Onderzoeksrapport Vindplaatsen verborgen armen.pdf

We hebben met deze gemeenten gezocht naar innovatieve wijzen om burgers in verborgen armoede te bereiken

In diverse workshops hebben we met afgevaardigden van de gemeenten en social designbureau Ink vier nieuwe interventies ontworpen waarmee we van april 2023 tot april 2024 in de praktijk hebben geëxperimenteerd. We hebben deze experimenten, het verloop in de praktijk en de resultaten beschreven in vier interventiebeschrijvingen. • De Marktplaatscampagne in Nijmegen • Zelfstandig ondernemerscampagne in Krimpenerwaard • De Energietoeslag-campagne in Amsterdam • De boekhouding op orde. Een voucher-regling voor ondernemers in Lelystad en Almere

43

Opzet, uitvoering en implementatie van vier experimenten De Marktplaatscampagne in Nijmegen Beschrijving experiment in het kader van het project ‘Vindplaatsen verborgen armoede’

Marktplaatscampagne Nijmegen

Lectoraat Armoede Interventies, Kenniscentrum Maatschappij en Recht, 2024

Wilt u weten hoe dit experiment is verlopen? Download dan hier de interventiebeschrijving

Samen met de gemeente Nijmegen hebben we een experiment ontworpen gericht op eenpersoonshuishoudens en in het bijzonder alleenstaande mannen. In het experiment brachten we de Meedoenregeling (een tegemoetkoming van 150,-) onder de aandacht bedoeld voor mensen met een laag inkomen. We zochten hierbij naar het ontsluiten van een nieuwe vindplaats, en kwamen daarbij uit op Marktplaats. Daarbij hebben we ook geëxperimenteerd met twee verschillende communicatiecampagnes (banners op Marktplaats) om te onderzoeken wat dat oplevert. Doelgroep: Eenpersoonshuishoudens (76,5 procent van alle

verborgen armen in Nijmegen), voornamelijk gericht op mannen __________________________________________ Aanbod: De Meedoen-regeling is een tegemoetkoming van €150 voor mensen met een laag inkomen, die men naar eigen inzicht kan inzetten voor een cursus of activiteit Interventie: Communicatiecampagne met twee boodschappen: • ‘3000 Nijmegenaren gingen je dit jaar al voor: €150,voor leuke activiteiten met de Meedoenregeling!’ • ‘€150,- voor leuke activiteiten in Nijmegen? Dat laat je toch niet liggen?’ Periode: 28 augustus tot 1 december 2023 Vindplaats: Marktplaats Resultaat: De Marktplaatscampagne leidde tot een aanzienlijke hoeveelheid clicks naar de website van de MDR via de advertenties op Marktplaats. De gemeente schat dat de campagne heeft geleid tot 100-150 aanmeldingen van verborgen armen.

44

Zelfstandig ondernemerscampagne in Krimpenerwaard Beschrijving interventie in het kader van het project ‘Vindplaatsen verborgen armoede’

Zelfstandig ondernemerscampagne Krimpenerwaard

Samen met de gemeente Krimpenerwaard hebben we een experiment ontworpen gericht op ondernemers. Uit gesprekken met de gemeente kwam naar voren dat dit vaak ondernemers zijn die werkzaam zijn in de logistieke sector; ondernemers zoals bijvoorbeeld chauffeurs die zich vaak op de openbare weg bevinden. We hebben daarom besloten een communicatiecampagne op te tuigen met een boodschap specifiek voor ondernemers, en we hebben daartoe posters op de openbare weg in Krimpenerwaard opgehangen.

