Een-routekaart-voor-democratische-technologie

Een routekaart voor democratische technologie

EEN ROUTEKAART VOOR

DEMOCRATISCHE TECHNOLOGIE

VOOR DE GEMEENSCHAPS- EN BREDERE SOCIALE ECONOMIE IN DE STAD 1

De routekaart is tot stand gekomen in samenwerking met een multidisciplinaire groep uit het ecosysteem van de gemeenschaps-en bredere sociale economie. Het doel van het traject was om de digitale noden van het Amsterdamse ecosysteem in kaart te brengen, bestaande oplossingen te inventariseren en te verkennen hoe de ontwikkeling van democratische technologie kan worden versterkt. Onderzoek is uitgevoerd door: Stichting Commons Network is een werkplaats voor de sociale en ecologische transitie. We onderzoeken nieuwe modellen voor economie en samenleving en we werken samen met partners aan het vormgeven van een zorgzame en rechtvaardige toekomst. We bieden inzichten, tools en modellen voor sociale bewegingen, kennisinstellingen, overheden en buurtgroepen.

Auteurs Sophie Bloemen1 Tessel van Leeuwen2 Wouter Tebbens3 Sander van der Waal4 1. Directeur van Commons Network 2. Conceptontwikkelaar en onderzoeker bij Waag Futurelab 3. Adviseur digitale commons en democratische tech, Commons Network 4. Onderzoeksdirecteur van Waag Futurelab

Vormgeving Alba Garcia Tombas5 5. Commons Network

Amsterdam, Februari, 2026

Dit werk valt onder een Creative Commonslicentie. Naamsvermelding / Niet commercieel / Waag Futurelab. Technologie is niet neutraal. Gelijk delen Int. 4.0 Waag versterkt kritische reflectie op technologie, ontwikkelt technologische en maatschappelijke ontwerpvaardigheden en stimuleert sociale innovatie.Waag werkt in een team van ontwerpers, kunstenaars en wetenschappers, dat publieke onderzoeksmethoden toepast op technologie en de samenleving. Daarmee stelt Waag zoveel mogelijk mensen in staat mee te ontwerpen aan een open, eerlijke en inclusieve toekomst.

Onderzoek is uitgevoerd door Commons Network en Waag Futurelab.

De opdrachtgever voor het onderzoek: Gemeente Amsterdam, Economische Zaken & Cultuur.

In samenwerking met MeentCoop.

2

Een routekaart voor democratische technologie

0 Inleiding

4 

1 De gemeenschapseconomie en haar partners

6

2 Het belang van democratische technologie 

9

3 Best practices voor democratische tech

14

4 Vijf bouwstenen van en voor stad

18

4.1 Collectieve dienstverlening 20 4.2 Kennis en vaardigheden ontwikkelen 21 4.3 Ecosysteem ontwikkeling 22 4.4 Gedeelde basis infrastructuur 23 4.5 Financiering 24

5 Tijdslijn implementatie bouwstenen

26

6 Appendix I, Process en methodologie

28

7 Appendix II, Voorbeelden van tools

29

3

0 Inleiding De Gemeente Amsterdam heeft het als een speerpunt van haar economisch beleid gemaakt om de lokale economie te willen versterken, waarbij lokale belangen voor de stad zwaarder moeten gaan wegen dan de belangen van economische actoren die buiten de stad liggen. Zoals benadrukt in de Opgave-agenda Versterken Innovatie en Impact ecosystemen en de agenda voor de Sociale Economie is er belang bij een transitie naar een meer sociale en ecologisch duurzame economie, die streeft naar positieve maatschappelijke impact voor de gemeenschap en bijdraagt aan een inclusieve stad1. De gemeenschapseconomie, die lokaal geworteld en zelfsturend is maar ook waarde binnen de gemeenschap houdt, is een belangrijk onderdeel van een lokale economie waarbij maatschappelijke impact is geïntegreerd in alle facetten van de onderneming of organisatie.

Geopolitieke spanningen maken duidelijke hoe kwetsbaar de afhankelijkheid van Big Tech ons heeft gemaakt. Digitale autonomie komt hiermee steeds hoger op de agenda. Binnen de EU heeft het streven naar een concurrerende economie geleid tot een vernieuwd digitaal industriebeleid. In het invloedrijke rapport The Future of European Competitiveness (september 2024) pleit Mario Draghi voor meer economische autonomie en een digitale koers die inzet op Europese samenwerking en een sterke, zelfvoorzienende industrie. Dit vraagt volgens het rapport om grootschalige investeringen van ongeveer 800 miljard euro. Het concept van een soevereine “Eurostack” – waarin Europese partijen zelf de controle hebben over de technologische keten – wordt sinds januari 2025 intensief besproken in Brussel. De erkenning voor de noodzaak om Amsterdam digitaal onafhankelijk te maken leeft breed in de gemeenteraad van Amsterdam. In 2024 nam zij een belangrijke stap met het aannemen van een initiatiefvoorstel voor een digitaal onafhankelijke stad3.

Tegelijkertijd is de economie steeds meer digitaal geworden en verschaffen digitale technologieën de infrastructuren voor onze economie. Voor de gemeenschapseconomie, zowel als voor de bredere lokale economie en impact economie, biedt digitalisering enorme kansen, maar is het tegelijkertijd ook nog een uitdaging. Adoptie 3. https://amsterdam.raadsinformatie.nl/docuvan systemen gaat langzaam en de passende ment/13943325/1/09012f978106234b digitale technologieën schieten te kort. 2

1. Opgave Agenda Versterken Innovatie en Impact ecosystemen, p. 4 https://openresearch.amsterdam/nl/pdf/viewer?file=%2Fimage%2F2023%2F10%2F25%2Fopgaveagenda_versterken_innovatie_en_impact_ecosysteem.pdf 2. We definiëren de economie hier als ‘sociaal domein waar de productie, distributie en consumptie van goederen en diensten plaatsvindt’, en volgen hierin Samuelson, P. A. (1948). Economics: An introductory analysis. McGraw-Hill.

4

Een routekaart voor democratische technologie

De strategie, gepresenteerd in maart 2025, richt zich vooral op de technologie en IT-tools die de gemeente zelf gebruikt. Dit is cruciaal, maar net zo belangrijk is de technologie die door de samenleving en ondernemingen wordt ingezet. De principes van de gemeenschapseconomie, zoals samenwerking, en gedeeld eigenaarschap, dragen van nature bij aan digitale autonomie en decentralisatie. Zo geven ze duidelijke handvatten voor de ontwikkeling en het gebruik van platformen en andere digitale tools die geworteld zijn in democratisch eigenaarschap en geoptimaliseerd zijn voor meervoudige waarde creatie. En geven daarmee duidelijke richtlijnen in hoe we afhankelijkheden van grote waarde-onttrekkende platformen verkleinen. Digitalisering biedt hiermee de kans om de principes van de gemeenschapseconomie toe te passen op de reguliere economie. Juist bij complexe vraagstukken die vragen om samenwerking en collectieve regie zoals de noodzaak voor digitale autonomie zijn bijvoorbeeld interoperabele open technologie, samenwerking en strategische data governance essentieel.

