Lang leve de Bieb de eerste Amsterdamse bibliothekenvisie.pdf

Lang leve de Bieb: de eerste Amsterdamse bibliothekenvisie

Voorwoord Amsterdammers hebben een bijzondere relatie met hun bibliotheek. Passend bij die typische Amsterdamse eigenzinnigheid, waren het de Amsterdammers zelf die begin twintigste eeuw ijverden voor een openbare bibliotheek die voor iedereen vrij toegankelijk is. En met succes, 105 jaar geleden opende de eerste Openbare Leeszaal Amsterdam haar deuren. Sindsdien is de OBA niet meer weg te denken uit de Amsterdamse samenleving. Anno 2024 is de bibliotheek nog altijd de plek waar iedere Amsterdammer, ongeacht zijn achtergrond of sociale status terechtkan om zich te ontwikkelen, te ontplooien of om te ontspannen.

De bibliotheek is een magische plek die toegang biedt tot veel verschillende werelden. Je kunt er verdwalen in verhalen, avonturen beleven en zelf nieuwe dingen creëren. De bibliotheek is een plek om te lezen en tegelijkertijd veel meer dan dat. De bibliotheek is een speeltuin om te leren en te experimenteren, waar je net zo goed kunt knutselen met techniek als met woorden. Je kunt er je talenten verder ontwikkelen en nieuwe talenten ontdekken. In de bibliotheek doet het er niet toe hoeveel geld je verdient, waar je vandaan komt of welke kansen je bij je geboorte hebt meegekregen. Bij de bieb is iedereen welkom en kun je iedereen ontmoeten. Steeds meer is de bibliotheek vervlochten met het sociale weefsel van de stad. Wij zijn trots dat we deze bijzondere organisatie op zoveel plekken in de stad hebben en we koesteren ze. De OBA formuleerde in 2022 in haar meerjarenplan Koers 2030 een visie op welke rol zij voor zichzelf ziet weggelegd in de maatschappelijke opgaven van de toekomst. Het college is dankbaar voor de stappen die de OBA de afgelopen jaren op dit vlak heeft genomen. Wij vinden de functie die de OBA voor de stad en de bewoners vervult van groot belang. Een gemeentelijke beleidsvisie op het werk van de bibliotheek in onze samenleving was er nog niet.

Om recht te doen aan de belangrijke rol die de openbare bibliotheek speelt in onze samenleving, presenteren we daarom voor het eerst in 105 jaar een beleidsvisie bibliotheken. In ’Lang leve de Bieb: de eerste Amsterdamse bibliothekenvisie’ delen we als gemeente voor het eerst onze visie en doelstellingen voor de openbare bibliotheek in Amsterdam. Laat ik hier als wethouder gelijk een van mijn ambities noemen: ik wil samen met de bibliotheek zorgen dat Amsterdam de leeshoofdstad van Nederland wordt. Daarom investeren we in lezen en in de bibliotheek. Dat doen we onder meer door samen met de OBA het programma ‘Liefde voor Lezen’ te lanceren en door in Zuidoost de bibliotheek van de toekomst te bouwen: OBA Next. We hebben nog een ander cadeau voor de Amsterdammers in petto. In Nederland is het bibliotheeklidmaatschap gratis voor jongeren tot en met 18 jaar. Daarna betalen ze voor hun lidmaatschap. In Amsterdam zetten we nu de volgende stap. Een bibliotheek van de toekomst kan niet zonder de generatie van de toekomst. Daarom maken we voor Amsterdammers tot 27 jaar en ook voor al hun docenten het lidmaatschap gratis. Marjolein Moorman Wethouder Onderwijs

2

bibliotheken

Beleidsvisie

Inhoudsopgave

1

De bieb in de huidige tijdsgeest

6

2

De bieb voor groei en ontwikkeling

10

3

De bieb voor verbinding

16

4

De bieb voor digitale participatie

21

5

De bibliotheek in de groeiende stad

25

6

OBA Next

28

7

Samenwerking31

8

Financieel kader

34

Bijlage 1: Huisvestingskader

36

1.1 1.2 1.3

Van klassieke naar moderne bibliotheek Landelijk beleid en wettelijke kaders Nieuwe Amsterdamse koers

2.1 De bieb voorop voor ‘Liefde voor Lezen’ 2.1.1 De bieb naar school 2.1.2 De bieb als spil voor leesbevordering en taaleducatie 2.2 De bieb faciliteert in de ontwikkeling van Amsterdammers

3.1 3.2 3.3

4.1 4.2

5.1

8.1

De bieb voor en door de buurt De bieb als knooppunt van de buurt De bieb als ode aan de buurt

De bieb voor digitale inclusie De bieb versterkt digitale kennis en vaardigheden

De bieb is voldoende bereikbaar en toegankelijk, nu en in de toekomst

Ambitie voor een meerjarenbegroting

6 7 8

10 11 11 13

17 18 19

21 22

25

35

3

Inleiding

De eerste bibliotheek in onze stad opende 105 jaar geleden haar deuren. Onze samenleving nu is een andere dan in 1919, maar de missie van de bibliotheek blijft onveranderd. Die missie is: kennis, cultuur en informatie bereikbaar en toe­ gankelijk maken, zodat i­edere Amsterdammer zich kan ontwikkelen en mee kan doen in de samenleving. De bibliotheek is ook in 2024 voor veel ­Amsterdammers een tweede huis­ kamer en een ontmoetingsplek voor de buurt. Amsterdammers komen lang niet alleen meer bij de bibliotheek om boeken te lenen. De bieb zit diep geworteld in de haarvaten van de stad en heeft als publiek toegankelijke plek in de buurt een spilfunctie. De bibliotheek is op verschillende vlakken uitgegroeid tot een kernpartner van de gemeente om de maatschappelijke opgaven in onze stad te lijf te gaan. In deze beleidsvisie presenteren we onze integrale visie voor de openbare bibliotheek. Daarmee doen we niet alleen recht aan de grote maatschappelijke rol die de openbare bibliotheek anno 2024 inneemt in onze stad, maar ook aan de samenwerking tussen de gemeente en de Openbare Bibliotheek Amsterdam (OBA). We stellen hiermee duidelijke kaders en ambities voor de bibliotheek van nu en voor haar toekomst in Amsterdam.

Belangrijke thema’s hierbij zijn het grootschalige leesoffensief ‘Liefde voor Lezen’, de sociaal-maatschappelijke rol van de bieb in de buurt, digitalisering en het vestigingennetwerk. Net als de OBA kijken we naar 2030 als ‘toekomst’. Met de presentatie van deze visie lopen

wij ook vooruit op de komende wetswijziging van de Bibliotheekwet in 2027, die in het kader van de zorgplicht een meerjarenplan van gemeenten vereist. De opbouw van de beleidsvisie is als volgt: eerst schetsen we de context van de bibliotheek in de huidige tijdgeest, waarbij landelijke, wettelijke en lokale ontwikkelingen in kaart zijn gebracht. Vervolgens presenteren we drie hoofd­ ambities voor de bibliotheek in de stad. In het hoofdstuk ‘De bieb voor groei & ontwikkeling’ kondigen we het programma ‘Liefde voor Lezen’ aan, onze vertaling van het aangekondigde leesoffensief. Hierin trekken we nauw op met de bibliotheek om de zorgwekkende trend van ontlezing te keren. Ook benadrukken we in dit hoofdstuk dat de bibliotheek een plek is voor brede ontwikkeling en talentontplooiing, of je nu graag bezig bent met taal, beeld of techniek. In het hoofdstuk ‘De bieb voor verbinding’ ondersteunen we de transitie die de OBA heeft ingezet naar de community library, een bibliotheek op basis van gemeenschapsbasis. We erkennen de maatschappelijke waarde van de bibliotheek en hoe deze vervlochten is in het sociale weefsel van de buurt. In het hoofdstuk ‘De bieb voor digitale participatie’ gaan we in op hoe de bibliotheek bijdraagt aan digitale inclusie en beschrijven we de rol van de bibliotheek in het ontwikkelen van digitale vaardigheden voor Amsterdammers.

