon- en werkgebied met een grote diversiteit aan woningen en voorzieningen. Het behouden en versterken van de kwaliteit van wonen en werken in een groeiende en verdichtende Zuidas waarin veel ontwikkelingen plaatsvinden, is een belangrijke uitdaging. Voor de kwaliteit van leven in een stad speelt groene ruimte een essentiële rol. Dit geldt zeker voor het dichtst bebouwde stukje Nederland, waar de behoefte aan bruikbaar en betekenisvol groen toeneemt. De ambitie van Zuidas is flink te investeren in groen. Bij het investeren in groen is kwaliteit van cruciaal belang. Kwaliteit in groen betekent duurzaam groen (met een lange levensduur) met een hoge diversiteit in typen en verschijningsvormen. Met als resultaat een verzameling stadsbiotopen* waarin mens, plant en dier samenleven. Zuidas zet met name in op kwaliteit van groen, omdat kwantiteit van groen niet altijd beter is.

Zo kan bijvoorbeeld 50m2 groen met een mix van bollen, vaste planten en heesters van meer waarde (beleving en biodiversiteit) zijn dan 100m2 gazon. Diversiteit in typen is belangrijk. Hierbij gaat het niet alleen om bomen, maar juist ook heesters, klimplanten, oeverbeplanting, water, ruigte, kruidachtige en bloemrijke beplanting, grassen, vaste planten en bollen. Deze typen groen komen vervolgens in allerlei ruimtelijke verschijningsvormen voor, zoals pleinen, pocketparkjes, daken, gevels, oevers, binnentuinen etc. Het gaat zowel om de publieke als private ruimte, zodat in een dichtbebouwde stad alle kansen maximaal benut kunnen worden. Waar groen kan, komt groen, maar Zuidas kijkt naast maximaal, vooral naar optimaal groen. In de verdichtende stad is de (openbare) ruimte schaars. Op de beperkte openbare ruimte van Zuidas liggen allereerst verschillende (maatschappelijke) ruimteclaims vanuit woningbouw, werkgelegenheid en bereikbaarheid. Groen moet tussen de boven- en ondergrondse beperkingen in een plek vinden. De schaarse ruimte in combinatie met de noodzaak van groen, vraagt om een integrale kijk en chirurgische precisie bij de invulling en de inrichting van de openbare ruimte.

4

Voorliggend ‘Plan voor een groene Zuidas’ bestaat uit een algemene werkwijze voor groen in de stad en een specifieke aanpak voor Zuidas. De werkwijze is opgebouwd uit waarden, schalen en thema’s. Zuidas wil groen met gebruiks-, belevings- en/of toekomstwaarden creëren. Er wordt gekeken naar alle ruimtelijke schalen van groen: van metropolitaan landschap tot aan de kavel. De schalen vormen samen het groene raamwerk waarin belangrijke thema’s als gebruik, water en biodiversiteit, die inherent verbonden zijn aan groen, een plek krijgen en bijdragen aan het creëren van waarden. Om de groenere identiteit van Zuidas te verwezenlijken wordt er met het plan ingezet op: • procesverandering binnen de organisatie van Zuidas; • instrumenten die Zuidas kan inzetten om de groene inrichting van de private en openbare ruimte te stimuleren; • concrete maatregelen (per deelgebied) voor een groene inrichting van de openbare ruimte. De uitvoering van het plan is een langdurig proces. Sommige maatregelen zijn buiten al op zeer korte termijn zichtbaar, andere pas over jaren.

* Stadsbiotopen benadering Zuidas als een verzameling stadsbiotopen in de dichtbebouwde wereld, een verzameling plekken waar mens, plant en dier kunnen samenleven. Iedere plek (plein, dak, straat etc.) vormt een stadsbiotoop met specifieke omstandigheden die voorwaarden voor leven herbergen. Voor de mens verschillende vormen van gebruik, voor planten groeiplaatsomstandigheden en voor dieren schuil-, nest en voedselgelegenheid. Die specifieke omstandigheden kunnen gemaakt worden door groen en water te integreren in het ontwerp van de openbare ruimte. Per stadsbiotoop kan het accent verschuiven van mens naar plant of dier.

Plan voor een groene Zuidas

Visual Zuidplus van het aanbiedings (schets)ontwerp voor het nieuwe station en de ondertunneling van de A10

m en Kr ui pe rs H ee st er s G ra ss en

Bo

pl an te n

te Va s

W at

er pl a

nt en Bo lle n

Kwaliteit = diversiteit in typen groen

Kwaliteit = diversiteit in ruimtelijke verschijningsvormen

Kavel

Gemeente Amsterdam

Park

Metropolitaan park

5

2.

Aanleiding en Ambitie

2.1 Aanleiding Bestuurlijk Voorliggend plan heeft allereerst een bestuurlijke aanleiding: het is een uitwerking van de Visie Zuidas (vastgesteld door de gemeenteraad op 5 oktober 2016). In de Visie Zuidas is aangegeven dat de aanwezigheid van aantrekkelijke plekken in het groen of bij het water een basisvoorwaarde is voor een verdichtende Zuidas. Er zijn hierin drie doelen geformuleerd om groen in Zuidas toe te voegen en te kunnen verbeteren: 1. Groen en water in en rondom Zuidas toevoegen en verbeteren voor divers en intensief gebruik. 2. Groen en water in en rondom Zuidas beter verbinden en toegankelijk maken. 3. Groen en water in de openbare ruimte en in privéruimten dragen bij aan een Zuidas die leefbaar, robuust en regenbestendig is. Tijdens de vaststelling van de Visie Zuidas is een motie aangenomen waarin de gemeenteraad heeft gevraagd om als gemeente concreet te sturen op maximale vergroening van Zuidas. Dit om een bijdrage te leveren aan de kwaliteit en de leefbaarheid van Zuidas en aan te sluiten bij de duurzaamheidsambities van de gemeente. Dit plan is de uitwerking hiervan en geeft ambities en maatregelen om groen en water in Zuidas te optimaliseren.

Dit plan is de schakel tussen inrichtingsplannen en een aantal relevante stedelijke beleidsagenda’s1 zoals Agenda Groen, Duurzaamheid, Rainproof, Bewegende Stad, Visie Openbare Ruimte 2025, de in 2018 nog vast te stellen Hoofdboomstructuur en de Gebiedsagenda Buitenveldert/Zuidas. Daarnaast is onlangs ook de motie ‘Natuurinclusief bouwen’ door de gemeenteraad aangenomen, die volledig aansluit bij dit plan. Zuidas in ontwikkeling en het verdwijnen en herplanten van bomen Zuidas is in ontwikkeling. De bouw van Zuidas, die nog minimaal voor de komende vijftien jaar gepland staat, heeft impact op de kwaliteit van wonen en werken in de omgeving. Binnen het grootstedelijk gebied Zuidas zullen in de periode

Visie Zuidas

Gebieds Agenda Buitenveldert/

Visie Openbare

ruimte 2025

Agenda Groen

Bewegende Stad

Agenda

Agenda

Duurzaamheid

Rainproof

Zuidas

Plan voor een groene Zuidas

Inrichtingsplannen openbare ruimte 2012-2021 in totaal circa 2.450 bomen verdwijnen ten behoeve van nieuwe ontwikkelingen 2. Hiervan kan in de nieuwe situatie een deel (circa 1.700) worden terug geplant. Een andere ingrijpende ontwikkeling is de aanleg van Zuidasdok (de verbreding en ondertunneling van de A10. Er ontstaat straks een rijk groen landschap op de daken van de rijksweg en het station Amsterdam Zuid met waarde voor mens, plant en dier. Betere luchtkwaliteit, minder geluidshinder en een weids gevarieerd graslandschap met diversiteit aan typen groen als resultaat. Een goed voorbeeld van optimaal groen. Om dit te realiseren zullen er eerst ca.14.000 bomen moeten verdwijnen. Daarna kunnen er in het nieuwe landschap circa 4.000 nieuwe bomen geplant worden.

1

In bijlage 1 is beschreven op welke wijze dit plan aansluit bij de bestaande stedelijke beleidsagenda’s.

2

In bijlage 2, bomenkaart Zuidas, zijn bestaande bomen en herplante bomen (2012-2017) weergegeven.

