Bijlage 6. MER.pdf

Milieueffectrapport (MER) Hamerkwartier Amsterdam

projectnummer 0436879.100 definitief revisie v7 23 december 2021

Milieueffectrapport (MER) Hamerkwartier Amsterdam projectnummer 0436879.100 definitief revisie v7 23 december 2021

Auteurs drs. T. (Tim) Artz J.J.E (Jennifer) Brécheteau, MSc K. (Kjell) Spillekom, MSc

Opdrachtgever Gemeente Amsterdam Amstel 1 1011 PN AMSTERDAM

datum vrijgave 23-12-2021

beschrijving revisie v7 definitief 7.0

gecontroleerd H.W. Lindeboom

vrijgave T. Artz

Samenvatting De opgave voor Hamerkwartier Amsterdam is populair en aantrekkelijk. De stad staat voor een grote opgave om aan de grote wens naar woningen en ruimte voor bedrijvigheid en voorzieningen te voldoen. De gemeentelijke Omgevingsvisie en Koers 2025, Ruimte voor de Stad bieden hiervoor het ruimtelijk kader dat zich focust op inbreiding binnen de Ring A10. Dit kan bijvoorbeeld door transformatie van verouderde bedrijventerrein. Zo wordt de schaarse binnenstedelijke ruimte optimaal benut. Het Hamerkwartier, gelegen in Amsterdam-Noord, is één van deze beoogde transformatiegebieden. Het bedrijventerrein werd in gebruik genomen in het begin van de 20 e eeuw, maar aan het eind van de diezelfde eeuw raakten grote delen in onbruik. Inmiddels zijn de oorspronkelijke kanalen gedicht en hebben vooral kleinschalige bedrijfjes hun intrek gevonden in het gebied. Voor het Hamerkwartier is in 2018 een Projectnota opgesteld waarin het programma is gesteld op 520.000 m² bvo wonen (circa 6.700 woningen) en 270.000 m² bvo aan bedrijven, horeca, kantoren, en maatschappelijke en culturele voorzieningen. Dit betekent een grote mate van functiemenging, een aantrekkelijke openbare ruimte en een bonte mix aan woningtypen en bewoners.

Vanwege de omvang van de transformatie en mogelijke effecten op de fysieke leefomgeving heeft de gemeente ervoor gekozen om voor Hamerkwartier een milieueffectrapportage (MER) op te stellen. Het Hamerkwartier is ongeveer 47 hectare groot, waarvan 8 hectare water. Momenteel bestaat het uit ongeveer 280.000m² bvo, dat vooral bestaat uit bedrijven, kantoren, horeca, detailhandel en enkele (bedrijfs)woningen. Er is een duidelijke scheiding tussen de delen ten noorden en ten zuiden van het Gedempt Hamerkanaal. Het noordelijk deel van het plangebied bestaat momenteel vooral uit kleine en middelgrote kavels met verschillende typen bedrijvigheid. Het zuidelijk deel van het plangebied bestaat uit vier grote kavels: het voormalige Stork terrein, het Draka-terrein, de GVB Ponthaven en het terrein van Amvest. Vliegenbos Vogeldorp Vogelbuurt Albemarle

GVB Ponthaven

Kromhouthal IJpleinbuurt IJ Figuur 0-1: Luchtfoto met oriëntatiepunten in en rondom het Hamerkwartier (rood).

Aan de oostzijde van het Hamerkwartier ligt een gezoneerd industrieterrein waarop het bedrijf Albemarle is gesitueerd. Dit is een bedrijf dat volgens het vigerend bestemmingsplan grotendeels

onder milieucategorie 4.2 valt. De belangrijkste activiteit van de site is de productie en het onderzoek van katalysatoren voor de petro-chemische industrie. Aan de west- en noordzijde van het plangebied liggen woonbuurten. Rol en doel van de m.e.r. voor Hamerkwartier De m.e.r.-procedure bestaat uit diverse stappen waarbij het eindproduct een Milieueffectrapport (MER) is. Het doel van deze m.e.r.-procedure en MER is om het belang van de fysieke leefomgeving zo goed mogelijk mee te nemen in de besluitvorming. Dit MER dient als ‘koppelstuk’ tussen de Projectnota uit 2018, het te nemen Investeringsbesluit 2022 en als input voor het eerste ruimtelijke plan. In de Projectnota is het milieubelang veelal impliciet meegenomen. In het MER zijn daarom eerst de effecten van de Projectnota beschouwd. Vervolgens is geconstateerd bij deze toetsing dat voor bepaalde thema’s er nog (significante) aandachtspunten en/of negatieve effecten zijn. Voor de grootste aandachtspunten, zoals geluid en mobiliteit, zijn extra alternatieven onderzocht. Voor kleinere aandachtspunten zijn maatregelen om effecten te beperken of juist te versterken opgenomen. Samengevat geeft het MER inzicht in:

Dit MER is juridisch-planologisch gekoppeld aan het eerste ruimtelijk besluit in Hamerkwartier. Dit is het bestemmingsplan (met verbrede reikwijdte) voor de kavel Exclusiva aan de Schaafstraat/ Gedempt Hamerkanaal dat in 2022 wordt vastgesteld. Wijze van toetsing in het MER In het MER zijn de milieueffecten op twee niveaus beoordeeld. Per thema is een beoordeling van de effecten van de Projectnota (en eventuele alternatieven) uitgevoerd ten opzichte van de referentiesituatie. Deze beoordeling maakt gebruikt van een zevenpuntsschaal. Daarnaast vindt toetsing plaats op de gestelde ambities voor Hamerkwartier. Beoordeling ++ + 0/+ 0 0/--

Omschrijving zeer positief positief enigszins positief neutraal enigszins negatief negatief zeer negatief

Ambities voor Hamerkwartier In de Projectnota zijn ambities vastgelegd, die met de transformatie van het Hamerkwartier beoogd worden. Dit zijn ambities op het gebied van: Stedelijkheid, Ruimtelijke kwaliteit, Bereikbaarheid, Ongedeelde wijk, Leefbaarheid en Duurzaamheid. Stedelijkheid Het Hamerkwartier wordt een hoogstedelijk gebied. Dit betekent een hoge dichtheid in woningen en voorzieningen. Met de transformatie van het Hamerkwartier worden op basis van de Projectnota 6.700 woningen (520.000 m² bvo wonen) en 5.000 arbeidsplaatsen (270.000 m² bvo werken) gerealiseerd. Er blijft ruimte voor het type bedrijvigheid dat nu al aanwezig is. Dit betreft creatieve industrie, ambachten en productiebedrijven. Bij toetsing aan de ambitie ‘stedelijkheid’ is beoordeeld of de effecten leiden tot een positieve of negatieve bijdrage op: de realisatie van programma, de mate van functiemening ruimte voor bedrijvigheid