In een meerjarenvisie mag een zienswijze op de groeiende stad niet ontbreken. In hoofdstuk 5 staat onze ambitie dat de bibliotheek in de hele stad en voor iedereen voldoende bereikbaar en toegankelijk is en blijft. Met de OBA willen wij daar invulling aan geven door te bouwen aan een strategische spreidingsnorm. De komst van OBA Next beschrijven we in hoofdstuk 6: een bibliotheek van wereldformaat waar geleerd en geëxperimenteerd wordt. Wat in de OBA Next succesvol is, wordt uitgerold naar andere vestigingen. In hoofdstuk 7 gaan we in op het belang en het verstevigen van de samenwerking tussen de OBA en de gemeente, van lokaal tot Europees niveau. Tot slot bieden we in hoofdstuk 8 inzicht in de financiële stromen van de bibliotheek met een financieel kader en spreken we de ambitie uit voor een meerjarenbegroting.

4

De bieb in de huidige tijdsgeest

1

De bieb in de huidige tijdsgeest

1

1.1 Van klassieke naar moderne bibliotheek Van vroeger naar nu, de bibliotheek in Amsterdam Op 8 februari 1919 gingen de deuren open van de Openbare leeszaal en Bibliotheek van Amsterdam aan de Keizersgracht, de voorloper van de OBA. Deze eerste openbare bibliotheekvoorziening van Amsterdam had als doel iedereen toegang tot kennis en informatie te verschaffen. Een nieuwe Amsterdamse ontmoetingsplek was geboren. Amsterdammers sloten het initiatief gelijk in hun armen, zij stonden in rijen buiten te wachten om binnen een boek te lezen. De nieuwe bibliotheek richtte zich niet alleen op de inwoners van het centrum, maar juist ook op de nieuwe volksbuurten1. De belangrijkste missie van de bibliotheek is in 2024 niet wezenlijk anders dan in 1919. Die missie is kennis, cultuur en informatie bereikbaar en toegankelijk maken, zodat elke Amsterdammer zich kan ontwikkelen en mee kan doen in de samenleving. Met name ook die Amsterdammers voor wie de economische en maatschappelijke kansen minder voor het oprapen liggen. De maatschappelijke uitdagingen, en daarmee de activiteiten van de OBA, zijn in de afgelopen 105 jaar wel wezenlijk veranderd. Decennialang riep het woord bibliotheek het beeld op van stille zalen, omringd door rijen kasten vol boeken en kranten.

Met de introductie in 2007 van de ‘belevenisbibliotheek’ werd de OBA steeds meer een plek waar je niet alleen boeken hoefde te lenen om er te mogen zijn. De bibliotheek groeide uit tot een plek voor ontmoeting en debat, waar literatuur niet meer de enige vorm is om kennis en verhalen te bedenken, te delen en samen te creëren. Sinds 2015 is de transformatie gaande naar een bibliotheek als anker in de buurt, die een rol kan spelen in de grote opgaven van de samenleving: de ‘maatschappelijke bibliotheek’. In 2022 heeft het onderzoeksbureau Andersson Elffers Felix (AEF) in opdracht van de OBA onderzoek gedaan naar de invulling van hun de maatschappelijke rol in de gemeente Amsterdam.2 Mede op basis van dit adviesrapport heeft de OBA de

1 Lakmaker, Joosje en Elke Veldkamp, ‘Amsterdammers en hun bibliotheek: 100 jaar OBA 1919-2019, Wereldbibliotheek, 2021 2 AEF: ‘Een moderne bibliotheek’, adviesrapport over de invulling van de maatschappelijke rol van de OBA in de gemeente Amsterdam, september 2021

OBA Koers 2030 In deze koers wordt toegewerkt naar de bibliotheek van de toekomst: een maatschappelijke, hybride bibliotheek voor, door en van Amsterdammers, gebaseerd op vijf strategische lijnen: • Open en dichtbij: Amsterdammers hebben toegang tot een volwaardige bibliotheekvoorziening in de buurt, die zij volgens het community library -principe mede zelf vormgeven. • OBA altijd, overal: Een hybride bibliotheek, waar fysieke en digitale dienstverlening en programmering gelijkwaardig met elkaar verbonden zijn. • Ieder kind, iedere jongere: Een leesoffensief voor de hele stad en ‘OBA op school’. • OBA onderneemt: Implementatie van een nieuw verdienmodel om voor nieuwe programma’s een gemengde financiering in te kunnen zetten. • Een nieuwe deal met Amsterdam: Een gezamenlijke uitvoerings­agenda om bij te dragen aan de maatschappelijke opgaven in de stad.

verschillende functies van de bibliotheek verder vormgegeven in een meerjaren­ beleidsplan: OBA Koers 20303. In dit koersdocument beschrijft de OBA haar plannen om in 2030 tot een toekomstbestendige, maatschappelijke bibliotheek te komen. Een belangrijk uitgangspunt in deze koers is de community librarygedachte, een bibliotheek op gemeenschapsbasis, waar de bibliotheek ten dienste staat van en mede vormgegeven wordt door de lokale gemeenschap.

3 Meer info via: Koers 2030 - OBA

De bieb in de huidige tijdsgeest

6

Al met al vervult de OBA vandaag de dag een brede maatschappelijke functie voor onze stad op uiteenlopende terreinen als onderwijs, kunst en cultuur en de digitale samenleving. Daarbij is de bibliotheek voor veel Amsterdammers een onmisbare plek in hun dagelijkse leven. Zodoende is de OBA voor de gemeente een belangrijke partner om een diverse groep Amsterdammers te bereiken en om maatschappelijke doelstellingen mee te realiseren.

Gratis lidmaatschap De ontwikkeling die de bibliotheek heeft doorgemaakt versterken wij met deze beleidsvisie door een gratis basislidmaatschap voor alle Amsterdammers tot 27 jaar. Ook voor docenten maken we het basislidmaatschap gratis. Het liefst zouden wij het bibliotheek­lid­ maatschap geheel gratis maken, zoals in bijvoorbeeld de Scandinavische landen en de Verenigde Staten gebruikelijk is. Dat is nu nog niet mogelijk, maar hiermee zetten we wel een stap vooruit. We vinden het belangrijk dat de bibliotheek toegankelijk is voor alle Amsterdammers. We zetten ons in om zoveel mogelijk drempels, die gebruik van de bieb belemmeren, weg te nemen. Een dergelijke drempel voor een deel van de Amsterdammers zijn de kosten van het lidmaatschap. In het verleden zijn hier al acties in ondernomen. Kinderen tot en met 18 jaar kunnen sinds een aantal jaar gratis lid worden en boetevrij lenen. Ook Amsterdammers met een stadspas kunnen een gratis lidmaatschap aanvragen. Met ingang van januari 2025, in het jubileumjaar dat Amsterdam 750 jaar oud wordt, doen wij dit cadeau aan de stad. Want wie jarig is, trakteert. Vanaf dan kunnen jongeren na hun 19e verjaardag gratis gebruik blijven maken van de fysieke collectie van de OBA, maar ook van de extra voordelen die het lidmaatschap biedt.

We onderzoeken hoe we Amsterdammers van deze leeftijd nog intensiever kunnen betrekken bij het vormgeven van dat lidmaatschap. Gratis basislidmaatschap maken we tegelijkertijd ook mogelijk voor de docenten in onze stad. Dat lidmaatschap willen we lading geven met specifieke programmering voor en door docenten. Zo maken we de bibliotheek toegankelijk voor alle leerlingen en hun leraren. Bovendien gaan we samen met de OBA in gesprek met het Rijk en met de Koninklijke Bibliotheek over het ook gratis maken van de digitale component van het bibliotheeklidmaatschap.

1.2 Landelijk beleid en wettelijke kaders Landelijke erkenning De beweging van de OBA naar een brede maatschappelijke bibliotheek staat niet op zichzelf. Op landelijk niveau wordt steeds vaker een beroep gedaan op de bibliotheek voor verschillende maatschappelijke opgaven. Denk bijvoorbeeld aan de ondersteuning die bibliotheken bieden aan burgers in het contact met de digitale overheid via de Informatiepunten Digitale Overheid (IDO’s). Bij een IDO kunnen burgers terecht met vragen over DigiD, toeslagen, gemeentelijke regelingen en andere digitale overheidszaken. Onderzoek toont aan dat niet alleen de overheid, maar juist ook de bezoekers de bibliotheek waarderen als een betrouwbare en onafhankelijke publieke voorziening.