6

Plan voor een groene Zuidas

Amsterdam wil het boomvolume op peil houden. In de gemeente gelden daarom regels voor het kappen van bomen en het compenseren hiervan. De gekapte bomen worden waar mogelijk herplant binnen Zuidas, maar gezien de beperkte ruimte kunnen niet alle bomen terugkomen. Dit kan komen door diverse (maatschappelijke) claims op de openbare ruimte (wonen, werken, bereikbaarheid). Ook lijkt er soms bovengronds ogenschijnlijk ruimte genoeg, maar blijkt het in de praktijk niet mogelijk omdat er kabels en leidingen in de ondergrond liggen die niet samengaan met het planten van bomen. Het instellen van het Herplantfonds Zuidas zorgt ervoor dat de monetaire waarde van de bomen die verdwijnen (en niet direct kunnen worden herplant), wordt gestort in dit fonds en de middelen worden aangewend voor nieuwe bomen (later in de tijd) of ander groen in hetzelfde gebied. Met deze ontwikkelingen tezamen is de behoefte ontstaan aan een groenplan voor Zuidas dat gericht kijkt naar het gehele Zuidasgebied en toekomstige ontwikkelingen.

Betekenis van groen in de stad Naast de aanleiding voor Zuidas specifiek is er ook een groter belang van groen in de stad. Groen is meer dan een kleur, het geeft betekenis aan de openbare ruimte. De aanwezigheid van verschillende aantrekkelijke groene plekken in de nabije omgeving vormt een basisvoorwaarde voor de kwaliteit van leven in een stad en het welzijn van de stedeling3. Groen vertegenwoordigt functies en waarden die van maatschappelijk belang zijn: • Gebruikswaarde: groen wordt gebruikt om voedsel te produceren, te ademen (luchtkwaliteit), de gemeenschap/buurt te ontmoeten en om in te bewegen. Verschillende internationale studies tonen het directe verband aan tussen groene ruimte en de gezondheid van mensen. Mensen voelen zich gelukkiger en bewegen meer met groen in de buurt4. • Belevingswaarde: groen versterkt de sociale cohesie en de verbintenis met en zorg voor een plek. Beleving raakt ook nauw aan het onderwerp gezondheid wanneer men in aanraking komt met de schoonheid van de natuur, het beleven van seizoenen en prikkeling van zintuigen als geur, kleur en aanraking. • Toekomstwaarde: de invloed van klimaatverandering brengt de noodzaak met zich mee om de stad klimaatbestendig in te richten om de gevolgen van hitte, droogte en wateroverlast succesvol op te lossen.

Door toenemende verstedelijking moeten veel dieren en planten zich aan het stedelijke klimaat aanpassen. Een goed verbonden groenstructuur die nest-, voedsel- en schuilgelegenheden biedt, helpt plant en dier en is van groot belang om de afnemende biodiversiteit die zich wereldwijd voordoet tegen te gaan.

Door de boven- en ondergrondse situatie kunnen er niet altijd bomen worden geplant 3

Bron: Heide, M van der; Arjan Ruijs, A. (2010) De betekenis van TEEB voor Nederland. PBL-Publicatienummer 500414005.

4

Bron: Gezondheidsraad (15 juni 2017) Gezond groen en om de stad,

https://www.gezondheidsraad.nl/nl/taak-werkwijze/werkterrein/gezonde-leefomgeving/gezond-groen-in-en-om-de-stad. Gemeente Amsterdam

7

2.2 Ambitie Investeren in groen hoort bij een groeiende stad. Wereldwijd investeren succesvolle steden flink in de aanleg van groen van hoogwaardige kwaliteit om de leefbaarheid van hun dichtbebouwde centra te verbeteren. De reden is tweeledig: groen maakt een stad aantrekkelijk, die daardoor kan concurreren met andere steden die mensen aan zich willen binden. Daarnaast is het pure noodzaak om steden klimaatbestendig en gezonder te maken. Met Zuidasdok weet Zuidas zich al internationaal op de kaart te zetten. De investering in de kwaliteit van groen gaat een beeldbepalende en concurrerende factor van Zuidas worden.

•

Zuidas investeert fors meer in groen. Tot en met 1 januari 2017 is reeds €2,4 miljoen geïnvesteerd in bomen, overig groen en groeiplaatsverbetering. In de huidige plannen van de deelgebieden van Zuidas wordt in totaal €5,7 miljoen geïnvesteerd in bomen, overig groen en groeiplaatsverbetering. Naast deze investeringen wordt een extra bedrag van €4,2 miljoen gereserveerd voor de investeringen die voortkomen uit dit plan. Zuidas investeert in kwaliteit van divers groen. Investeren in kwaliteit betekent een hoge diversiteit in typen en verschijningsvormen. De ambitie is om integraal groen te ontwerpen waarin mens, plant en dier samenleven. Zuidas investeert in de kwaliteit van bomen. Iedere boom moet haar eindbeeld kunnen halen en 50 jaar meegaan. Waar mogelijk worden grote bomen onder optimale groeiomstandigheden geplant5. Dit zorgt ervoor dat de bomen al bij aanplant het straatbeeld allure geven en ze door voldoende doorwortelbare ruimte kunnen uitgroeien tot grote volwassen bomen.

•

•

Zuidas investeert fors meer in groen

Zuidas investeert in kwaliteit van bomen: duurzaam groen met optimale groeiomstandigheden (lange levensduur)

Om de ambitie van optimaal groen te realiseren is een werkwijze gebruikt die past bij de opgave voor Zuidas.

5

Optimale groeiplaatsomstandigheden: 1. Bomen van de 1e grootte, minimaal 25 m3 bewortelbaar volume per boom. 2. Bij voorkeur positionering in open groenstroken zodat er rijkere grond toegepast kan worden. 3. Altijd contact met het grondwater of op daken een ‘waterbuffersysteem’ dat beplanting continu voorziet van grondwater. Rainproof aangelegd.

8

Plan voor een groene Zuidas

Beatrixpark met zicht op Zuidas

Gemeente Amsterdam

9

3.

Werkwijze Zuidas

De realisatie van een (optimaal) groene Zuidas binnen de beperkte openbare ruimte die er is, vraagt om een specifieke werkwijze. De werkwijze is opgebouwd uit waarden, schalen en thema’s. De kwaliteit van groen is allereerst afhankelijk van de waarden die met groen worden gecreëerd: gebruiks-, belevings- en/of toekomstwaarde6. Deze waarden zijn het resultaat van een goede invulling van de groene openbare ruimte op alle schaalniveaus: van kavel, buurtgroen en stadsgroen tot aan het metropolitane landschap en de groen-blauwe netwerken die de schalen onderling met elkaar verbinden. De verschillende schaalniveaus vormen samen het groene raamwerk van Zuidas. Binnen dit raamwerk komen verschillende onderwerpen en thema’s (o.a. uit divers stedelijk beleid) samen. De beperkte (groene) openbare ruimte van Zuidas vraagt om een zorgvuldige afweging tussen de verschillende belangen. Dit plan is een schakel tussen (stedelijk) beleid en ontwerp van de openbare ruimte. Daarom is voor Zuidas gekozen om drie thema’s met een duidelijke ruimtelijke claim en ontwerpopgave uit te werken: gebruik, water en biodiversiteit: • Gebruik gaat over de ruimte die de mens nodig heeft om te verblijven, ontmoeten, sporten, spelen en bewegen, tuinieren etc. Het gaat om plekken en verbindingen met bijbehorende voorzieningen en aanleidingen (voor spelen, sporten, verblijven etc.).

De stad wordt bewoond en gebruikt door jong en oud en door verschillende bevolkingsgroepen met elk hun eigen specifieke wensen. • Water wordt intensief door mens, plant en dier gebruikt. De wateropgave zit in het opvangen, bergen en afvoeren van water. Het toegankelijk maken van water zorgt voor vele vormen van waterrecreatie voor de mens. Het water en de overgang met het land zijn belangrijke plekken voor plant en dier. Water zorgt ook voor verkoeling op warme dagen (hittestress). Aantrekkelijk en slim ontworpen water trekt alle vormen van leven en kan de identiteit van een plek versterken.

6

•

Biodiversiteit betekent het aantal levensvormen (dier en plant) en de diversiteit in verscheidenheid ervan in een bepaald gebied. Voor veel dieren en planten stijgt de noodzaak zich binnen het stedelijk klimaat te handhaven. Zuidas kan worden gezien als een (hoogstedelijk) rotslandschap waar nest-, voedsel- en schuilgelegenheden gevonden (of ontworpen) kunnen worden. Er wordt niet voor een specifieke doelsoort ingericht, maar het streven is een goed leefklimaat te maken voor een diversiteit aan plant- en diersoorten.

