Onderzoeksrapport relationele en seksuele vorming op school.pdf

Daarbij gaat het niet alleen over naaktfoto’s, maar bijvoorbeeld ook ‘als een meisje een foto stuurt zonder hoofddoek’ die vervolgens onderling wordt doorgestuurd. Hoe ga je hiermee om? En waar ligt de grens?  Consequenties en/ of strafbaarheid van bepaalde handelingen en gedrag in relatie tot seks. Voorbeelden hiervan zijn grensoverschrijdend gedrag (waar ligt de grens tussen wat wel en niet oké is en wanneer is iets strafbaar) of het in bezit hebben van bepaalde foto's, zoals die in bovenstaande voorbeeld.  Grenzen aangeven. Vooral meisjes benoemen dit maar ook voor jongens is dit belangrijk. Een aantal leerlingen uit Amsterdam Zuidoost die wel les hebben gekregen over dit onderwerp geeft aan dat heel fijn te vinden en echt iets nieuws te hebben geleerd tijdens een praktisch ingestoken workshop over dit onderwerp.  De eerste keer. Met name meisjes geven aan nieuwsgierig te zijn naar en behoefte te hebben aan informatie over de eerste keer. Dit gaat met name over de gevoelens en gedachten die hierbij komen kijken; angst, vertrouwen, spanning, pijn, plezier en

13-02-2023 | GGD Amsterdam

31/66

RadarAdvies | bedreven in beter samenleven

verwachtingen. Leerlingen geven aan dat hier in het huidige lesaanbod zelden expliciete aandacht aan wordt besteed. Het huidige #MeToo- klimaat geeft onrust bij sommige jongens. Zij geven aan dat meisjes in hun optiek veel macht hebben. Ze kunnen “ja” zeggen, maar als ze achteraf toch spijt Leerling hebben van iets dat ze hebben gedaan kunnen ze alsnog zeggen dat ze gedwongen zijn en aangifte doen. Dit roept bij sommige jongens angst en onzekerheid op. Ook een aantal meisje bespraken dat verantwoordelijkheid nu vooral bij hen gelegd wordt, maar jongens dit ook moeten leren nemen door beter te luisteren. Vaker gesprekken voeren in de klas over dit thema en het bespreekbaar maken van hoe machtsverhoudingen werken zijn daarom van toegevoegde waarde voor leerlingen. “Als ze twijfelt of niet duidelijk ja zegt doe ik het gewoon niet. Uit mijn eigen veiligheid.”

Praten over RSV-thema’s is bij veel leerlingen taboe Lessen zouden volgens leerlingen meer rekening moeten houden met verschillende culturele achtergronden, waar het regelmatig taboe is om openlijk over deze onderwerpen te praten. Zowel thuis, waarvan sommigen zeggen dat dat onvoorstelbaar is, als onderling. Leerlingen worstelen met het dilemma dat ze wel veel vragen hebben, maar dat ‘’het niet respectvol is om die te stellen” aan oudere familieleden/ouders/verzorgers. Dit geldt vooral voor de jongens die we spraken. Sommigen bespreken het dan met broers of zussen. Meisjes praten wel over relaties of als ze bijvoorbeeld iemand leuk vinden. Ook krijgen zij eerder waarschuwingen als het gaat over seks, zoals dat je moet oppassen voor een zwangerschap. Daarnaast geven leerlingen aan dat de voorbeelden in lessen die worden gebruikt niet altijd herkenbaar zijn voor henzelf. Dit gaat bijvoorbeeld om de visuele voorbeelden die worden gebruikt (“alleen maar witte mensen”), maar ook dat het taalgebruik als te expliciet wordt ervaren. Tegelijkertijd zijn er ook leerlingen die het ‘’gewoon normaal’’ vinden om seksuele voorlichting op school te krijgen en enthousiast zijn over workshops die ze hebben gekregen.

“Het is schaamtevol, je ouders hebben je opgevoed, de mijne zijn moslim, dat is respect dat je weggooit als je daarover praat.” Leerling

“’Ik praat met mijn gezin alleen over relaties. Ik zou niet praten met mijn ouders seks ofzo. Als seks opkomt in een serie en we kijken samen, dan ga ik gewoon weg “ Leerling

13-02-2023 | GGD Amsterdam

“Mijn ouders zijn streng dus ze zouden sowieso boos worden als ik hier thuis over praat. Als het kon zou ik het misschien wel doen”. “ Leerling

32/66

RadarAdvies | bedreven in beter samenleven

Jongens en meisjes apart? Sommige jongens geven aan dat het “echt raar” is als RSV- gerelateerde lessen samen met meisjes gegeven worden. Er worden dan minder vragen gesteld, omdat leerlingen niet altijd de ruimte voelen om alle vragen te kunnen stellen. Volgens verschillende jongens leveren meisjes dan commentaar op de vragen die gesteld worden, of wordt er bijvoorbeeld geroddeld. “Ik stel geen vragen als er meisjes bij zijn, want dan gaan ze het tegen je vriendin vertellen als je iets vraagt" Leerling

‘’Meisjes gaan hysterisch doen alsof ze nog nooit iets hebben gehoord en gezien, dus liever zonder". Leerling

Enkelen vinden het juist grappig om de reactie van anderen te zien, in dit geval meisjes, op het moment dat er iets expliciets wordt besproken. Een aantal jongens geeft aan dat ze worstelen met bodyshaming, twijfel over hoe zich te verhouden tot meisjes en onderlinge omgangsvormen. Een jongen vertelt bijvoorbeeld dat hij geen behoefte heeft aan gemengde lessen, omdat “ze ons dan vies noemen, en ons vragen waarom we bepaalde dingen wel weten”. Een ander vertelt dat “meisjes ons dan gaan bodyshamen dat we een kleine hebben”. Andersom in de gesprekken met meisjes vertellen ze dat ze sommige vragen niet durven te stellen met jongens erbij. Ook zijn er onderwerpen, zoals ongesteldheid, die volgens hen ‘’Die jongens die door jongens lacherig benaderd worden. lachen, stel je zegt Deze leerlingen laten zien dat zij zich bewust zijn van ‘ongesteld’ dan gaan ze gendernormen en welke impact die hebben op henzelf. Wat allemaal lachen.’’ vooral blijkt uit deze gesprekken is dat leerlingen zich Leerling regelmatig niet veilig genoeg voelen in de klas om hun eigen vragen, ideeën of meningen te bespreken in lessen over relaties en seks.

4.2.2.