SPUK middelen Voor het eerst in decennia investeert de Rijksoverheid weer in het openbare bibliotheeknetwerk, vanuit de gedachte dat elke inwoner van Nederland recht heeft op laagdrempelige toegang tot de volwaardige bibliotheekvoorziening. Het Rijk heeft per 2023 eenmalig middelen vrijgemaakt voor het verstevigen van het Bibliotheeknetwerk in de vorm van een Specifieke Uitkering (SPUK). Naar verwachting komen hier in 2027 structurele rijksmiddelen voor. Daarnaast zijn er SPUK-middelen voor de realisatie en instandhouding van IDO’s via de gemeenten. >Z  ie hoofdstuk 8 voor een overzicht van de Rijksondersteuning SPUK in Amsterdam.

Bibliotheekwet 2015 Zowel op landelijk als op lokaal niveau is het beleid op het gebied van bibliotheken in ontwikkeling. Op 1 januari 2015 deed de Bibliotheekwet, voluit Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen (Wsob), zijn intrede. Hierin zijn de wettelijke kaders voor de functies van de openbare bibliotheek vastgelegd.

De bieb in de huidige tijdsgeest

7

De vijf kerntaken van de bibliotheek, zoals vastgelegd in de Wsob, zijn: 1. Ter beschikking stellen van kennis en informatie. 2. Bieden van mogelijkheden tot ontwikkeling en educatie. 3. Bevorderen van lezen en het laten kennismaken met literatuur. 4. Organiseren van ontmoeting en debat. 5. Laten kennis maken met kunst en cultuur. De vijf functies mogen zowel fysiek als digitaal geleverd worden, maar moeten alle vijf in de bibliotheekorganisatie aanwezig zijn.

Bibliotheekwet 2027 Momenteel wordt de Bibliotheekwet herzien en naar verwachting zal de nieuwe wet ingaan in 2027. In de nieuwe Bibliotheekwet zal een zorgplicht voor gemeentes en provincies worden opgenomen. In de zorgplicht staat dat iedere inwoner recht heeft op laagdrempelige toegang tot een volwaardige bibliotheekvoorziening en dat de gemeente de verantwoordelijkheid heeft om voldoende bibliotheken te realiseren. De gemeente zal samen met de openbare bibliotheek periodiek een meerjarenplan opstellen, rekening houdend met de lokale en maatschappelijke opgaven en de positie van de bibliotheek te midden van andere sociaal-culturele voorzieningen en het onderwijs. De provincies houden toezicht op de zorgplicht van de gemeente.

Bibliotheekconvenant Om de wettelijke taken van bibliotheken in heel Nederland nog steviger te verankeren, is in 2020 een convenant gesloten tussen de drie overheidslagen − de Rijksoverheid, het Interprovinciaal Overleg (IPO), de VNG en de drie bibliotheeklagen (de KB Nationale Bibliotheek, SPN (Samenwerkende POI’s Nederland – de provinciale laag) en de Vereniging van Openbare Bibliotheken (VOB). In dit Bibliotheekconvenant zijn afspraken gemaakt over de versterking van openbare bibliotheekvoorzieningen in Nederland en de rol die zij spelen in drie actuele maatschappelijke opgaven in de samenleving, namelijk: 1. De geletterde samenleving De laaggeletterdheid en de afname van leesvaardigheid en leesplezier bij de jeugd is zorgwekkend. De expertise van de bibliotheek dient ingezet te worden om de leesvaardigheid en het leesplezier bij de jeugd te bevorderen. 2. Participatie in de Informatiesamenleving De toenemende noodzaak om over digitale vaardigheden te beschikken als gevolg van de digitalisering in onze maatschappij maakt dat sommige inwoners minder goed meekomen in de samenleving. Bibliotheken bieden ondersteuning bij digitale dienstverlening en helpen burgers hun digitale kennis en vaardigheden te verbeteren.

1.3 Nieuwe Amsterdamse koers Amsterdams coalitieakkoord Ook Amsterdam kent een aantal grote maatschappelijke opgaven, zoals de toename van ongelijkheid tussen verschillende groepen inwoners. Een van de hoofdambities van het Amsterdams Akkoord – het coalitieakkoord 2022-2026 − is het zijn van een solidaire stad. Dat betekent dat we soms ongelijk investeren om zo gelijke kansen voor alle Amsterdammers te creëren. Om een solidaire stad te zijn, is samenwerking met maatschappelijke partners, zoals de bibliotheek, essentieel. Een belangrijke uitdaging in de stad is de vergaande ontlezing en de toename van (digitale) laaggeletterdheid. Amsterdammers, die niet goed kunnen lezen en schrijven, kunnen minder goed meedoen in de maatschappij. We willen dat kinderen weer plezier krijgen in lezen en dat zij gedurende hun hele schoolcarrière in contact blijven met boeken. De bibliotheek is hierin een onmisbare schakel. Het in het coalitie­ akkoord aangekondigde Leesoffensief heeft in deze bibliotheekvisie een belangrijke plek.

3. Leven lang ontwikkelen Ieder mens heeft het recht om zich blijvend te ontwikkelen op professioneel en persoonlijk vlak. De bibliotheek biedt een platform voor inwoners om hun vaardigheden te ontwikkelen. Om de sleutelrol in deze maatschappelijke opgaven te vervullen en de toekomst van bibliotheekvoorzieningen te garanderen, is een samenhangend en samen­ werkend bibliotheeknetwerk nodig. In de zomer van 2024 wordt een nieuw convenant 2024-2028 verwacht.

De bieb in de huidige tijdsgeest

8

De bieb voor groei en ontwikkeling

2

De bieb voor groei en ontwikkeling Alle kinderen worden geboren met talent, maar niet iedereen krijgt gelijke kansen om deze talenten te ontplooien en te ontwikkelen. De bibliotheek zet zich in om alle Amsterdammers een platform te bieden waar ze kunnen leren en zich kunnen ontwikkelen.

2

Een stabiele basis en toegang tot goed onderwijs zijn essentiële voorwaarden om te leren en zich verder te ontwikkelen. Ieder kind wordt geboren met talent en iedere Amsterdammer moet de kans te krijgen om talenten te ontplooien en te ontwikkelen. Zowel landelijk als in Amsterdam heeft een steeds grotere groep jongeren onvoldoende taal- en leesvaardigheid om later goed mee te doen in de maatschappij, laat staan om het allerbeste uit zichzelf te halen. Om deze trend te keren, investeren we waar dit het hardste nodig is. Op de eerste plaats in het onderwijs zelf, maar ook de bibliotheek is een essentiële partner voor leesbevordering, persoonlijke ontwikkeling en talentontplooiing voor Amsterdammers. De bibliotheek faciliteert talentontplooiing van Amsterdammers in de breedste zin. De bibliotheek is niet meer de plek waar je alleen komt voor taal- en leesbevordering en kennis uit boeken. De bibliotheek is een plek die iedereen verwelkomt, waar mensen talenten ontwikkelen in de breedste zin van het woord. Of je nu het liefst bezig bent met taal, beeld of techniek.

Voor het thema groei & ontwikkeling hebben wij voor de bibliotheek de volgende ambities: 1. De bieb voorop voor een ‘Liefde voor Lezen’. • De bieb naar school • De bieb als spil voor leesbevordering 2. De bieb faciliteert in de ontwikkeling van alle Amsterdammers.

2.1 De bieb voorop voor ‘Liefde voor Lezen’ Nederlandse jongeren lezen steeds minder en met minder plezier, blijkt uit diverse onderzoeken. De taal- en leesvaardigheid van jongeren holt achteruit. Volgens het meest recente internationale PISA-onderzoek (december 2023) loopt zelfs een derde van de Nederlandse jongeren het risico laaggeletterd het onderwijs te verlaten. Om deze reden hebben de Onderwijsraad en de Raad voor Kunst en Cultuur opgeroepen tot een Leesoffensief4. Ook steeds meer Amsterdammers hebben moeite met taal. Naar schatting heeft een op de zes Amsterdammers tussen de 16 en 65 jaar onvoldoende basis­vaardigheden om goed mee te komen in de maatschappij. Hun kinderen

4 LEES! Een oproep tot een leesoffensief – Raad voor Cultuur en Onderwijsraad, juli 2019

De bieb voor groei en ontwikkeling

10

hebben daardoor een grotere kans op een taalachterstand5. We noemen dit de cyclus van laaggeletterdheid. Op jonge leeftijd wordt een kind al belemmerd in het volledig behalen en benutten van eigen potentieel en talenten. We spreken de ambitie uit om van Amsterdam de leeshoofdstad van Nederland te maken. Om de cyclus van laaggeletterdheid te doorbreken, lanceren we in Amsterdam het programma ‘Liefde voor Lezen’. Daarmee geven we invulling aan de wens voor een Leesoffensief, uitgesproken in het coalitieakkoord. De ambitie van ’Liefde voor Lezen’ is om kinderen tijdens hun hele schoolcarrière met boeken in aanraking te laten komen, hun leesplezier te vergroten en lees­ vaardigheid te bevorderen. Daarvoor werken we intensief samen met de bibliotheek, dé expert op het gebied van boeken en lezen. We investeren in de samenwerking tussen de bibliotheek en het onderwijs door middel van het programma ’de OBA op School’. Daarnaast trekken wij samen met de OBA op in andere initiatieven en programmering bij het programma ‘Liefde voor Lezen’.