Er is Zuidas breed gekeken naar de thema’s en wat dit per schaalniveau betekent. Door de thema’s over de schaalniveaus te leggen, wordt inzichtelijk waar welk accent moet worden gelegd met als resultaat een rijke groenere identiteit.

Integraal ontworpen groen Het is dus belangrijk dat er integraal gekeken wordt naar de invulling van de openbare ruimte en dat deze met chirurgische precisie wordt ingericht. De werkwijze is bedoeld om inzicht te geven in de verschillende thema’s die samenkomen in groen en te helpen een afweging te maken tussen verschillende belangen. Dit plan met werkwijze resulteert niet in een uitgewerkt ontwerp. Bij het ontwerpen van plekken wordt geadviseerd om naast de werkwijze zo nodig de juiste adviseurs (groen, biodiversiteit, water, spelen en sporten) te raadplegen om het groen zo optimaal mogelijk in te richten.

(VROM, 1988-’89; VROM, 2002; VROM et al., 2004)

10

Plan voor een groene Zuidas

WAARDEN

THEMA’S

SCHALEN

GEBRUIKSWAARDE

METROPOLITAAN LANDSCHAP

THEMA

GEBRUIK

STADSGROEN

BELEVINGSWAARDE

BUURTGROEN

TOEKOMSTWAARDE

KAVELGROEN

THEMA

WATER

NETWERKEN

THEMA

BIODIVERSITEIT

STA

DS B

PE N TO IO

Schematische weergave van de werkwijze voor een integraal plan voor een groene Zuidas

Gemeente Amsterdam

11

3.1 Waarden

Gebruikswaarde Onder gebruikswaarde van groen wordt de toegevoegde waarde voor met name de mens bedoeld. Is het groen toegankelijk, bereikbaar en voor iedereen beschikbaar? Ligt het groen op de juiste plek en is er gekozen voor een passende functie op de juiste plek? Een stadspark leent zich bijvoorbeeld beter voor een (drukke) voorziening als een speeltuin dan een begraafplaats, die juist een oase van rust is. De juiste voorzieningen op de juiste plek zorgen voor optimaal gebruik, zeker als de plek wordt ingericht voor gecombineerd gebruik (overdag speeltuin, ‘s avonds bootcamp). Voor gebruikswaarde zijn schoon en veilig voorwaarden voor een prettig verblijfsklimaat.

Belevingswaarde Belevingswaarde gaat onder andere over het imago en de aantrekkelijkheid van een plek om te spelen, sporten of verblijven. Dicht bij huis voelt het groen als een verlenging van de woning, waardoor binding ontstaat met het groen en de omgeving eromheen. Beleving is ook het ervaren van de schoonheid van de natuur en seizoenen. Groen kan zó ontworpen worden dat het de zintuigen prikkelt (geur, kleur en aanraking). Specifiek voor groen speelt esthetiek een belangrijke rol in het wel of niet omarmen van een plek. Mensen gaan respectvol en liefdevol om met een plek, wanneer deze er adembenemend mooi uit ziet.

Toekomstwaarde Toekomstwaarde gaat over het lange termijn perspectief. Wat draagt een plek bij aan het grotere (eco) systeem in de toekomst, zoals een goed stadsklimaat of biodiversiteit Er is een spanningsveld tussen stabiliteit en flexibiliteit. Het is duurzamer om een robuust frame te hebben dat lang meegaat en waarbij kleinere elementen omgevormd/vervangen kunnen worden als de gebruiker daar om vraagt. Er moet echter worden voorkomen dat plekken eenzijdig worden ingericht. Een schommel wordt bijvoorbeeld uitsluitend door jonge kinderen gebruikt, terwijl speelaanleidingen zoals een veldje, randen en trappen (om, over, op) juist ook andere doelgroepen uitnodigen, bijvoorbeeld om op te zitten.

12

Plan voor een groene Zuidas

a. Gecombineerd gebruik op de daktuin van Accenture

b. Het Mahlerplein (gezien vanaf de daktuin van Circl) heeft de juiste voorzieningen voor optimaal gebruik.

c. Mensen gaan liefdevoller om met een plek wanneer deze er adembenemend uitziet

d. Mahlerplein in bloei in de lente

e. Watervertragende strook Kop Zuidas

f. Spanningsveld tusen flexibiliteit en stabiliteit in de pocketparkjes van Gershwin

Gemeente Amsterdam

13

3.2 Schalen Zuidas ligt tussen het metropolitane landschap, dat bestaat uit het Amsterdamse Bos, de Amstelscheg en het toekomstige landschap op de daken van de snelweg (A10) en het station Amsterdam Zuid, dat het groene hart van Zuidas gaat vormen. Het stadsgroen wordt gevormd door de stadsparken, begraafplaatsen en sportvelden. Veelal in zichzelf gekeerde eilanden, omringd door water. De sportvelden worden vaak als ‘minder’ groen gezien vanwege het kunstgras, maar zijn wel heel belangrijk vanwege het intensieve gebruik. Het buurtgroen zijn kleinere (groene) plekken zoals pleinen, pocketparks, stadstuinen en wadi’s. Het zijn als het ware verlengstukken van de huiskamer van bewoners en een belangrijke plek voor ontmoeting. De kleinste schaal kavel is heel veelzijdig: kavels bestaan uit gevels , daken, balkons, (binnen)tuinen etc. waar veel kansen liggen voor biodiversiteit en (collectief) gebruik. Het is een complexe schaal omdat de gemeente geen uitspraken kan doen over privaat eigendom, waardoor ze de continuïteit van kwaliteit (beheer) niet kan waarborgen. Als laatste schaal verbinden de groen-blauwe netwerken de belangrijke plekken binnen Zuidas met elkaar en Zuidas met het omringende (stedelijke) landschap.

Schaal: Metropolitaan landschap

Schaal: Stadsgroen

14

Plan voor een groene Zuidas

Schaal: Buurtgroen

Schaal: Kavelgroen

Schaal: Netwerken

Gemeente Amsterdam

15

3.3 Thema gebruik: Mens 1. Metropolitaan landschap In het robuuste metropolitane landschap kun je actief en rustig verblijven in bos, water en open veenweide. Het kost tijd om er naartoe te reizen, waardoor het met name voor langer (middag of dag) verblijf aantrekkelijk is: uitjes, (natuur)educatie, spelen en (water) sporten (al dan niet in groepsverband) zoals varen, wielrennen, skaten, klimmen. Om het metropolitane landschap te kunnen gebruiken zijn verbindingen ernaartoe en duidelijke entrees essentieel.

2. Stadsgroen In het stadsgroen kun je actief en rustig verblijven binnen een afgebakende plek in het stedelijk weefsel. Het gebruik vindt plaats op verschillende tijdstippen verspreid over de dag en door de week heen: ontmoeten, wandelen, natuurbeleving, zonnen, sporten en spelen. Plekken die nu monofunctioneel zijn, kunnen meer gaan betekenen door voorzieningen toe te voegen die de openbaarheid en toegankelijkheid verbeteren. Voorbeelden hiervan zijn bruggen voor rustige ommetjes door de begraafplaats, fietsverbinding door parken of speelvoorzieningen bij sportvelden.

3. Buurtgroen Het buurtgroen dient een belangrijke functie als verlengde huiskamer. Het buurtgroen wordt vaak meerdere malen per dag voor kortere perioden gebruikt zoals voor spelen, de buurt ontmoeten, een boek lezen, een drankje drinken, frisse neus halen etc. Het is een plek voor bewoners die een belangrijke rol speelt in de sociale cohesie van de buurt. Door de druk op de beperkte openbare ruimte is het essentieel dat er wordt ontworpen met aanleidingen voor gebruik. Schoolpleinen zijn openbaar toegankelijk en hebben een multifunctionele speelfunctie voor de buurt.

4. Kavel Ook de kavels dienen als verlengstuk van de huiskamer, maar met een meer besloten karakter. Als aanvulling (niet als vervanging) op de openbare ruimte kunnen binnenruimtes, binnentuinen en daken als extra verblijfsplek voor gebruik zoals tuinieren, spelen en ontmoeten dienen. Als ontmoetingsplekken dragen ze bij aan de sociale cohesie van het gebouw en de buurt.

5. Groen-blauw netwerken De netwerken zijn de (veilige) verbindingen naar, tussen en door de andere schalen heen. Wanneer verblijfskwaliteit aan de netwerken wordt toegevoegd, door bijvoorbeeld extra ruimte, gevarieerde (onder)beplanting en inrichtingselementen zoals sport-, spel- en verblijf aanleidingen, wordt het netwerk van de openbare ruimte versterkt. Voorbeelden zijn sporttoestellen langs een hardlooproute of een hinkelpad op weg naar school.