De overstap naar democratische technologie vraagt om een digitale infrastructuur die bewust wordt ontworpen en versterkt. Deze infrastructuur rust op een aantal voorwaarden die belangrijk zijn voor actoren uit de gemeenschapseconomie en de bredere lokale en impact economie. Hierbij zijn het vormen van een gezamenlijke technologie visie, toegankelijkheid, collectief eigenaarschap en beheer, het gebruik van open technologie en het vergroten van zichtbaarheid, belangrijk. Zo ontstaat er een digitale infrastructuur die daadwerkelijk bijdraagt aan het ondersteunen en versterken van actoren binnen én buiten de gemeenschapseconomie. Met deze routekaart beogen we bij te dragen aan en inclusieve economie, open voor alle soorten ondernemers: bedrijven, maatschappelijk initiatief, en burgerinitiatieven, die allen baat hebben van democratische technologische infrastructuren en tools. De gemeenschapseconomie en bredere lokale, sociale-, en impact-economie worden sterker en profiteert van een digitale transitie in lijn met haar waarden. Democratische tech wordt breder geadopteerd, ook in de reguliere economie, wat deze ook weer deels transformeert. De bredere economie leert van de principes van de gemeenschapseconomie ten behoeve van een democratische en inclusieve economie en samenleving. De gemeenschapseconomie als voorloper4. 4 Voor dit onderzoek schreven we een uitgebreide deskstudie.

https://www.commonsnetwork. org/wp-content/uploads/2026/01/En-deskstudie-voor-democratische-technologie.pdf

5

1 De gemeenschapseconomie en haar partners De gemeenschapseconomie is een lokaal verankerde economie waarin waardecreatie ten goede komt aan de gemeenschap, vaak op stads-, plaats- of wijkniveau. Initiatieven binnen deze economie richten zich op maatschappelijke, sociale en ecologische impact, met gedeeld eigenaarschap en inclusieve besluitvorming als uitgangspunt. Winst en opbrengsten worden herinvesteerd in de gemeenschap en de lange termijn staat centraal. Deze economie erkent waarde die niet (alleen)

in geld is uit te drukken. Denk aan betaalbare huisvesting, duurzame voedselvoorziening, informele zorg of het versterken van sociale netwerken. Deze manier van meervoudige waardecreatie geeft een invulling aan het overheidsstreven naar Brede Welvaart, waarbij economische vitaliteit wordt gecombineerd met welzijn, duurzaamheid, leef kwaliteit en inclusie. De gemeenschapseconomie sluit aan bij het Europese begrip ‘social economy’ en vormt een brug naar de bredere impacteconomie.

1.1 Principes De gemeenschapseconomie is herkenbaar aan de volgende vier principes: Lokaal geworteld Meervoudige waardecreatie voor de omgeving

Initiatieven zijn verankerd in buurten of wijken en vormen een actief onderdeel van de lokale gemeenschap. Gemeenschappen krijgen meer regie over hun leefomgeving. Waarde wordt niet alleen in financiële termen uitgedrukt, maar ook in niet-materiele termen zoals welzijn, duurzaamheid en solidariteit. Opbrengsten worden geherinvesteerd in de gemeenschap.

Gedeeld eigenaarschap

Eigendom en zeggenschap liggen bij de gemeenschap of betrokkenen zelf, wat zorgt voor meer gelijkwaardigheid en betrokkenheid.

Inclusieve besluitvorming

Besluitvorming is participatief, iedereen die geraakt wordt door een besluit, heeft in principe invloed op het proces.

6

Een routekaart voor democratische technologie

1.2 In context Volgens het Social Economy Action Plan van de Europese Commissie omvat de social economy organisaties die maatschappelijke of ecologische doelen centraal stellen5. Kenmerken zijn:

De gemeente Amsterdam ondersteunt deze ontwikkelingen o.a. via de Opgave. impact ecosystemen, waar sociaal en impact ondernemerschap wordt gestimuleerd, o.a. door middel van kennisopbouw, ondersteuning publiek-civiele samenwerking. Vanuit dit programma wqordt ook expliciet ingezet op ‘Community’.

> Participatief of democratisch bestuur; > Het primaat van maatschappelijke waarde boven winst; > Herinvestering van opbrengsten in het collectieve of publieke belang. De Community Wealth Building-aanpak (CWB)6 zet o.a. gemeentelijke inkoopkracht, De gemeenschapseconomie deelt deze netwerkvorming en ondersteuning van principes, maar legt extra nadruk op lokale coöperaties in om de lokale economie structureel verankering en gedeeld eigenaarschap. te versterken. CWB faciliteert samenwerking tussen overheid en maatschappelijke initiatieven Ook de impacteconomie is een partner van (zgn. publiek-civiele samenwerking) en draagt de gemeenschapseconomie. Beide streven bij aan een meer democratische en duurzame naar meervoudige maatschappelijke waarde. economie en samenleving. Als economisch Waar de impacteconomie ruimte biedt aan ontwikkelmodel voor meer lokaal eigenaarschap duurzaam ondernemerschap waar de nadruk en de creatie van waarde en welzijn in de ligt op het creëren van positieve sociale en gemeenschap richt CWB zich expliciet op de milieu resultaten naast financiële winst, richt gemeenschapseconomie als onderdeel van de de gemeenschapseconomie zich sterker op bredere ‘sociale economie’. collectieve modellen van eigenaarschap, 6. https://openresearch.amsterdam/en/ zeggenschap en lokale betrokkenheid.

Beide page/103207/community-wealth-building-in-ambenaderingen zijn relevant en complementair sterdam binnen de transitie naar een inclusieve, duurzame economie waar meervoudige waarde creatie centraal staat. De gemeenschapseconomie voegt hieraan een expliciete democratische dimensie toe door te bouwen aan eigendom en zeggenschap voor gemeenschappen. 5. Social Economy Action Plan. (2024, 19 september). Employment, Social Affairs And Inclusion. https://ec.europa.eu/social/main.jsp?catId=1537&langId=en

7

Hoe werkt de gemeenschaps- en sociale economie in de praktijk? De sociale economie kenmerkt zich door het streven naar meervoudige waarde-creatie of brede welvaart. Niet groei van het BNP staat centraal, maar de manier waarop het economisch systeem kan voorzien in het welzijn van mensen. De gemeenschapseconomie heeft veel potentie voor lokale, meervoudige waarde creatie én voor

de democratisering van de economie, omdat zeggenschap en eigenaarschap breder gedragen wordt. Voorbeelden zijn buurtcoöperaties, wooncoöperaties, lokale ondernemingen die publieke taken uitvoeren, zoals groenbeheer of zorg, vanuit een collectief model.

Energiecoöperaties

Wooncoöperaties

Buurttuinen

Digitale platform coöperaties

Werknemerscoöperaties

Deelplatformen

8

Een routekaart voor democratische technologie

Wat zijn sociale ondernemingen? De bredere sociale economie bestaat uit sociale ondernemingen, coöperaties, stichtingen, verenigingen en mutualiteiten (collectieve verzekeringen). In Amsterdam zijn veel sociale ondernemingen actief en we lichten deze er daarom uit. Wat zijn sociale ondernemingen? Een sociale onderneming is een partij waarvan het hoofddoel is om een sociale impact te hebben in plaats van winst te maken voor de eigenaren of aandeelhouders. Ze opereert door goederen en diensten voor de markt aan te bieden op een ondernemende en innovatieve manier en gebruikt de winst voornamelijk om sociale doelstellingen te bereiken. Ze wordt op een open en verantwoordelijke manier bestuurd en betrekt met name werknemers, consumenten en belanghebbenden die worden geraakt door haar commerciële activiteiten. Sociale ondernemingen die deel zijn van de sociale economie herinvesteren hun winst ten behoeve van de maatschappelijke doelstelling, maken gebruik van een organisatievorm die deze doelstelling weerspiegelt en hanteren democratische en participatieve principes.

9

Sociale ondernemingen zijn heel divers, maar voornamelijk actief in drie gebieden: 1. Arbeidsintegratie: opleiding en integratie van mensen met een beperking en werklozen. 2. Persoonlijke sociale diensten: gezondheid, welzijn en medische zorg, beroepsopleiding, onderwijs, gezondheidsdiensten, kinderopvang, diensten voor ouderen, of hulp aan kansarmen. 3. Lokale ontwikkeling van achtergestelde en afgelegen gebieden, buurtontwikkelings-/ rehabilitatieprogramma’s in stedelijke gebieden, ontwikkelingshulp en ontwikkelingssamenwerking met derde landen. Maar ook recycling, milieubescherming, sport, kunst, cultuur of historisch behoud, wetenschap, onderzoek en innovatie, consumentenbescherming en amateursport.