Ruimtelijke kwaliteit De ruimtelijke structuren worden deels gehandhaafd en verder ontwikkeld. Dit betekent dat er veel zichtlijnen naar het IJ zijn, er een goede bezonning en lichttoetreding is in de smallere straten, en variatie in gebouwtypen mogelijk wordt gemaakt. De openbare ruimte wordt groen en contrastrijk ingevuld. Landschappelijke structuren en de ruimtelijk-visuele kwaliteit staat centraal, met aandacht voor de kwaliteit van de groene en blauwe structuren. Bestaande cultuurhistorische en archeologische waarden worden gerespecteerd. Bij toetsing aan de ambitie ‘ruimtelijke kwaliteit’ is beoordeeld of de effecten leiden tot een positieve of negatieve bijdrage op: Identiteit en karakter stedenbouwkundige structuur en vormgeving hamerblok diversiteit in bouwhoogten

Bereikbaarheid De bereikbaarheid van het gebied is een belangrijk aspect in de transformatie. In de Projectnota is vastgelegd dat het Hamerkwartier een autoluw gebied moet worden (dit is ook een gemeentebrede ambitie). Onderzocht wordt welke maatregelen nodig zijn om dit te verwezenlijken, maar om wel de doorstroming en bereikbaarheid van en naar Hamerkwartier te garanderen. Daarnaast is het streven om parkeren zoveel mogelijk ondergronds uit te voeren en om het OV-en fietsnetwerk te optimaliseren. Ook moet Hamerkwartier een verkeersveilig gebied worden waarbij men veilig zich kan verplaatsen. Bij toetsing aan de ambitie ‘bereikbaarheid’ is beoordeeld of de effecten leiden tot een positieve of negatieve bijdrage op: modal split (minder autogebruik ten gunste van OV en fiets), de mate van doorstroming verkeersveiligheid parkeerdruk

Ongedeelde Wijk De transformatie van Hamerkwartier draagt bij aan gelijke kansen voor de nieuwe bewoners en bewoners van de omliggende buurten. Segregatie op de woning- en arbeidsmarkt wordt zoveel mogelijk voorkomen. Hamerkwartier wordt een gemengde wijk in functies (wonen, werken en voorzieningen) en in soorten woningen en bewoners. Een wijk waar oude en nieuwe bewoners zich thuis voelen en allen gebruik maken van de voorzieningen en verblijfsruimten. Het Hamerkwartier en de omliggende buurten – IJpleinbuurt, Vogelbuurt, Vogeldorp zijn goed op elkaar aangesloten middels betere (fiets)verbindingen, veilige, groene en prettige openbare ruimte. Het Hamerkwartier biedt vakgeschoolde werkgelegenheid en de opbouw van het woonprogramma biedt sociaaleconomische kansen voor de bewoners van de omliggende buurten. De tijdelijke invulling van kavels/programma in het Hamerkwartier is ook voor hen van meerwaarde. Bij toetsing aan de ambitie ‘ongedeelde wijk’ is beoordeeld of de effecten leiden tot een positieve of negatieve bijdrage op: de sociale samenhang van Hamerkwartier en omliggende buurten mate waarin omliggende buurten meeprofiteren van de transformatie

Leefbaarheid De leefbaarheid van een gebied kan naast de milieusituatie, worden afgelezen aan de algehele stand van groen, gezondheid en beperking van hinder. Centraal hieromtrent is de ‘de gezonde wijk’, waarbij er extra aandacht uitgaat naar groen, goede openbare ruimte, water, sport, mobiliteit en gezonde bouwmaterialen. Denk aan 40% dakoppervlak en 25% van de gevels die groen worden uitgevoerd en regenwater dat gebruikt wordt voor het doorspoelen van toiletten. In het Hamerkwartier worden uiteenlopende bedrijven toegestaan, mits deze verenigbaar en mengbaar zijn met woningen. Hiermee wordt de verhouding wonenwerken maximaal benut en wordt er op maximale functiemenging aangestuurd. Bij toetsing aan de ambitie ‘leefbaarheid’ is beoordeeld of de effecten leiden tot een positieve of negatieve bijdrage op: de milieuhinder in en rondom het gebied het bevorderen van gezondheid (met ruimtelijke ingrepen) in het Hamerkwartier

Duurzaamheid Nieuwbouw (zowel woningen als de niet-wonen functies) wordt aardgasloos en energieneutraal opgeleverd. Tevens geldt voor het Hamerkwartier de ambitie dat 25% van de bouwmaterialen uit gerecyclede ecologische materialen bestaan en 50% hernieuwbaar is ten behoeve van circulair bouwen. Daarnaast wordt 90% van de woning- en utiliteitsbouw zeer energieneutraal (EPC norm < 0) en 10% wordt energieneutraal (EPC norm = 0). Naast energieopwekking is ook afvalinzameling een punt van aandacht. N.B. EPC-ambitie uit Projectnota is inmiddels vertaald naar een BENG-ambitie. Bij toetsing aan de ambitie ‘duurzaamheid’ is beoordeeld of de effecten leiden tot een positieve of negatieve bijdrage op: een energieneutraal gebied, circulair om te gaan met bouwmaterialen duurzaam afvalinzameling vorm te kunnen geven

Opzet en aanpak van het MER Om de milieueffecten goed in beeld te brengen en het proces herleidbaar en navolgbaar te maken, is ervoor gekozen het MER op te delen in drie onderdelen. Deze drie onderdelen structureren het verhaal en het gedachteproces. Het MER is als volgt opgedeeld: • Deel A: Inzicht in het programma en uitgangspunten voor Hamerkwartier, de huidige situatie/referentiesituatie in beeld en de effecten van het stedenbouwkundig voorkeursmodel (Projectnota-alternatief) inzichtelijk maken. • Deel B: Onderzoek naar varianten voor thema’s die een grote impact op de fysieke leefomgeving hebben en/of één of meerdere ambities negatief beïnvloeden. Deze komen voort uit Deel A. Ook wordt in dit deel inzicht gegeven in mogelijke effecten bij fasering voor Hamerkwartier. • Deel C: Het onderzoek van deel A en B leidt tot een spelregelkader met randvoorwaarden en maatregelen voor diverse thema’s.