Behoefte vanuit schoolperspectief

Een van de belangrijkste behoeften die scholen noemen is de behoefte aan aanbod dat aansluit op diversiteit van leerlingen in de stad Amsterdam. Scholen in de stad hebben een unieke populatie van leerlingen die sterk verschillen qua culturele, religieuze en sociaaleconomische achtergrond. Daarnaast spelen verschillen in onderwijsniveau en taalniveau ook een rol. Het is een uitdaging voor scholen om hierop in te spelen en hun aanbod dusdanig passend te maken zodat het voldoende aansluit op deze verschillen. Scholen specificeren deze behoefte als volgt: 

Aansluiting op culturele en/of religieuze achtergrond. Scholen binnen het aanbieden van hun RSV- lesprogramma als daarbuiten geconfronteerd met culturele en/ of religieuze diversiteit onder leerlingen. In sommige gevallen is dit bepalend voor hoe leerlingen reageren op de lesstof. Zo is een groot gedeelte van de leerlingen vanuit

13-02-2023 | GGD Amsterdam

33/66

RadarAdvies | bedreven in beter samenleven





hun thuissituatie niet gewend om over seks te praten en zijn zij zeer terughoudend en gesloten wanneer dit in de klas opeens moet. Daarbij benoemen docenten dat leerlingen zich soms oncomfortabel voelen bij het zien van expliciet beeldmateriaal, of dat leerlingen wel eens weigeren om mee te doen aan een workshop, bijvoorbeeld om religieuze redenen. Hierin trekken zij de conclusie dat het huidige aanbod sensitiever zou mogen zijn en meer rekening zou kunnen houden met het ‘vertrekpunt’ van hun leerlingen. Dit gaat naast sensitiviteit ook over representatie: docenten en zorgcoördinatoren merken op dat veel beeldmateriaal dat wordt gebruikt vanuit workshops of lesmethodes erg wit is en zelden een afspiegeling is van hun leerlingpopulatie. Aansluiting op verschillende onderwijsniveaus. Met name scholen die veel verschillende onderwijsniveaus aanbieden vinden het soms lastig om hun RSVcurriculum vorm te geven op een manier die passend is per doelgroep. Zo benoemen scholen dat niet al het aanbod passend is voor praktijkonderwijs, vmbo-basis en vmbokader, bijvoorbeeld qua lesmateriaal of oefeningen. Dit punt hangt ook samen met de aansluiting op taalniveau, een punt dat hieronder apart wordt benoemd. Daarnaast geven meerdere scholen aan dat ze soms moeite hebben om aanbod te vinden dat goed aansluit op bovenbouw HAVO/ VWO, een doelgroep die meer uitdaging en verdieping kan gebruiken.

Het zou scholen helpen als aanbieders de duiding voor aanbod explicieter maken op onderwijsniveau en niet alleen linken aan onderbouw of bovenbouw of leeftijd. Aansluiting op taalniveau. Scholen die een Internationale Schakelklas hebben leerlingen die relatief kort in Nederland zijn of veel leerlingen met een taalachterstand hebben merken dat het taalniveau van lesmateriaal of bijvoorbeeld workshops en voorstellingen soms nog te hoog ligt voor hun doelgroep. Deze leerlingen hebben moeite om bepaalde concepten en boodschappen mee te krijgen en kunnen hun ideeen en gedachten niet altijd voldoende uiten. Een klein aantal scholen geeft aan behoefte te hebben aan aanbod in het Engels.

“De internationale schakelklas blijft een mooi voorbeeld van hoe verschillend leerlingen zijn. Zuid-Amerikaanse leerlingen uit Brazilië of Colombia bijvoorbeeld weten heel veel en het thema seks is niet vreemd. Dat staat haaks op leerlingen uit het Midden- Oosten waarbij vaak veel taboe en schaamte heerst op dit onderwerp. Daarnaast hebben we ook veel Oekraïners; die zien we wel als ‘Europees’, maar het onderwerp seks is lang niet makkelijk aan te kaarten en jongeren zijn soms best conservatief. Of Eritreeërs, die zijn heel gelovig, maar op andere vlakken weer relatief vrijzinnig. Zie zo’n klas maar eens seksuele voorlichting te geven als docent (…) Die verschillen zie je uiteindelijk in alle klassen en leerjaren terug, niet alleen bij de ISK. Dat blijft moeilijk en soms clashen leerlingen onderling heel hard, maar we proberen altijd het gesprek op gang te brengen.’’ Docent

13-02-2023 | GGD Amsterdam

34/66

RadarAdvies | bedreven in beter samenleven

Scholen merken dat het maken van de koppeling tussen biologische en sociale “In de biologieboeken in nog steeds de insteek: aspecten van seks en relaties een uitdaging een man en vrouw hebben seks. Ik leg dan ook is. In de eerste leerjaren van het voortgezet meteen uit dat dat ook op andere manieren kan. onderwijs ligt de nadruk veelal op het Het gaat niet alleen over voortplanting, maar ook over genot. Ik wil die link juist vroeg leggen biologische aspect en is er een standaard omdat ik het zelf belangrijk vind.” curriculum van onderwerpen die op Docent leerlingen worden overbracht, bijvoorbeeld de anatomie van geslachtsdelen, zwangerschappen of soa’s. Maar wanneer leerlingen ouder worden en naar de bovenbouw gaan vindt er een verschuiving plaats waarbij de nadruk op de sociaal- emotionele kant van relaties en seks komt te liggen. Onderwerpen zoals grenzen, vertrouwen, liefde en genot zijn subjectief en persoonlijk van aard, waardoor het voor docenten lastiger kan zijn om het gesprek hierover te voeren. Lesprogramma’s van externe aanbieders zoals de GGD, Qpido of SexMatters bieden hierin een ondersteuning, maar de daadwerkelijke koppeling tussen alles wat leerlingen in hun schoolperiode leren kan volgens docenten steviger worden gemaakt.

De behoefte die hierin wordt genoemd door scholen is meer kennis over sommige onderwerpen en handvatten om het gesprek hierover beter te kunnen voeren tijdens en tussen de lessen door. Hierbij benoemen zij concreet:    

Grenzen en consent; hoe maak je je eigen grenzen kenbaar en hoe kun je een andere het beste vragen wat diegene wel of niet wil? Randvoorwaarden en omgangsvormen; hoe verhouden respect, vertrouwen en veiligheid zich tot seks en relaties? Plezier & genot: hoe kom je erachter wat je zelf prettig vindt en hoe kun je dit het beste communiceren met een ander? Porno; hoe verhoudt porno zich tot de realiteit van seks en relaties? Wat zijn de risico’s die hieraan gekoppeld kunnen worden?

Met betrekking tot het geven van invulling aan hun RSV- lesprogramma benoemt een “Als ik echt eerlijk ben is het op school toch een meerderheid van de VO- scholen een behoefte beetje rommelig en niet heel professioneel. Een aan meer structuur in hun aanbod. Scholen stukje in de lessen, een stukje van de mentor, een les hier en daar. Dat is nogal eens hebben een behoefte aan een leerlijn, waarbij verwarrend voor onze leerlingen, bij wie dingen relationele en seksuele vorming een duidelijk echt vaak en praktisch moeten terugkomen om onderdeel is van het curriculum en verbonden is te beklijven.” aan de inhoud van andere schoolvakken. Veel Docent scholen constateren dat hun programma versnipperd is en dat hierdoor het risico ontstaat dat leerlingen informatie onvoldoende opslaan. Een factor die hieraan bijdraagt is de hoeveelheid aanbod in de stad en die keuzes die hierin kunnen worden gemaakt. Wat is passend voor welke type leerling en welk leerjaar? Hier wordt nu veelal ad hoc op ingespeeld

13-02-2023 | GGD Amsterdam

35/66

RadarAdvies | bedreven in beter samenleven

door bijvoorbeeld een workshop in te zetten, maar is daarmee niet gelijk ingebed in de bredere context van het onderwijs. Scholen geven aan dat meer handvatten hiervoor helpend zouden kunnen zijn om dit in te richten. Van de geïnterviewde VO- scholen in Amsterdam geven zes van de tien scholen aan gebruik te maken van het programma Lang Leve de Liefde. Voor deze scholen is dit het basisprogramma dat ze jaarlijks aan hun leerlingen aanbieden. Zij geven echter wel feedback op zowel de inhoud als de presentatie van LLdL: 





Het imago van het LLdL materiaal is enigszins stoffig en verouderd; men merkt op dat het gedateerd is (2015) en dat de inhoud baat zou hebben bij een frisse, nieuwe presentatie. Daarnaast zijn er anno 2023 veel ontwikkelingen op het gebied van social media, die hierin nu onvoldoende terugkomen. Net zoals in het basisonderwijs merken scholen op dat de diversiteit in representatie binnen het lesmateriaal beperkt is. Zij zien hierin geen afspiegeling van hun leerlingenpopulatie waardoor het voor leerlingen moeilijker is om hierin herkenning te vinden. Op inhoudelijk niveau zijn scholen tevreden over LLdL als basis, maar kiezen zij er steeds vaker voor om dit aan te vullen met aanbod van particuliere aanbieders om te verdiepen op bepaalde thema’s. Zo noemen scholen seksueel geweld, grooming, seks in relatie tot mediawijsheid en seksuele- en genderdiversiteit als thema’s die zij onvoldoende belicht vinden in het LLdL- lesprogramma.