2 Het belang van democratische technologie Amsterdam zet in op een innovatieve en duurzame stad met een inclusieve en sterke lokale economie. Tegelijkertijd ondergaat de stad een ongekende digitale transformatie. Van de dagelijkse boodschappen tot het datingleven, van mobiliteit tot zorg, in elk domein van het leven loop je tegen de effecten van deze digitalisering aan. In bijna alle gevallen wordt deze transformatie nu door grote tech-bedrijven geleid. De zogeheten platformeconomie behelst zowel bezorgdiensten (Uber, Thuisbezorgd), e-commerce (Amazon) als taxi’s (Uber, Bolt), onderwijstools (Google, Microsoft), AI tools (Open AI, Anthropic) en meer. De Amsterdammer is vaak geen actieve deelgenoot van deze veranderingen, maar vooral consument. We komen er steeds meer achter dat de verdienmodellen vooral waarde onttrekken aan de buurt en de stad en leidt tot een machtsdynamiek waarbij het platformbedrijf eenzijdig waarde onttrekt aan hun gebruikers, en daarmee uit de buurt en de stad. Werknemers zoals bezorgers en verhuurders worden onderdeel van ‘de gigeconomie’ en het lukt noch de overheid noch vakbonden om deze precaire werkenden adequaat te beschermen. Zo heeft de digitale transitie een enorme impact op arbeidsrechten en zelfbeschikking, maar ook buurten, gemeenschappen en de lokale economie.

Als we uitzoomen zien we dat Nederland, net als andere Europese landen, digitaal sterk afhankelijk is7 html van een handvol grote tech bedrijven. Deze afhankelijkheid strekt zich uit tot cruciale sectoren zoals communicatie, zorg, onderwijs, media en zelfs de overheid. Door deze afhankelijkheid komt de digitale autonomie, en daarmee onze zelfbeschikking, onder druk te staan. Dit vormt een risico voor zowel onze economische als de democratische weerbaarheid, wat erg zichtbaar geworden is in het licht van toenemende cyberdreigingen en geopolitieke spanningen. 7. Precieze percentages zijn afhankelijk van de specifieke sector; overall wordt geschat dat 80% van digitale producten, diensten, infrastructuur en intellectueel eigendom in niet-EU handen is, zie het rapport van het Europees Parlement (juni 2025): https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/A-10-2025-0107_EN.html

10

Een routekaart voor democratische technologie

2.1 Technologie in relatie tot de gemeenschapseconomie Een groot deel van de digitale technologie waar ondernemers in hun activiteiten en onze economie in het algemeen van afhankelijk is, staat diametraal tegenover de gemeenschapseconomie en sociale economie. Des te meer vanwege de vaak extractieve en on-transparante verdienmodellen, gebaseerd op het grootschalig verzamelen, analyseren en vermarkten van gebruikersdata. Digitale producten en diensten worden grotendeels geleverd door bedrijven die niet lokaal geworteld zijn, maar centraal vanuit een hoofdkantoor buiten Europa worden aangestuurd, en besluitvorming top-down hebben georganiseerd zonder inspraak vanuit gemeenschappen. Ze zijn slechts gedreven door winstmaximalisatie, en niet door andere vormen van waardecreatie, winsten vloeien naar aandeelhouders en niet naar gebruikers of anderen die geraakt worden door de technologie.

Daartegenover staat democratische tech, ook wel naar verwezen als verantwoorde tech, waar hele andere verdien- en besluitvorming modellen centraal staan. Hier gaan we in dit document dieper op in. Eerst bespreken we hoe de principes en waarden van de gemeenschapseconomie vertalen naar technologie. Zoals hierboven uiteengezet is de gemeenschapseconomie een economie waar de gemeenschap centraal staat, die waarde toevoegt aan de omgeving en lokaal geworteld is, met het streven van gedeeld eigenaarschap en een zelfsturende, inclusieve besluitvorming. Voor het ontwerp van technologie betekent dit het gebruik van interoperabele en decentrale systemen, een democratische praktijk en gezamenlijk duurzaam beheer. Deze staat dus diametraal tegenover de principes van big tech:

Tabel 1 Dominante tech-platformen

Principes gemeenschapseconomie

Winstmaximalisatie

Meervoudige waardecreatie

Extractief

Toevoeging waarde lokale omgeving

Centraal geleid

Decentraal geleid, gezamenlijk beheerd

Privé-eigendom

Collectief eigendom

Het recente invloedrijke Eurostack rapport, de net gelanceerde EDIC Digital Commons en de nieuwe Open Internet Stack strategie van de Europese Commissie zitten op dit democratisch ontwerp van technologie en op digitale gemeenschapsgoederen (Digital

Commons), omdat dit onontbeerlijk blijkt voor het waarborgen van zowel onze zelfbeschikking als individuen en gemeenschappen, maar ook wat betreft onze Europese digitale soevereiniteit en concurrentie vermogen.

11

Waarden in de gemeenschaps- en bredere sociale economie Waarden die belangrijk zijn in de gemeenschapseconomie en breder in de sociale economie worden idealiter ook vertolkt in de technologie die actoren gebruiken en toepassen. Technologie is immers niet neutraal. Uiteraard zijn niet alle waarden hetzelfde voor iedere organisatie maar de volgende kernwaarden vormen wel een rode lijn.

De kernwaarden die zijn vastgesteld door de stakeholders van de Europese Social Economy hebben duidelijke implicaties voor technologie8: 8. Code of Conduct Data Governance in the Social Economy. Europese Commissie, Waag Futurelab en Commons Network.

Democratie

vraag om een inclusieve en participatieve governance waarbij alle belanghebbenden—zeker ook gemarginaliseerde groepen—worden betrokken bij besluitvorming over technologie en databeheer.

Zelfbeschikking

is het recht van individuen en groepen om keuzes te maken over hun leven en ontwikkeling, zolang ze anderen geen schade berokkenen en verreist dat mensen inspraak hebben over bijvoorbeeld hoe hun data gedeeld worden.

Samenwerking

speelt een centrale rol: organisaties bundelen hun krachten om sterker te staan in een competitieve markt, zonder hun waarden of missie te verliezen. Kennis delen tussen organisaties is ook een van de coöperatieve principes (ref coöperatieve principes).

Inclusiviteit

betekent dat mensen die vaak uitgesloten worden actief betrokken worden, zoals personen met een beperking of uit gemarginaliseerde groepen. Toegankelijkheid van de technologische applicaties is essentieel voor inclusie. Ook moeten systematische vooroordelen van algoritmes (“algorithmic bias”) worden erkend en aangepakt om werkelijke inclusiviteit te waarborgen.

Vertrouwen

een fundamentele, relationele waarde die de basis vormt voor dagelijkse interacties en samenwerking. Om vertrouwen te borgen is transparantie een vereiste, met gedeelde verantwoordelijkheden en inclusieve besluitvorming wat betreft tech adoptie en datadeling.

Verbondenheid en toereikendheid

draaien om het besef dat mensen onlosmakelijk verbonden zijn met elkaar en met de natuur, en dat de bronnen van de planeet eindig zijn. Dit betekent inzet op functionaliteiten die de gemeenschap en samenwerking faciliteren. Nu zijn deze vaak gefocust op efficiëntie en individuele productie. En ook de impact die dataopslag en de benodigde rekenkracht heeft op omgeving en klimaat maakt het belangrijk om zorgvuldig na te denken over de proportionaliteit van dataverzameling en AI-gebruik en te voorkomen dat er meer gegevens worden verzameld dan nodig is.

12

Een routekaart voor democratische technologie

2.2 Onderzoek naar technologie in de Amsterdamse praktijk In het onderzoek waar dit rapport uit voortkomt hebben we actoren en beleidsmakers in de gemeenschapseconomie en de bredere sociale en impact-economie geïnterviewd om te onderzoeken hoe zij aankijken tegen technologie en hun rol t.a.v. hun doelstellingen. Daarnaast hebben we beleidsmakers op dit gebied en op digitale innovatie in de gemeente Amsterdam geïnterviewd. Uit interviews en daaropvolgende workshops met initiatieven, ondernemers en beleidsmakers, keken we naar waar behoeften én kansen liggen.

Daarnaast moet er aandacht zijn voor functionaliteiten. Bestaande commerciële of open-source platformen (zoals voor autodelen) zijn vaak ontworpen vanuit het perspectief van individuele gebruikers en maken de gemeenschapscomponent niet zichtbaar. Als technologie vanuit een waarde perspectief wordt benaderd, kan het bijvoorbeeld beter sturen op ´relationaliteit´ en ‘gemeenschap´.