2.1.1 De bieb naar school De bibliotheek heeft de expertise en het aanbod om lezen voor kinderen te bevorderen en een leescultuur tot stand te brengen. Om het bereik hiervan te vergroten, investeren we extra in het programma ‘de OBA op School’, de Amsterdamse variatie op het landelijke programma ‘de Bibliotheek op School’. De eerste stap in dit programma is het leesplezier van kinderen vergroten. Leesplezier begint met de vrije keuze om te lezen wat je interessant vindt. De bibliotheek helpt scholen bij het samenstellen van een rijke boekencollectie die past bij de populatie van de school en de uiteenlopende interesses van kinderen. De boekencollecties worden vernieuwd en divers, inclusief en leeftijdsadequaat gemaakt. Waar mogelijk en relevant kan een deel van deze collectie meertalig zijn, want juist in je moedertaal lees je het gemakkelijkst en met het meeste plezier. We willen ook regelmatig leesevenementen op scholen organiseren, zoals voorleesuren en boekenclubs voor kinderen. De volgende stap is leesbevordering. We faciliteren de leerkrachten en geven hen de handvatten om leesbevordering te stimuleren. Met leesconsulenten van de

5 Geletterdheid in zicht - https://geletterdheidinzicht.nl/

OBA ondersteunen en trainen we leerkrachten in het opzetten van leesactiviteiten en voorleesmethodieken en leesroutines leren. Met Onderwijs­kennis Netwerk Amsterdam (ONA) gaan we samenwerken om een kennis­infrastructuur te bieden aan het basisonderwijs en deze blijvend te verbeteren. Daarnaast creëren wij als gemeente platformen dat (voor)scholen, de bibliotheek en andere organisaties bij elkaar brengen om strategieën voor het bevorderen van lezen te ontwikkelen.

(kinder)boeken. Samen met de OBA gaan we in gesprek met het Rijk en de Koninklijke Bibliotheek om het basislidmaatschap uit te breiden naar digitaal.

Tot slotte maken leerlingen in het programma kennis met de bibliotheek zelf. We vinden het belangrijk dat elk kind de bibliotheek weet te ontdekken en te vinden, dat kinderen leren dat zij hier altijd terechtkunnen voor nieuwe avontuurlijke verhalen. Daarom spreken we de ambitie uit dat iedere Amsterdamse jongere vanuit primair onderwijs ten minste één keer in het basisonderwijs met de klas een bezoek brengt aan de OBA.

Promoten van lezen en liefde voor literatuur zit in het DNA van de bibliotheek. De talloze voorleesuurtjes, boekenclubs en laagdrempelige literaire cafés van lokale bibliotheekvestigingen hebben een sleutelrol in het vormgeven van de leescultuur in onze stad. We trekken bij het programma ‘Liefde voor Lezen’ samen met de OBA op om bestaande initiatieven uit te breiden en nieuwe activiteiten te ontwikkelen. Daarin zoeken we ook de samenwerking met relevante partners.

2.1.2 De bieb als spil voor leesbevordering en taaleducatie

Visie op de aanpak Met ‘Liefde voor Lezen’ willen we het leesplezier van kinderen op een zo jong mogelijke leeftijd bevorderen. Dan is de aanpak het meest effectief. We passen hierbij het principe ‘ongelijk investeren voor gelijke kansen’ toe, want onvoldoende taal- en andere basisvaardigheden liggen aan de basis van veel ongelijkheid in onze samenleving. We starten daarom in 2024 in de stadsdelen waar laag­ geletterdheid het meeste voorkomt, namelijk Noord, Nieuw-West en Zuidoost. Op termijn is de ambitie om het programma over de hele stad uit te rollen. Om kinderen zo vroeg mogelijk in hun ontwikkeling te ondersteunen, focussen we met ‘de OBA op School’ in beginsel op VVE- en PO-scholen. Aanvullend maken we een start met de bibliotheek op school in het voortgezet onderwijs en op mbo-scholen, aangezien ook daar jongeren te maken hebben met leesen taalachterstanden.

Uitgangspunt: Gratis lidmaatschap voor docenten Met deze beleidsvisie zetten we een stap vooruit door gratis basislidmaatschappen aan te bieden. Een belangrijke doelgroep voor wie we dat gaan doen zijn de leerkrachten in onze stad. Zij hebben een essentiële rol in het vergroten van leesplezier onder jongeren. Leerlingen hebben al recht op een gratis lidmaatschap. We willen voor hun docenten hetzelfde mogelijk maken. Immers, goed voorbeeld doet goed volgen. Het basislidmaatschap voor docenten maken we gratis zodat zij gemakkelijk toegang hebben tot alle

11

Uitgangspunt: ‘Gemeentelijke Gezinsaanpak Geletterdheid’ uitrollen win de stad In Zuidoost zijn wij samen met de OBA een pilot gestart in aansluiting op het landelijke project ‘Gemeentelijke Gezinsaanpak Geletterdheid’. Binnen dit project ontwikkelen we samen met partnerorganisaties, zoals scholen en welzijnsorganisaties, een integrale aanpak voor gezinnen van laaggeletterde opvoeders. Hiermee willen we de overdracht van laaggeletterdheid van ouder op kind voorkomen. De bibliotheek heeft hier een verbindende rol door de expertise op het gebied van leesbevordering en neemt ondersteunt ouders voor het creëren van een taalrijke thuisomgeving voor het hele gezin.

Uitgangspunt: Het plezier van thuis lezen Het leesplezier van kinderen willen we niet alleen op scholen stimuleren. Ook het belang van thuis lezen onderstrepen wij. De voorleesprogrammering, die zich richt op (kersverse) ouders of grootouders, juichen wij toe. Ook zien wij potentie in het actief betrekken van rolmodellen die zich inzetten om het leesplezier te vergroten. Denk aan activiteiten met lokale schrijvers, populaire kinderboekenschrijvers en woordkunstenaars. Hiervoor werken wij samen met partnerorganisaties. De Voorleesexpress, uitgevoerd door Diversion, zien wij als een succesvol voorbeeld waar vrijwilligers thuis voorlezen bij gezinnen met jonge kinderen met een taalachterstand. Aan ouders doen de vrijwilliger tegelijkertijd handreikingen om het voorlezen na verloop van tijd van ze over te nemen en boeken een blijvende plek te geven in het dagelijks leven.

Uitgangspunt: Meertaligheid benutten als kracht In Amsterdam wonen veel mensen met een migratieachtergrond, waarbij Nederlands niet de moedertaal is. Wij zijn trots op onze multiculturele stad en de vele talen die ze hier spreken. Een gevolg hiervan is alleen ook dat kinderen op sommige plekken in de stad opgroeien in gezinnen, waar ze thuis weinig tot geen Nederlands spreken. Dit kan ertoe leiden dat ze thuis weinig of geen Nederlandse boeken lezen. De bibliotheek is voorloper in de omarming van meertaligheid als kracht. OBA Oosterdok biedt al jaren onderdak aan ‘Het Huis van Alle Talen’, waar meertalige Amsterdammers boeken in hun moedertaal kunnen lenen en waar ze geregeld programma’s rond de talen van Amsterdammers presenteren. Ook in buurt­ vestigingen is steeds vaker een meertalige collectie en programmering te vinden. Daarnaast zijn er in verschillende vestigingen voorleesuurtjes voor

kinderen in hun moedertaal. We ambiëren dat in de toekomst lokale biblio­ theekvestigingen ook een deel van de collectie aanbieden in de talen die ze spreken in de buurt waar de vestiging is. We onderzoeken met de OBA hoe we de meertalige collectie en programmering in de verschillende buurten nog beter kunnen aanbieden en onder de aandacht van Amsterdammers brengen.