Net als in het basisonderwijs benoemen VOscholen een behoefte aan kennis en scholing onder docenten op het gebied van RSV. Ook ‘’[Onze laatste training] is alweer drie jaar hier merken zij op dat de mate waarin een geleden, terwijl er nieuwe docenten zijn docent zich comfortabel voelt bij het bijgekomen. Eigenlijk is dat te lang (…) Het voelt nu alsof we passief reageren, als een aanbieder bespreken van seks en relaties van invloed is ergens mee komt of we horen ergens over, dan op de kwaliteit van lessen. Dit valt en staat gaan we ermee aan de slag, maar niet per se enerzijds met de persoonlijk achtergrond van vanuit intentie of visie of zoiets.’’ een docent, maar ook met de scholing die ze Zorgcoördinator hebben gehad. Scholen merken op dat door de coronaperiode de aandacht voor docenttrainingen is verslapt en slechts incidenteel plaatsvindt. Op VO- scholen reikt de behoefte aan kennis en scholing bovendien ook verder dan in het primair onderwijs. Zo benoemen geïnterviewde scholen dat de behoefte aan informatie niet alleen leeft onder docenten, maar ook onder zorgcoördinatoren en de schoolleiding. Hierbij gaat het niet alleen over kennis, maar ook over handelingsbekwaamheid, met name op de onderstaande thema’s:  Enkele scholen hebben moeite met het vinden van de juiste taal, bejegening en praktische zaken omtrent transgenderleerlingen.

Men is vaak zoekende in de juiste omgangsvorm richting de leerling, maar ook ouders en omliggen praktische zaken.  Scholen hebben behoefte aan handvatten om grensoverschrijdend gedrag tussen leerlingen bespreekbaar te maken, zowel op school als buiten school. Dit gaat bijvoorbeeld

13-02-2023 | GGD Amsterdam

36/66

RadarAdvies | bedreven in beter samenleven

om gesprekstechnieken in de klas maar ook over hoe de school kiest om te handelen wanneer er incidenten gebeuren of verhalen de ronde doen. 4.3. MBO Respondenten vanuit het MBO zijn over het algemeen tevreden met het aanbod dat op school wordt ingezet. Bijna de helft van de respondenten van het MBO vindt dat de lesprogramma’s kunnen worden verbeterd zodat ze nog beter aansluiten op de thema’s die onder leerlingen spelen. Wat ze missen gaat vooral over (1) aanbod op maat zodat het beter aansluit bij de verschillende doelgroepen op school (“van conservatief tot grenzeloze vrijheid”) en (2) aanbod dat up-to-date is qua thema’s en actualiteiten (seks & social media, grensoverschrijdend gedrag, enzovoort). De aansluiting op de kennis en behoeften van leerlingen is een vraagstuk: een aantal respondenten vragen zich af hoeveel leerlingen weten van het ‘technische verhaal’ vanwege tienerzwangerschappen; of dat veel leerlingen nog geen ervaring hebben met relaties. Uit één van de interviews blijkt dat waar dit vroeger via maatschappelijk werk geregeld werd, dat nu ontbreekt. “Ik vind het belangrijk om, naast het technische verhaal en alle “waarschuwingen”, ook de genotskant van seks te behandelen. Dat doet Sexmatters bijvoorbeeld heel goed.” Docent

“Het is wel belangrijk dat [de gastdocent] een leeftijdsgenoot (of niet veel ouder) is en dan het liefst van allochtone afkomst voor onze doelgroep. Het is belangrijk rekening te houden met het niveau en samenstelling van de klas.” Docent

Een ander aandachtspunt is de aandacht voor diversiteit in seksuele voorkeur en genderidentiteit. Vier van twaalf respondenten vinden dat de lesprogramma’s van mboscholen onvoldoende aandacht schenken aan seksuele diversiteit en acceptatie rondom LHBTIQ+. “In het werk wat deze leerlingen straks gaan doen, krijgen ze met alles en iedereen te maken. Een flink deel van de leerlingen heeft een islamitische achtergrond. Als het gaat om bijvoorbeeld homoseksualiteit dan hoeven ze dat niet te accepteren (gaat tegen hun geloof in), maar we leren ze respect te hebben voor alle mensen.” Docent

13-02-2023 | GGD Amsterdam

37/66

RadarAdvies | bedreven in beter samenleven

5. Conclusies 5.1 Primair onderwijs Onderwijsfilosofie en leerlingpopulatie bepalen voornamelijk het type lesaanbod Basisscholen vinden het belangrijk dat hun lesaanbod op het gebied van RSV aansluit bij de onderwijsfilosofie, cultuur en visie van de school. Scholen passen daarnaast de inzet van RSV aan afhankelijk van de doelgroep van de school en de behoeften die zij onder leerlingen waarnemen. Veel scholen worstelen het geven van expliciete aandacht aan RSV-thema’s Dat geldt voornamelijk voor scholen met veel doelgroepleerlingen. Daar voelen veel leerlingen zich niet prettig wanneer er expliciet over seks en seksualiteit wordt gesproken of beeldmateriaal wordt getoond. Daarnaast kan het ook lastig zijn voor leerlingen om op school een boodschap omtrent RSV te horen die haaks staat op hetgeen ze thuis te horen krijgen, met een loyaliteitsconflict als mogelijk gevolg. Daarnaast speelt op deze scholen tijdsdruk een rol. Op deze scholen ligt de focus op vaardigheden die hard nodig zijn om eventuele achterstanden onder leerlingen in te halen. Dit kan ervoor zorgen dat RSV minder aandacht krijgt dan scholen zouden willen.

Scholen verwerken acceptatie voor de medemens in brede zin in het curriculum Voortkomend uit bovenstaande conclusie kiest een aantal scholen ervoor om vooral aandacht te besteden aan acceptie in de breedste zin van het woord, en dit terug te laten komen in het gehele curriculum. In het bijzonder geven ze er in het RSV- aanbod/leerlijn nog iets meer aandacht aan. Het expliciet aandacht besteden aan RSV en LHBTIQ+ is voor deze scholen dus nog moeizaam. PO scholen geven de voorkeur aan het geven van RSV door eigen leerkrachten De meerderheid van de basisscholen laat hun eigen leerkrachten deze lessen aanbieden, voornamelijk vanwege de vertrouwensband die er reeds met de leerlingen is. Niet alle leerkrachten zijn comfortabel met het bespreken van RSV-thema’s Niet alle leerkrachten vinden het makkelijk om vanuit hun eigen ervaring en positie over seksualiteit te spreken. Dit heeft bijvoorbeeld te maken met eigen ongemak over het onderwerp, of het niet beschikken over de juiste handvatten om de gesprekken aan te gaan. Scholen geven daarbij aan dat er op de PABO weinig aandacht wordt besteed aan RSV, waardoor scholing op dit thema volledig dient te worden verzorgd door de scholen zelf.