Lectoraat Armoede Interventies, Kenniscentrum Maatschappij en Recht (KMR), 2024

Wilt u weten hoe dit experiment is verlopen? Download dan hier de interventiebeschrijving

Doelgroep: Zelfstandig ondernemers (25,4% van alle verborgen armen in Krimpenerwaard) __________________________________________ Aanbod: Meedoenregeling: vrij te besteden bedrag van €300,Interventie: Communicatiecampagne met twee boodschappen: • ‘Hé ondernemer, in financieel lastige tijden zijn we er ook voor jou.’ • ‘Hé ondernemer, uitdagende tijd?’ Periode: 1 december 2023 tot 15 januari 2024 Vindplaats: • Openbare ruimte (langs de weg) • Social media Resultaat: Uit de resultaten van deze interventie kan worden opgemaakt dat een communicatiecampagne extra interesse kan aanwakkeren om een aanvraag in te dienen. De webpagina ‘Hulp bij zelfstandig ondernemers’ werd in de campagneperiode 8 tot 9 keer zo vaak bekeken als normaal.

45

De energietoeslag-campagne in Amsterdam Beschrijving interventie in het kader van het project ‘Vindplaatsen verborgen armoede’

Energietoeslag–campagne voor ondernemers in Amsterdam

Lectoraat Armoede Interventies, Kenniscentrum Maatschappij en Recht (KMR), 2024

Wilt u weten hoe dit experiment is verlopen? Download dan hier de interventiebeschrijving

In Amsterdam hebben we een interventie ontworpen gericht op ondernemers). Omdat in Amsterdam was gebleken dat het bereik van de energietoeslag erg hoog lag en potentieel nieuwe groepen aanboorde, hebben we deze toeslag gebruikt als ingang om mensen op de stadspas te wijzen. Daarbij hebben we de communicatiecampagne in samenwerking met sleutelfiguren uitgevoerd die de bewoners van enkele wijken waarin ondergebruik van voorzieningen hoog is, goed kenden. De vindplaatsen in dit experiment waren buurthuizen, winkels, en ook online via social media. Doelgroep: Zelfstandig ondernemers (38,6% van alle verborgen armen in Amsterdam) __________________________________________ Aanbod 1: Energietoeslag Interventie: Communicatiecampagne in samenwerking met sleutelfiguren in de buurten De Baarsjes en Oud-West Periode: 1 februari 2024 tot 30 april 2024 Vindplaats: Winkels en buurthuizen __________________________________________ Aanbod 2: Stadspas Interventie: Mailing naar aanvragers energietoeslag met boodschap dat zij mogelijk ook recht hebben op Stadspas Periode: April 2024 Vindplaats: • Social media • Energietoeslag-ontvangersbestand Resultaat: De campagne voor de energietoeslag en de Stadspasmailing aan eerdere energietoeslag-aanvragers kon rekenen op meer interesse dan andere campagne-uitingen en mailingen.

30 ondernemers uit de Baarsjes vroegen in de campagneperiode de energietoeslag aan. Het aanvragersbestand van de energietoeslag bleek inderdaad een vindplaats voor 124 mensen die recht hadden op de Stadspas en die nog niet hadden aangevraagd.

46

Beschrijving experiment in het kader van het project ‘Vindplaatsen verborgen armoede’

Boekhouding op orde: een voucher-regeling voor ondernemers

Lectoraat Armoede Interventies, Kenniscentrum Maatschappij en Recht, 2024

Wilt u weten hoe dit experiment is verlopen? Download dan hier de interventiebeschrijving