Uitgangspunt: Toegankelijke taaleducatie voor wie dat nodig heeft Naast de bovenstaande activiteiten, die vallen binnen de reikwijdte van het programma ‘Liefde voor Lezen’, heeft de bibliotheek een belangrijke rol in volwasseneneducatie. Voor volwassenen die moeite hebben met taal en andere basisvaardigheden hebben we in samenwerking met de OBA (en andere

partners) het ‘Leef en leer’6 programma opgezet. Dit programma wijst Amsterdammers die beter willen leren lezen, schrijven, rekenen of de computer gebruiken, de weg naar gepaste hulp in de buurt. Ook ondersteunt en adviseert het programma (informele) organisaties in Amsterdam op het gebied van basisvaardigheden. ‘Leef en leer’ brengen wij de komende jaren gezamenlijk nog meer onder de aandacht, zodat Amsterdammers die (aanvullende) taaleducatie nodig hebben de OBA of een van onze partners weten te vinden voor hulp.

6 Over Leef en Leer! | Leef en leer! - Leef en leer!

De bieb voor groei en ontwikkeling

12

TUMO center for crea tive te initiatief uit Yerevan, chnologies – Armenië TUMO is een innovatief en gratis toegankelijk naschools onderwijsprogramma met de focus op creativiteit, technologie en design. Het programma richt zich op jongeren tussen de 12 en 18 jaar en is een combinatie van workshops, projectlabs en zelf­studie. Het doel is om jongeren, ongeacht hun opleidingsniveau of sociaal­ economische achtergrond, in aanraking te brengen met de nieuwste technologieën. TUMO, de OBA en de gemeente zijn voornemens om dit initiatief te faciliteren in de bibliotheek.

2.2 De bieb faciliteert in de ontwikkeling van Amsterdammers Een van de wettelijke functies van een openbare bibliotheekvoorziening is mogelijkheden tot ontwikkeling en educatie bieden. Deze functie interpreteren wij in brede zin. Ontwikkeling en educatie is in veel verschillende vormen aan te bieden. Samen met de bibliotheek delen we de ambitie dat iedereen recht heeft op een leven lang leren. De ene persoon doet dat door te lezen, de ander door te doen. Zoals in ons coalitieakkoord omschreven: ‘Ieder talent dat zich niet heeft kunnen ontwikkelen, is een gemiste kans. En voor het ontplooien van talent is het nodig om zich beschermd en gesteund te voelen door zijn omgeving’. Alle Amsterdammers hebben het recht om tot bloei te komen, om te ontdekken welke talenten zij hebben en deze te ontwikkelen. We zien een belangrijke rol weggelegd voor de bibliotheek in het realiseren van deze uitspraak en het bevorderen van kansengelijkheid. Daar zoeken we actief de samenwerking voor op.

Uitgangspunt: De bieb als inspiratieplatform

Uitgangspunt: Leren met je handen, een maakoffensief

De bibliotheek faciliteert de ontwikkeling en ontplooiing van Amsterdammers door een inspiratieplatform te zijn. De bibliotheek is voor iedereen, het is de plek waar alle Amsterdammers laagdrempelig binnen kunnen stappen en een breed en gevarieerd aanbod treffen voor hun persoonlijke ontwikkeling. Aanbod waar zij bewust voor naar de bibliotheek komen, maar ook aanbod dat zij voor het eerst leren kennen in de bibliotheek. De wereld van de bibliotheek is niet meer beperkt tot aanbod voor taal- en leeseducatie, maar baseert zich op de huidige tijdgeest en behoeften van de bezoekers van programmering over kunst en cultuur tot kunstmatige intelligentie en van muziek maken tot 3D-printers bedienen.

Leren doe je op verschillende manieren, zo ook met je handen. Daarom hebben wij financiële middelen beschikbaar gesteld om maakplaatsen in bibliotheken te realiseren. In een maakplaats leer en creëer je met je handen 21st century skills; vaardigheden die nodig zijn om mee te blijven doen in de veranderende maatschappij. Dit loopt uiteen van knutselen en ontwerpen tot werken met lasersnijders en 3D-printers. Scholieren maken zo op vroege leeftijd kennis met techniek en technische beroepen, een kennismaking die wij belangrijk vinden in de ontwikkeling van een kind. In de maakplaatsen doen kinderen praktijk­ ervaring op, leren zij nieuwe vaardigheden en ontwikkelen zij nieuwe talenten. Daarnaast leren ze samen te werken met leeftijdsgenoten. Nu zijn de maakplaatsen vooral gericht op onze jonge Amsterdammers. Met de OBA onderzoeken wij hoe we ook voor volwassenen maakapparatuur beschikbaar kunnen stellen.

De bibliotheek is de plek waar een eerste introductie tot dit soort aanbod wordt geboden. Wij ondersteunen de OBA daar waar nodig om dit aanbod in lijn met de wensen van de bezoekers te houden, we faciliteren in samenwerkingen met mogelijke partners, indien gewenst, en juichen innovatieve programmering toe. Het onderstaande voorbeeld van TUMO is daar een inspirerend voorbeeld van.

De bieb voor groei en ontwikkeling

13

i.s.m. Maakplaats 021 – OBAam rd ste Gemeente Am De maakplaatsen zijn op tien bibliotheekvestigingen te vinden en op een aantal scholen in de stad. Daarnaast is er een maakcoalitie gevormd met partijen die bijdragen aan de maaklessen. Tot 2026 ondersteunt de gemeente met middelen bij het neerzetten en laten landen van de programmering van de maakplaatsen. Daarna wordt verwacht dat de maakplaatsen bestendigd zijn en zelfstandig gedekt door de bibliotheek en partners uit de coalitie.

Uitgangspunt: De kracht van cultuureducatie Wij willen met de OBA onderzoeken hoe cultuureducatie te faciliteren is in de programmering voor leesbevordering. In de stad zijn verschillende cultuurorganisaties met wie samenwerking mogelijk is. Dit proces willen wij ondersteunen waar nodig. Uit onderzoek is gebleken dat cultuureducatie een positief effect heeft op de leesbevordering en vice versa7. Cultuureducatie introduceert andere leervormen om lezen te stimuleren en heeft plek voor de verschillende verhaalculturen van de wereld. Zo introduceert cultuureducatie bijvoorbeeld ‘belevend lezen’. Het verhaal van het boek wordt beeldend en pratend besproken, zo laat het kinderen genieten van verhalen en leren ze via verhalen emoties te uiten.

Uitgangspunt: Een studieplek op maat Tot slot is de bibliotheek ook de plek waar Amsterdammers komen om individueel te leren of te studeren. De bibliotheek voorziet nu in ruimtes en studieplekken die zowel rust als reuring bieden. We vinden het belangrijk dat deze ruimtes aansluiten op de brede behoeftes van de stad. Met de OBA willen wij verkennen wat er nodig is om ook in studieplekken te voorzien voor studenten uit het praktijkonderwijs.

7 Rapport Sardes in opdracht van LKCA en Stichting Lezen 2023

14

De bieb voor verbinding

3

De bieb voor verbinding De bibliotheek waar je welkom bent en laagdrempelig andere mensen kunt ontmoeten. Een plek waar je jezelf herkent en waar je je thuis voelt. Een plek waar je samen met buurtbewoners aan mee mag bouwen en waar je mede-eigenaar van bent.

3

In een stad die groeit en waar de ruimte schaars is, neemt het belang en de waarde van een lokale centrale ontmoetingsplek verder toe. De bibliotheek was altijd al die openbare ontmoetingsplek waar buurtbewoners uit verschillende lagen van de bevolking elkaar ontmoeten aan de leestafel, tijdens het voorleesuur voor kinderen of bij een literaire lezing. We bouwen voort op de verbindende functie van de bibliotheek en stimuleren samenwerkingen met andere lokale organisaties, zoals buurthuizen, bewonersorganisaties en maatschappelijke partijen. We faciliteren de OBA in haar ambitie om vanuit een gemeenschapsbasis de bibliotheek voor en door de buurt vorm te geven en zo de community library te realiseren.

de ambities kunnen bereiken. Daarvoor gebruiken we de Code Diversiteit en Inclusie van de kunst- en cultuursector als uitgangspunt en passen deze waar nodig aan de specifieke situatie van bibliotheken aan. Randvoorwaardelijk voor een laagdrempelige en openbare publieksvoorziening is dat de bibliotheek een veilige en fijne omgeving biedt. Hier zorgen wij samen met de OBA voor.