Deel A: Beoordeling van de Projectnota De toetsing op milieueffecten is gestoeld op de reeds gemaakte keuzes in de Projectnota. Negatieve milieueffecten kunnen ofwel gemitigeerd worden met spelregels (zie Deel C) ofwel niet gemitigeerd worden met spelregels en behoeven een verdiepingsslag met een alternatievenonderzoek (zie Deel B). De beoordelingstabel naar aanleiding van de toetsing van de Projectnota is hieronder weergegeven. Een nadere toelichting met een korte argumentatie en vervolgstappen per milieuaspect volgt daarna.

Thema Verkeer en vervoer

Geluid

Luchtkwaliteit Externe veiligheid en nautische veiligheid Milieuhinder

Gezondheid

Bodem

Water

Ecologie Archeologie Cultuurhistorie Hoogbouw

Duurzaamheid

Sociale inclusiviteit

Aspect Bereikbaarheid weg, OV en fiets Verkeersafwikkeling Verkeersveiligheid Parkeren Industrielawaai: Geluidbelasting in plangebied op basis van oppervlakte (in %) per geluidklasse Industrielawaai: Verandering in absolute geluidbelasting bij bestaande woningen Wegverkeerlawaai: Geluidbelasting in plangebied op basis van oppervlakte (in %) per geluidklasse Wegverkeerlawaai: Verandering in geluidbelasting bij bestaande woningen Scheepvaartlawaai: Geluidbelasting in plangebied op basis van oppervlakte (in %) per geluidklasse Scheepvaartlawaai: Verandering in geluidbelasting bij bestaande woningen Cumulatieve geluidbelasting: Geluidbelasting in plangebied op basis van oppervlakte (in %) per geluidklasse Cumulatieve geluidbelasting: Verandering in geluidbelasting bij bestaande woningen Mate waarin trillinghinder optreedt Stikstofdioxide (NO₂) Fijn stof (PM₁₀ en PM₂,₅) Plaatsgebonden risico Groepsrisico Nautische veiligheid Milieuhinder bedrijven Hittestress Lichthinder Stralingshinder Groen in het gebied Sport en bewegen Lifestyle Bodemkwaliteit Niet gesprongen explosieven Kabels en leidingen Waterveiligheid Oppervlaktewater Grondwater Waterkwaliteit Klimaatadaptatie Natura 2000 Natuur Netwerk Nederland Beschermde soorten Archeologie Cultuurhistorie Landschap Windhinder Bezonning Duurzaam ruimtegebruik Duurzame energie Circulair Afval Kansen voor wonen Kansen voor de openbare

ruimte Kansen voor de buurteconomie Kansen voor voorzieningen Kansen voor sociale kansengelijkheid

Score 0/+ 0/0 ++ 0/-0/+ 0 0 0 0 0 0 0/0 0/0/0 0 + + 0/+ + 0/+ 0 0 0 0 0 + 0 0 0/0 0/+ 0/0 + + + 0 + + + + +

Verkeer en vervoer Voor het thema Verkeer & vervoer blijkt dat, uitgaande van een traditioneel autogedreven ontwikkeling (geen lage parkeernormen, geen inspanning op een verschuiving van de modal split, etc.), diverse knelpunten ontstaan. Bij de kruisingen van de s116/Johan van Hasseltweg en de kruisingen in afritcomplex met de A10 Noord ontstaan lange(re) wachtrijen in de spits. De ambities

voor een leefbare, gezonde en veilig Hamerkwartier worden hiermee onvoldoende behaald. Daarom is het wenselijk naar alternatieven waar minder autoverkeer wordt gegeneerd te kijken. Deze alternatieven zijn onderzocht in deel B. Gedurende de transformatieperiode worden parkeerplekken in de openbare ruimte weggenomen. Parkeren wordt gedurende de transformatie opgelost door tussen 2026-2027 een parkeerhub te realiseren die de vraag naar openbare parkeerplekken beantwoordt. Geluid De geluidbelasting in Hamerkwartier wordt veroorzaakt door wegverkeerslawaai, industrielawaai en in mindere mate door scheepvaart op het Noordzeekanaal/IJ. Voor industrielawaai geldt dat de geluidbelasting hoog (op locaties boven de maximale ontheffingswaarde van 55 dB(A)) is in het oostelijk deel nabij Albemarle en lager (rond de voorkeursgrenswaarde van 50 dB(A)) in het westelijk deel. Voor wegverkeer geldt dat met name de klinkerbestrating in combinatie met een 50 km/uur-regime en vrachtverkeer van en naar bedrijven leiden tot hogere geluidbelastingen op sommige interne wegen en langs de Meeuwenlaan. De transformatie van Hamerkwartier leidt tot hogere bebouwing in het plangebied en daarmee een betere afschermende werking. Voor industrielawaai is dat gunstig. Het middengedeelte, westelijk deel én de bestaande woonbuurten krijgen een duidelijk lager geluidsniveau.

De geluidbelasting in het oostelijk deel blijft onverminderd hoog. Met name voor dit oostelijk deel is in deel B gekeken naar alternatieven om de geluidbelasting op toekomstige woningen hier te beperken. Voor wegverkeerslawaai zijn diverse optimaliserende maatregelen benoemd, zoals 30 km/uur en andere bestrating. Ook zijn de mobiliteitsalternatieven die onderzocht worden sterk van invloed op de geluidbelasting van de wegen in en om Hamerkwartier. Luchtkwaliteit De luchtkwaliteit in Hamerkwartier voldoet in de huidige situatie en in referentiejaar 2030 ruim aan de wettelijke grenswaarden. De WHO-streefwaarden, bedoeld om een gezondere leefomgeving te waarborgen, worden binnen Hamerkwartier niet gehaald. De toename van verkeer leidt tot een zeer lichte stijging van de concentraties stikstofdioxide, fijnstof en zeer fijnstof. Dit is een verwaarloosbaar neutraal effect en heeft ook geen impact op de ambities voor Hamerkwartier. Externe veiligheid en nautische veiligheid In en rondom het plangebied zijn enkele risicobronnen aanwezig. Albemarle is als Brzo-bedrijf (onder de Omgevingswet een Seveso-inrichting) een risicobron, maar de huidige plaatsgebonden risicocontouren ligt niet over het plangebied. Wel ligt momenteel door de vergunde activiteiten een invloedsgebied over Hamerkwartier, maar de precieze omvang daarvan is niet bekend.