De boekhouding op orde: een voucherregeling voor ondernemers in Lelystad en Almere We hebben met de gemeente Almere en Lelystad samen een experiment ontworpen voor ondernemers die aanklopten bij het Zelfstandigen Loket Flevoland. Hoewel dezelfde doelgroep als in Amsterdam en Krimpenerwaard hebben we hier een geheel ander experiment ontworpen. We hebben vanaf het begin het Zelfstandig Loket Flevoland bij het experiment betrokken, aangezien dit een duidelijke vindplaats voor ondernemers is. Uit de workshop bleek dat ondernemers die bij ZLF aankloppen dikwijls geen geld meer hebben om een jaarrekening op te laten maken door een boekhouder. Zonder jaarrekening is er geen toegang tot financiële hulpverlening en het aanvragen van gemeentelijke voorzieningen. We hebben onderzocht wat het oplevert als we die drempel wegnemen. We hebben een groep ondernemers een voucher aangeboden om daarmee de boekhouding op orde te brengen. Vervolgens hebben we gekeken wat dit voor de onderneming en toeleiding naar de gemeente betekent. Doelgroep: Ondernemers (13,1% van alle verborgen armen in Lelystad en 17,4% van alle verborgen armen in Lelystad) __________________________________________ Aanbod: Voucher van 1000,- per achterlopend boekjaar (max.

3000,- per ondernemer) Interventie: Ondernemers ondersteunen bij het wegwerken van achterstallige administratie en toeleiden naar de gemeente Periode: 1 juli 2023 tot 1 maart 2024 Vindplaats: Het Zelfstandigen Loket Flevoland Resultaat: 17 ondernemers hebben de boekhouding op orde kunnen brengen met de voucher. Het verruimen van dit ondersteuningsaanbod (de voucher) heeft vervolgens verdere (financiële) ondersteuning voor hen ontsloten én hen het vertrouwen teruggegeven dat er hulp mogelijk is.

47

Geleerde lessen

48

Wat gaan we morgen anders doen? Inleiding In de afgelopen jaren is het steeds duidelijker geworden dat er burgers zijn met lage inkomens die geen gebruik maken van ondersteuning van het Rijk of van gemeenten hoewel ze daar wel recht op hebben. Een deel van de mensen die moeten rondkomen van een laag inkomen is bekend bij gemeenten. Het gaat hier om mensen met wie gemeenten een uitkeringsrelatie hebben door middel van de participatiewetuitkering. Er zijn echter ook mensen die inkomen hebben uit werk en arm zijn. Deze mensen zijn voor gemeenten vaak verborgen arm. Gemeenten gaven in aanloop naar dit project aan dat zij niet goed weten wie deze mensen zijn, op welke plekken en op welke manieren deze mensen te vinden zijn en hoe gemeenten deze mensen kunnen ondersteunen. In september 2020 zijn we met een groot consortium bestaande uit tien gemeenten, drie kennisinstellingen, twee samenwerkingspartners en een social designbureau gestart met het onderzoeks- en ontwikkelproject Vindplaatsen verborgen armen: naar effectievere wegen om huishoudens met een laag inkomen te ondersteunen. In dit hoofdstuk gaan we in op wat we van het project geleerd hebben. Wat kunnen gemeenten doen om verborgen armen beter te vinden, bereiken en ondersteunen?

49

Probleemanalyse: mismatch

Gemeenten en werkende armen: twee aparte werelden

Uit de bevindingen van het onderzoek komt een beeld naar voren van twee aparte werelden met in de ene wereld gemeenten die hun best doen om een coherent minimabeleid met bijbehorende voorzieningen in te richten en in een andere wereld werkende armen die inkomens ondersteuning goed kunnen gebruiken en hier recht op hebben maar gemeenten niet zien als een plek waar zij voor ondersteuning terecht kunnen. Gemeenten voeren minimabeleid uit en hebben diverse voorzieningen voor inwoners met een laag inkomen (meestal rond de 110 tot 130 procent van het sociaal minimum). Per gemeente verschilt dit aanbod maar het gaat vaak om voorzieningen als kwijtschelding van lokale lasten, aanbod gericht op sociale participatie, tegemoetkoming in schoolkosten van kinderen en toeslagen voor huishoudens die langdurig (3 tot 5 jaar) van een laag inkomen moeten rondkomen (Nibud, 2022). Uit de survey onder werkende armen van het Nibud komt naar voren dat slecht 5 procent van de respondenten gebruik maakt van de voorzieningen die de gemeente aanbiedt, hoewel het op basis van hun inkomen aannemelijk is dat veel meer mensen er voor in aanmerking komen. Het Nibud maakt in haar analyse onderscheid tussen onbewuste en bewuste redenen voor het niet aanvragen van deze voorzieningen.