Community Library: “Een bibliotheek die mede wordt vormgegeven door een (deel van) de lokale gemeenschap. Deze bibliotheek draait niet (alleen) om collectie, maar ook om de kennis en kunde van de mensen in de gemeenschap. Met de bibliothecaris van nú, die conversatie, dialoog en uitwisseling faciliteert zodat nieuwe kennis kan ontstaan.” David Lankes

De gemeente en de OBA hebben de ambitie een bibliotheek voor (en door) alle Amsterdammers te realiseren. Oog voor diversiteit, inclusie en gelijkwaardigheid is daar een belangrijk onderdeel van. We brengen samen met de OBA in kaart welke Amsterdammers zich nog onvoldoende thuis voelen in de bibliotheek en onderzoeken hoe we deze groepen beter aan kunnen spreken en bereiken. We ontwikkelen samen met de OBA een set principes aan de hand waarvan we De bieb voor verbinding

16

De Amsterdammer aan het woord

De bieb als huiskamer van de buurt

Om goed in te (blijven) spelen op wat Amsterdammers willen en verwachten van de bibliotheek in de stad initiëren wij een jaarlijks onderzoek waar we de behoeftes van onze inwoners onderzoeken betreffende de invulling van de bibliotheek.

Amsterdam is rijk aan verschillende culturen en gemeenschappen en daarmee aan verschillende perspectieven en overtuigingen. Dat deze verschillende mensen elkaar ontmoeten, is niet vanzelfsprekend. De (lokale) bibliotheek biedt daar de mogelijkheid toe en wordt gezien als een van de (weinige) openbare plekken in onze stad waar mensen zich thuis en welkom voelen, ongeacht afkomst of maatschappelijke positie. Wij koesteren deze rol van de bibliotheek als huiskamer van de buurt die laagdrempelige ontmoetingen tussen buurtbewoners faciliteert.

Voor het thema verbindende bieb hebben wij de volgende ambities: 1. De bieb voor en door de buurt 2. De bieb als knooppunt van de buurt 3. De bieb als ode aan de buurt

3.1 De bieb voor en door de buurt Als gemeente juichen we de transitie naar community library die de OBA ingezet heeft, toe. We ondersteunen en faciliteren de bibliotheek daar waar het nodig is voor deze ambitie. Aan ‘voor en door de buurt’ geven we als volgt betekenis:

De bieb als facilitator van dialoog De genoemde diversiteit in de samenleving brengt een enorme rijkdom mee, maar kan soms ook leiden tot frictie, polarisatie en maatschappelijke segregatie. De bibliotheek heeft de wettelijke functie om naast ontmoeting ook debat te organiseren. Faciliteren van dialoog in de lokale gemeenschap is een belangrijke verantwoordelijkheid die de bibliotheek neemt en die wij als gemeente wederom koesteren. De bibliotheek biedt ruimte aan verschillende geluiden en perspectieven, zodat Amsterdammers een eigen mening kunnen vormen.

De sleutel aan de stad De OBA spreekt in de Koers 2030 de ambitie uit om de sleutel van de bibliotheekvestigingen letterlijk aan de stad te geven. Amsterdammers en Amsterdamse organisatie worden ‘mede-eigenaar’ door het aanbod, de programmering en de inrichting van een lokale bibliotheek mede vorm te geven op basis van de specifieke behoeftes die leven in de buurt. Het uiteindelijke aanbod dient voor iedereen in de buurt toegankelijk te zijn. De OBA spreekt het streven uit om de openingstijden van de vestigingen te verruimen om een grotere doelgroep te bereiken. Een streven dat wij als gemeente ondersteunen, zodat Amsterdammers, die in andere ritmes leven, de kans krijgen om de bibliotheek te bezoeken.

Living library De organisatie Living Library – geïnspireerd op het in Kopenhagen ontstane concept ‘Human Library’− faciliteert dialoog met personen die regelmatig met bepaalde vooroordelen te maken krijgen. Als bezoeker ga je in gesprek met een ‘levend’ boek. Het doel van dit programma is om vooroordelen te bestrijden en een positief kader te scheppen voor gesprekken die stereotypen ontkrachten. Don’t judge a book by its cover. De Living Library strijkt ook geregeld in OBA-locaties neer.

De bieb voor verbinding

17

3.2 De bieb als knooppunt van de buurt Openbare bibliotheken nemen en krijgen een steeds grotere rol in maatschappelijke opgaven, zowel op stedelijk als lokaal niveau. De lokale bibliotheken vestigingen zich in de haarvaten van de stad. Dagelijks stappen hier Amsterdammers binnen met verschillende vragen of behoeften. Wanneer de bibliotheek de benodigde expertise niet in huis heeft, helpt zij Amsterdammers actief op weg naar de juiste partij. Hiermee vervult de bibliotheek een gids­functie in de stad. Om haar maatschappelijke impact nog verder te vergroten, faciliteren we samenwerkingen tussen de bibliotheek, de gemeente en maatschappelijke en culturele organisaties. Zo versterken we de rol van de bibliotheek als knooppunt van de buurt. In het bijzonder ambiëren wij voor de bibliotheek de volgende ontwikkeling:

Een gezamenlijke voordeur met maatschappelijke en culturele organisaties In veel wijken staat de bibliotheek actief in verbinding met partners en orga­ nisaties in de buurt. We onderzoeken samen met de OBA of het mogelijk en van toegevoegde waarde is om een bibliotheekvestiging de voordeur te laten delen met andere maatschappelijke of culturele organisaties. Inhoudelijke synergie vormt de basis voor de gezamenlijke huisvesting, zodat kruisbestuiving kan plaatsvinden. Dit kan zowel de samenwerking als de effecten van de programmering versterken. Voor Amsterdammers geldt dan dat zij slechts één voordeur hoeven te openen om een breed maatschappelijk en cultureel aanbod te vinden. Als gemeente zullen we dat faciliteren en ondersteunen waar dat mogelijk is. Een mooi voorbeeld van inhoudelijke synergie en kruisbestuiving is de samenwerking tussen de OBA met de Publieke Omroep Amsterdam (POA). De POA, gevestigd in de OBA Oosterdok, organiseert met de bibliotheek ‘OBA Live’. Talkshows die draaien om kennisuitwisseling, delen van netwerken, stimuleren van debat en talentontwikkeling.

De bieb voor verbinding

18

3.3 De bieb als ode aan de buurt Elke buurt in Amsterdam heeft een eigen identiteit. Om echt een bibliotheek voor de buurt te zijn, is het van belang dat deze identiteit terug te zien is in de lokale bibliotheek. Op het moment van binnenlopen wil je de cultuur van de buurt voelen. We zien graag dat bewoners zich herkennen in de verhalen van de collectie van de lokale vestiging. Vanuit het community library gedachtegoed is de lokale gemeenschap ook hier mede verantwoordelijk voor. Bewoners delen hun perspectief van de buurt en nemen hun cultuur mee naar de bibliotheek. Input vanuit de buurt heeft invloed op de collectie, de programmering, maar ook op de uitstraling van de bibliotheek. Wij moedigen het bovendien aan om verhalen van lokale makers een plek te geven in het aanbod van de bibliotheek. In alle buurten wonen lokale schrijvers of kunstenaars voor wie de bibliotheek een mooi platform kan zijn om hun talent te etaleren. Met maatwerk ontplooit elke OBA-locatie zichdan tot een unieke bibliotheek met een eigen identiteit.

OBA Molenwijk In de OBA Molenwijk delen ze al letterlijk een gezamenlijke voordeur. In deze OBA-vestiging is ook Buurtteam Amsterdam gevestigd. Bij een buurtteam kunnen Amsterdammers terecht met vragen over maat­ schappelijke thema’s, zoals zorg, wonen, gezondheid, werk, geld, ontmoeten en veiligheid.