Binnen dit invloedsgebied is enkel sprake van een aandachtsgebied voor een toxisch scenario. Door verplichtingen (wettelijk geregeld: verplicht handmatig uit te schakelen mechanische ventilatie) voor nieuwbouwwoningen in de nieuwe Omgevingswet hoeven hierdoor echter geen extra maatregelen in Hamerkwartier getroffen te worden. Het is wel van belang deze ontwikkelingen rondom Albemarle goed te monitoren. Mogelijk dat ruimtelijke of organisatorische maatregelen de kans op een calamiteit kunnen verkleinen en het negatieve effect op de omgevingsveiligheid verder te beperken. Het groepsrisico is aan de oostzijde van Hamerkwartier het hoogst vanwege de geprojecteerde hogere bevolkingsdichtheden en doordat het dichterbij Albemarle ligt waar het toxisch scenario

kan optreden. Het risico is echter te verantwoorden met dezelfde verplichting omtrent het handmatig kunnen afschakelen van de mechanische ventilatie. Een andere relevante is met name de aanwezige hoge druk aardgastransportleiding. Het groepsrisico neemt door het toevoegen van woningen beperkt toe van 0,021 naar 0,085. Het groepsrisico komt niet boven 10% van de oriëntatiewaarde waardoor voor ontwikkelingen binnen het invloedsgebied van de buisleiding wordt volstaan met beperkte verantwoordingen van het groepsrisico bij ruimtelijke plannen. Ook voor andere risicobronnen als het transport over het spoor en het IJ (toxische scenario’s) en gevaarlijk transport over de Johan van Hasseltweg t.b.v. Albemarle kan worden volstaan met beperkte verantwoordingen van het groepsrisico. Voor nautische veiligheid zijn is deels sprake van een beschermingszone voor de rijksvaarweg. Er wordt aandacht gehouden met de belangen van Rijkswaterstaat en de ontwikkelingen in Hamerkwartier belemmeren de nautische veiligheid niet. Milieuhinder bedrijven De zittende bedrijven op Hamerkwartier leveren lokaal belemmeringen op voor de transformatie, vooral als ze milieucategorie 3.1 of hoger zijn. Met name geluid en geur zijn relevante hinderaspecten van aanwezige garage- en productiebedrijven.

Sommige bedrijven, zoals de GVB Veren, hebben een grotere richtafstand, waarbij het wenselijk is om te onderzoeken wat de mogelijkheden zijn om deze richtafstanden gemotiveerd te verkleinen. Daarentegen zijn er ook veel bedrijven met milieucategorie 2 die sowieso mengbaar zijn met de woonfunctie. Concluderend geldt dat voor sommige kavels extra (bouwkundige) maatregelen wellicht nodig zijn, als bepaalde bedrijven nog aanwezig zijn ten tijde van de transformatie. Dit is een licht-negatief effect. Het naastgelegen Albemarle (max cat. 3.1 en max 4.2) is vooral vanuit industrielawaai en het toxische scenario bij externe veiligheid een relevant bedrijf. Voor geur, stof en zeer zorgwekkende stoffen is het bedrijf niet belemmerend voor de transformatie en is de transformatie ook niet belemmerend voor de bedrijfsvoering van Albemarle. De emissies hiervan zijn verwaarloosbaar of non-existent, ook op grotere hoogten. Overige gezondheidsaspecten Hamerkwartier ambieert een gezonde en leefbare omgeving. Er komt ruimte voor sporten in de openbare ruimte, er worden wandelpaden ingericht, goede verbindingen met het IJ en de omliggende buurten gerealiseerd en er wordt rekening gehouden dat ongezonde functies op gepaste afstand van scholen e.d. gepositioneerd worden.

Daarnaast wordt de gezonde en leefbare omgeving bewerkstelligd door de toevoeging van veel groen en een openbare ruimte van hoogwaardige kwaliteit. Gezien de beperkte ruimte in Hamerkwartier wordt de groennorm niet gehaald – dit is een aanleiding geweest om in Deel B van het MER nader te onderzoeken hoe meer groen in Hamerkwartier verkregen kan worden. Wel wordt ten opzichte van de referentiesituatie het gebied veel groener en beweegvriendelijker. Bodem en ondergrond Voor de bodem geldt voor heel Hamerkwartier dat de kwaliteit nog niet op niveau van een gezonde leefomgeving is. Daar waar getransformeerd wordt, worden ook de verontreinigingen gesaneerd. Deze sanering levert een positief milieueffect op. Ook met explosieven en kabels en leidingen wordt rekening gehouden bij ontwikkelingen.

Water Hamerkwartier kent geen waterveiligheidsproblemen en er is weinig intern oppervlaktewater aanwezig. Het aanwezige oppervlaktewater is van matige kwaliteit, zoals de doodlopende watergang in Vogeldorp. De grondwaterstanden zijn betrekkelijk hoog en met het oog op klimaatadaptatie en stijgende waterspiegels, wordt aangeraden om bij ontwikkelingen het bestaande maaiveld op te hogen naar +1 meter NAP. Het stenige karakter van Hamerkwartier wordt met de transformatie van het gebied sterk teruggedrongen waardoor overtollig water gemakkelijker in de bodem infiltreert. Mogelijk kunnen ook groen/blauwe daken, wadi’s of andersoortige watervasthoudende objecten een positieve bijdrage leveren aan de klimaatadaptatie opgave. Ecologie De transformatie van Hamerkwartier heeft geen een impact op Natuurnetwerk Nederland of op Natura 2000-gebieden. De stikstofdepositie wordt in de gebruiksfase juist minder dan in de huidige situatie doordat milieubelastende bedrijvigheid vertrekt. De toename van verkeer levert geen effect op omdat dit om zeer geringe aantallen gaat en niet tot meer verkeer nabij Natura 2000gebieden. De beschermde soorten dienen per project in beeld gebracht te worden. Er zijn gebouwen aanwezig waar beschermde diersoorten aanwezig kunnen zijn en sowieso is er in het gebied de kans dat bijvoorbeeld broedvogels zich nestelen.