Ouders zijn regelmatig kritisch over RVS op school In veel gevallen hangt dit samen met hun religieuze of culturele achtergrond, waardoor scholen met veel doelgroepleerlingen hier vooral tegenaan lopen. Binnen het PO is het goed meenemen van ouders daarom minstens zo belangrijk als het lesmateriaal of de activiteit zelf.

13-02-2023 | GGD Amsterdam

38/66

RadarAdvies | bedreven in beter samenleven

5.2 Voortgezet onderwijs Het RSV- lesprogramma van scholen bestaat in de meeste gevallen uit een basis in biologieles, aangevuld met Lang Leve de Liefde. In toevoeging hierop kiezen veel scholen ervoor om daarnaast ook losse workshops of gastlessen aan te bieden van andere aanbieders, bijvoorbeeld het COC, Qpido of Sexmatters. Hierbij werken scholen vooral samen met aanbieders die zij langer kennen of waarmee ze per toeval in contact komen. De afwisseling van de inzet van eigen docenten en gastdocenten- of trainers wordt door scholen als prettig ervaren. Op deze manier is er ruimte om binnen de vertrouwensrelatie tussen leerling en docent uit te wisselen over RSV- thema’s, met daarnaast de ‘frisse’ input en expertise van een externe partij. Leerlingen geven vaker de voorkeur aan een gastdocent. Zij geven aan dat ze ondanks de aandacht die er op school al besteed wordt aan RSV nog steeds vragen hebben over sommige thema’s. Om deze vragen bespreekbaar maken leerlingen kenbaar liever een gastdocent voor de klas te zien die zij niet persoonlijk kennen. Ze durven dan meer vragen te stellen over onderwerpen waar ze echt mee zitten en hun mening over bepaalde zaken beter uiten. Het openlijk bespreken van RSV- thema’s op school ligt voor veel leerlingen gevoelig of is zelfs taboe.

RSV-lessen zouden volgens veel leerlingen meer rekening moeten houden met verschillende culturele achtergronden en religies, zodat alle leerlingen zich comfortabel voelen wanneer dit wordt besproken in de klas. Niet iedereen heeft dezelfde voorkennis vanuit huis of is gewend om het gesprek hierover te voeren. Geïnterviewde scholen erkennen het belang van RSV in relatie tot LHBTIQ+ acceptatie. Tegelijkertijd merken scholen dat er nog veel ruimte is voor verbetering en dat er onder leerlingen nog regelmatig sprake is van een gebrek aan acceptatie, het bestaan van taboes of gebrekkige kennis over deze onderwerpen. Daarbij is een bevinding dat bepaalde uitingen van LHBTIQ+- acceptatie op scholen, zoals Paarse Vrijdag, kunnen leiden tot meer controverse. Scholen hebben behoefte aan meer structuur in hun RSV- lesprogramma. Scholen geven aan een expliciete behoefte te hebben aan een leerlijn, waarbij relationele en seksuele vorming een duidelijk onderdeel is van het curriculum per leerjaar, passend is voor de leeftijd en het kennisniveau van leerlingen en verbonden is aan de inhoud van andere schoolvakken. Er is een sterke behoefte aan aanbod op maat. Het merendeel van het huidige aanbod houdt te weinig rekening met de diversiteit onder de leerlingenpopulatie op Amsterdamse scholen.

Er bestaan grote verschillen in de mate van voorkennis van leerlingen en de mate waarin zij thuis over deze onderwerpen kunnen praten. Deze verschillen, gecombineerd met factoren zoals leeftijd en specifieke problematiek die (lokaal) onder leerlingen speelt, leidt tot een behoefte bij scholen om zelf flexibel te kunnen inspelen op de behoefte van hun leerlingen door de inzet van aanbod op maat.

13-02-2023 | GGD Amsterdam

39/66

RadarAdvies | bedreven in beter samenleven

De meerderheid van de scholen vindt dat de lesprogramma’s nog beter zouden kunnen aansluiten op thema’s die onder jongeren spelen. Wat ontbreekt is het volgende: (1) aanbod gericht op consent, omgangsvormen, social media, seksueel plezier en porno (2) aanbod met meer variatie aan (bijvoorbeeld religieuze of culturele) perspectieven, (3) aanbod met variatie in vorm en interactiviteit (workshops, theatervoorstellingen, uitjes et cetera). Onderwerpen die jongeren meer zouden willen terugzien in de RSV- lesprogramma’s op school zijn onder andere: (1) social media, sexting en exposing (2) consequenties en/of strafbaarheid van acties en gedrag (3) het aangeven van grenzen 4) sociaal- emotionele aspecten van seks en relaties. Er is behoefte aan kennis en scholing onder docenten op het gebied van RSV. Door de coronaperiode is de aandacht voor docenttrainingen verslapt. De behoefte aan informatie leeft niet alleen onder docenten, maar ook onder zorgcoördinatoren en de schoolleiding. Hierbij gaat het niet alleen om over te dragen kennis, maar ook over handelingsbekwaamheid Het lesmateriaal van Lang Leve de Liefde behoeft een update. Scholen vinden het lesmateriaal van Lang Leve de Liefde gedateerd op inhoud. Daarbij is het lesmateriaal beperkt qua toegankelijkheid, representatie en diversiteit.

5.3 Middelbaar Beroeps Onderwijs In de context van de beperkte deelname van respondenten uit het MBO, met name docenten en zorgcoördinatoren, in combinatie met grootte van leerling populaties zijn er geen representatieve conclusies te maken. Uit onze steekproef blijkt dat RSV meestal ondergebracht bij burgerschap. Voor de lessen wordt vaak gebruik gemaakt van een gastdocent. Lang Leve de Liefde voor het MBO is het meest gebruikte lesaanbod op MBO-scholen. Daarnaast ook voorlichtingen van het COC Amsterdam en verschillende workshops van Sexmatters. De lesprogramma’s kunnen worden verbeterd op meerdere gebieden. Het gaat dan vooral om het beter aansluiten op de thema’s die onder leerlingen spelen, meer aandacht voor acceptatie van LHBTIQ+, meer aanbod op maat zodat het aansluit bij de verschillende doelgroepen en het up-to-date houden van het lesaanbod.

13-02-2023 | GGD Amsterdam

40/66

RadarAdvies | bedreven in beter samenleven

6. Aanbevelingen 6.1. Primair onderwijs Voorzie scholen van handvatten om de dialoog aan te gaan met leerlingen Er is een sterke behoefte aan bijscholing voor leerkrachten, aangezien zij zich niet altijd voldoende kundig en/ of comfortabel genoeg voelen om het gesprek aan te gaan met leerlingen ook als zij vragen hebben. Scholen geven hierbij in het bijzonder aan te baat te hebben bij materialen voor leerkrachten om hen hierin te ondersteunen. Men kan hierbij bijvoorbeeld denken aan informatiesheets per onderwerp, gesprekskaarten of losse oefeningen per thema. Vergroot de aandacht voor RSV op de PABO RSV moet worden ingebed in het curriculum van de lerarenopleiding. Het is belangrijk om hier vanaf het begin aandacht aan te besteden aan de hand van een duidelijke leerlijn, om zo de kennis en de mate van comfort rondom deze thema’s te vergroten. Hierdoor kunnen beginnende leerkrachten meteen aan de slag met deze onderwerpen op het moment dat zij het werkveld betreden. Aanbod moet rekening houden met tijdsdruk in het onderwijs Het aanbod moet rekening houden met de tijdsdruk waar leerkrachten regelmatig onder gebukt gaan. Het aanbod moet daarom flexibel toepasbaar zijn, zonder dat het aanbod een ondergeschoven kindje wordt in de dagelijkse bezigheden.