19

De bieb voor digitale participatie

4

De bieb voor digitale participatie Een bibliotheek die toegang biedt tot de digitale wereld. De plek waar je, ongeacht je digitale kennis, zonder schaamte terecht kunt met vragen. Waar jouw digitale veiligheid voorop staat en waar je wordt aangemoedigd om digitale vaardigheden te ontwikkelen.

4

Digitalisering en technologische ontwikkelingen volgen elkaar in rap tempo op en hebben een grote impact op onze samenleving. Steeds meer diensten, die wij in de fysieke samenleving gebruiken, worden digitaal of zijn alleen nog digitaal te gebruiken. Er bloeit bovendien een wereldwijde digitale samenleving op, waar de spelregels en wetten net even anders zijn dan in de fysieke wereld. Wie niet mee kan komen in de digitale wereld krijgt het ook moeilijk in de dagelijkse samenleving. De ongelijkheid in onze maatschappij neemt daardoor nog meer toe. Wij werken aan een samenleving waar alle Amsterdammers over voldoende digitale vaardigheden beschikken om goed mee te doen aan de digitale wereld van vandaag en van de toekomst. De bibliotheek is in deze opgave een essentiële partner.

De bibliotheek is een plek voor kennis en informatie, waar Amsterdammers ook laagdrempelig digitale ondersteuning kunnen krijgen en hun vaardigheden kunnen ontwikkelen. We versterken de huidige programmering en stellen de OBA in staat om deze door te blijven ontwikkelen. Voor dit thema hebben wij voor de bibliotheek de volgende ambities: 1. De bieb voor digitale inclusie 2. De bieb versterkt digitale kennis en vaardigheden

4.1 De bieb voor digitale inclusie Toegang tot de digitale wereld is nog niet voor iedereen vanzelfsprekend. De digitale kloof groeit. Ongeveer twintig procent van de Amsterdammers kan zich niet digitaal redden op dit moment. Daarnaast heeft veertien procent van de Amsterdammers met een lager inkomen geen computer, laptop of tablet thuis8. Tegelijkertijd zijn steeds meer essentiële diensten alleen digitaal te bereiken, zoals de meeste overheidsdiensten. Digitale ongelijkheid gaat vaak gepaard met andere maatschappelijke uitdagingen, zoals werkeloosheid, laaggeletterdheid, schulden of sociaal isolement. Digitaal meedoen is geen luxe, maar een basisbehoefte. Zodoende zetten we ons met de bibliotheek in voor digitale inclusie.

8 Agenda Digitale Stad 2023-2026

De bieb voor digitale participatie

21

– Initiatief De Cyberbank (pilot) . OBA van Cybersoek i.s.m Bij de Cyberbank kunnen Amsterdammers met een Stadspas met groene stip terecht om laptops te lenen. Organisaties kunnen oude laptops doneren, deze knappen jongeren met een afstand tot de arbeidsmarkt vervolgens op. Daarnaast biedt Cybersoek op drie locaties in de stad gratis cursussen en activiteiten aan op het gebied van digitale vaardigheden om op een laagdrempelige manier hulp te bieden in de wijk

Uitgangspunt: Veilige toegang tot internet, computers en printers in de bibliotheek Voor deelname aan de digitale samenleving is een veilige toegang tot internet, computers en printers een randvoorwaarde. Een op de tien Amsterdammers met een lager inkomen heeft thuis geen toegang tot internet. Veilige toegang tot wifi-netwerken is van essentieel belang. Wij juichen toe dat de OBA in de bibliotheekvestigingen gratis toegang biedt tot Publicroam en Eduroam. Daarnaast heeft een aanzienlijk deel van de Amsterdamse bevolking thuis geen computer of laptop ter beschikking. We vinden het belangrijk dat toegang tot een computer mogelijk is in de bibliotheek, zodat iedereen digitaal mee kan doen op een prettige manier.

Uitgangspunt: Innovatie van de klassieke collectie De fysieke collectie van de bibliotheek heeft door de jaren heen verschillende vormen gehad. De collectie bestond aanvankelijk alleen uit boeken en blad­ muziek, waarna het groeide met andere media, zoals cd’s, videobanden en later dvd’s. De opkomst van nieuwe technologieën heeft verandering teweeg­ gebracht in de fysieke collectie van de bibliotheek, waardoor met name de audiovisuele items verdwenen. Nieuwe technologische ontwikkelingen en maatschappelijke opgaven gaan gepaard met nieuwe of andere behoeften.

Op het gebied van digitale inclusie, zien wij potentie in het innoveren van de klassieke collectie van de bibliotheek. Zo kan de collectie onder andere worden verruimd met digitale apparaten. Wij zijn samen met de OBA, de VNG en de Alliantie Digitaal Samenleven een pilot gestart waarin via de IDO’s laptops bij de OBA geleend kunnen worden. Op basis van de uitkomst van deze pilot verkennen we met de OBA welke samenwerkingen nog meer mogelijk zijn in de toekomst.

Uitgangspunt: De bibliotheek biedt digitale ondersteuning In achttien OBA-locaties is een Informatiepunt Digitale Overheid (IDO) gevestigd. Bij een IDO kunnen burgers fysiek en gratis terecht voor hulp en begeleiding bij het gebruik van digitale overheidsdiensten en andere computervragen. Hier krijgen mensen ondersteuning in het gebruik van DigiD of bij bijvoorbeeld de belastingaangifte. IDO’s worden vanuit landelijke wetgeving en financiering gerealiseerd. Als gemeente onderstrepen wij het belang van deze ingezette landelijke koers. De bibliotheek is breed verspreid in de stad en biedt laagdrempelige toegang tot deze dienstverlening aan wie dat nodig heeft. Als gemeente willen wij de bibliotheek ondersteunen daar waar nodig om de IDO’s goed te laten opereren.

4.2 De bieb versterkt digitale kennis en vaardigheden De toenemende digitalisering brengt verschillende uitdagingen mee. De huidige generatie jongeren is opgeroeid met internet en sociale media, waardoor hun online en offline leven onlosmakelijk met elkaar verweven zijn. Denk bijvoorbeeld aan de verspreiding van ‘fake nieuws’ of de grootschalige effecten van online shaming in de offline wereld. Gevolgen hiervan zijn dat sociale media de mentale gezondheid van jongeren onder druk zetten en dat onder andere door de verspreiding van online desinformatie polarisatie in de stad toeneemt. Om Amsterdammers zo goed mogelijk bestand te maken tegen deze uitdagingen, is voortdurende digitale ontwikkeling van belang. Vergroten van digitale kennis, zoals mediawijsheid en vaardigheden, draagt bij aan het weerbaar maken van Amsterdammers en daarmee aan hun participatie in de digitale samenleving.

Uitgangspunt: De bibliotheek versterkt digitale vaardigheden en weerbaarheid De bibliotheek biedt naast digitale ondersteuning ook ruimte voor digitale ontwikkeling en weerbaarheid. Van het leren gebruiken van basisfuncties, als internet en e-mail, tot het aanleren van veiligheidsbesef of nieuwe vaardigheden voor mensen die al over basiskennis beschikken. Binnen het programma ‘hulp bij digitaal’9 biedt de OBA een breed en waardevol pakket aan voor het ontwikkelen van digitale basisvaardigheden. Binnen het samenwerkingsverband ‘Ecosysteem Digitale Veiligheid’10 werken wij met de OBA en andere partners samen om een gezond en veilig cyberland­ schap te verkrijgen. Digitale weerbaarheid is hier een onderdeel van. De OBA zet zich onder andere in om collectief digitaal veiligheidsbewustzijn te vergroten door online educatie en bewustwordingsprogramma’s, zoals HackShield. Voor Amsterdammers die al over basiskennis beschikken, is andere programmering nodig om hen te prikkelen. Programmering die hen kennis laat maken met de nieuwste technologische en digitale ontwikkelingen, zoals kunstmatige intelligentie of vaardigheden, zoals coderen en programmeren. We verkennen met de OBA welke mogelijkheden er zijn om aan de behoeften

. gemeente Amsterdam HackShield – OBA i.s.m Dit is een online educatief en bewustwordingsprogramma over digitale veiligheid voor jongeren tussen acht en twaalf jaar. Op een interactieve spelende wijze leren kinderen bewust omgaan met het internet en zich te wapenen tegen cybercriminaliteit. Zij leren onder andere om valse internetlinks te herkennen en hoe zij sterke wachtwoorden kunnen maken.