Uiteindelijk benadrukken de discussies de behoefte aan een samenhangende strategie en toegewijde ondersteuning om deze lokale De gemeenschapseconomie is vaak maar groepen in staat te stellen over te stappen in beperkte mate gedigitaliseerd. Hoewel naar, of te ontwikkelen, digitale oplossingen die het gebrek aan digitale vaardigheden en hun lokaal bestuur, data privacy en non-profit volwassenheid een uitdaging vormt in bepaalde motieven behouden. delen van de gemeenschapseconomie - net zoals breder bij het MKB – zien veel actoren binnen Hier ziet men ook een rol voor de gemeente de gemeenschapseconomie het potentieel van om actief in te zetten op onafhankelijke en digitalisering wel degelijk, maar benutten dit gemeenschapsgerichte digitale tools of potentieel nog niet (volledig) om hun impact te de toegang daartoe te faciliteren, om de vergroten en hun organisatie uit te breiden. gemeenschapseconomie te ondersteunen en afhankelijkheid van big tech te voorkomen. Daarnaast is het vaak digitalisering die gebaseerd is op de big tech-platformen en Wanneer de gemeenschapseconomie nog daarmee maar beperkt waarde dreigt te brengen steeds afhankelijk is van big tech-bedrijven, die voor een economie die juist om gemeenschap, waarde onttrekken aan de lokale economie en gedeeld eigenaarschap en waarde gedreven zelfbeschikking en privacy ondermijnen, dan is ondernemen draait.

echt eigenaarschap en zeggenschap een illusie. En daarmee ook de duurzame groei van de Initiatieven worstelen met de administratieve gemeenschap-en bredere sociale economie. last en kosten van het onderhouden van op De actoren uit de gemeenschap- en bredere maat gemaakte systemen, zoals FoodSoft en sociale economie gaven aan dat de belangrijkste Econobis, en hebben behoefte aan eenvoudigere overwegingen met betrekking tot digitalisering back-office ondersteuning voor functies gaan om kosten, aansluiting bij hun waarden, zoals ledenadministratie, gegevensopslag en praktisch gebruik gemak, het gebrek aan communicatie. gespecialiseerde IT-ondersteuning en privacy of veiligheid.

13

Kosten Een belangrijk punt van zorg is de financiële last van digitale hulpmiddelen, wat vaak de technologische keuzes dicteert. Of het nu gaat om dure commerciele software, of juist hoge kosten voor op maat gemaakte modellen die ook veel adminstratieve ondersteuning behoeven. Vaak komt het dan neer op het gebruiken van ´gratis tools´.

Praktisch gebruik gemak Complexiteit en gebruiksgemak: Tools moeten eenvoudig en laagdrempelig zijn. Er is ook angst voor migratie, het overstappen tussen systemen is extreem complex en tijdrovend, wat organisaties in een lock-in houdt. Ook zijn er ontbrekende functionaliteiten: systemen moeten voldoen aan specifieke behoeften van de cooperatieve organisatie.

Aansluiting Waarden en Onafhankelijkheid Een centraal thema is de spanning tussen het gebruik van gemakkelijk beschikbare commerciële of “Big Tech” tools (zoals Google Docs of Microsoft) vanwege gebruiksgemak en de wens naar democratische, open-source en lokaal beheerde platformen die aansluiten bij hun waarden. Men is kritisch over het feit dat als diensten gratis worden aangeboden, ze ´het product zijn´ door de exploitatie van data. Hoewel er een maatschappelijke verantwoordelijkheid wordt gevoeld om alternatieven te zoeken voor Amerikaanse big tech, is de overstap lastig, omdat men toch “gewoon je mensen [wil] bereiken” via de platforms die de doelgroep gebruikt, zoals Facebook.

“Nou, ik denk het moet gemakkelijk zijn. Het is gewoon gebruiksgemak. En voor voedselpark geldt ook dat we heel weinig middelen hebben. Dus het moet weinig kosten of gratis zijn. Of op een of andere manier goed financieel haalbaar zijn voor ons. Dus ik kan me best voorstellen dat als er een soort next cloud infrastructuur is waar we kunnen inhaken of zo, of we kunnen dit als collectief van collectieven of zo inkopen of zoiets, dan ben ik eigenlijk zeker dat we meedoen met een next cloud ding. Of met een ander soort initiatief.” Teije Terhorst, Voedselpark Het gebrek aan gespecialiseerde ITondersteuning Het gebrek aan gespecialiseerde, toegewijde IT-ondersteuning wordt als een grote zwakte ervaren: veel organisaties steunen op individuele, technische vrijwilligers. Het vertrek van zo’n persoon kan leiden tot een “emergency situation”, omdat er geen back-up of duidelijke overdracht is.

Technologie biedt vele mogelijkheden voor het organiseren van “marktplaatsen” waar vraag en aanbod samenkomen, en voor het coördineren van activiteiten. Maar er is ook een inherente spanning aanwezig omdat technologie informele relaties, die erg belangrijk zijn in de gemeenschapseconomie, kan ‘transactionaliseren’. Behoefte aan Gedeelde Service Er is een sterke wens om een gezamenlijke Martijn de Waal, Lector Civic Interaction Destructuur op te zetten, zoals een “ICT club” of sign, HvA een “ICT-winkel”, om de support te centraliseren en te zorgen dat er iemand is die men kan bellen in geval van paniek.

14

Een routekaart voor democratische technologie

Privacy of veiligheid Het beheren van gevoelige persoonsgegevens en het waarborgen van privacy is een belangrijk aandachtspunt. Veel organisaties gebruiken onbetaalde Google Drive-accounts of Excelsheets, die als onveiligworden ervaren. Een adressebestand op een Drive-document bijvoorbeeld , “iedereen met een link kan erin”, wat AVG-technisch niet veilig is. Een belangrijke illustratie voor de tweeslachtigheid ten opzichte van technologie werd door deze geïnterviewde gegeven: ´Tech maakt beweging toegankelijk, zichtbaar en houdt deze draaiende. Maar we hangen nog erg aan big tech, die eigenlijk het grootste gevaar zijn voor een beweging als de onze.´ Robin Pocornie, Verdedig Noord

De gemeenten will innovatieve en impactvolle ecosystemen onderstuenen maar ook de gemeenschapseconomie. Dit houdt onder andere in het aanmoedigen van de bedrijvigheid van cooperatieven en sociale ondernemingen en hun impact op de stad en buurten. De digitale kant mist nog vaak binnen de gemeenschaps en sociale economie. De sector moet meer profiteren van de digitale transitie. Er is daarom ook een rol voor de gemeente om digitale autonome en democratische iniatieven en collaboratieve ecosystemen te ondersteunen. Digitale autonomie is nu een belangrijk thema voor de overheid en democratische gemeenschapsgedreven tech biedt alternativen aan dominante big tech tools.

Het stimuleren van verbindingen en infrastructuur tussen verschillende actoren, Data-eigendom en beheer zoals techbedrijven, kennisinstellingen, Er bestaat een sterke wens om Amsterdammerse incubators en maatschappeljke middenvelds data lokaal te houden zodat “het jouw data is en is belangrijk en (bestaande) tech hubs zijn daar niet de data van Eneco of Vattenfall”. De naleving een belangijke instrument voor. van privacybeleid of AVG-regels vaak onduidelijk of gebaseerd op de impliciete kennis van enkele Daarbij is een focus op schaalbaarheid en individuen, die de kaders “in hun hoofd” hebben, geleidelijke transitie belangrijk. Hierbij past maar nooit hebben opgeschreven,. een stap-voor-stap benadering om een breed maatschappelijk draagvlak te creëren en Vanuit beleidsmakers en experts kwamen polarisatie te voorkomen. enkelen punten ook helder naar voren.