Onder onbewust scharen we dat werkenden niet weten dat er gemeentelijke minimavoorzieningen zijn of dat zij denken dat deze regelingen er alleen zijn voor mensen met een bijstandsuitkering en zij er daarom geen recht op hebben. Onder bewuste redenen scharen we dat mensen aangeven de regelingen niet aan te vragen omdat ze bang zijn dat ze het moeten terugbetalen, niet hun inkomen kunnen schatten omdat het wisselt en dus niet aan de aanvraagprocedure kunnen voldoen, of eerdere slechte ervaring te hebben met de gemeente. Ook geven ze aan dat het aanbod niet aansluit bij hun behoefte; werkende armen hebben minder behoefte aan specifiek activiteitenaanbod maar zouden liever zelf kiezen waaraan ze geld uitgeven. Beide werelden vinden elkaar niet vanzelf. Wat kunnen gemeenten doen om een brug te slaan tussen deze twee werelden?

50

Sluit in communicatie aan bij de leefwereld van werkende armen Omdat werkende armen niet altijd weten dat ook zij aanspraak kunnen maken op gemeentelijk minimabeleid, is de eerste stap voor gemeenten om dit aan de doelgroep kenbaar te maken. Gemeenten moeten hun communicatie (ook) op hen richten. Het Nibud beveelt in haar studie aan om in de boodschap beter aan te sluiten op de leefwereld van de werkende armen.

Les 1. Communiceer

In onze experimenten hebben we dit ter harte genomen. Drie van de vier experimenten waren communicatiecampagnes. In Nijmegen hebben we een communicatiecampagne gevoerd voor de Meedoenregeling op Marktplaats. In Krimpenerwaard ging het om een campagne met sandwichborden in de fysieke ruimte en in Amsterdam hebben we de energietoeslag extra onder de aandacht gebracht door middel van een social mediacampagne, flyers en affiches in de buurt. De boodschap (slogan) die we gebruikten, sloot aan bij de persona’s die waren opgesteld van de verschillende doelgroepen. Belangrijk hierin was om niet van hulp of armoede te spreken maar een appèl te doen op de zelfredzaamheid van de ondernemer/werkende door de regeling te presenteren als iets wat je niet moet laten liggen. We zien dat zowel de campagne in Krimpenerwaard als in Nijmegen voor veel extra activiteit (respectievelijk bezoek op de gemeentelijke website en clicks) heeft gezorgd en dus de aandacht heeft getrokken. In Amsterdam zien we ook dat de social mediacampagne gericht op ondernemers (veel) meer is bekeken dan andere campagnes die in dezelfde tijd liepen. In Krimpenerwaard heeft het niet geleid tot nieuwe aanvragen van verborgen armen. In Amsterdam kunnen we het effect van ‘onze’ campagne niet vaststellen omdat er ook op andere manieren aandacht is gegeven aan de energietoeslag.

In Nijmegen zagen we wel dat de campagne in aanvragen heeft geresulteerd; naar schatting zijn er 100-150 nieuwe aanmeldingen van verborgen armen geweest.

51

Ga op zoek naar nieuwe, innovatieve vindplaatsen Werkende armen komen bij de gemeente om hun rijbewijs te verlengen of hun paspoort aan te vragen. Veelal omschrijven zij geen andere relatie met de gemeente. Gemeenten moeten dus innovatief zijn in het aanboren van vindplaatsen voor werkende armen omdat zij niet via reguliere gemeentelijke kanalen te vinden zijn.

