Onderwijspublicatie Online leefwereld jongeren.pdf

Maatschappelijke organisaties/initiatieven Er zijn veel verschillende organisaties die werken aan preventie, ook in samenwerking met de gemeente. In Amsterdam kan de GGD Gezonde School hierover adviseren (gezondeschool@ggd.amsterdam.nl), projectleiders Jeugd & Veiligheid (Schoolveiligheid.Stadsdelen@amsterdam.nl), evenals het Programma Online Leefwereld Jongeren (connectlab@amsterdam.nl).

Testen op school of meedenken? Voor het ontwerpen van nieuwe interventies is de gemeente regelmatig op zoek naar scholen die willen mee ontwerpen of waar interventies getest mogen worden. Kijk op: amsterdam.nl/innovatie/ontwerplabconnect/ of mail naar: connectlab@amsterdam.nl om jezelf of jouw school aan te melden.

“Inzicht in media en technologie helpt jongeren bewuste keuzes te maken.”

Het Amsterdamse onderwijs en de online leefwereld van jongeren | 48

Het Amsterdamse onderwijs en de online leefwereld van jongeren | 49

Het Amsterdamse onderwijs en de online leefwereld van jongeren | 50

Nawoord De inhoud van deze publicatie is tot stand gekomen in co-creatie met onderwijsprofessionals en is gebaseerd op signalen uit de onderwijspraktijk, gesprekken met betrokkenen en inzichten uit onderzoek op het gebied van onderwijs, opvoeden en digitalisering. In verschillende bijeenkomsten, werksessies en gesprekken zijn ervaringen, kansen, vragen en zorgen gedeeld over de rol van technologie in het onderwijs en in het opgroeien van jongeren. Leraren en directeuren ervaren de online leefwereld van leerlingen als een urgent vraagstuk waar zij dagelijks mee te maken hebben. Zij voelen zich regelmatig handelingsverlegen, mede door de beperkte tijd die beschikbaar is. Er is behoefte aan concrete informatie en duiding, ook vanuit de overheid. Tegelijkertijd geven scholen aan de regie over hun eigen aanpak te willen houden. Een uniforme oplossing past niet, omdat scholen van elkaar verschillen in pedagogische visie, populatie en context. Directeuren en leraren zijn daarnaast soms huiverig voor reacties van opvoeders en collega’s en extra werkdruk. Tot slot verschilt de rolopvatting ten aanzien van digitale thema’s ook nog sterk. Deze publicatie bundelt deze perspectieven en verbindt ze met bestaande kennis uit onderzoek en beleid en activiteiten van de gemeente Amsterdam. Dit stuk is uitdrukkelijk bedoeld ter inspiratie en kan

helpen bij het vorm geven van beleid en activiteiten rond dit thema indien gewenst. Bij de totstandkoming van deze publicatie is verder nauw samengewerkt met verschillende partners, waaronder het Samenwerkingsverband voortgezet onderwijs Amsterdam-Diemen, Actiecentrum Veiligheid en Zorg, Kennisnet, Stichting School & Veiligheid, Offlimits, VU Amsterdam, UvA Amsterdam: Connected Minds Lab, Erasmus Universiteit Rotterdam, Hogeschool van Amsterdam, het lectoraat Responsible IT, Iedersland College en het jongerenwerk. Hun inzichten, expertise en betrokkenheid hebben in belangrijke mate bijgedragen aan de ontwikkeling van deze publicatie.

“Deze publicatie bundelt praktijkervaring, onderzoek en samenwerking en is bedoeld als inspiratie voor scholen en professionals.”

Het Amsterdamse onderwijs en de online leefwereld van jongeren | 51

Bronnen 1. Gemeente Amsterdam (n.d.). Online leefwereld jongeren. 2. Gemeente Amsterdam (n.d.). Fenomenenoverzicht Online Leefwereld Jongeren. 3. Gemeente Amsterdam (n.d.). Online leefwereld jongeren. 4. Rijksoverheid (n.d.). Gebruik van mobiele telefoons niet toegestaan in de klas. 5. Rijksoverheid (17 juni 2025). Richtlijn gezond schermgebruik 2025. 6. UNESCO (2023). 2023 Global Education Monitoring Report. 7. Nationaal Kennisinstituut Onderwijs (17 februari 2023). Wat zijn de effecten van (een verbod op) smartphones, laptops en tablets in de les en op school op de leerprestaties van vo-leerlingen en mbo-studenten? 8. AJN (25 mei 2025). Standpunt beeldschermgebruik van dichtbij. 9. Bauducco, et al. (2024). A bidirectional model of sleep and technology use: A review of how much, for whom and which mechanisms. 10. Thompson, et al. (2025). Socioeconomic and racial/ethnic disparities in sleep and cognitive and academic functioning across childhood and adolescence: a meta-analytic review. 11. Schoofs, S. (10 februari 2026). Smartphoneverbod op school geen wonderoplossing: “Heeft eerder negatieve impact op mentaal welzijn”. 12. VO-raad (19 augustus 2025). Handreiking ‘Uitzonderingsregel smartphonebeleid’. 13. Song Loong, T. (13 oktober 2025). Camerabrillen: waarom je als school nu al regels nodig hebt. Kennisnet. 14. VO-raad (31 mei 2023).