Een oplossing hiervoor kan zijn dat er ook in andere vakken aandacht wordt besteed aan het thema, maar dan vanuit een andere insteek. Handvatten vormgeven om de dialoog aan te gaan met ouders Vanwege de kritische houding van sommige ouders is het belangrijk om het contact met ouders goed vorm te geven. Er lijkt nu weinig ruimte daarvoor vanuit GGD en Rutgers. Ouders moeten dus vanaf het begin worden betrokken in het proces rondom het aanbod. Dit kan bijvoorbeeld door: 







PO- scholen uit te nodigen om onderling uit te wisselen over hun ervaringen m.b.t. het betrekken van ouders. Zo kunnen zij kennis en best practices met elkaar delen en inzetten wanneer nodig. Het ontwikkelen van ‘gespreksstarters’ en andere hulpmiddelen om het gesprek met ouders aan te gaan over onderwerpen die soms weerstand oproepen (bijvoorbeeld Paarse Vrijdag). Deze hulpmiddelen kunnen bijvoorbeeld gefaseerd worden ingezet, zodat iedere school zelf kan bepalen in welke fase van dialoog zij zich bevinden om vervolgens de communicatie met ouders te versterken en het belang van RSV richting hen te verduidelijken naar ouders toe. Het bieden van concrete ondersteuning aan scholen om het gesprek aan te gaan met ouders, bijvoorbeeld in de vorm van advies, een checklist of handige tips.

13-02-2023 | GGD Amsterdam

41/66

RadarAdvies | bedreven in beter samenleven

Aanbod moet cultuursensitief en representatief zijn Het aanbod moet aansluiten op de doelgroep en de diversiteit van die doelgroep. Dit kan dus betekenen dat het aanbod in Amsterdam afwijkt van landelijk aanbod. Dit betekent dat:  



Aanbod is op basis van ‘mix en match’, zodat scholen zelf het beste pakket kunnen samenstellen voor hun leerlingen. Het aanbod moet rekening houden met scholen met veel verschillende culturele achtergronden, religies en niet-nucleaire gezinnen, maar ook inspelen op zaken zoals (snelle) digitale ontwikkelingen en ontwikkelingen en actualiteiten op het gebied van LHBTIQ+. Het aanbod moet idealiter gefaseerd worden ingericht aan de hand van een duidelijke leerlijn, zodat scholen op de voor hen geschikte fase kunnen instappen, zodat ze op die manier het beste aansluiten bij wat hun doelgroep nodig heeft.

6.2. Voortgezet onderwijs Vergroot het bewustzijn van het aanbod onder scholen. Scholen vinden het lastig om structureel en kwalitatief vorm te geven aan RSV binnen hun curriculum. Hierbij erkennen ze de meerwaarde van externe (particulier) aanbieders. Echter blijkt dat scholen zich lang niet altijd bewust zijn van het brede aanbod in Amsterdam. Een belangrijke aanbeveling is daarom om de zichtbaarheid en vindbaarheid van het RSV- aanbod in de stad te vergroten. Specifieke suggesties hierbij zijn: 







Vergroot het bewustzijn van scholen m.b.t. het aantal aanbieders in de stad en de inhoudelijke thema’s waarop zij aanbod hebben ontwikkeld, zodat scholen deze partijen weten te vinden wanneer er een behoefte ontstaat. Vergroot de vindbaarheid van deze aanbieders, bijvoorbeeld door scholen periodiek te informeren over vernieuwingen in aanbod of door online infotmatieplatforms zoals www.seksuelevorming.nl onder de aandacht te brengen. Hierbij is het wel van belang om aandacht te hebben voor de kwaliteit van het aanbod. Ontwikkel een aanpak die gericht is op (het aanstellen van) een sleutelfiguur binnen de school die de keuze voor en inzet op RSV- aanbod aanjaagt, zowel richting leerlingen als leerkrachten en de schoolleiding. Attendeer scholen in het bijzonder op het beschikbare scholingsaanbod voor docenten en de verschillende producten en vormen die hiervoor beschikbaar zijn.

Ontwikkelen van een leerlijn die aansluit op verschillende doelgroepen Een van de meest veelvoorkomende behoeften van VO- scholen die voorkomt uit dit onderzoek is een leerlijn waarbij scholen trapsgewijs kunnen instappen op en aansluiten bij het niveau van hun leerlingpopulatie. Deze behoefte komt daarmee overeen met die van veel PO-scholen. Een belangrijk aanbeveling is dan ook om te verkennen hoe zo’n leerlijn vorm kan krijgen, met als uitgangspunten:

13-02-2023 | GGD Amsterdam

42/66

RadarAdvies | bedreven in beter samenleven







Verschillende kennisniveaus die aansluiten bij zowel het onderwijsniveau (van praktijk tot VWO) van leerlingen als hun taalniveau, zodat er altijd passende inhoud en materiaal is voor iedere doelgroep. Verschillende instapniveaus met betrekking tot de overtuigingen en attitudes die leerlingen hebben over specifieke RSV- onderwerpen, bijvoorbeeld seksuele- en genderdiversiteit. Borgen van voldoende diversiteit, representatie en sensitiviteit in deze leerlijn, zodat scholen hieruit kunnen putten ongeacht welke doelgroep(en) zij in huis hebben of in welk stadsdeel hun school zich bevindt.

Ondersteun scholen bij het inbedden van LHTBIQ+ thema’s en acceptatie in het gehele curriculum. VO- scholen die hebben meegewerkt aan dit onderzoek beseffen dat er veel ruimte is voor verbetering in de acceptatie van LHBTIQ+ thema’s en personen, zowel op school als in brede maatschappelijke zin. Echter blijft dit een spanningsveld, waarbij de aanbeveling is om scholen te ondersteunen bij het breder inbedden van LHBTIQ+ thema’s in het lesaanbod in hun gehele curriculum. Hierbij is het van belang om seksuele- en genderdiversiteit centraal te stellen, maar om hierin stapsgewijs te werk te gaan. Om meer te bereiken op het vlak van acceptatie lijkt een gedoseerde, stapsgewijze behandeling van deze thema’s in de klas effectiever dan wanneer deze worden gepresenteerd als een waarheid die overgenomen dient te worden. Voeg aan de huidige lesprogramma’s aanbod toe dat gaat over thema’s waar jongeren specifiek in geïnteresseerd zijn. Jongeren geven expliciet aan behoefte te hebben aan informatie die verder inhaakt op de sociaal-maatschappelijke kant van seks en relaties. Aanbeveling is dan ook om deze onderwerpen een plek te geven in het huidige aanbod in de stad: 





Seks en omgangsvormen in relatie tot social media. Jongeren geven regelmatig voorbeelden van hoe de grenzen tussen online- en offlinegedrag in relatie tot seksualiteit steeds meer vervagen en in elkaar overlopen. Zo zijn exposing en shaming veelvoorkomende gespreksonderwerpen en zijn jongeren zoekende in hoe zij zich hiertoe moeten verhouden. Wederom speelt de vraag waar de grens ligt, wanneer je medeplichtig bent en wanneer iets strafbaar is. Grensoverschrijdend gedrag in maatschappelijke context. Hierbij geven met name jongens aan op zoek te zijn naar wat wel en niet kan als het gaat om contact met en gedrag richting vrouwen. Dit hangt samen met maatschappelijke ontwikkelingen en actualiteiten omtrent consent, #MeToo en cancelcultuur. De ophef rondom grensoverschrijdend gedrag bij The Voice leidt bij jongens bijvoorbeeld tot de vraag wat daadwerkelijk strafbaar is en hoe zij hier zelf mee moeten omgaan. Aanbod gericht op jongens en mannelijkheid. Uit interviews met jongeren blijkt dat jongens regelmatig worstelen met (maatschappelijke) verwachtingen rondom mannelijkheid, rolpatronen, zelfbeeld en groepsdruk in verband met seks en relaties.