9 OBA-hulp bij digitaal: Hulp bij digitaal (oba.nl) 10 Agenda Digitale Stad 2023-2026

De bieb voor digitale participatie

22

A . (lokale netwerk) OB

Medialabs – POA i.s.m

De medialabs bevatten een lesprogramma over thema’s als mediawijsheid, contentcreatie en distributie, ontwikkelt door POA, OBA en partners voor jong en oud. Mensen uit de buurt worden benaderd om verhalen te maken, met elkaar in gesprek te gaan en op een veilige manier kennis te maken met media. De OBA-vestigingen faciliteren deze labs. In deze labs worden nieuwe talenten ontdekt en ontwikkeld. In de samenwerking met POA liggen ook mogelijkheden voor mensen om door te stromen naar stages of werkplekken. De eerste medialabs zijn gevestigd in Nieuw-West. De komende jaren zullen nog meer Medialabs worden ontwikkeld met audio- en videoopname mogelijkheden, in Noord, Zuidoost en Oost.

op dit thema te voldoen. Een mooi voorbeeld is het naschoolse onderwijs­ programma ‘TUMO’ dat de OBA samen met de gemeente, Codam en Sofronie Foundation in Zuidoost gaat aanbieden.

Uitgangspunt: De bibliotheek bevordert de mediawijsheid van de Amsterdammer Het internet en digitale media bieden een wereld aan informatie, maar niet iedereen is in staat om hier op de juiste manier mee om te gaan. Amsterdammers moeten over de juiste kennis en vaardigheden beschikken om digitale media op waarde te schatten en gezond te gebruiken. De bibliotheek is een expert op het gebied van zoeken, vinden en evalueren van informatie. Daarom is dit de ideale plek waar mensen kunnen leren om mediawijs11 te worden. Dit kan de bibliotheek niet alleen. We verkennen en faciliteren de samenwerking met maatschappelijke, culturele of zorgpartners om expertise op maat te bieden. Zo is de GGD te betrekken bij vragen rondom mediaopvoeding en de Publieke Omroep Amsterdam (POA) om Amsterdammers op een creatieve manier kennis te laten maken met mediawijsheid. Dit laatste doet de OBA sinds kort in de vorm van medialabs.

11 Mediawijsheid gaat over actief, kritisch en bewust omgaan met digitale media

23

De bibliotheek in de groeiende stad

5

De bibliotheek in de groeiende stad

5

Meer inwoners betekent dat er ook meer plek moet zijn voor maatschappelijke voorzieningen. Meer plek voor parken, schoolgebouwen, cultuurplekken en ook meer plek voor bibliotheken. Wij vinden het essentieel dat alle Amsterdammers toegang hebben tot een bibliotheekvoorziening. Dat betekent dat er voor elke inwoner een bibliotheek bereikbaar moet zijn. Het vestigingennetwerk van de OBA, het totaal van alle openbare bibliotheekvoorzieningen in de stad, dient daarom aan te sluiten op en mee te bewegen met deze groeiende stad.

5.1 De bieb is voldoende bereikbaar en toegankelijk, nu en in de toekomst Iedere Amsterdammer heeft recht op laagdrempelige toegang tot de bibliotheek, nu en in de toekomst. De OBA heeft hier invulling aan gegeven door de afgelopen jaren een stevig vestigingennetwerk op te bouwen dat geresulteerd heeft in een brede verspreiding van bibliotheekvoorzieningen in de stad.

Uitgangspunt: een strategische spreidingsbenadering Nu groeit de stad harder dan ooit en tegelijkertijd is de ruimte in onze stad steeds schaarser. Om een laagdrempelig, toegankelijk en bereikbaar bibliotheeknetwerk in stand te blijven houden, ontwikkelen wij in samenwerking met de OBA een strategische spreidingsvisie. Samen bespreken wij hoe we het vestigingennetwerk van de bibliotheken toegankelijk, bereikbaar en wendbaar houden in de toekomst en welke kritische keuzes we daarvoor dienen te maken. Er komen nieuwe delen in de stad bij, zoals Havenstad, en Weesp is in 2022 bijAmsterdam gevoegd. Ook zijn huidige buurten op sommige plekken nog dichter bevolkt. Op basis van deze groei kleuren wij met de OBA de toekomstige kaart van de stad in daar waar bibliotheken gewenst zijn. Een officiële bibliothekennorm voor gemeenten bestaat momenteel niet. De bibliotheek in de groeiende stad

25

De OBA hanteert zelf de norm van een bibliotheekvestiging per 30.000 inwoners. Hoe groot deze vestiging dient te zijn om de buurt te bedienen, is niet gedefinieerd. Als gemeente streven wij een toekomstige spreidingsbenadering na die verder bouwt op dit uitgangspunt, maar ook meer ruimte laat voor een integrale, maatschappelijke afweging. De volgende principes zijn volgens ons daar de eerste bouwstenen voor. In de basis willen we een gelijkwaardige verdeling van het aantal bibliotheken per inwoners De richtlijn van 30.000 inwoners per bibliotheek geeft een goede indicatie van hoeveel inwoners een bibliotheek effectief kan bedienen. We starten de spreidingsbenadering vanuit het uitgangspunt dat er binnen de grenzen van elk stadsdeel genoeg bibliotheken zijn om een goede dienstverlening te bieden aan de inwoners van ieder stadsdeel. •

• De bibliotheek dient altijd bereikbaar te zijn Genoeg bibliotheekvestigingen voor de stad alleen is niet voldoende. Het is essentieel dat de bibliotheekvoorziening voor iedere Amsterdammer bereikbaar is. Om laagdrempelige toegang tot de bibliotheek te garanderen, dient deze dichtbij te zijn voor iedereen. In een dichtbevolkt stadsdeel als Amsterdam-West kan het aantal inwoners een goede richtlijn zijn, terwijl voor meer uitgestrekte gebieden als Amsterdam-Noord ook de afstand mee kan spelen. Daar is soms lokaal maatwerk voor nodig. Een bezoek aan de bibliotheek moet een spontane gebeurtenis kunnen zijn, geen onderneming die veel moeite en tijd kost. In de spreidingsbenadering willen we hier genuanceerd naar kijken.

Daarnaast zien we toekomst in het verrijken van het vestigingennetwerk met innovatieve bibliotheekvormen. Hier heeft de OBA al de eerste stappen in gezet met de komst van tijdelijke bibliotheekvoorzieningen, in de vorm van OBA Next Labs. We ambiëren een doorontwikkeling van deze stap met bijvoorbeeld de komst van tijdelijke, kleine, bewegende en/of nieuwe vormen van bibliotheek­ oorzieningen. Een bibliotheekvoorziening hoeft niet altijd een gebouw te zijn. Met name daar waar de bibliotheek nog niet bereikbaar en toegankelijk is in de stad, zien we deze witte vlekken op de kaart graag ingevuld met innovatieve oplossingen als pop-up-bibliotheken, een bibliotheek hotspot of andere vormen.

Uitgangspunt: een flexibel en innovatief vestigingennetwerk Naast de hierboven geformuleerde principes voor een strategische spreidings­ benadering zetten we in op een toekomstbestendig bibliothekennetwerk dat mee kan bewegen met de vraagstukken en behoeftes van de stad. We vinden het belangrijk dat elke bibliotheeklocatie in de stad diensten en programmering biedt die aansluiten op de lokale behoeftes en benodigdheden van de buurt, ook wanneer deze veranderen met de tijd. Zodat de bibliotheek als locatie en als voorziening flexibel meebeweegt wanneer dat nodig is.

Uitgangspunt: een bibliotheek daar waar deze het hardst nodig is Niemand heeft meer recht op een bibliotheek dan een ander. De bibliotheek dient voor iedereen toegankelijk en bereikbaar te zijn. Vanuit deze waarden wordt het vestigingennetwerk vormgegeven. Gelijktijdig zien we in onze samenleving een ontwikkeling van groeiende ongelijkheid. Juist in deze tijden dient de bibliotheek beschikbaar te blijven voor iedereen en te voorzien in de brede behoeften die onze inwoners hebben. De geformuleerde spreidings­ benadering is leidend. We willen echter boven op deze benadering onderzoeken of het van toegevoegde waarde is om te investeren in (innovatieve) bibliotheekvoorzieningen daar waar dit het meest nodig is.