15

Digit-able en Digiset Amsterdamse organisaties dragen in Europese samenwerkingsverbanden bij aan de inclusiviteit van de digitale transities in de sociale economie. Twee projecten onder het Europese COSME-programma lichten we hier uit: Waag Futurelab en de Omslag versterken in Digit-Able de digitale capaciteiten en vaardigheden van sociale ondernemingen. Het project focust specifiek op organisaties die diensten verlenen of werk bieden aan mensen met een ondersteuningsbehoefte. Het project pakt de barrières aan die sociale ondernemingen tegen kunnen komen bij het gebruik van digitale tools en technologieën. In Amsterdam lanceerden Waag en De Omslag een digitaal innovatiehub met onder andere een lokaal trainingsprogramma, met als doel het gebruik van open, eerlijke en inclusieve technologieën te bevorderen en samenwerking te stimuleren in de ontwikkeling van digitale sociale innovaties. DigiSET, met de Gemeente Amsterdam als een van de partners, heeft tot doel organisaties in de sociale economie, met name sociale MKB-bedrijven, te ondersteunen bij hun digitaliseringstraject. Het project helpt deze organisaties om hun n de sociale impact te vergroten en positieve maatschappelijke veranderingen te stimuleren door opleidingsprogramma’s aan te bieden, toegang te geven tot financiële steun en kennisuitwisseling te stimuleren.

Hierbij zijn AI, data en innovatieve bedrijfsmodellen de belangrijkste aandachtspunten.

16

Een routekaart voor democratische technologie

2.3 Kernbehoeften voor technologie in Amsterdam De interviews en daaropvolgende workshops met stakeholders (zien annex voor lijst) hebben geleid tot de definitie van de volgende kernbehoeften, die centraal staan om stappen te kunnen maken naar technologie waar het publieke belang in voorop staat:

Passende en inclusieve technologie

Duidelijke en gedeelde technologievisie

Zichtbaarheid

Strategie op datagebruik

Open tech

Technologie die de dagelijkse werkzaamheden ondersteunt, gemakkelijk toegankelijk en gebruiksvriendelijk is, en aansluit bij de waarden van de gemeenschap. Technologie moet aanpasbaar zijn aan lokale wensen, toekomstbestendig en betrouwbaar, zonder vooroordelen en niet-discriminerend. Er is behoefte aan een heldere technologievisie: waar willen we als initiatief naartoe, waarom, en hoe blijven we onderweg verbonden met onze kernwaarden? Er is behoefte aan samenwerking; door inzichtelijk te maken wie waar mee bezig is en waar behoeften liggen, wordt vertrouwen versterkt en kunnen netwerken ontstaan rondom gedeelde belangen en capaciteiten. Er is behoefte aan een duidelijke strategie voor datagebruik en governance, bijvoorbeeld welke modellen aansluiten bij de behoeften en waarden van de gemeenschapseconomie. Technologie en kennis moeten deelbaar zijn: open-source code, open standaarden en een open gemeenschap waar iedereen kan meewerken of aanpassingen kan doen.

Gedeeld eigenaarschap en beheer De gemeenschap moet niet alleen gebruiker zijn, maar ook medeeigenaar van de digitale infrastructuur. Technologie wordt niet opgelegd, maar gezamenlijk gekozen, ontwikkeld en beheerd.

17

3 Best practices voor democratische tech De principes van de gemeenschapseconomie duidelijke handvatten voor de ontwikkeling en het gebruik van platformen en andere digitale tools die geworteld zijn in democratisch eigenaarschap en geoptimaliseerd zijn voor meervoudige waarde creatie. We noemen deze kortgezegd democratische tech, technologie die die publieke waarden en democratische praktijk versterkt.

Afbeelding 1. Public Stack publieke waarden aan de basis van technologie

Als onderdeel van het onderzoek hebben we een uitgebreide desk studie gedaan naar wat er al bestaat aan technologie die de principes van de gemeenschapseconomie in zich draagt.

Voor de ontwikkeling van technologie met het publieke belang voorop biedt het Public Stack-model van Waag Futurelab een richtinggevend kader: het stelt publieke waarden centraal in het ontwerp en beheer van alle lagen van digitale infrastructuur. Het definieert een fundament voor technologie-ontwerp wat het centraal stellen van deze waarden borgt. Het definieert hoe ontwerpkeuzes bepalen wie toegang krijgt, wie controle heeft en wie buitengesloten wordt. Het recente rapport van Rathenau bevestigt dat: Wie ontwerpt, bepaalt10. Dit is van toepassing op alle lagen van technologiestack. Van hardware en besturingssystemen tot applicaties en interfaces, elke laag moet transparant, open en democratisch georganiseerd zijn. 10. https://www.rathenau.nl/nl/digitalisering/ naar-een-nieuwe-verhouding-tot-technologiebedrijven/inclusief-online

Uitgangspunten en aannames Het doet ertoe met welke uitgangspunten en aannames technologie wordt ontworpen en gebouwd. Wanneer dat gebeurt vanuit het oogpunt van winstmaximalisatie, dan leidt dit tot heel andere technologie dan wanneer het versterken van een buurt centraal staat.

Technologie ten dienste van een lokaal gewortelde economie zal dus vanuit hele andere uitgangspunten ontwikkeld worden. Het waarborgen van mensenrechten en publieke waarden staat centraal in de democratische technologie. 18

Een routekaart voor democratische technologie

3.1 Businessmodellen en governance Om een veerkrachtig en rechtvaardig digitaal ecosysteem te bouwen, zouden de extractieve modellen plaats moeten maken voor duurzame, eerlijke verdienmodellen en collectieve normen en standaarden waar iedereen zich aan houdt. In plaats van te vertrouwen op de ‘aandachtseconomie’, waar bedrijven verdienen aan de tijd die gebruikers besteden en verslaving in de hand werken, moeten nieuwe verdienmodellen zich richten op privacyvriendelijke en dataminimalistische methoden. Dit kan bijvoorbeeld via abonnementen, waarbij inkomsten niet afhankelijk zijn van advertenties, profilering of handel in gebruikersdata. Zo ontstaat een gezonder economisch model waarin gebruikers niet het product zijn.

Ook het organisatiemodel van digitale initiatieven verdient een andere aanpak. Coöperaties en het steward ownership model bieden hier een goed alternatief: eigenaarschap en stemrecht worden gescheiden van financiële belangen, waardoor de focus op de publieke missie blijft. Daarnaast kunnen software en protocollen ondergebracht worden in stichtingen, zodat verschillende bedrijven hierop kunnen voortbouwen zonder de gemeenschappelijke waarden te verliezen. Deze vernieuwende governance vormen zorgen voor duurzame, democratische besturing van digitale diensten en infrastructuren11. 11 https://www.commonsnetwork. org/wp-content/uploads/2025/07/ Routekaart-Op-naar-een-Soeverein-en-Weerbaar-Digitaal-Ecosysteem-1.pdf

Digitale Gemeenschapsgoederen12 (ook bekend als ‘Digital Commons’) zijn een goed voorbeeld van hoe de democratische technologie in de praktijk succesvol is. Digitale gemeenschapsgoederen zijn technologieën en platforms die samen worden ontwikkeld, beheerd en gedeeld. Ze vormen essentiële bouwstenen voor de digitale infrastructuur voor de gemeenschapseconomie. De eerste staatssecretaris van Digitale Zaken introduceerde in 2023 voor het eerst beleid in Nederland waarin de ontwikkeling hiervan als essentieel werd gezien voor de digitale samenleving, als uitwerking van haar Werkagenda Waardengedreven Digitaliseren13. Er zijn al veel succesvolle projecten die onderdeel vormen van de digitale gemeenschapsgoederen: > > >

Breed toegepaste open source-projecten zoals het operating systeem Linux, de Apache webserver en de software van Wikimedia Foundation, die Wikipedia mogelijk maakt. Wijdverbreide toepassing van Creative Commons-licenties die waarborgen hoe gemeenschappelijke digitale infrastructuur en kennis het publieke belang dient. Opkomende voorbeelden zoals Nextcloud, Framasoft, Mastodon, PeerTube, Drivers Cooperative, Posmo en de European Open Science Cloud laten zien dat ze inzetbaar zijn in uiteenlopende domeinen, van data en cloud tot platforms en mobiliteit.