In alle gevallen kunnen effecten op beschermde soorten gemitigeerd worden, maar hier moet terughoudend mee om worden gegaan. Archeologie Voor Hamerkwartier is de verwachting dat er geen archeologische vondsten gedaan worden. Cultuurhistorie Eén van de kernkwaliteiten van Hamerkwartier is de cultuurhistorie identiteit. Deze wordt zoveel mogelijk behouden. Hierbij gaat het om de structuur van de straten, om panden als de Kromhouthal en de gasfabriek en elementen als ijzeren balken, grote roldeuren etc. Het is aan de gemeente om gebouwen en elementen vast te leggen die zij wil bewaren en als leidraad wil meegeven bij de transformatie. Hoogbouw In Hamerkwartier is ruimte voor hoogbouw. Het idee is dat er vanaf het IJ richting de Meeuwenlaan met getrapte en gevarieerde hoogtes wordt gebouwd. Op de Hamerkop ter hoogte van de pontaanlanding is ruimte voor de hoogste accenten tot 120 meter. Belangrijk is dat de hoge gebouwen verspreid over Hamerkwartier komen om zo landschappelijk diversiteit te creëren, maar ook om te zorgen dat de torens zo min mogelijk schaduwwerking opleveren en de bezonning van woningen en pocket parks belemmert. Mogelijke windhinder speelt vooral langs het IJ en bij de entrees van de hogere torens. Ontwikkelaars houden hier rekening mee bij het gebouwontwerp. Daarnaast is per planuitwerking een Hoogbouweffect-rapport gewenst.

Duurzaamheid Hamerkwartier kent tijdens en na de transformatie meervoudig ruimtegebruik. In de plinten van de appartementencomplexen is ruimte voor bedrijvigheid, maatschappelijke en culturele voorzieningen, en horeca. Daarnaast wordt rekening gehouden met de realisatie van hubs of andersoortige voorzieningen waar benodigdheden als bijvoorbeeld parkeren, laden-en-lossen, postkantoor, fietsenmaker, deelauto’s en supermarkt samenkomen. De energie voor de woningen (en mogelijk ook bedrijven) komt zoveel als mogelijk uit de toepassing van warmte-koudeopslag (wko). Dit maakt gebruik van grondwater en is het hele jaar door een betrouwbare bron van energie. Aanvullend kan op daken zonne-energie worden toegepast. Afvalinzameling geschiedt in

eerste instantie conform traditioneel model met verzamelpunten in de openbare ruimte die geleegd worden door afvalwagens. Sociale inclusiviteit Voor Hamerkwartier bestaan enkel kansen om de ongedeelde wijk te creëren. In de huidige situatie is het een weinig inclusieve wijk en voorziet het vooral in bedrijven en aanverwante activiteiten. Met de transformatie wordt een inclusieve wijk beoogd waar ruimte wordt gemaakt voor een divers aanbod aan werkgelegenheid, sport- en spelvoorzieningen, verbindingen met de omliggende wijken wordt gemaakt, een gemengd aanbod aan woningen (sociaal, huur en koop) en waar de milieubelasting zoveel als mogelijk evenredig wordt verdeeld over de sociaaleconomische klassen.

Deel B: Nadere keuzes en voorkeursvarianten Op basis van Deel A zijn voor de volgende aspecten nadere keuzes onderzocht. Thema Verkeer en vervoer Geluid Gezondheid

Specifiek aspect waarvoor varianten onderzocht zijn Betere verkeersafwikkeling door minder autogebruik in Hamerkwartier Omgang met industrielawaai en mogelijke maatregelen Mogelijkheden om groennorm gemeente te halen

Nadere keuze 1: Betere verkeersafwikkeling door minder autogebruik Er zijn drie varianten onderzocht voor dit aspect. Variant 1: Projectnota-alternatief Het Projectnota-alternatief gaat uit van de traditionele parkeernormering. In dit beleid ligt de parkeernorm op de gemeentelijke bandbreedte van 0,48 parkeerplaatsen per woning, inclusief bezoekers. Variant 2: Autoluw Hamerkwartier Variant 2 stuurt actief op een beperkt gebruik van de auto. Er blijft in Hamerkwartier nog wel voldoende ruimte voor een eigen auto in het gebied. De rijsnelheden worden verlaagd en sommige straten worden autoluw gemaakt. In deze variant wordt een lage bandbreedte voor parkeernormen gehanteerd, die wordt aangevuld met deelmobiliteitconcepten. Per woning zijn er in deze variant 0,24 parkeerplaatsen, inclusief bezoekersparkeren. Variant 3: Autovrij Hamerkwartier Variant 3 is een radicaal autovrij scenario. In deze variant is het niet mogelijk om de auto binnen het Hamerkwartier te parkeren. Er zal alleen beperkt ruimte zijn voor bezoekers parkeren en parkeren voor deelauto’s, met een parkeernorm van 0,13 parkeerplaats per woning inclusief bezoekers. Dit wordt aangevuld met autovrije straten en ‘parkeren op afstand’.

Beoordeling Logischerwijs is een autovrije milieutechnisch het best, maar deze variant stuit op enkele bezwaarlijke problemen: kosten, parkeren op afstand en een verminderde algehele bereikbaarheid. De autoluwe variant is daarom als voorkeursvariant gekozen. Met deze variant neemt het autoverkeer af, worden kleinere straten autovrij gemaakt en ontstaat er als het ware een ‘ring’ in het gebied (Gedempt Hamerkanaal, Johan van Hasseltweg, Meeuwenlaan en Hamerstraat) waar gemotoriseerd verkeer welkom is. Dit vergroot de verkeersveiligheid in de anders straten. Door ook de snelheid van 50 km/u naar 30 km/u terug te brengen en door een lage parkeernorm te hanteren, neemt het autoverkeer verder af. Aantrekkelijke fietsroutes van en naar

de wijk, maar ook voldoende manieren om bij haltes van het openbaar vervoer te komen, zorgen ervoor dat er een verplaatsing plaatsvindt van autogebruik naar OV en langzaam verkeer. Dit bevordert de bereikbaarheid, de leefbaarheid en ruimtelijke kwaliteit van Hamerkwartier. Nadere keuze 2: Omgang industrielawaai Aanvullend op het Projectnota-alternatief zijn vijf varianten onderzocht ter verbetering van het geluidklimaat als gevolg van industrielawaai afkomstig van Albemarle. Variant 1: Projectnota-alternatief In de Projectnota verbetert het geluidklimaat in Hamerkwartier ten opzichte van de huidige situatie. Er worden echter woningen toegevoegd, dus het aantal gehinderden, met name in het oostelijk deel van het plangebied, neemt hierdoor significant toe wat een negatief milieueffect is. Los van de afscherming van de te realiseren bebouwing worden er geen concrete aanvullende maatregelen voorgesteld om mogelijke hinder door industrielawaai te beperken. Variant 2: Afstand houden Een mogelijkheid is om zonder aanvullende maatregelen binnen de wettelijke grenzen van industrielawaai te realiseren. Dit betekent dat woningbouw zonder meer mogelijk is tot en met 55 dB(A). Op deze manier wordt de afstand tot Albemarle gerespecteerd en hoeven er geen bouwkundige maatregelen getroffen te worden. Dit heeft wel een zeer nadelig effect op het aantal kavels die tot ontwikkeling kunnen komen.