13-02-2023 | GGD Amsterdam

43/66

RadarAdvies | bedreven in beter samenleven



Deze worsteling kan mogelijk leiden tot toxic masculinity en bijvoorbeeld een nieuwsgierigheid naar controversiële figuren zoals Andrew Tate. De sociaal- emotionele kant van seks voor meisjes. Uit interviews kwam naar voren dat meisjes erg nieuwsgierig zijn naar de sociaal- emotionele impact van seks. Bijvoorbeeld de mate van spanning en pijn bij een eerste keer, wanneer je daar klaar voor bent en hoe je weet of iemand de juiste persoon is. Hoewel dit onderwerp ook relevant is voor jongens, werd dit door meisjes expliciet benoemd als leerbehoefte.

Voeg aan de huidige lesprogramma’s aanbod toe dat aansluit op de behoefte van leerkrachten en zorgcoördinatoren. Naast de thema’s die jongeren zelf identificeren als belangrijk, geven docenten en andere onderwijsprofessionals ook aan behoefte te hebben aan meer informatie over bepaalde thema’s. Zowel om deze direct over te brengen op leerlingen, maar ook voor hun eigen kennisniveau en om zichzelf beter in staat te stellen het gesprek over seks en relaties in brede zin aan te gaan. Een belangrijke aanbeveling is om deze thema’s in te bedden in het huidige aanbod in de stad: 









Consent. Hoewel dit thema een steeds prominentere plek krijgt binnen het RSVaanbod, hebben docenten alsnog behoefte aan handvatten om dit thema te bespreken met hun leerlingen. Hierbij gaat het met name over praktische handvatten om toe te passen op momenten wanneer seks en relaties ter sprake komen buiten de doelgerichte RSV- lessen om, maar wanneer het onderwerp zicht aandient tijdens bijvoorbeeld een incident. Randvoorwaarden voor seks. Docenten geven aan soms moeite te hebben met het geven van een heldere uitleg over de juiste randvoorwaarden voor seks op sociaalemotioneel vlak, zoals consent, veiligheid en vertrouwen. Materiaal dat hier specifiek op is gericht zou hen helpen om dit gesprek met leerlingen te vergemakkelijken. Sensitiviteit richting moslimjongeren. Veel docenten geven aan te worstelen met het overbrengen van RSV- thema’s op een manier die voldoende rekening houdt met jongeren met een islamitische achtergrond. Hierbij gaat het met name over sensitiviteit (bijvoorbeeld qua beeldmateriaal) en representatie (bijvoorbeeld qua onderwerpen als besnijdenis). Ze zijn hierin zoekende naar handvatten om het gesprek aan te gaan met jongeren met islamitische normen en waarden. Aanbod voor jongeren met een mentale of fysieke beperking. Het huidige RSVaanbod is veelal gericht op de norm.

Echter zijn er een aantal scholen die aangeven behoefte te hebben aan aanbod voor jongeren met een mentale of fysieke beperking, bij wie relationele of seksuele voorlichting een andere insteek zou moeten kennen dan de normatieve benadering. Aanbevolen is om het huidige aanbod inclusiever te maken door ook aan deze specifieke doelgroep aandacht te besteden. Porno en verslaving. Docenten zijn regelmatig zoekende in hoe zij het onderwerp porno en mogelijke verslaving hieraan bespreekbaar kunnen maken met (hun voornamelijk mannelijke) leerlingen. Er heerst een enorme taboe op dit onderwerp,

13-02-2023 | GGD Amsterdam

44/66

RadarAdvies | bedreven in beter samenleven



mede door een gevoel van schaamte en ongemak. Echter blijk dat jongeren hier veel mee bezig zijn en behoefte hebben om het gesprek hierover te voeren. Balans tussen aandacht voor risico’s en plezier & genot. Tot slot benoemen een aantal docenten het belang om naast de focus op risico’s en gevaar m.b.t. tot seks en relaties ook voldoende aandacht te besteden aan wat seks prettig en plezierig maakt. Hoe ontdek je bijvoorbeeld wat je fijn vindt? Docenten vinden het spannend om dit zelf bespreekbaar te maken en zoeken aanbod dat hier handvatten voor biedt.

Vernieuw Lang Leve de Liefde Hoewel Lang Leve de Liefde een van de meest gebruikte RSV- lesprogramma’s is, hebben veel scholen behoefte aan vernieuwing van dit programma, zowel als inhoud als op presentatie. Daarom wordt aanbevolen om Lang Leve de Liefde te actualiseren zodat het aansluit op de behoefte van scholen, docenten en leerlingen. Specifieke aanbevelingen hierbij zijn: 





Vernieuwing van de presentatie van het materiaal met een meer eigentijdse uitstraling zodat dit jongeren o.a. visueel meer aanspreekt en beter aansluit op technologische ontwikkelingen. Actualiseren van de inhoud van het programma, bijvoorbeeld door thema’s die anno 2023 spelen onder jongeren (zoals consent, sexting, grooming, mediawijsheid en seksuele- en genderdiversiteit) toe te voegen aan het programma of uit te breiden. Aanpassen/vernieuwen van de huidige representatie in het programma en het materiaal, zodat deze ruimte biedt voor herkenning bij een diversiteit aan culturele/ religieuze achtergronden

Aanbod moet rekening houden met tijdsdruk in het onderwijs Ook in het voortgezet onderwijs dient het aanbod rekening te houden met de tijdsdruk waar leerkrachten regelmatig onder gebukt gaan. Op vrijwel ieder onderwijsniveau en iedere school vindt men het soms moeilijk om voldoende tijd en ruimte te vinden om RSV de aandacht en diepgang te geven die het verdient. Om die reden is het voor scholen des te belangrijker om RSV in te bedden in brede zin. Aanbeveling voor aanbieders hierin is om het scholen makkelijk te maken en met hen mee te denken over hoe zij aanbod flexibel kunnen inpassen binnen het curriculum. 6.3. Middelbaar beroepsonderwijs Ontwikkel de huidige lesprogramma’s, methoden en gastdocenten, met mbo-leerlingen en docenten, zodat aansluit op de diversiteit in kennis, niveau, culturele achtergrond en taal van leerlingen in het MBO. Neem hierin de technische kennis mee over seks, bijvoorbeeld vanuit positieve seksuele vorming, en expliciet aandacht voor de kennis van en acceptatie van LHBTIQ+ personen. Biedt de mbo-opleiding, de docent, zorgcoördinator handvatten om relationele en seksuele vorming te verankeren in de opleiding, zodat elke MBO-leerling dit onderwijs kan krijgen onafhankelijk van welke opleiding of docent dit wel of niet prioriteert.

13-02-2023 | GGD Amsterdam

45/66

RadarAdvies | bedreven in beter samenleven

7. Bijlagen 7.1. Bijlage 1: Totaalaanbod vanuit aanbieders en gemeenten Aanbieder

Aanbod

Op hoeveel scholen actief

GGD

Lang Leve de Liefde Lespakketten (lessen, werkbladen, filmmateriaal, leerlingmagazine), toegespitst op verschillende leerjaren en onderwijsniveaus.