16

Plan voor een groene Zuidas

a. Het Amsterdamse Bos voor actief en rustig verblijf

b. Een openluchtbioscoop in het Amsterdamse Bos

c. Een begraafplaats is een oase van rust in Zuidas

d. Het stadsgroen biedt verkoeling in hete zomers

e. Mahlerplein met groene verblijf aanleidingen

f. Het waterelement in Artis is een plek voor jong en oud

g. In deze binnentuin ontmoet de buurt elkaar

h. Een daktuin met rijke beplanting voor divers gebruik

i. Een brede stoep biedt speelruimte

j. Goede fietsverbindingen stimuleren de bewegende stad

Gemeente Amsterdam

17

3.3 Themakaart Gebruik

METROPOLITAAN LANDSCHAP

18

STADSGROEN

BUURTGROEN

Plan voor een groene Zuidas

KAVEL

Gemeente Amsterdam

NETWERKEN

19

3.3 Thema water: Mens, plant en dier 1. Metropolitaan landschap De Nieuwe Meer en de Amstel zijn robuuste waterstructuren die op een steenworp afstand van Zuidas liggen. Ze bieden kansen voor vele vormen van waterrecreatie en sport zoals varen, roeien, zeilen, zwemmen, fietsen en hardlopen. Essentieel is dat de oevers van de Nieuwe Meer en het Jachthavengebied gemakkelijk bereikbaar en openbaar toegankelijk zijn.

2. Stadsgroen De verschillende soorten stadsgroen zijn veelal eilanden omringd door waterranden. Doordat de randen zacht en ontoegankelijk zijn voor mensen hebben ze een hoge waterkwaliteit en een rijk waterleven. De waterpartijen binnenin het stadsgroen bieden verkoeling voor mens en dier en dragen bij aan de waterberging van Zuidas.

3. Buurtgroen Binnen het buurtgroen is er ruimte voor waterberging. Aangezien het bergen niet altijd noodzakelijk is voor de wateropgave ligt hier een kans om het water gebruiks- of belevingswaarde te geven in de vorm van zichtbare verblijf-, sport- of speelaanleidingen. Dit kan tevens biodiversiteit aantrekken en een verkoelende werking voor de buurt hebben.

4. Kavel De kavels die nog bebouwd gaan worden, hebben de eis om waterneutraal te zijn. Dat wil zeggen dat het water dat op de kavel valt, ter plekke moet worden opgevangen. Het water kan bijvoorbeeld gebruikt worden voor huishoudelijk gebruik (toilet doorspoelen, wasmachine etc.), de planten te bewateren of als regenwatervijver ten behoeve van biodiversiteit.

5. Groen-blauw netwerken De blauwe netwerken verbinden Zuidas op een ander niveau. Via het Zuider Amstelkanaal is Zuidas te bereiken per boot tot aan Strand Zuid bij de RAI. De gracht, kades en oevers bieden plek voor verblijf aan het water. Natuurlijke oevers dragen bij aan een hoge waterkwaliteit en een grote diversiteit aan planten en dieren.

20

Plan voor een groene Zuidas

a. Strand aan de Sloterplas een idee voor Nieuwe Meer?

b. Zuidas gezien vanaf de Nieuwe Meer

c. Water als speelvoorziening en verkoeling in de zomer

d. De rustige waterranden van het stadsgroen

e. Orlyplein is een voorbeeld van groene waterberging

f. Water als speelaanleiding

g. Groene gevel van klimmers zonder bewateringssysteem

h. Daktuin met waterberging in Vivaldi

i. Strand Zuid waar in de zomer veel boten aanmeren

j. Vissen in de Boelegracht

Gemeente Amsterdam

21

3.3 Themakaart Water

METROPOLITAAN LANDSCHAP

22

STADSGROEN

BUURTGROEN

Plan voor een groene Zuidas

KAVEL

Gemeente Amsterdam

NETWERKEN

23

3.3 Thema biodiversiteit: plant en dier 1. Metropolitaan landschap Het metropolitane landschap is robuust, groot, grof en extensief, met enorme waterpartijen. Door de hoeveelheid aan condities, gelaagdheid van het groen en habitats is er een grote rijkdom aan (bio)diversiteit. In het metropolitane landschap is plek voor soorten die in de andere schalen niet gedijen.

2. Stadsgroen Het stadsgroen biedt uiteenlopende condities voor habitats waardoor de biodiversiteit hoog is. De stadsparken bieden andere nest-, voedsel- en schuilgelegenheden dan bijvoorbeeld de begraafplaatsen. Doordat de randen van het stadsgroen ontoegankelijk zijn voor mensen hebben ze een hoge waterkwaliteit en een rijk waterleven.

3. Buurtgroen Het buurtgroen bestaat uit afgebakende plekjes in de stad. In vergelijking met het metropolitane landschap en het stadsgroen zijn deze plekken niet hoog in biodiversiteit, maar de hoeveelheid van kleine plekken zorgt ervoor dat ze samen een belangrijke bijdrage vormen aan de biodiversiteit van Zuidas als geheel. Beplanting en bomen zorgen hier voor nest-, voedsel- en schuilgelegenheden en verkoeling.

4. Kavel Zuidas is voor dieren een rotslandschap door de hoeveelheid (hoge) bebouwing. Kavels zijn binnen Zuidas een essentieel onderdeel van een goed werkend systeem van habitats, netwerken en steppingstones. Hiervoor geldt dat geïntegreerde maatregelen effectiever zijn (en ruimtelijk mooier) dan later toegevoegde maatregelen. Met het vergroenen van zowel gevels, daken, balkons als tuinen ontstaat er diversiteit op kavelniveau. Natuurinclusief bouwen is voor alle kavels een uitgangspunt.

5. Groen-blauw netwerken De verbindingen zijn van belang voor heel het spectrum van diersoorten zoals vogels, landgebonden zoogdieren, amfibieën en vissen. Netwerken kunnen een habitat worden als ze meer zijn dan een lijn. Breedte, gelaagdheid en soortenkeuze zijn daarbij belangrijk. Bosrijke straten met onderbeplanting en verschillende boomsoorten zijn hier een goed voorbeeld van. Natuurlijke oevers dragen bij aan een hoge waterkwaliteit en een rijk waterleven.

24

Plan voor een groene Zuidas

a. Bijzondere diersoorten in het Amsterdamse Bos

b. Het open veenweide landschap ligt vlakbij Zuidas

c. De begraafplaatsen bieden een rustige biotoop

d. Het groen in de stadsparken is divers en gelaagd

e. Jaarrond aantrekkelijke stadstuin Beethoven

f. Pocketpark Vivaldi

g. Insectenhotel op Zuidas

h. De groene gevel van Circl

i. Bloeiende berm met diversiteit aan beplanting in de Willem van Weldammelaan

j. Het toepassen van verschillende boomsoorten (zorgt voor een diverser beeld en aanbod voor biodiversiteit

Gemeente Amsterdam

25

3.3 Themakaart Biodiversiteit

METROPOLITAAN LANDSCHAP

26

STADSGROEN

BUURTGROEN

Plan voor een groene Zuidas

KAVEL

Gemeente Amsterdam

NETWERKEN

27

3.4

Ambitiekaart voor een groene Zuidas

3 2

1

METROPOLITAAN LANDSCHAP

28

STADSGROEN

BUURTGROEN

Plan voor een groene Zuidas

INTEGRAAL ONTWERPEN drie voorbeelden

KAVEL

Gemeente Amsterdam

1

Gustav Mahlerplein

2

De Vijfhoek

3

Watervertragende groenstrook Prinses Irenestraat

NETWERKEN

29

1

Gustav Mahlerplein

Het Gustav Mahlerplein in het hart van Zuidas is een goed voorbeeld van buurtgroen waar alles samenkomt. Het groen op de kavel en in de openbare ruimte versterken elkaar. De slechtvalk die op de ABN-AMRO huist, jaagt op de kleinere vogels die afkomen op de insecten en Gleditsia’s (bomen) van het plein. De kleine vogels vinden nest-, voedsel- en schuilgelegenheden in de daktuinen van de omringende gebouwen. De zitranden en grasvlakken op het plein voegen gebruikswaarde toe. Door de beplantingskeuze voor bollen die in het voorjaar fel kleuren en die insecten aantrekken is een hoge belevingswaarde en voedselgelegenheid gecreëerd. Er is waterberging gemaakt in de open (gras) grond en het dak van de fietsparkeergarage onder het plein.