Deze variant is strenger dan het Amsterdamse geluidbeleid mogelijk maakt. Variant 3: Gebiedsgerichte spelregels Gebiedsgerichte spelregels worden in Amsterdam steeds meer toegepast. Het Amsterdamse geluidbeleid biedt al de mogelijkheid binnen de kaders flexibel met regels om te gaan. Voor de variant ‘gebiedsgerichte spelregels’ wordt aangesloten bij het gebiedsgerichte beleid dat voor Haven-Stad is opgesteld. Hierbij worden hogere waarden dan 55 dB(A) voor industrielawaai op voorhand toegestaan, mits sprake is van compenserende maatregelen bij ontwikkelingen. Dit betreft bijvoorbeeld extra maatregelen tegen burengeluid. Bij geluidsbelastingen boven de 55 dB(A) wordt onderscheid gemaakt in een ‘ja, mits’ (van 55 – 60 dB(A)) en ‘nee, tenzij’ (> 60 dB(A)) beginsel. Naarmate de geluidbelasting toeneemt, zijn meer maatregelen verplicht. Ook wordt een maximale hoogte voor de geluidbelasting vastgelegd en worden bepaalde zones gevrijwaard van woningbouw. Variant 4: Overdrachtsmaatregelen A: Scherm Er kunnen ook maatregelen getroffen worden tussen de bron en de ontvanger. Dit zijn overdrachtsmaatregelen. Eén van de onderzochte varianten is een 30 meter hoog scherm aan de westkant van Albemarle wat een afschermende werking op industrielawaai ter hoogte van het Zamenhofterrein heeft.

Variant 5: Overdrachtsmaatregelen B: Afschermende bebouwing Een andere overdrachtsmaatregel is het realiseren van hogere afschermende bebouwing in het oostelijk deel van Hamerkwartier. Door hier niet-geluidgevoelige functies in te passen, zoals kantoorruimte, kan dit een afschermende werking voor heel Hamerkwartier bieden. In de doorrekening van de effecten van deze variant is ook de afschermende niet-wonenbebouwing op 30 meter hoogte gemodelleerd. Variant 6: Delen van Hamerkwartier niet ontwikkelen Een laatste mogelijke variant is om bepaalde delen van Hamerkwartier waar de geluidbelasting hoog is, niet te ontwikkelen. Dit geldt dan met name voor het Zamenhofterrein aangezien de

geluidbelasting hier op leefhoogte (5 meter) hoogte al boven de 60 dB(A) uitkomt. Op andere ontwikkelgebieden is de geluidbelasting pas op grotere hoogte boven de 60 dB(A). Beoordeling Variant 2 en 6 ook betekent dat er afstand gehouden wordt van de geluidbron. Dit heeft dermate negatieve implicaties voor de mogelijkheden om te transformatie dat dit slecht scoort op de stedelijkheids-ambities. Voor variant 4 geldt dat het negatieve effect op de ruimtelijke kwaliteit en de hoge kosten voor een scherm bij Albemarle een reden zijn om dit niet tot voorkeur te kiezen. Uit de beoordelingen in het MER scoren variant 3 en 5 het beste. Het gebiedsgerichte beleid uit variant 3 komt overeen met andere gebieden in Amsterdam, zoals Haven-Stad. Dit wordt in ieder geval onderdeel van de Voorkeursvariant. De maatregelen uit variant 5 (afschermde bebouwing aan de zijde van Albemarle) hebben een dermate positieve impact op de geluidbelasting in het gebied en zorgt voor een acceptabel geluidsklimaat in heel Hamerkwartier tot op circa 50 meter hoogte. Deze maatregel dient nog wel nader uitgewerkt te worden en wordt vooral relevant bij realisatie van plannen in het oostelijk deel van het plangebied. In beginsel wordt het treffen van overdrachtsmaatregelen in de vorm van gebouwen zonder geluidsgevoelige bestemmingen nabij Albemarle dan ook onderdeel van de Voorkeursvariant.

Nadere keuze 3: Groen in het gebied Vanuit de gemeente is prominent de wens uitgesproken de effecten van het amoveren van de bedrijfspanden aan de Johan van Hasseltweg in beeld te brengen. Het is één van de opties om de groennorm te halen. Het is aan de gemeente te besluiten welk van de mogelijkheden realistisch en haalbaar zijn en zo landen in het Investeringsbesluit. Enkele andere mogelijkheden voor de omgang met de groennorm binnen Hamerkwartier zijn: ▪ Minder woningen in het gebied realiseren waardoor er ook verhoudingsgewijs minder groen nodig is ▪ Een hoger percentage verplichte groen daken en gevels vaststellen ▪ Het vele groen buiten het plangebied betrekken bij de groennorm ▪ Accepteren dat de groennorm niet behaald wordt (en dus de ambitie ‘leefbaarheid’ niet volledig halen) De onderzochte varianten in het MER zijn als volgt. Variant 1: Projectnota-alternatief Uit de toetsing van het Projectnota-alternatief is naar voren gekomen dat, ondanks de maatregelen en het positieve effect van het toevoegen van groen op onder andere de gezondheidsbevordering in Hamerkwartier, de groennorm niet wordt gehaald. Het doelbereik van de ambitie op ‘leefbaarheid’ scoorde hierom negatief terwijl er kansen liggen dit te optimaliseren.

Variant 2: Vergroenen Johan van Hasseltstrook De onderzochte variant is om meer ruimte voor groen te creëren in het gebied. Dit betekent dat er een geschikte locatie gevonden moet worden om eventueel bestaande bebouwing te slopen of om geen transformatie mogelijk te maken. Vanuit stedenbouwkundig oogpunt is de voorkeur uitgesproken om de bedrijvigheid van relatief lage kwaliteit aan de noord-/oostzijde van de Johan van Hasseltweg te amoveren en hier een groenvoorziening te realiseren. Daarnaast biedt dit ook mogelijkheden voor inpassing van een HOV-lijn bij realisering Oostbrug.