Concrete voorbeelden uit binnen- en buitenland

12. https://www.commonsnetwork.org/nl/project/digitale-gemeenschapsgoederen-uiteengezet/ 13. https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2023/07/07/kamerbrief-over-digitale-gemeenschapsgoederen

19

3.2 Concrete voorbeelden uit binnen- en buitenland

Digitale producten

Digitale tools zijn onmisbaar om te kunnen samenwerken, communiceren en besluiten te nemen. Voorbeeld zijn open source producten zoals chatplatform Element (Matrix), videobelsoftware als BigBlueButton en Jitsi of forums zoals Discourse. Voor samen beslissen zijn er tools zoals Loomio, Decidim en Consul, die groepsprocessen democratisch ondersteunen. Daarnaast maken producten zoals OpenCollective en LiberaPay het mogelijk om inkomsten en uitgaven transparant te beheren. Deze tools zijn niet alleen technisch functioneel, maar sluiten ook aan op de kernwaarden van de gemeenschapseconomie: open, decentraal, transparant en in handen van gebruikers.

Digitale diensten

De meeste van de hierboven genoemde tools zijn niet alleen als software beschikbaar, maar ook als dienst af te nemen via coöperatieve, democratisch georganiseerde platforms. Voorbeelden zijn Framasoft (Frankrijk), Disroot (Nederland), CommonsCloud (Spanje) en meet.coop (internationaal). Deze dienstaanbieders bieden mail, cloudopslag, videodiensten en groepscommunicatie. Zonder winstoogmerk, met open technologie en in beheer van de gebruikersgemeenschap. Deze dienstverleners laten zien dat publieke digitale infrastructuur ook echt in publiek eigendom en beheer kan functioneren, ondersteund door betrokken gemeenschappen en donaties in plaats van investeerders en reclame.

Gedeelde basisinfrastructuur Onder de digitale producten en diensten ligt een laag van gedeelde infrastructuur, gebaseerd op open standaarden. Het Matrixprotocol maakt bijvoorbeeld decentrale realtime communicatie mogelijk tussen verschillende apps en servers Het Becknprotocol uit India biedt een publiek alternatief voor gesloten platformmodellen voor digitale interactie tussen aanbieders en gebruikers mogelijk te maken, zonder tussenkomst van commerciële techreuzen. Dit soort protocol vormen als het ware een ‘publieke snelweg’. Een uitgebreider overzicht van deze best practices zijn de vinden in de annex van dit document16. 16. Gebaseerd op uitgebreide desk-studie terug te vinden op meent.coop

20

Een routekaart voor democratische technologie

Tabel 10 DEMOCRATISCHE TECHNOLOGIE EN GOVERNANCE14 15 Stichting + Bedrijven >

> >

>

Stichting ondersteunt bredere gemeenschap (licenties, fondsenwerving, marketing etc.) en werkt zonder winstoogmerk. Gemeenschap bouwt en onderhoudt open source digitale bron. Bedrijven kunnen optreden als medeontwikkelaars en dienstverleners. Open licenties of open protocollen bepalen de gebruiksvoorwaarden van de bron

Linux, Apache, Wikimedia, LibreOffice, Mastodon-

Open source Bedrijf + Bedrijven

> >

> > >

Bedrijf werkt samen met bredere gemeenschap Bedrijf en gemeenschap ontwikkelen samen open source digitale bron Bedrijf + externe bedrijven treden op als dienstverleners Open licenties bepalen voorwaarden Extra borging van publieke waarden kan op verschillende manieren, zoals Steward Ownership

Nextcloud, Cryptpad, Big Blue Button

Coöperatie

> >

> > >

Steward Ownership

> Coöperatie bestaat uit leden met eigenaar Economisch model van coöperatie ligt ten grondslag aan werking en gebruik van technologie > Het bestuur van de coöperatie doet de dagelijkse leiding Winsten vloeien terug naar leden of andere projecten > Coöperatieleden betrokken bij belangrijke beslissingen over model en technologie

Salus.coop, Drivers Cooperative, Gemeinwerk, Meet.coop, Igalia

Bestaat uit stewards die dicht bij de missie van het bedrijf staan. Ze hebben stemrecht dat niet kan worden verkocht. Investeerders hebben geen of beperkte controle over de aandelenprijs van het bedrijf. Winsten worden opnieuw geïnvesteerd of gedoneerd om de missie van het bedrijf te dienen.

Alkemio, Radical Open Security, Crowdbuilding

14. Verschillende governance en organisatiemodellen voor technologiebedrijven. In bovenstaande modellen is óf het publieke belang gewaarborgd, en/of democratisch bestuur en gedeeld eigendom. Verdienmodellen voornamelijk gebaseerd open of gedeelde kennis en technologie. 15. Bloemen/Kimmel/Samadi/Goense (2025): Op naar een Soeverein Weerbaar Digitaal Ecosysteem. Commons Network. https://www.commonsnetwork.org/wp-content/uploads/2025/07/Routekaart-Op-naareen-Soeverein-en-Weerbaar-Digitaal-Ecosysteem-1.pdf

21

3.3 Knelpunten huidige situatie Hoewel er dus behoorlijk wat aanbod is en het bewustzijn flink aan het groeien is, is het nog niet genoeg, bestaat er weinig ondersteuning op maat en wordt er overheidshalve ook nog weinig aan gedaan. Daarmee is de markt voor niet-big tech alternatieven nog relatief klein en vaak niet intuïtief genoeg voor de gemiddelde gebruiker, en de benodigde ondersteuning is schaars. Toegankelijkheid is belangrijk om los te komen uit het lock-in effect en (samen) de overstap te maken. Uitdagingen zijn onder andere: beperkte digitale vaardigheden of onvoldoende financiering om digitalisering te ondersteunen. De sector kan meer profiteren van de digitale transitie en heeft behoefte aan een digitale infrastructuur die in lijn is met haar missie. Het snelle tempo van technologische ontwikkelingen, met name op het gebied van AI, is een uitdaging voor MKB’s en coöperatieve organisaties, die de capaciteit van grotere bedrijven missen om op de hoogte te blijven en nieuwe technologieën verantwoord te implementeren.

“De ondersteuning die je zou willen kunnen inkopen om het voor je te doen, dat is heel schaars bezaaid. Dus daarmee is gewoon de transactiekost om ermee aan de gang te gaan enorm hoog. En het faalrisico is best heel groot.” Rob van Hilten, CWB Team Gemeente Nieuw West. “Het hoeft allemaal niet supermakkelijk te zijn, maar administratief moet het wel veel makkelijker. En je ziet dat op dit moment is dat eigenlijk een beetje te ingewikkeld.”

> Initiatieven en ondernemeningenlopen tegen digitale problemen aan door onder andere: Een gebrek aan doordacht ontwerp en duidelijk eigenaarschap van digitale infrastructuur. > Geen eigen beheer, waardoor aanpassingen traag en kostbaar zijn. > Afhankelijkheid van gratis tools met beperkingen, zoals verkorte online sessies en onveilige links naar organisatie documenten. > Onduidelijk of onvoldoende toegangsbeheer en beperkte digitale veiligheid. > Te weinig financiële middelen voor structurele oplossingen. > Gebrek aan technische kennis, vooral rond open-source toepassingen. > Tijdrovend beheer en onderhoud van systemen. > Het niet benutten van alle functionaliteiten van (betaalde) tools omdat deze niet aansluiten bij de behoeften. > Te hoge kosten van digitale tools voor kleine initiatieven. EDIH – Digital Hub Noord West

“Vooral bij de 480 sociale ondernemingen, met name de kleinere “buurtondernemingen”, worden de kansen van technologie nog niet optimaal benut. Dit komt deels doordat de mensen niet altijd de vaardigheden daarvoor hebben, vooral met de opkomst van AI.” Social Enteprise

Wij zijnDeel

22

Een routekaart voor democratische technologie

Om tegemoet te komen aan de noden van initatieven en ondernemingenbehoeften en de noodzaak voor digitale autonomie is een structurele en brede aanpak nodig, die tegelijkertijd praktisch en stap voor stap kan worden ingezet. Bepaalde ideëen zoals tech hubs en collectieve dienstverlening ter ondersteuning

kwamen expliciet naar voren. Kennis nemende van de zowel de kern behoeften van de actoren uit de sociale economie wat betreft digitale technologie, de knelpunten, én het bestaande aanbod, leidt dit ons tot vijf bouwstenen voor democratische technologie in de stad.