30

Plan voor een groene Zuidas

GEBRUIKSWAARDE

METROPOLITAAN LANDSCHAP

THEMA

GEBRUIK

Gemeente Amsterdam

STADSGROEN

BELEVINGSWAARDE

BUURTGROEN

THEMA

WATER

TOEKOMSTWAARDE

KAVELGROEN

NETWERKEN

THEMA

BIODIVERSITEIT

31

2

De Vijfhoek

De Vijfhoek ligt op de grens van het zakencentrum Zuidas en de Prinses Irenebuurt. Het heeft een belangrijke dubbele functie, als buurtgroen en als lunchplek voor werknemers uit Zuidas. Het plein is aangewezen als speelplek voor de buurt. Dit betekent dat het accent van het plein op spelen ligt. In de verdichtende stad met weinig (openbare) ruimte is het belangrijk om in het buurtgroen te ontwerpen met (speel- en verblijf) aanleidingen in plaats van voorzieningen. Om mogelijkheid te bieden voor divers gebruik is gekozen voor een bijzondere natuurstenen element langs de gehele binnenkant van het plein, dat zowel zit- als speelaanleidingen bevat, wat voor een hoge gebruikswaarde zorgt. De diversiteit aan boomsoorten (met bijzondere bast- en herfstkleuren) en de waterspiegel (ook een speelaanleiding) voegen belevingswaarde toe. In de verdiepte cirkel/‘pannakooi’ (spelaanleiding) kan water worden geborgen, net als in het gehele grasoppervlak. Deze ruime mogelijkheden tot waterberging geven toekomstwaarden aan deze plek.

32

Plan voor een groene Zuidas

GEBRUIKSWAARDE

METROPOLITAAN LANDSCHAP

THEMA

GEBRUIK

Gemeente Amsterdam

STADSGROEN

BELEVINGSWAARDE

BUURTGROEN

THEMA

WATER

TOEKOMSTWAARDE

KAVELGROEN

NETWERKEN

THEMA

BIODIVERSITEIT

33

3

Watervertragende groenstrook Prinses Irenestraat

In de Prinses Irenestraat komt een aantrekkelijke groene inrichting met een scala aan plantsoorten, zoals bomen, heesters, vaste planten, siergrassen en bollen. Deze groene strook kan het regenwater van de gehele straat opvangen en is daarmee watervertragend. De groenstrook geeft de straat extra belevingswaarde dankzij de brede maat en rijke beplantingskeuze. In deze stadsbiotoop ligt het accent niet op de mens maar op dier en plant. De voedsel-, schuil- en nestgelegenheid die gecreëerd is door de diversiteit in beplanting, de verdiepte ligging en de afwisseling van eet natte en droge omstandigheid zorgen voor biodiversiteit. De biodiversiteit en de watervertragende functies zorgen voor een hoge toekomstwaarde.

34

Plan voor een groene Zuidas

GEBRUIKSWAARDE

METROPOLITAAN LANDSCHAP

THEMA

GEBRUIK

Gemeente Amsterdam

STADSGROEN

BELEVINGSWAARDE

BUURTGROEN

THEMA

WATER

TOEKOMSTWAARDE

KAVELGROEN

NETWERKEN

THEMA

BIODIVERSITEIT

35

Mahlerplein

36

Plan voor een groene Zuidas

4.

Aanpak Zuidas

Zuidas is een gebied in ontwikkeling waarvan een deel al gereed is en de rest de komende 15 jaar aangelegd gaat worden. Dit betekent dat niet alleen ingezet kan worden op concrete fysieke maatregelen die nu kunnen worden uitgevoerd, maar dat een belangrijk deel van de groene inrichting in toekomstige ontwikkelingen liggen, waarvoor nu al veranderingen in gang gezet moeten worden. Dit plan is een combinatie tussen korte en lange termijn fysieke maatregelen en middellange termijn procesveranderingen, die leiden tot een groene Zuidas. Onderdeel hiervan is ook het structureel verbeteren van uitvoering en beheer, waardoor de levensduur en kwaliteit van het groen verbeterd wordt. Aan een deel van de maatregelen, zoals het veranderen van het organisatieproces, zijn geen of in mindere mate extra kosten verbonden. Dat geldt ook voor fysieke maatregelen die nog kunnen worden verwerkt in de huidige plannen die nog in bewerking zijn en niet zijn vastgesteld. Uitgangspunt is dat de maatregelen beschreven in dit groenplan worden uitgevoerd binnen de bestaande en toekomstige plannen en de bijbehorende grondexploitaties (GREX). Voor de maatregelen die hier niet binnen passen of buiten het GREX-gebied van Zuidas vallen, is aanvullend budget nodig.

De ambities en maatregelen in dit plan reiken verder dan de grenzen van het grootstedelijk gebied Zuidas en vallen soms binnen het grondgebied van het stadsdeel Zuid. Voor de maatregelen die niet binnen de GREX passen of buiten het gebied vallen is budget beschikbaar uit het voormalige Groeifonds Groen (GFG). Dit bedrag (circa €4,2 miljoen) is een financiële reservering voor (nog op te stellen) plannen voor vergroening van Zuidas. In hoofdstuk 7 (Financiën) is hiervan een uitwerking gegeven.

Gemeente Amsterdam

4.1 Organisatieproces Binnen de organisatie van Zuidas bestaan werkstructuren die vanaf de start van het ontwerpproces tot aan de uitvoering en het beheer van de openbare ruimte doorlopen worden. Zuidas heeft hiervoor al enkele jaren terug een groenteam opgezet dat alle expertise bundelt: architectuur, beplantingskennis, groenen boomtechniek en projectleiding. De optimale vergroening die de komende 5 tot 10 jaar gaat plaatsvinden, maakt het nodig extra rollen aan de organisatie en het groenteam toe te voegen en accenten te verleggen. Daarnaast zal de werkstructuur herzien aangevuld en verbeterd moeten worden, om aan de gestelde ambities te kunnen voldoen en de maatregelen te kunnen uitvoeren. Dit plan moet worden geborgd in alle schakels en fasen van de ontwikkeling van Zuidas. Middels het vaststellen van het plan door de gemeenteraad krijgt het plan een status en geldt dit als startdocument voor ontwikkelingen van deelgebieden en deelgebied overstijgende netwerken. Het plan wordt meegegeven vanaf de ontwerpfase. Wanneer wordt gestart met een schetsontwerp, worden de ambities en aangereikte maatregelen van dit groenplan meegegeven aan de ontwerper.

Maatregelen organisatieproces • • • • • • •

Adviserend expert groen Adviserend expert biodiversiteit Betrekken netbeheerders van kabels en leidingen Betrekken Waterschap/Waternet Groen toezichthouder Beheer Communicatie en betrekken omgeving

37

Adviserend expert groen Zuidas heeft een supervisor aangesteld die ervoor zorgt dat de stedenbouwkundige kwaliteit van het gebied in de plannen is geborgd. Een adviserend expert groen zorgt dat de supervisor en ontwerpers op het gebied van groen worden geadviseerd en draagt zorg voor afstemming, zodat de ambities en maatregelen uit dit plan in de deelplannen worden geborgd. Dit geldt voor zowel de ontwerpen van de openbare ruimte door Zuidas als de plannen voor kavels die via tenders en ontwikkelaars bij Zuidas worden ingediend. Alleen als er actief wordt toegezien op het waarborgen van de ambities van het plan, kan hieraan uitvoering worden gegeven. Daarnaast heeft de adviserend expert groen de rol om de ontwerpers te inspireren hun ontwerpen zo divers en optimaal groen mogelijk te maken.

Stroomschema organisatie

Adviserend expert biodiversiteit Zuidas wil de huidige biodiversiteit (in planten, dieren en in relatie tot water) in het gebied in kaart brengen. Zo kan worden beoordeeld welke passende aanvullende maatregelen kunnen worden genomen om bij te dragen aan een hogere biodiversiteit in Zuidas. De uitkomsten van de maatregelen worden gemonitord. De expert biodiversiteit geeft ontwerpers en marktpartijen advies over de te nemen maatregelen op gebied van biodiversiteit. Daarnaast kan de adviseur ook beoordelen hoe in tenders het natuurinclusief bouwen is geïntegreerd. Zo kan de vergroting van biodiversiteit ook worden meegenomen in de realisatie van nieuwbouw.