PO 118 scholen VO 11 scholen MBO 4 scholen

Kriebels in je buik Online lesmethode voor relationele en seksuele vorming in groep 1 tot en met 8. De lessen volgen de seksuele ontwikkeling van kinderen en zijn zelf samen te stellen uit vaste en optionele onderdelen. Deze methode is in samenwerking met Rutgers. Qpido

Liefde is... Interactieve voorlichtingslessen over onderwerpen omtrent liefde en seks.

PO 43 scholen VO 22 scholen MBO 5 scholen

Voorlichting ‘Sexting & Grooming’ Interactieve les (met filmmateriaal) om kennis over en het bewustzijn van de risico’s van social media te vergroten. Escaperoom Interactieve les in spelvorm om bewustwording te creëren omtrent (shame) sexting onder leerlingen in het voortgezet onderwijs.

13-02-2023 | GGD Amsterdam

46/66

RadarAdvies | bedreven in beter samenleven

Spelinterventie Ey Schatje Spelvorm voor grote groepen of bordspel voor kleinere groepen on jongeren te leren wensen en grenzen te herkennen, respecteren en aangeven. Spreekuur Spreekuur op scholen met medewerker van Qpido voor vragen en advies. Sexmatters

Speaking up Workshop waar deelnemers leren hoe je op een goede manier voor anderen op kunt komen en wat je hiermee bereikt. Daarnaast komen gesprekstechnieken aan bod die toepasbaar zijn in verschillende situaties.

PO 3 scholen VO 10 scholen MBO 4 scholen

Consent Workshop waarbij communiceren over wensen en grenzen centraal staat. Hierbij wordt ook aandacht gegeven aan non-verbale communicatie en hoe consent verschilt per persoon en situatie. Sextalks Workshops waarbij seksualiteit en intimiteit de hoofdthema’s zijn, met specifieke positieve aandacht voor diversiteit. Genderblender Interactieve workshop waar in gesprek wordt gegaan over gendernormen, waar deze

13-02-2023 | GGD Amsterdam

47/66

RadarAdvies | bedreven in beter samenleven

vandaan komen en wat de gevolgen ervan zijn. Training voor leerkrachten en onderwijsprofessionals Leren hoe je op een positieve manier het gesprek over gender, seksualiteit en consent met jongeren kunt voeren. Blootnodig

Wensen en grenzen Interactieve gastles met oefeningen om leerlingen bewust te maken van wat consent inhoudt en hoe ze wensen en grenzen effectief kunnen communiceren. Docententraining Docenten leren hoe ze onderwerpen op het gebied van seks bespreekbaar kunnen maken en veilige sfeer kunnen realiseren. Ouderavond In gesprek gaan met ouders over positieve sekseducatie, leefwereld van jongeren en online seksualiteit.

Scharlaken Koord

Beware of Loverboys Interactief programma voor meisjes waarbij het accent ligt op het weerbaar maken en het voorkomen van ‘foute vriendjes’.

VO 16 scholen MBO 4 scholen

NoNonsens Richt zich op jongens en gaat over het leren herkennen en omgaan met grenzen. Love Limits

13-02-2023 | GGD Amsterdam

48/66

RadarAdvies | bedreven in beter samenleven

Weerbaarheidstraining met als hoofddoel het vergroten van de fysieke en mentale weerbaarheid. Specifiek voor meisjes, in het bijzonder op het gebied van seksualiteit. Mini-training weerbaar in relaties Mini-training waarin de weerbaarheid van meisjes op het gebied van relaties wordt vergroot. Lekker Online! Workshop speciaal voor leerlingen in groep 8. Doel is het bewust worden van de risicofactoren in relatie met anderen online. COC

Gastlessen Voorlichting over seksuele diversiteit: Vrijwilligers gaan met de jongeren in gesprek en beantwoorden hun vragen in de klas op niveau van de leerlingen, waarbij de voorlichters iedereen in z’n waarde laten.

VO 33 scholen MBO 5 scholen

Kikid

Benzies & Batchies Educatieve theatervoorstelling met aansluitend gesprek en les over liefde, daten en sexting.

VO 30 scholen

Rutgers

Like me Educatieve theatervoorstelling met aansluitend gesprek en les over social media, (cyber)pesten en groepsdruk. Girls’ Talk

13-02-2023 | GGD Amsterdam

VO 3 scholen MBO 2 scholen

49/66

RadarAdvies | bedreven in beter samenleven

Training waar professionals leren om meisjes te begeleiden in gezonde keuzes maken in hun relaties en seksualiteit. Het draagt bij aan het voorkomen van (online) grensoverschrijdend gedrag en onbedoelde zwangerschappen. Make a move Training waar professionals leren om jongens te begeleiden in gezonde keuzes maken in hun relaties en seksualiteit. Het draagt bij aan het duidelijk maken van wensen en grenzen, het voorkomen van (online) grensoverschrijdend gedrag en het hebben van veilige, respectvolle relaties, vriendschappen en seks. Diversion

Gelijk = gelijk LHBTI-, moslim- en joodse studenten samen voor de klas staan op scholen die homofobie, antisemitisme en vreemdelingenhaat willen tegengaan

VO 5 scholen MBO 1 school

Studio52nd

Fok me Hokje Educatieprogramma met toneelvoorstelling voor VO en MBO.

VO 3 scholen

Onafhankelijke aanbieders (o.a. via seksuelevorming.nl

PO 6 scholen VO 2 scholen

Kanttekeningen bij bovenstaand overzicht  Deze aantallen staan voor het aantal scholen waar aanbieders actief waren in schooljaar 2021-2022. Aanbieders hebben zelf aangegeven niet altijd zicht te hebben op de scholen die hun aanbod afnemen (en uitvoeren), waardoor bovenstaand overzicht naar alle waarschijnlijkheid niet volledig is.

13-02-2023 | GGD Amsterdam

50/66

RadarAdvies | bedreven in beter samenleven





Onafhankelijke aanbieders zijn in dit geval ZZP’ers en andere zelfstandigen die worden ingehuurd door scholen en dus in principe zelf opereren. Er zijn ook zelfstandigen die via een grotere aanbieder worden ingehuurd, maar die zijn voor de volledigheid van meegenomen onder de grotere aanbieder. Verschillende aanbieders hebben aanbod op thema’s zoals geld, drugs-en drankgebruik, maar zijn in dit onderzoek niet meegenomen en staan dus ook niet in bovenstaand overzicht.