EDIH – Digital Hub Noord West Een goed voorbeeld van een digitale hub en mogelijke partner in het ondersteunen van Amsterdamse ondernemers met het gebruik van democratische technologie is de Digital Hub Noordwest. Als onderdeel van het Digital Europe Programme van de Europese Unie wordt een netwerk van digitale innovatiehubs (European Digital Innovation Hub Network) opgezet dat alle regio’s van de Europese Unie bestrijkt. Deze EDIH’s worden ingezet om digitalisering van de regionale economie te versnellen en verbreden. Ondernemers krijgen via hun regionale EDIH snel toegang tot testfaciliteiten, kennisinstellingen, experts uit het partnernetwerk en financierings- en internationaliseringsmogelijkheden. European Digital Innovation Hub Noordwest Nederland (EDIH – Digital Hub Noordwest) helpt het mkb in Utrecht, Flevoland en Noord-Holland in hun digitale transitie. Met ontwikkeling van prototypes, testfaciliteiten, trainingen, advies bij financiering en internationalisering om de eerste en volgende stappen.

23

4 Vijf bouwstenen van en voor stad Om te bouwen aan een democratisch digitaal ecosysteem wat aansluit bij de waarden behoeften van de gemeenschap-s en bredere sociale economie, zetten we vijf bouwstenen uiteen. Deze bouwstenen vertalen de voorwaarden die initiatieven aangeven naar concrete acties. Daarnaast bieden ze richting voor het bredere gebruik van democratische technologie binnen de samenleving. Elke bouwsteen bevat acties en pilots die op korte en middellange termijn in Amsterdam kunnen worden gestart. Verschillende partijen spelen hierbij een rol: initiatieven, bedrijven, fondsen, denktanks, maatschappelijke organisaties en de gemeente.

Om te komen tot een digitaliseringslandschap dat het belang van de stad vooropstelt is de overheid (van lokaal tot Europees) onmisbaar. De gemeente speelt een faciliterende, stimulerende en aanjagende rol, onder meer door middel van subsidies en inkoop, informatie verspreiding en ecosysteem-ontwikkeling. Ook anders stakeholder zoals kennisinstellingen en netwerkorganisaties spelen een belangrijk rol in deze ecosysteem ontwikkeling. Het initiatief voor gemeenschapsgerichte projecten moet echter primair van de mensen, gemeenschappen en ondernemingen zelf komen, waarbij de overheid een partner is.

24

Een routekaart voor democratische technologie

Visuele samenvatting Kernbehoeften

Bouwstenen

Passende en inclusieve technologie

Collectieve Dienstverlening

Ondersteunt bij hun dagelijkse werk

Oprichten van Digitale Gemeenschapsgoederen Dienstverlener

Toegankelijk Gebruiksvriendelijk In lijn met hun waarden Duidelijke en gedeelde technologievisie Technologie keuzes worden bewust en geinformeerd gemaakt, in verbondenheid met kernwaarden. Zichtbaarheid Samenwerking, vertrouwen en zichtbaarheid versterkt

voor democratische technologie

Ontwikkelen sectorspecifieke gedeelde services Kennis en vaardigheden ontwikkelen Training en Academie Programma’s Creëren Onderzoeken van businessmodellen, protocollen en duurzaamheid Ecosysteem ontwikkeling Opzetten Incubatorprogramma en hub voor democratische technologie Communicerem en ontwikkelen narratief Opzetten internationale samenwerking

Strategie op datagebruik

Gedeelde basis infrastructuur

Gebruik van datagovernance modellen die aansluiten bij behoeften en waarden van de sociale economie.

Stimuleren digitale basis infrastructuur die zowel door de overheid als in de sociale en gemeenschapseconomie kan worden toegepast.

Open tech Open source & standaarden Iedereen kan eraan meewerken of het aanpassen Gedeeld eigenaarschap en beheer Technologie gezamenlijk gekozen, ontwikkeld en beheerd

Ontwikkeling en toepassing assessment voor infrastructurele projecten zoals Beckn protocol Ontwikkelen online kaart voor zichtbaarheid Financiering Verkennen aanpassing inkoop en aanbestedingsbeleid overheid tbv democratische tech Ontwikkeling multi stakeholder funding programma. Bij elkaar brengen van impact investors gericht democratische technologie te gaan ondersteunen

25

5.1 Bouwsteen collectieve Dienstverlening Er zijn stabiele structuren nodig die open source software en andere digitale tools als dienst aanbieden. Zulke ‘enablers’ bieden langdurige ondersteuning, kennisdeling, coördinatie en collectief beheer. Veel organisaties hebben niet de capaciteit of kennis in huis om zelfstandig een digitale overstap te maken. Ondersteuning

is nodig bij keuzes rondom tools, veiligheid, datagebruik en implementatie. Door collectieve dienstverlening wordt digitale ontzorging mogelijk, met ruimte voor leren en samenwerking.

Actie 1: Oprichten Dienstverleners voor Digitale Gemeenschapsgoederen Een stedelijke helpdesk of shared service center dat gemeenschapsgerichte organisaties ondersteunt bij digitale vragen, overstap naar open source, dataveiligheid en strategisch beheer. Het opzetten van een professionele softwareontwikkelings- en serviceorganisatie die open-source oplossingen bouwt specifiek voor gemeenschapseconomie-behoeften. Kleine, concrete softwarepakketten ontwikkelen met gebruiksvriendelijke handleidingen, hackathons organiseren en datastrategie en infrastructuur. Deze centra, gevestigd in de verschillende stadsdelen, treden hiermee ook op als one-stop-shop, en bieden ondersteuning en begeleiding. Belangrijk om ook de democratische governance van de dienstverlener te waarborgen. Lopende initiatieven op het gebied van digitale dienstverlening waarbij kan worden aangesloten zijn het e-commons iniatietief wat tech services wil aanbieden voor de gemeenschapseconomie, de digitale one stop shop inn Nieuw West met het Community Wealth Building team en het opgerichte Digitale Autonomie Competente Centre (DACC), wat zich op overheden richt.

26

Een routekaart voor democratische technologie

Actie 2: Ontwikkel sector-specifieke gedeelde services

Sector-specifieke tools zijn ontworpen om in te spelen op de unieke behoeften en uitdagingen van sectoren, zoals energie en mobiliteit. Denk aan coöperatieve bedrijfsdiensten die momenteel ontbreken voor use cases. In ons onderzoek werdkwam bestelsoftware voor voedselcooperaties, Foodsoft, genoemd. Een voorbeeld van sector specifieke software is Econobis voor energiecooperaties.Dit soort tools geven de competitieve edge die nodig is voor de sectoren om een grotere rol te gaan spelen.

Econobis is een samenwerkingsverband van partijen die coöperatief werken aan de energietransitie. Ze levert een customer relationship management systeem (CRM) en administratiesysteem voor energiecoöperaties, gemeenten en andere coöperaties. Ook bieden ze samen met EnergieSamen DeelnemersDesk aan, een technische oplossing die speciaal is ontworpen om het proces van het verzamelen van voldoende kapitaal voor coöperatieve energieprojecten te vereenvoudigend. Zo zorgt Econobis ervoor dat partijen passende technologie kunnen inzetten die beter aansluit bij hun behoeftes.

27

5.2 Bouwsteen kennis en vaardigheden ontwikkelen Open technologie vraagt om andere vaardigheden en een andere houding dan het werken met big tech tools. Er is daarom verder onderzoek nodig om passende trainingsprogramma’s te

ontwikkelen. Denk hierbij aan kennis over dataeigenaarschap, governance, interoperabiliteit en open standaarden, die essentieel zijn voor het effectief gebruiken van open technologie.