Beheer Genoeg aandacht, mensen en geld voor borging niveau hoog

38

Ontwerp Ontwerper vertaalt ambities en maatregelen groenplan in (inrichtings)plannen Paralel aan proces Betrekken van: Toetsing Expert groen en biodiversiteit bewaken ambitie en uitvoering van maatregelen

Uitvoering Toezichthouder groen bewaakt overdracht ontwerp naar bestek en de aanleg van groen

e nd re rts e vis pe Ad ex s er rd e e eh tb e N + p ha et c s n er r at ate W W er ud n o e th o ich gr ez o g T vin ge Om

Betrekken netbeheerders van kabels en leidingen Om te kunnen beoordelen of een ontwerp aansluit bij de beschikbare fysieke ruimten, is het van belang netbeheerders van kabels (elektriciteit, telecommunicatie, openbare verlichting, VRI, etc.) en leidingen (stadsverwarming, stadskoeling, WKO, rioleringen, gas, etc) tijdig te betrekken. Er is momenteel al samenwerking, echter is het nodig deze met de gestelde ambities en maatregelen uit te breiden. Op deze wijze kunnen in een vroeg stadium technische en fysieke beperkingen worden gesignaleerd, maar ook kansen worden benut. Dit met het doel voldoende ruimte voor groen, en dan vooral bomen, te waarbogen. In dit proces kan extra steun worden georganiseerd door in samenspraak met de ‘Stuurgroep Kabels en Leidingen Zuidas’ een werkgroep ‘Groen en Kabels en Leidingen’ op te zetten. Deze werkgroep genereert innovatieve oplossingsrichtingen, die vervolgens in het reguliere afstemming met netbeheerders van de projecten kan worden uitgewerkt (zie verder hoofdstuk 5. Kabels en leidingen).

Plan voor een groene Zuidas

Betrekken Waterschap/Waternet Samen met Waternet wordt bekeken hoe het best invulling kan worden gegeven aan Amsterdam Rainproof. Onderdeel hiervan is het inzichtelijk maken van wateroverlastknelpunten. Waternet is samen met gemeente Amsterdam bezig om voor heel de stad Amsterdam kaarten op te stellen met daarin aandachtsgebieden voor Rainproof en maatregelen voor bijvoorbeeld het bergen, vasthouden en afvoeren van water. Momenteel wordt een Rainproof-oplossingenkaart voor het totale Zuidasgebied en de Zuidas-deelgebieden gemaakt. Op basis van deze kaarten kan beoordeeld worden welke maatregelen binnen Zuidas passen en waar deze het meest effectief zijn. Toezichthouder groen Voor de rol van de toezichthouder groen wordt meer capaciteit vrijgemaakt. Dit heeft te maken met de toename van uit te voeren groenprojecten en de verdergaande betrokkenheid bij het ontwerpen voorbereidingstraject. De toezichthouder kan onder meer tijdig fysieke en technische beperkingen (bijvoorbeeld ondergronds) signaleren, zodat hierop kan worden ingespeeld en ontwerpen zo nodig worden aangepast. De toezichthouder draagt verder bij aan een goede overdracht van het ontwerp naar het contract en vervolgens naar de uitvoering. Alleen met deze betrokkenheid kan de toezichthouder groen tijdens de uitvoering op goede wijze de aanleg van groen en grondverbetering bewaken.

Hierbij gaat het vooral om het controleren van de kwaliteit van nieuwe groenvoorzieningen en grondverbetering alsmede het beschermen van bestaand groen. Het accent van de werkzaamheden ligt op begeleiding en toezicht tijdens uitvoering. Beheer De openbare ruimte binnen Zuidas wordt op veel locaties op hoog niveau aangelegd. Deze ‘Zuidas-kwaliteit’ gaat op veel locaties verder dan de standaard stadsbrede Puccinikwaliteit. Om de aangelegde groene openbare ruimte, volgens de ambities en maatregelen omschreven in dit plan, op het juiste niveau te kunnen onderhouden, is meer aandacht voor beheer nodig. Dit vraagt om maatwerk en brengt extra kosten met zich mee. Hiervoor is een goede afstemming met de Gemeente Amsterdam

assettafel Groen (opdrachtgever beheer) en de RVE Heel en Schoon (uitvoerder beheer) nodig. De impact van de maatregelen op beheer en de kosten hiervan zijn omschreven in hoofdstuk 6 (Beheer). Communicatie en betrekken omgeving Met de investering in groen wil Zuidas de groenere identiteit op de kaart zetten bij bewoners en bedrijven van Zuidas en bij Amsterdammers. Buurtbewoners en bedrijven in Zuidas wordt de gelegenheid geboden om mee te werken aan het ontwerpen van buurtgroen. Daarnaast wordt er ruimte geboden aan (het faciliteren van) eigen initiatieven. Hiermee willen we bereiken dat Zuidassers en Amsterdammers: • weten dat er fors geïnvesteerd wordt in de kwaliteit van groen • Zuidassers mee kunnen denken over het ontwerp voor buurtgroen • en ook zelf een bijdrage kunnen leveren met groen in hun tuin en op hun balkon, daken, muren etc. Van informeren, naar meewerken, meedoen en zelf ervaren en beleven van groen!

Tijdens de plantenmarkt van de Vijfhoek in december 2016, konden mensen het te verwijderen groen (planten en bomen) zelf er uithalen en mee naar huis nemen.

39

Met de omgeving buurtgroen ontwerpen Groene ruimte speelt een belangrijke rol in de kwaliteit van leven in de stad. Bewoners, medewerkers van Zuidas bedrijven, gasten, voorbijgangers en reizigers gebruiken het groen op verschillende manieren en steeds intensiever. In de vestigingskeuze van bedrijven speelt “kwaliteit van leven” en in het bijzonder de aanwezigheid van aantrekkelijke openbare ruimte, groen en water een steeds grotere rol. Uit de online peiling die Zuidas heeft gehouden ter voorbereiding van de Visie Zuidas 2016, bleek duidelijk dat de huidige gebruikers van groen en water het belangrijk vinden om te kunnen ontspannen in een hoogstedelijk gebied. Daarom zet Zuidas in op dialoog en gaat in gesprek over het ontwerp van de plek, de functie van openbare ruimte en de uitvoering. Daarbij gelden de uitgangspunten en ambities uit dit plan. De dialoog wordt vormgegeven door buurtbijeenkomsten en met inzet van nieuwe media, zodat geïnteresseerden zelf een keuze kunnen maken hoe te participeren. Dit zal in samenwerking met het stadsdeel Zuid worden georganiseerd. Tussen 2017 en 2020 zijn er 8 locaties die we samen met betrokkenen in de buurt gaan ontwerpen. Het gaat dan om buurtpleinen, (pocket) parken, zoals de stadstuin in Beethoven en de Roeske-Amsteloever. Exacte locaties en planning worden beschreven in hoofdstuk 8.

Met ontwikkelaars, private eigenaren en bewoners gaan we in gesprek om (semi) openbare ruimte, openbaar toegankelijke ruimte of het gebouw (dak/gevel) te vergroenen (zie verder paragraaf 4.2 instrumenten). Kennis delen en groene activiteiten Steeds meer organisaties zetten zich in voor het realiseren van groene daken en ook ontwikkelaars nemen zelf initiatieven om hun gebouw te vergroenen. Het actief samenwerken en het delen van kennis is hierin waardevol. We zoeken de samenwerking met partijen met expertise op dit gebied (GreenBusinessClub, RooftopRevolution, Gezonde Stad en andere) en nemen actief deel aan symposia. Daarnaast is ook het zichtbaar maken van de groene activiteiten van belang door het organiseren van evenementen en bijvoorbeeld rondleidingen door het gebied. Eerder is al ervaring opgedaan met het aan de omgeving beschikbaar stellen van groen dat voor bouwactiviteiten moet wijken. Bewoners en bedrijven kunnen bij deze plantjesmarkten gratis groen ophalen voor eigen gebruik. De eerder gehouden plantjesmarkten bij Mahlerplein en de Vijfhoek waren een groot succes. De nadere uitwerking en uitrol van het communicatieplan, de participatietrajecten en de agenda met groene activiteiten, volgt in 2018.