13-02-2023 | GGD Amsterdam

51/66

RadarAdvies | bedreven in beter samenleven

7.2. Bijlage 2: Spreiding van respons naar stadsdeel Stadsdeel Onderwijstype Enquêtes

Interviews

Centrum

PO

7 respondenten (waarvan 1 onbekend)

1 interview (doelgroep weinig)

NieuwWest

PO

19 respondenten (waarvan 15 uniek)

1 interview (doelgroep heel veel)

Focusgroepen

2 interviews (doelgroep veel)

Noord

VO

13 respondenten (waarvan 5 uniek)

MBO

3 respondenten (waarvan 1 uniek) 1 interview

PO

25 respondenten (waarvan 14 uniek)

1 interview (doelgroep heel veel) 2 interviews (doelgroep veel) 3 interviews (doelgroep weinig)

VO Oost

West

Zuid

2 interviews 5 respondenten

PO

15 respondenten (waarvan 10 uniek, 1 onbekend)

VO

12 respondenten

MBO

1 respondent

PO

12 respondenten (waarvan 9 uniek, 1 onbekend)

VO

3 respondenten

MBO

5 respondenten (waarvan 4 uniek)

PO

12 respondenten (waarvan 10 uniek)

VO

16 respondenten (waarvan 13 uniek)

MBO

2 respondenten

13-02-2023 | GGD Amsterdam

1 interview (doelgroep aardig wat) 3 interviews

1 focusgroep

1 interview (doelgroep aardig wat) 1 interview

1 focusgroep

2 interviews

1 interview

52/66

RadarAdvies | bedreven in beter samenleven

Zuid-Oost PO

12 respondenten (waarvan 1 onbekend)

VO MBO

14 respondenten (waarvan 2 uniek)

1 interview (doelgroep heel veel) 1 interview (doelgroep weinig) 1 interview

1 focusgroep

1 respondent Totaal

102 respondenten

13-02-2023 | GGD Amsterdam

26 interviews

4 focusgroepen

53/66

RadarAdvies | bedreven in beter samenleven

7.3. Bijlage 3: Grafieken primair onderwijs tevredenheid per stadsdeel In deze grafieken zijn de antwoorden van de respondenten uit primair onderwijs op zeven stellingen te zien, op basis van het stadsdeel van de school van de respondent. Het totaal aantal respondenten in primair onderwijs is 102, verdeeld over 90 scholen

Tabel 7-1:Tevredenheid lesprogramma's respondenten primair onderwijs per stadsdeel

13-02-2023 | GGD Amsterdam

54/66

RadarAdvies | bedreven in beter samenleven

Tabel 7-2:Per stadsdeel respondenten primair onderwijs over voldoende keuze in lesprogramma's

Tabel 7-3:Per stadsdeel respondenten primair onderwijs over lesprogramma's bij behoeften

13-02-2023 | GGD Amsterdam

55/66

RadarAdvies | bedreven in beter samenleven

Tabel 7-5: Per stadsdeel respondenten primair onderwijs over lesprogramma's bij belevingswereld leerlingen

Tabel 7-4: Respondenten primair onderwijs over aandacht LHBTIQ+ The picture can't be displayed.

13-02-2023 | GGD Amsterdam

56/66

RadarAdvies | bedreven in beter samenleven

Tabel 7-6: Per stadsdeel respondenten primair onderwijs en positieve reacties leerlingen over lesprogramma's The picture can't be displayed.

Tabel 7-7: Per stadsdeel respondenten primair onderwijs over verbetering lesprogramma's voor aansluiting leefwereld kinderen The picture can't be displayed.

13-02-2023 | GGD Amsterdam

57/66

RadarAdvies | bedreven in beter samenleven

7.4. Bijlage 4: Grafieken voortgezet onderwijs per stadsdeel & onderwijsniveau Deze bijlage bevat tabellen van de respondenten vanuit het voortgezet onderwijs, uitgesplitst naar onderwijs niveau en per stadsdeel. Ook twee grafieken met verdeling van aantal scholen (n=44) over de stadsdelen en onderwijsniveau 5 (zie 7-9 &7-10). Grafieken met totaal aantal respondenten (N=62) weergeven van de meeste scholen heeft één respondent, op een paar scholen hebben meerdere de enquête ingevuld. Tabel 7-9:Respondenten Voortgezet Onderwijs en tevredenheid over lesprogramma's RSV The picture can't be displayed.

Tabel 7-9: Respondenten Voortgezet Onderwijs en tevredenheid over keuze in lesprogramma's RSV The picture can't be displayed.

5

Er is geen informatie over hoe op één school met vmbo-t, havo en vwo wat per niveau de mening is, of hoe beslissingen gemaakt worden. De indeling naar onderwijsniveau is zoveel mogelijk naar één onderwijs niveau uitgesplitst, maar bevat aparte categorieën voor meer onderwijs niveaus. Overig bestaat uit scholen met palet van praktijk onderwijs, vmbo-b,-k,-t, havo aanbieden of vmbo-b,-k,-t, havo en vwo.

13-02-2023 | GGD Amsterdam

58/66

RadarAdvies | bedreven in beter samenleven

The picture can't be displayed.

The picture can't be displayed.

Tabel 7-11:Respondenten Voortgezet Onderwijs en tevredenheid over lesprogramma’s RSV per onderwijsniveau

Tabel 7-11: Respondenten Voortgezet Onderwijs en tevredenheid over keuze in lesprogramma’s RSV per onderwijsniveau

13-02-2023 | GGD Amsterdam

59/66

RadarAdvies | bedreven in beter samenleven

Tabel 7-13: Respondenten Voortgezet Onderwijs over aansluiting lesprogramma's RSV bij behoefte school per onderwijsniveau The picture can't be displayed.

Tabel 7-13: Respondenten Voortgezet Onderwijs horen positieve reacties leerlingen over lesprogramma’s RSV per onderwijsniveau The picture can't be displayed.

13-02-2023 | GGD Amsterdam

60/66

RadarAdvies | bedreven in beter samenleven

Tabel 7-15: Respondenten Voortgezet Onderwijs over aansluiting lesprogramma's RSV bij leefwereld leerlingen The picture can't be displayed.

Tabel 7-15:Respondenten Voortgezet Onderwijs per stadsdeel over verbetering aansluiting lesprogramma's RSV bij leefwereld kinderen The picture can't be displayed.

13-02-2023 | GGD Amsterdam

61/66

RadarAdvies | bedreven in beter samenleven

Tabel 7-16: Respondenten Voortgezet Onderwijs over aandacht seksuele en genderdiversiteit, en acceptatie in lesprogramma’s RSV per stadsdeel The picture can't be displayed.

13-02-2023 | GGD Amsterdam

62/66

RadarAdvies | bedreven in beter samenleven

4b Grafieken voortgezet onderwijs per stadsdeel In deze grafieken zijn de antwoorden van de respondenten uit voortgezet op zeven stellingen te zien, op basis van het stadsdeel van de school van de respondent. Totale aantal respondenten in voorgezet onderwijs is 62, verdeeld over 44 scholen. In de verdeling over de stadsdelen ontbreekt stadsdeel Centrum, geen respondent van scholen in centrum hebben meegedaan. Tabel 7-17: Respondenten voortgezet onderwijs en tevredenheid lesprogramma's The picture can't be displayed.

Tabel 7-18: Respondenten voortgezet onderwijs over keuze lesprogramma's per stadsdeel Tabel 7-19: Respondenten voortgezet onderwijs over aansluiting lesprogramma's bij behoeften school per stadsdeel

The picture can't be displayed.

The picture can't be displayed.

13-02-2023 | GGD Amsterdam

63/66

RadarAdvies | bedreven in beter samenleven

Tabel 7-20: Respondenten voortgezet onderwijs over positieve reacties leerlingen lesprogramma's per stadsdeel The picture can't be displayed.

13-02-2023 | GGD Amsterdam

64/66

RadarAdvies | bedreven in beter samenleven

Tabel 7-21: Respondenten voortgezet onderwijs over aansluiting thema's lesprogramma's leefwereld leerlingen per stadsdeel The picture can't be displayed.

Tabel 7-22: Respondenten voortgezet onderwijs over verbetering lesprogramma's aansluiting leefwereld leerlingen per stadsdeel The picture can't be displayed.

13-02-2023 | GGD Amsterdam

65/66

RadarAdvies | bedreven in beter samenleven

Tabel 7-23: Respondenten voortgezet onderwijs over aandacht voor LHBTIQ+ in lesprogramma's per stadsdeel

13-02-2023 | GGD Amsterdam

66/66