Actie 3: Training en Academie Programma’s Creëren Het ontwikkelen van trainingsprogramma’s en academies om initiatieven te helpen bij het gebruik van democratische technologie, coöperatieve modellen en digitale vaardigheden. Er komt een overzicht van digitale tools voor communicatie, dataopslag en samenwerking, met modulaire trainingen, duidelijke handleidingen en onboarding. Daarnaast wordt een kennisbank opgezet met praktische tools en internationale voorbeelden, zodat initiatieven effectief en zelfstandig aan de slag kunnen. Actie 4: Onderzoek nieuwe business en governance modellen

Actie 5: Internationale Netwerken Opbouwen

Het onderzoeken van nieuwe businessmodellen en toepasbaarheid zoals web 3 protocol economy, steward ownership, platform coöperatieven, data governance modellen. (Dit gebeurt deels al door actoren HvA, MeentCoop, Commons Network, Waag en We Are Stewards). Internationale verbindingen uitbreiden en onderhouden via netwerken zoals de Global Social Economy Forum, EDIC for Digital Commons en de Cities Coalition for Digital Rights. Focus op lokale ondernemingen geïnteresseerd in samenwerken en schaalvergroting.

Som Energia (“Wij zijn energie” in het Catalaans) is een energiecoöperatie die in 2010 is opgericht en inmiddels meer dan 118.000 huishoudens en kantoren van 100% duurzame energie voorziet. De coöperatie biedt een platform voor kennisdeling en zet volledig in op open source software. Leden worden geholpen om thuis zonnepanelen te installeren en/of deel te nemen in energiegemeenschappen. Naast een betaald team van >100 medewerkers is er een actief netwerk van vrijwilligers, georganiseerd in lokale groepen. Ook draagt een deel van de leden een solidair centje extra bij via de facturen. Deze donaties lopen inmiddels op tot meer dan 600.000 euro per jaar. Een deel hiervan wordt gebruikt voor een “inverse crowdfunding” waarbij de leden projecten indienen en vervolgens stemmen wie de prijzen krijgen. 28

Een routekaart voor democratische technologie

5.3 Bouwsteen ecosysteem ontwikkeling Er mist een ecosysteem voor democratische technologie. Er zijn voldoende jonge enthousiaste tech ondernemers die in willen zetten op publieke waarden gedreven tech, maar die missen een kennisecosysteem en ondersteuning voor hun ideeën.

Actie 6: Incubatorprogramma voor democratische technologie

Er zal structureel ingezet moeten worden op andere verdienmodellen, en andere governance, denk aan steward owned en coöperatieve vormen. Dit betekent o.a. een ander investeringsmodel en een andere inzet van investeerders. Die investeerders zijn er wel al, maar is nog een kleine voorhoede die moeilijk te vinden is.

Versnellingsprogramma voor ondernemers die publiek waarde gedreven technologie willen ontwikkelen, ondersteuning voor ontwikkeling van waarde gedreven bedrijfsmodellen en governance, assistentie bij productontwikkeling en testen, en begeleiding bij het vinden van geschikte financieringsbronnen. Verbindt aan publieke opgaven. Kan in de vorm van een Start Up Studio, die werkt aan publieke opgaven. In brede publiek private samenwerking en met Europese subsidies (Sluit aan bij versnellingsprogramma’s van MeentCoop en We are Stewards) .

Actie 7: Communicatieactiviteiten gericht op zichtbaarheid, narratief en delen van kennis kennis Het ondersteunen van publiek bewustzijn en kennisdeling zou hiervoor belangrijk zijn. Dit stimuleert democratische tech – en gemeenschapseconomie actoren om in het narratief en communicatie te investeren. Zo gebeurt dit bijvoorbeeld ook in Barcelona (zie deskstudie). Zet daarnaast in op communicatie-activiteiten om narratief en delen van kennis te vergroten.

In Barcelona biedt de gemeentelijke development agency BarcelonaActiva een helpdesk voor de gemeenschaps- en coöperatieve economie, aangevuld met een cursusprogramma en specifieke programma’s voor sociaal ondernemers. Zo heeft het programma La Comunificadora in 5 jaarlijkse edities ruim 60 nieuwe initiatieven geholpen, voornamelijk (platform) coöperaties en verenigingen in het idee-stadium.

29

4.4 Bouwsteen gedeelde basis infrastructuur Fundamentele digitale voorzieningen (zoals netwerken, protocollen, platformen) die door meerdere partijen gebruikt kunnen worden (net zoals wegen of elektriciteitsnetten in de fysieke wereld). Publieke infrastructuur kan ook de basis vormen voor de vorming van gemeenschapseconomie. (bijv. gemeenteproject

in Zuid Oost ´Open Poen´). De overheid kan in samenwerking met stakeholders platformen stimuleren waarmee je kaders stelt aan de prakijken die je faciliteert. We kunnen zaken verplicht maken en kaders stellen, en via kaders en standaarden bouw je ook digitale infrastructuur. Met gedeelde infrastructuur kan ook zichtbaarheid aan de initiatieven worden verschaft, zowel onder elkaar als naar anderen belangrijke spelers zoals de gemeente.

Actie 8: Ontwikkeling en toepassing assessment voor infrastructurele projecten Onderzoek de toepassing van open protocollen zoals het Beckn Protocol (en de Nama Yatri software voor ride hailing bijvoorbeeld) en zet een Pilot op. Organisaties melden zich soms omdat ze menen bij te kunnen dragen aan een technologielandschap dat de stad dient. Tijdens ons onderzoek meldde Nama Yatri zich, een implementatie van het Indiase Beckn-protocol wat graag de Amsterdamse taxi-chauffeurs wil bedienen met een open infrastructuur. Om te bepalen of deze technische oplossing voldoet aan de principes van de gemeenschapseconomie en de kernbehoeften van digitalisering die hieruit voorkomen is een assessment essentieel. Hiervoor dient een methodiek ontwikkeld te worden, waarmee Nama Yatri en andere initiatieven kunnen worden getoetst. Actie 9: Online kaart voor zichtbaarheid

Online kaart van gemeenschapseconomie-initiatieven creëren, financiële steun bieden voor sleutelfiguren in de beweging, gemeenschapseconomie integreren in gemeentelijke communicatie, en actief bredere netwerken betrekken inclusief maatschappelijke organisaties, kleine bedrijven en lokale ondernemingen.

30

Een routekaart voor democratische technologie

Actie 10: Investeren in Digitale Office omgeving en Cloud Service

Wanneer de overeheid gemeente investeert in publieke infrastructuur zoals een cloud service of autonome office omgeving voor eigen gebruik (zie box) is het zaak dit te coördineren met andere overheden. Deze Cloud kan ook een publieke functie krijgen, in de zin dat de deze ook ´ opengezet ´ kan worden voor andere gebruikers. (sluit aan bij inspanningen Rijk en Gemeente hierop).

In het Europese samenwerkingsverband EDIC Digital Commons werken de overheden van o.a. Nederland (Mijn Bureau), Duitsland (openDesk) en Frankrijk (La Suite) samen aan gestandaardiseerde open source kantoor- en samenwerksoftware die als volwaardig alternatief voor Microsoft Office ingezet wordt. Met deze overheden als launching customers kan deze open source software ook ingezet worden voor actoren in de bredere sociale economie.

31

5.5 Bouwsteen financiering Een duurzame financieringsaanpak is nodig om naar duurzame (co)financieringsvormen de ontwikkeling, het beheer en de verspreiding die pasen bij de langetermijnopbouw van van democratische technologie te ondersteunen. publieke digiatle infrastructuur. Dit betekent bestaande financieringsmodellen aanpassen Er zijn structurele samenwerkingsverbanden en bijvoorbeeld het organiseren van indirecte nodig tussen overheden, maatschappelijke financiering via fondsen (Social Impact initiatieven en intermediairs om democratische Fonds) Bepaalde diensten, zoals beheer en technologie duurzaam te ontwikkelen en ondersteuning, besteed de overheid uit aan te onderhouden. Dit bekent actief zoeken intermediairs. Actie 11: Verkennen aanpassing inkoop- en aanbestedingsbeleid ten behoeve van democratische technologie.