Botanische tuin Zuidas 40

Plan voor een groene Zuidas

4.2 Instrumenten De gemeente maakt plannen voor de openbare ruimte. Daarnaast is er nog een groot aantal uit te geven kavels en private plekken (kantoorgebouwen en woningen) die groen(er) kunnen worden ingericht, wat kan worden gestimuleerd met specifieke instrumenten. De onlangs aangenomen motie inclusief bouwen helpt daar ook bij. Concreet betekent deze motie dat vanaf heden alle nieuwbouw en herbouw (renovatie)projecten natuurinclusief gebouwd moeten worden, om onder andere een bijdrage te leveren aan de klimaatbestendige stad en om de biodiversiteit in te stad te vergroten.

Uitdagen in tenders Naast het meegeven van eisen in tenders o.a. op gebied van groen en duurzaamheid, wordt de markt uitgedaagd en geïnspireerd om meer te doen dan alleen hetgeen wordt geëist in de bouwenvelop. In tenders kan extra worden gescoord op de wijze waarop de markt extra invulling denkt te geven aan groen en duurzaamheid in (de ontwikkeling van) het gebouw. Per tender zal worden bepaald hoe zwaar deze aspecten meewegen. Zo kan de markt zelf innovatieve ideeën ontwikkelen en daarmee bijdragen aan de gestelde ambities voor groen.

Instrumenten • • • •

Bouwenvelop Uitdagen in tenders Vergroenen bestaande bouw en initiatieven van bewoners en bedrijven Herplantfonds Zuidas

Bouwenvelop In Zuidas is een groot deel van de ruimte bestemd voor de ontwikkeling van woningen, kantoren en voorzieningen. De afgelopen jaren zijn al veel kavels uitgegeven, maar er staat er nog een flink aantal op de planning. Middels de bouwenvelop die meegegeven wordt in tenders, krijgen de ambities voor groen in Zuidas een plek in de nog te ontwikkelen gebouwen. Door Zuidas is een standaard bouwenvelop ontwikkeld die geldt als uitgangspunt voor tenders. Hierin zijn eisen opgenomen o.a. ten aanzien van groene daken (intensieve hoogwaardige dakbegroeiing), duurzaamheid (o.a. energieneutraal en BREEAM xcellent), water (minimale waterberging), windhinder, circulair bouwen en de (kwaliteit van) groen op de kavel. Deze laatste eis stelt het aanleveren van een groenplan bij het ontwerp van het gebouw verplicht. Hierin moet zijn uitgewerkt op welke wijze, met welk doel en met welke beplanting groen wordt gerealiseerd en hoe invulling wordt gegeven aan natuurinclusief bouwen. Dit moet aansluiten bij de ambities en maatregelen van dit plan.

Gemeente Amsterdam

The Valley in Ravel, ontwerp van MVRDV

Vergroenen bestaande bouw en initiatieven van bewoners en bedrijven Naast alle nieuwe ontwikkelingen, is er ook bestaande bebouwing in Zuidas. Ook dit kan worden vergroend. Vaak gaat het echter om eigendom van derden en is de invloedsfeer van de gemeente dus beperkt. De gemeente kan geen eisen stellen, het is aan de eigenaren van de gebouwen of ze willen investeren in groen. Dat betekent dat de opgave om te vergroenen (op de kavel) complexer is. Er ligt een taak bij de gemeente om eigenaren van gebouwen te benaderen en te inspireren. Nu is geld vaak een belangrijk obstakel voor eigenaren, maar ook het ontbreken van expertise en het zien van kansen en mogelijkheden. Om kansen en mogelijkheden te creëren wil Zuidas de ideeën en initiatieven die bewoners en bedrijven hebben, zo goed mogelijk ondersteunen. 41

Stadsbrede subsidies Om financiële obstakels (deels) weg te nemen kunnen bewoners en bedrijven een beroep doen op bestaande subsidies die voortvloeien uit de Agenda Groen. Dit zijn de Subsidie Groene daken en Gevels en de Subsidie Groen in de Buurt. De subsidie vanuit Agenda Groen is bedoeld voor de realisatie van een groen dak en/of gevel, waarvoor een maximum subsidiebedrag van €100.000 (dak) en €50.000 (gevel) geldt per subsidieaanvraag. De subsidie Groen in de buurt is bedoeld voor kleinschalige bewonersinitiatieven gericht op het verbeteren van het groen in de buurt of het toevoegen van de hoeveelheid groen in de wijk. Het maximum bedrag per subsidieaanvraag bedraagt €5.000. Uitvoeren ideeën en initiatieven van bewoners en gebruikers (Meer groen? Zelf doen!) Zuidas wil naast de bestaande subsidies, de mogelijkheid bieden om ideeën en initiatieven van bewoners en gebruikers van Zuidas te laten uitvoeren. Het gaat dan om concrete ideeën van bewoners en bedrijven om een gebouw (dak/ gevel) of openbare ruimte groen in te richten. Belangrijke voorwaarde is dat het publiek toegankelijk of zichtbaar is en past binnen de werkwijze van dit plan. De ideeën worden vervolgens versneld opgepakt en (waar mogelijk) uitgevoerd in opdracht van de gemeente. Dit

maakt een lange subsidieprocedure overbodig en speelt snel in op kansen en mogelijkheden. Hiervoor wordt €200.000 gereserveerd, waarbij een maximum bedrag geldt van €10.000 per initiatief. De voorwaarden moeten nog verder worden uitgewerkt.

In 2016 spraken de gemeente Amsterdam, Amsterdam Rainproof en de Green Business Club Zuidas (GBC) de ambitie uit om voor 2020 25.000 m2 groen-blauwe daken in Zuidas te realiseren. Op 1 oktober 2017 zijn Zuidas en GBC samen met Rooftop Revolution een campagne gestart om deze grootschalige vergroening van daken te realiseren. De aanpak is een combinatie van brede communicatie over het unieke karakter van dit initiatief en het 1 op 1 benaderen van ontwikkelaars en eigenaren om hen te inspireren en verder te helpen om groene daken te realiseren. Hierbij wordt onder meer ondersteuning geboden bij de financieringsmogelijkheden (bestaande subsidies zoals hierboven beschreven) en het beantwoorden van technische vragen.

Daktuin Vivaldi 42

Plan voor een groene Zuidas

Amsterdam is een van de groenste steden van Europa en dat houden wij graag zo. In de gemeente gelden daarom regels over het kappen van grote bomen en struiken, en het compenseren hiervan.

Omgevingsvergunning nodig

dit is de voormalige kapvergunning Herplantfonds Zuidas Werkwijze Herplantfonds Het Herplantfonds Zuidas als instrument kan niet De Bomenverordening bevat eisen rondom los gezien worden van dit plan voor een groene de kap, herplant, bescherming, handhaving Zuidas. Er verdwijnt namelijk een flink aantal en compensatie van bomen. Uitgangspunt bomen waarvoor herplant niet altijd mogelijk is. van de Bomenverordening is dat de Voor deze bomen wordt de monetaire waarde huidige omvang van het bomenbestand in gestort in het Herplantfonds Zuidas dat weer Amsterdam niet mag afnemen. Daarom is er kan worden geïnvesteerd in bomen en ander in de Bomenverordening een herplantplicht groen in het gebied, later in de tijd. Door dit opgenomen; elke te kappen boom moet plan en de bijhorende werkwijze wordt nu en in vervangen worden door een gelijkwaardige >31 de komende jaren nog cm fors meer geïnvesteerd in boom (bijvoorbeeld een boom van 35 jaar groen in de openbare ruimte. Deze toename van >20%kan vervangen worden door 4 bomen met bomen, groen en groeiplaatsverbeteringen zullen een stamomtrek van 18-20 cm of door 2 Stammen met meer dan Meer dan 20% Eerste keer knotten Verplaatsen daarmee terug te zien zijn in de stand en balans bomen met een stamomtrek van 21-35 cm). 31 cm omtrek of meer snoeien.