Les 2. Zoek nieuwe vindplaatsen

Bij de bestaande praktijken zagen we dat het initiatief Als ik later groot ben (gemeente Almere) er in slaagt om mensen die tot dan toe onbekend waren bij de gemeente te vinden. Bij dit initiatief is het belangrijk dat de ingang die gekozen wordt via de dromen van de kinderen is en dat het initiatief geen uitingen van de gemeente heeft. Met dit eerste wordt er rekening mee gehouden dat werkenden zich minder aangesproken voelen door termen als hulp en armoede. Met het laatste wordt rekening gehouden met het feit dat mensen slechte ervaringen kunnen hebben met de gemeente. Ook uit de studie van het Nibud (2022) kwam dit naar voren. Werkende armen gaven aan hierdoor af te zien van het aanvragen van ondersteuning soms bij de gemeente. Een effectieve vindplaats voor ondernemers is het Zelfstandigen Loket Flevoland (ZLF). Dit is een loket dat diensten aanbiedt behorend bij alle fases van een bedrijf; van de start tot aan beëindiging. Dit loket en het aanbod sluiten aan bij de leefwereld van ondernemers. Gemeenten kunnen gebruik maken van dit soort regionale samenwerkingsverbanden om in contact te komen met de doelgroep. In de studie van het Nibud worden in dit verband ook uitzendorganisaties genoemd en de Kamer van Koophandel. In het experiment dat we samen met de gemeente Nijmegen hebben opgezet hebben we Marktplaats gekozen als innovatieve vindplaats.

Uit dit experiment kwam naar voren dat de banners vaak zijn aangeklikt en in die zin veel aandacht hebben opgeleverd. Ook heeft het geleid tot nieuwe aanmeldingen voor de Meedoenregeling vanuit verborgen armen. Ook een campagne in de fysieke ruimte, zoals op rotondes, in Krimpenerwaard heeft meer bezoek opgeleverd op de gemeentelijke website. Het heeft hier echter niet geleid tot meer aanvragen van de doelgroep verborgen armen. Dit komt waarschijnlijk omdat de doelgroep verborgen werkende armen in absolute aantallen klein is.

52

Maak een helder overzicht van de regelingen en maak aanvragen simpel

Les 3. Maak aanvragen simpel

Uit de studie van het Nibud komt naar voren dat respondenten aangeven dat de voorwaarden voor het aanvragen van regelingen niet (altijd) helder zijn en ook dat deze per regeling verschillen. Hierdoor gebeurt het dat werkende armen de afwijzing voor kwijtschelding opvatten als het ook geen recht hebben op andere regelingen terwijl per regeling de inkomensgrens en de vermogensgrens anders liggen. Maak dus als gemeente een duidelijk overzicht met daarbij de voorwaarden van de minimaregelingen. Ook is het voor werkenden, zeker als zij een wisselend inkomen hebben, niet goed mogelijk om hun jaarinkomen in te schatten. Hierdoor leeft er angst bij werkenden om tegemoetkomingen terug te moeten betalen. Als bestaande beloftevolle praktijk zien we dat Geldcheck (gemeente Amersfoort) een laagdrempelig online tool is waarin mensen een aantal vragen over hun huishouden en het inkomen moeten invullen. Vervolgens volgt er een korte simpele toets en krijgen mensen direct inzicht in waar zij recht op hebben. Drie regelingen kunnen op basis hiervan direct worden toegekend. Ook datakoppeling (gemeente Amsterdam) is een belangrijke praktijk om aanvragen niet alleen simpel te maken maar zelfs automatisch en proactief. Op basis van het recht op de ene regeling worden mensen gewezen op (mogelijk) recht op andere regelingen.

Ook wordt het jaarlijks opnieuw aanvragen van regelingen vergemakkelijkt voor inwoners door hen hierover actief te benaderen met voor ingevulde aanvragen waarop mensen alleen hun handtekening hoeven te zetten.