Nieuwe handreiking Smartphonebeleid beschikbaar. 15. Pijpers, R. (15 februari 2024). Smartphonebeleid op school: deze stappen helpen je op weg. Kennisnet. 16. VO Raad (n.d.) Smartphonebeleid. 17. Kennisnet (15 januari 2026). Voorkomen van afleiding door devices in de klas. 18. Rijksoverheid (17 juni 2025). Richtlijn gezond schermgebruik 2025. 19. NH Nieuws (13 februari 2026). Je rooster checken op een telefoonvrije school? Leerlingen bedenken slimme oplossing. 20. Krepel, A., Karssen, M., Buisman, M., Conijn, J., Schreurs, B., Booij, G., & Farzan, K. (2024) ICILS 2023. De digitale geletterdheid van Nederlandse leerlingen in het voortgezet onderwijs. Kohnstamm Instituut. 21. Rijksoverheid (1 september 2025). Kamerbrief over kerndoelen burgerschap, digitale geletterdheid en Nederlandse Gebarentaal en implementatiefase geactualiseerde kerndoelen. 22. Rijksoverheid (15 juli 2025). Definitieve conceptkerndoelen digitale geletterdheid. 23. MBO Digitaal (maart 2026). Digitale bekwaamheid cruciaal voor toekomstbestendig beroepsonderwijs. 24. van Kessel, M. (13 november 2025). Monitor Digitalisering Onderwijs 2025: kloof tussen beleid en praktijk. Kennisnet. 25. Nationaal Kennisinstituut Onderwijs (27 november 2023). Voorwaarden voor digitale geletterdheid. 26. Expertisepunt digitale geletterdheid (n.d.). Voortgezet onderwijs. 27. Kennisnet (n.d.) Wegwijzer digitale geletterdheid. 28.

Nationaal Kennisinstituut Onderwijs (n.d.) Digitale geletterdheid: mediawijsheid. 29. Stichting School & Veiligheid (11 mei 2026). Ervaringen van onderwijsprofessionals met de invloed van de manosfeer. 30. Nederlands Jeugdinstituut. Hoe ga ik om met jongens die interesse hebben in de manosphere? 31. Inspectie van het Onderwijs (17 december 2025). Rapport dossiers vertrouwensinspecteurs 2024-2025. 32. Gemeente Amsterdam (n.d.). Fenomenenoverzicht Online Leefwereld Jongeren. 33. Centraal Bureau voor de Statistiek (2 maart 2026). Veiligheidsmonitor 2025. 6. Online criminaliteit. 34. Scherp in Veiligheid (3 maart 2025). Wapenbezit: onder jongeren: tijd voor actie op school. 35. Stichting School & Veiligheid (n.d.) Sociale veiligheid op school. 36. Hulplijn Offlimits (n.d.) Signalen herkennen van (mogelijk) online grensoverschrijdend gedrag. 37. Stichting School & Veiligheid (20 augustus 2020). Niet-pluisinstrument – intervisietool voor vo en mbo.

Het Amsterdamse onderwijs en de online leefwereld van jongeren | 52

38. Stichting School & Veiligheid (n.d.) Grip op Online Gedrag. 39. Stichting School & Veiligheid (2 maart 2025). Stappenplan: omgaan met online incidenten. 40. Stichting School & Veiligheid (8 december 2025). Omgaan met persoonsgegevens buiten je school. 41. van Houten, Y. & Spithoven, R. (10 september 2025). Results of a questionnaire on prevalence, impact, roles and experienced supervision in traditional and online bullying situations during secondary education among adolescents in the Netherlands. 42. Stichting School & Veiligheid (november 2025). Ondermijnende criminaliteit: wat kun je binnen het mbo hiertegen doen? 43. Kinderombudsman (n.d.) Kinderrechten: waar heb ik recht op? 44. 5RightsFoundation (13 februari 2026). Social media-style design is already in the classroom, new research finds. 45. VO Raad (16 december 2025). Nieuw: Brochure ’De druk achter cijfers’ over leerlingadministratiesystemen en het welzijn van leerlingen. 46. Kennisnet (21 september 2021). Leidt adaptieve technologie tot meer of minder kansengelijkheid? 47. Liang, P., et al. (2023). AI text detectors are biased against non-native English writers. Stanford University & Georgetown University. 48. Your Undivided Attention (5 maart 2026). AI is breaking education. Rebecca Winthrop has the blueprint to fix it. 49. van Suchtelen, E. (15 februari 2026).