Let op: top van het Zuidas en hierop een Deze herplant dient zoveel mogelijk direct en dan Herplantfonds 10 cm doorsnede nooit snoeien positief effect hebben. Het Herplantfonds Zuidas in hetzelfde gebied plaats te vinden. Indien is daarmee enerzijds een ‘dashboard’ dat de herplant niet direct mogelijk is, dan kan er ook Geen omgevingsvergunning nodig stand de vankap zaken van de opgave voor vergroening voor gekozen worden de te kappen boom wel herplanten of compenseren weergeeft en anderzijds een transparant financieel te compenseren door middel instrument om de ambities te realiseren. Het van het storten van de monetaire waarde Herplantfonds Zuidas zal gebruikt worden om in het Herplantfonds. De middelen in het periodiek te rapporteren richting het bestuur en Herplantfonds kunnen ingezet worden voor de bewoners over de kwalitatieve voortgang van het planten van nieuwe bomen (in hetzelfde de groenambitie en stand van de bomenbalans. gebied maar later in tijd), (ondergrondse) groeiplaats verbeterende maatregelen (zoals bomenzand onder verhardingen en plaatsen <20% van kratsystemen voor nieuwe bomen of voor bestaande bomen), het verplanten van bomen, of de aanleg van andere openbare groenvoorzieningen of natuur. Besmettelijke boomziekten (waarvoor goedkeuring verleend)

Minder dan 20% snoeien. Let op: top nooit snoeien

Veiligheid (noodkap)

Knotten na eerste keer

Gekapte bomen herplanten of compenseren

Zelfde dikte/leeftijd boom op een andere plek*

Meer bomen, dunner van omtrek

Speciale vergunning

Gemeente Amsterdam

Minder bomen, dikker van omtrek

Geldwaarde boom in herplantfonds**

1 jaarvergunning voor het kappen van meerdere bomen bij begraafplaatsen, volkstuinen, woningbouwcorporaties, etc.

t de grootst mogelijke zorg samengesteld. U kunt echter kheid ten aanzien van mogelijke onjuistheden.

in overleg met de vergunningverlener

43

4.3 Maatregelen in openbare ruimte De uitwerking van de concrete maatregelen is opgedeeld naar de deelgebieden in Zuidas. Binnen Zuidas wordt ontworpen en ontwikkeld in deelgebieden. De maatregelen sluiten aan op deze werkwijze. Daarnaast is onlangs door het college van B&W (november 2017) het principebesluit genomen over het gebied ten westen van Zuidas. Dit betekent dat het grootstedelijk gebied Zuidas met dit gebied wordt uitgebreid en dat, de in het principebesluit voorgestelde ontwikkelrichting, de komende periode verder wordt uitgewerkt (Verdi). In deze ontwikkelrichting is het versterken van het groen en water in het gebied ten westen van de Sportas (IJsbaanpad) opgenomen. In dit groenplan zijn de eerste voorgestelde maatregelen opgenomen. In de komende fase wordt onderzocht hoe het groen en water in het gebied ten westen van Zuidas aantrekkelijker en toegankelijker gemaakt kan worden. Tot slot is een aantal maatregelen in dit groenplan Zuidas breed van toepassing of vallen buiten het grootstedelijk gebied Zuidas.

6

Alle maatregelen samen zijn in de ambitiekaart aan het eind van dit hoofdstuk weergeven. De concrete maatregelen in de openbare ruimte zijn onder te verdelen in: • Opgenomen in de ontwerpplannen en/of in uitvoering Dit zijn maatregelen die van zichzelf al binnen dit plan passen of tijdens het opstellen met deze werkwijze zijn ontworpen en soms al de fase van uitvoering zijn ingegaan. Deze maatregelen worden gefinancierd vanuit de grondexploitaties van de deelgebieden.

• Aanpassen van de bestaande situatie Net als voor bestaande bebouwing (zie 4.2 instrumenten), geldt voor een aantal uitgevoerde openbare ruimte plannen dat deze niet binnen de nieuwe werkwijze passen. Op deze plekken is op (korte) termijn een groene (her)inrichting wenselijk. Deze maatregelen zullen met name gefinancierd worden vanuit de extra financiële middelen van dit plan.

Voor de huidige bomenkaart Zuidas zie bijlage 2

44

Plan voor een groene Zuidas

•

Heroverwegen van de huidige plannen Bij heroverweging gaat het om plannen waaraan momenteel ontworpen wordt. Zij voldoen nu nog niet aan de ambities en maatregelen die worden geformuleerd voor nieuwe plekken, maar er is nog tijd en ruimte om deze volgens de nieuwe werkwijze aan te passen. Deels kunnen de omschreven maatregelen worden gefinancierd vanuit de grondexploitaties van de deelgebieden of de extra beschikbare financiële middelen van dit plan.

• Nieuw toe te voegen maatregelen Dit betreffen plannen die al op de agenda voor de toekomst staan (bijvoorbeeld nieuw uit te geven kavels) of nieuwe plannen die voortkomen uit dit plan. Deze maatregelen moeten nog worden ontworpen en uitgevoerd. Deels kunnen de omschreven maatregelen worden gefinancierd vanuit de grondexploitaties van de deelgebieden of de extra beschikbare financiële middelen van dit plan.

Gemeente Amsterdam

•

Nader te verkennen Andere maatregelen moeten nog verder worden verkend en uitgewerkt, voordat daar financiering voor gereserveerd kan worden. In dit plan zijn voor deze maatregelen geen financiële middelen gereserveerd. De komende vijf jaar worden deze maatregelen verder onderzocht. Daarnaast is Zuidas voor een deel van de maatregelen afhankelijk van terrein- en gebouweigenaren. Deze maatregelen zijn namelijk toe te passen op privaat terrein en behoeven nader overleg met deze eigenaren. Voor een aantal maatregelen waarvoor nog geen geld beschikbaar is, maar waarvan de wens is deze op korte termijn te realiseren, worden financiële middelen vanuit dit plan gereserveerd. Deze maatregelen zijn aangemerkt .... 1 en aan het eind van het hoofdstuk verder uitgewerkt. Een overzicht van de te verwachten kosten zijn verder uitgewerkt in hoofdstuk 7 (Financiën).

45

Deelgebieden Fred. Roeskestraat De Fred. Roekestraat heeft een nieuwe groenstructuur met een paar kenmerkende groene plekken die de identiteit van de buurt versterken. De ligging aan de begraafplaats Buitenveldert als oase van rust is daar een belangrijk voorbeeld van. Daarnaast biedt de oever langs het Zuider Amstelkanaal potentie tot verblijfsplek voor jong en oud. Er is een rijkdom aan (monumentale) boomsoorten die bijdragen aan het groene karakter van de buurt en de Fred. Roeskestraat is rainproof ingericht. De gebouwen, waaronder een aantal onderwijsinstellingen (scholen en Gerrit Rietveld academie), staan als paviljoens in het groen.

Parnas Het groene karakter van Parnas bevindt zich met name aan de randen. Aan de noordzijde staan grote, bijzondere bomen. Als aansluiting op de begraafplaats wordt een oeverpark met verblijf-, speel- en sportaanleidingen gerealiseerd. Het park kan aan de noordzijde worden doorgezet tot in de buurt. Verder heeft Parnas een vrij stenig karakter, waarbij het een opgave wordt om een goede overgang en aansluiting te ontwerpen tussen het plein voor de rechtbank en de daken van de snelweg (A10) en het Station Amsterdam Zuid.

Strawinsky De noordzijde van Strawinsky sluit aan op het Berlageplan van Oud-Zuid met de karakteristieke statige Vleugelnoten op de Minervalaan. Strawinsky zelf, vooral de noordzijde, heeft een bos-/boomrijk karakter (met een groot soortenrijkdom, in de luwte, met veel schaduw). De zuidzijde kenmerkt zich meer door stedelijk groen, op het Zuidplein, de nieuwe openbare tuinen van het Atrium en 2Amsterdam. Langs de Strawinskylaan loopt een groene fietsroute die het deelgebied verbindt met Parnas en Beethoven. De nieuwe brede groene watervertragende strook langs de Prinses Irenestraat biedt naast een kleurrijk en groen beeld, een natuurlijke manier van wateropvang (rainproof). De nieuwe Vijfhoek biedt een plek om te zitten en te spelen in het groen. 46

Plan voor een groene Zuidas

Maatregelen Opgenomen in de ontwerpplannen en/of in uitvoering: • Het aanplanten van 128 bomen en de aanleg van 1400m2 aan vaste planten, bij de herinrichting van de openbare ruimte en Fred. Roeskestraat tot groene verbindingsroute Aanpassen van de bestaande situatie: Groene herinrichting Roeske-Amsteloever met voetgangersroute en verblijf aanleidingen 1• Groene herinrichting (verblijf- en speelplek) en openbaar toegankelijk maken (ook buiten schooltijden) voor de 2• buurt van het schoolplein van de Tweede Openluchtschool Nieuwe inrichtingsplannen: • Water van het Zuider Amstelkanaal toegankelijk en beleefbaar maken door middel van waterelement (vlonder/ trappen) Nader te verkennen: • Rooms-Katholieke begraafplaats Buitenveldert toegankelijker maken (brug) • Herplanten van bijzondere boomsoorten op de begraafplaats