Les 4. Pas aanbod aan aan werkenden

Laat aanbod aansluiten bij behoeften van werkende armen Ook in het aanbod komt de mismatch tussen gemeentelijke regelingen en werkende armen naar voren. Veel van het aanbod is gericht op sociale participatie waarvan werkenden, met name de zzp’ers, aangeven dat zij hierop niet per se zitten te wachten, vanwege te weinig tijd. Ze geven aan dat zij liever middelen willen om vrij te besteden of specifiek aanbod willen ter ondersteuning van hun onderneming zoals coaching.

53

Om deze reden hebben we in de experimenten in Nijmegen en Krimpenerwaard de Meedoenregeling onder de aandacht gebracht, die beide gemeenten hebben. Hoewel deze regeling is gericht op het afnemen van een activiteit of dienst, is de keuze breed en is het bedrag vrij te besteden. Binnen het experiment van het Zelfstandigen Loket Flevoland hebben we gelegenheid gehad om te experimenteren met nieuw aanbod. De observatie van het ZLF is dat veel ondernemers die in financieel zwaar weer zitten geen geld hebben om de boekhouder te betalen, waardoor zij geen overzicht hebben op hun financiën en geen jaarrekening kunnen overleggen. Zonder een opgemaakte jaarrekening stopt de toegang tot elke (financiële) ondersteuning. Binnen het project is aan 17 ondernemers een voucher aangeboden om de boekhouding op orde te krijgen. Uit de uitkomsten van dit experiment komt naar voren dat deze voucher zowel persoonlijk als bedrijfsmatig veel heeft betekend voor de ondernemers en heeft gediend als middel om ondersteuning te ontsluiten.

Maak relatie duurzaam!

Les 5. Maak relatie duurzaam

54

Als aan bovenstaande lessen gehoor is gegeven en als dit geresulteerd heeft in het bereiken van nieuwe onbekende groepen verborgen armen dan moet de gemeente er alles aan doen om deze relatie duurzaam te maken. Tijdens ons project zagen we dat gemeenten zich hier soms wel bewust van waren maar dat het niet resulteerde in structurele actie. Tijdens het denken over dit project zei een beleidsadviseur al dat elke nieuwe regeling kan dienen als vindplaats voor verborgen armen, “omdat elke nieuwe regeling nieuwe tot dan toe voor ons onbekende mensen aanboort”. In coronatijd heeft de TOZO regeling de gemeenten in contact gebracht met nieuwe doelgroepen armen. Een gemiste kans is het daarom dat de ervaring met de TOZO er niet toe heeft geleid dat gemeenten hierop geanticipeerd hebben bij de aanvraagprocedure van de energietoeslag. In het experiment in Amsterdam is dit wel gebeurd en heeft het aanvragersbestand van de energietoeslag 124 aanvragen voor de stadspas opgeleverd. Eén manier om de relatie duurzaam te maken is door mensen die zich melden voor één regeling te vragen of hun contactgegevens gebruikt mogen worden om hen proactief te benaderen met andere en toekomstige regelingen. Een andere manier om de relatie met inwoners duurzaam te maken is om door middel van datakoppeling ondergebruik van minimaregelingen tegen te gaan zoals de gemeente Amsterdam doet.

Consortium Verborgen Armoede

Gemeenten:

Referenties • Gaalen, van, C., Delhaas, J., & van Horssen, C (2022). Verborgen armoede op de werkvloer. Nibud. • Huijzer, A., Michon, L., Rijswijk, M., & Bosveld, W. (2015). Bekendheid en bereik minimaregelingen. Amsterdam. • Nibud. (2019). Geldzaken in de praktijk, 2018-2019. • SAM&. (2020). Altijd op een richeltje lopen. Verslag onderzoek werkende ouders onder de armoedegrens. • Tempelman, C., Houkes, A., Prins, J. (2011). Niet-gebruik inkomensondersteunende maatregelen.

Samenwerkingspartners:

Kennispartners:

55