Kunnen tieners nog schrijven? ’We hebben de afgelopen drie jaar alles met ChatGPT gedaan. Nu kunnen we niks meer zelf’. Trouw. 50. NESCO (27 augustus 2024). AI in het onderwijs: zo begin je. 51. PrimaOnderwijs (4 maart 2026). Barend Last ”AI heeft impact op samenleving én onderwijs. Ik vind het onetisch om daar níet op voor te bereiden”. 52. FlowHunt (n.d.). Understanding Sycophancy in AI Models: Why AI Agrees With You Instead of Telling the Truth. 53. Sharma, M., et al. (2023). Towards understanding sycophancy in language models. 54. Shaw, C., Yuan, L., Brennan, D., Martin, S., Janson, N., Fox, K., & Bryant, G. (2023, October 23). GenAI in higher education: fall 2023 update. Tyton Partners. 55. Kennisnet (januari 2026). Hoogpersoonlijke data in het onderwijs. 56. Lodge, J.M. & Loble, L. (2026). Artificial intelligence, cognitive offloading and implications for education. UTS / Network for Quality Digital Education. 57. Burns, Winthrop, Luther, Venetis & Karim (14 januari 2026). A new direction for students in an AI world: Prosper, prepare, protect. 58. van Kessel, M. (13 november 2025). Monitor Digitalisering Onderwijs 2025: kloof tussen beleid en praktijk. 59. Sivon (n.d.) Digitale onafhankelijkheid (open source). 60. Sivon (n.d.) Informatiebeveiliging en privacy. 61. Sivon (30 september 2025). Nieuw toetsingskader helpt bij beoordelen AI in onderwijstoepassingen. 62.

Roth, E. (24 januari 2026). Chromebooks train schoolkids to be loyal customers, internal Google document suggests. 63. Sivon (9 februari 2026). Autonome AI: nog een reden om device als leermiddel te behandelen. 64. Kennisnet (n.d.) Ethiekkompas. 65. Kennisnet (n.d.) Ethiekkompas. 66. gov.scot/publications/scottish-guidelines-guardrails-use-artificial-intelligence-ai-schools. 67. Wang, Kapoor, Barocas & Narayanan (2023). Against predictive optimization: on the legitimacy of decisionmaking algorithms that optimize predictive accuracy. 68. Pijpers, R. (29 augustus 2024). Tips voor bigtech-alternatieven in je onderwijs over digitale geletterdheid. 69. van den Broek, A. (3 maart 2026). In 5 processtappen naar een goed en doordacht leermiddelenbeleid. 70. Kaag, M. (1 mei 2025). Open leermateriaal: voor flexibel, actueel en betaalbaar onderwijs. 71. YourSafetyNet (n.d.) DPIA’s in het onderwijs. 72. Kennisnet (n.d.) Normenkader Informatiebeveiliging en Privacy voor het onderwijs. 73. Sivon (n.d.) Informatiebeveiliging en privacy. 74. Autoriteit Persoongsgegevens (n.d.) Leerlingdossier.

Het Amsterdamse onderwijs en de online leefwereld van jongeren | 53

75. Autoriteit Persoonsgegevens (n.d.) Risico’s algoritmes en AI in het onderwijs. 76. Meuleman. E., Koning, I., Heemskerk, D., Busch, V. & van Stralen, M. (2 december 2025). Tracking secondary school students: a qualitative investigation of an online student monitoring system with parent portal. 77. Meuleman. E., Koning, I., Heemskerk, D., Busch, V. & van Stralen, M. (2 december 2025). Tracking secondary school students: a qualitative investigation of an online student monitoring system with parent portal. 78. Autoriteit Persoonsgegevens (n.d.) Regels cameratoezicht voor organisaties. 79. Ouders & Onderwijs (n.d.) Cameratoezicht. 80. Kennisnet (n.d.) Ethiekkompas. 81. de Jong, J. (19 september 2023). Jongline – over fenomenen, gevaren en kansen in de online leefwereld van jongeren. Actiecentrum Veiligheid en Zorg. 82. Gemeente Amsterdam (2025). Lesbrief ATTACHED.

Het Amsterdamse onderwijs en de online leefwereld van jongeren | 54

Publicatie ‘Het Amsterdamse onderwijs en de online leefwereld van jongeren’ 2026 Gemeente Amsterdam

Colofon Illustraties: Rachel Sender Beeld voorkant en beelden ATTACHED: Maria Bodil

Contact Directie Digitalisering & Innovatie Afdeling Innovatie Nienke Franssen, Charissa Sloote, Hannah Verstoep connectlab@amsterdam.nl amsterdam.nl/innovatie/onderwijs Het Amsterdamse onderwijs en de online leefwereld van jongeren | 56