Beoordeling Variant 2 scoort vanwege het amoveren van bedrijven en de ruimte die daardoor vrijkomt voor meer groen goed op de gestelde ambities. Het probleem hierbij is echter dat de bestaande bebouwing van Vogeldorp achter deze geamoveerde bedrijven te maken krijgen met een toename aan wegverkeerslawaai. De toename van de geluidbelasting ten opzichte van de referentiesituatie ligt tussen de 6-14 dB’s, afhankelijk van de locatie en bij het in stand houden van het 50 km/uregime Vanwege deze verslechterde score voor wegverkeerslawaai zijn optimalisatiemaatregelen beschouwd in een Variant 2* beschouwd. De maatregelen betreffen het aanbrengen van stil asfalt (dunne deklagen B) op de Johan van Hasseltweg en het reduceren van de snelheid naar 30 km/u. Dit geeft een reductie van 3 á 4 dB. Daarnaast wordt ook een kleine wal (passend bij het gebied qua schaal en uitstraling) gemaakt en waar nodig extra gevelisolatie bij de woningen gerealiseerd. Dit leidt tot een verdere afname van de geluidbelasting op de bestaande woningen, waardoor het geluid van de wegverkeerlawaai op de woningen nog net de voorkeursgrenswaarde overschrijdt. Dit pakket aan maatregelen leidt tot bijstelling van de effectscore van zeer negatief naar negatief. De effecten bij de eerstelijns bebouwing aan de Vogelkade zijn dan echter maximaal gemitigeerd.

Fasering Uit het MER volgen uitspraken die richtinggevend zijn aan de transformatie. Zonder maatregelen kan er in het westelijk deel van het plangebied relatief vlot ontwikkeld worden. In het oostelijk deel ligt dit vanwege het industrielawaai anders. Hiervoor staat de gemeente aan de lat om gebiedsgericht geluidbeleid op te stellen daar waar de geluidbelasting de 60 dB(A) overschrijdt. De eerste ontwikkelaars dichtbij Albemarle zullen hier mogelijk te maken krijgen met de noodzaak gebouwmaatregelen te treffen om met het industrielawaai om te gaan, zoals dove gevels. Echter, staat deze afschermende bebouwing er, dan ligt het gebied direct daarachter ook in de luwte van het industrielawaai.

Exclusiva De ontwikkeling van de Exclusiva-kavel is het eerste ruimtelijk besluit waar dit MER de bijlage bij vormt. Hier worden circa 350 woningen en diverse functies ontwikkeld. Er is in hoofdstuk 9 ten behoeve van het bestemmingsplan apart op alle milieuaspecten ingegaan. Hieruit is naar voren gekomen dat de transformatie van Exclusiva binnen de bandbreedte van het MER past: er treden dus geen negatieve milieueffecten op. Wel is het in het kader van industrielawaai noodzakelijk om voor enkele gevels een hogere waarde te verlenen en een geluidluwe zijde te creëren. Op de oostelijke gevel is het noodzakelijk om boven de 50 meter met dove gevels te werken aangezien de geluidbelasting boven de wettelijke waarde van 55 dB(A) uitkomt. Ook is het gewenst om in het ontwerp rekening te houden met de situering van de niet-wonenfuncties: deze worden idealiter op de hoogst milieubelaste locaties geplaatst. Vanuit externe veiligheid is het noodzakelijk dat de mechanische ventilatie in het pand handmatig afgeschakeld kan worden.

Deel C: Spelregelkader Het MER bevat spelregels om negatieve milieueffecten zoveel als mogelijk te beperken en om de ambities voor Hamerkwartier zoveel als mogelijk te behalen (zie hoofdstuk 10 van het MER). Dit spelregelkader biedt een set aan maatregelen die de gemeente moet treffen om de transformatie zo goed mogelijk te faciliteren. Gelijktijdig hebben ontwikkelaars ook een verplichting om bij te dragen aan het behalen van de ambities en om milieueffecten te voorkomen.

Conclusie en eindtabel MER Concluderend leiden de voorkeursvarianten en de spelregels tot een verbetering op de effectbeoordeling van de Projectnota. De beoordeling van de aspecten die middels een nadere keuze zijn verbeterd, zijn vetgedrukt weergegeven. De beoordeling van de aspecten die middels een spelregel zijn verbeterd, zijn met een asterisk (*) weergegeven. Thema

Verkeer en vervoer

Geluid

Luchtkwaliteit Externe veiligheid en nautische veiligheid Milieuhinder bedrijven

Gezondheid

Bodem

Water

Ecologie

Aspect

Projectnotaalternatief

Bereikbaarheid weg, OV en fiets Verkeersafwikkeling Verkeersveiligheid Parkeren Industrielawaai: Geluidbelasting in plangebied op basis van oppervlakte (in %) per geluidklasse Industrielawaai: Verandering in absolute geluidbelasting bij bestaande woningen Wegverkeerlawaai: Geluidbelasting in plangebied op basis van oppervlakte (in %) per geluidklasse Wegverkeerlawaai: Verandering in absolute geluidbelasting bij bestaande woningen Scheepvaartlawaai: Geluidbelasting in plangebied op basis van oppervlakte (in %) per geluidklasse Scheepvaartlawaai: Verandering in absolute geluidbelasting bij bestaande woningen Cumulatieve geluidbelasting: Geluidbelasting in plangebied op basis van oppervlakte (in %) per geluidklasse Cumulatieve geluidbelasting: Verandering in absolute geluidbelasting bij bestaande woningen Mate waarin trillinghinder optreedt Stikstofdioxide (NO₂) Fijn stof (PM₁₀ en PM₂,₅) Plaatsgebonden risico Groepsrisico Nautische veiligheid Milieuhinder bedrijven*

0/+ 0/0 -

Geoptimaliseerd alternatief o.b.v. vka’s en spelregels + 0/0 0 0/-

++

++

0/-

0

--

-

0/-

0/-

+

+

0

0

0

0

0 0 0 0 0/0 0/-

0 0 0 0 0/0 0/+

Hittestress Lichthinder Stralingshinder Groen in het gebied Sport en bewegen Lifestyle Bodemkwaliteit Niet gesprongen explosieven Kabels en leidingen Waterveiligheid Oppervlaktewater Grondwater Waterkwaliteit Klimaatadaptatie Natura 2000 Natuur Netwerk Nederland Beschermde soorten*

0/0/0 + + 0/+ + 0/+ 0 0 0 0 0 + 0 0 0/-

0/0/0 ++ + 0/+ + 0/+ 0 0 0 0 0 + 0 0 0

Archeologie Cultuurhistorie Hoogbouw

Duurzaamheid

Sociale inclusiviteit

Archeologie Cultuurhistorie* Landschap Windhinder* Bezonning Duurzaam ruimtegebruik Duurzame energie Circulair Afval Kansen voor wonen Kansen voor de openbare ruimte Kansen voor de buurteconomie Kansen voor voorzieningen Kansen voor sociale kansengelijkheid

0 0/+ 0/0 + + + 0 + + + + +

Monitoring De toekomstige ontwikkelmogelijkheden in Hamerkwartier worden de komende decennia beïnvloed door onvoorziene ontwikkelingen. Daarom is monitoring essentieel. De resultaten van de beoordeling van de milieueffecten en de voorkeursvarianten bieden de basis voor monitoring. Na het doorlopen van de m.e.r.-procedure wordt een monitoringsplan opgesteld. Uitgangspunt is om tweejaarlijks een monitoringsrapportage op te stellen, waarin een nader vast te stellen monitoringsprogramma wordt gemonitord. Milieuaspecten en onderwerpen die sowieso gemonitord dienen te worden zijn: • de ontwikkeling van het verkeersaanbod en -afwikkeling in en rondom Hamerkwartier, zeker met het oog op een oeververbinding op basis van het advies van Commissie d’Hooghe, • de algehele staat van de kwaliteit van de leefomgeving (luchtkwaliteit, overige lawaaitypen, en externe veiligheid), en • de beperking van hinder tijdens de transformatie.

0 + + 0 0 + + + 0 + + + + +

Leeswijzer Hoofdstuk 1: Inleiding In dit hoofdstuk wordt de aanleiding van de m.e.r.-procedure toegelicht. Er wordt inzicht gegeven waar de transformatie van Hamerkwartier om draait. Vervolgens wordt ingegaan op hoe de m.e.r.procedure is vormgegeven. Hoofdstuk 2: Hamerkwartier in vogelvlucht In hoofdstuk twee wordt een overzicht van het plangebied gegeven. Zowel de historie als de huidige situatie van Hamerkwartier komt aan bod. De plannen voor de transformatie worden verder geduid: het programma, de al gemaakte keuzes en de ambities komen aan bod. Hoofdstuk 3: Referentiesituatie, beleidskaders en raakvlakprojecten In dit hoofdstuk wordt een schifting gemaakt tussen het plangebied en tot welk studiegebied de milieuonderzoeken reiken. Hieruit volgt de referentiesituatie: de situatie in 2030 met daarbij een overzicht van projecten die autonoom al worden uitgevoerd, en projecten die mogelijkerwijs een impact hebben op Hamerkwartier. Tenslotte worden de meest relevante beleidskader kort aangehaald. Hoofdstuk 4: Opzet van het MER De methode waarop milieueffecten en de impact op ambities worden getoetst, komen in dit hoofdstuk aan bod. Het MER bestaat uit drie delen: deze worden allemaal hier kort toegelicht, zodat men weet waar welk onderdeel om draait.

Hoofdstuk 5: Deel A – Milieueffecten Projectnota-alternatief Dit hoofdstuk bestaat uit veertien aparte paragrafen waarin per paragraaf de milieueffecten per thema worden langsgelopen. Elk milieuthema volgt eenzelfde stramien: het beoordelingskader, een overzicht van de huidige situatie en referentiesituatie, de toetsing van het projectnotaalternatief, een overzicht van de beoordeling op effecten en impact op ambities, en tenslotte een concluderende paragraaf over of nadere keuzes nodig zijn en welke spelregels uit de paragraaf naar voren komen. Hoofdstuk 6: Deel B – Effecten van de nader te maken keuzes Er zijn vier aspecten waar een nadere variantenstudie voor uitgevoerd is. Deze komen voort uit veelal een onvoldoende positieve beoordeling in deel A. In deel B worden varianten afgewogen en daaraan aanvullende spelregels gehangen om zo toch de ambities voor de transformatie van Hamerkwartier te behalen. Hoofdstuk 7: Deel B – Effectbeoordeling met keuzes en spelregels Dit hoofdstuk vormt de conclusie van de analyse en beschouwing van de milieueffecten en de nader te maken keuzes. In dit hoofdstuk is de totale effecttabel opgenomen met de scores op basis van de Projectnota, en de scores op basis van het geoptimaliseerde alternatief met spelregels eraan gekoppeld.

Hoofdstuk 8: Deel B – Fasering In dit hoofdstuk is een kwalitatieve beschouwing van mogelijke faseringsopgaven opgenomen. Ook is in dit hoofdstuk aandacht besteed aan hinder tijdens realisatie.

Hoofdstuk 9: Deel B – Het eerste ruimtelijke plan: Exclusiva In dit hoofdstuk worden de specifieke milieueffecten van het eerste ruimtelijke plan inzichtelijk gemaakt. Er wordt teruggegrepen naar eerdere analyses uit het MER, en er zijn aanvullende onderzoeken uitgevoerd ten behoeve van het bestemmingsplan. Hoofdstuk 10: Deel C – Spelregelkader Een goede transformatie is enkel mogelijk als gemeente en ontwikkelaars weten wat zij wel en niet mogen doen in het gebied. Het spelregelkader geeft hier inzicht in en volgt direct uit delen A en B van het MER. Hoofdstuk 11: Monitoring en evaluatie Dit hoofdstuk geeft een doorkijk naar 2040 en de handvatten voor de monitoringsopgave.

Lijst van veelgebruikte begrippen Afkortingen en veelgebruikte begrippen MER

Het milieueffectrapport

m.e.r.

De procedure waarbinnen het milieueffectrapport wordt opgesteld.

Referentiesituatie

De huidige situatie, inclusief de realisatie van alle vastgestelde plannen in de omgeving van Hamerkwartier. Voor Hamerkwartier is de referentiesituatie 2030, met een doorkijk naar 2040. Dit betekent dat al rekening is gehouden met de groei van het verkeer onder andere door de sterke toename van de bevolking in en rond Amsterdam.

Autonome ontwikkeling

Ontwikkelingen die onafhankelijk van de transformatie van Hamerkwartier plaats zullen vinden. Dit zijn juridisch-planologisch vastgestelde ontwikkelingen.

Omgevingswet

Een nieuwe wet die vanaf 2022 onder andere de Wet ruimtelijke ordening en tientallen andere wetten vervangt. In deze wet is in ruimtelijke plannen veel meer ruimte voor flexibiliteit opgenomen om beter om te kunnen gaan met onzekerheid van de toekomst.

Raakvlakproject

Een project dat onafhankelijk van de ontwikkeling van Hamerkwartier tot stand kan komen, maar waarover nog geen besluit is genomen. Het is wel mogelijk dat dit project de ontwikkeling van Hamerkwartier kan beïnvloeden. Dit betreft bijvoorbeeld de oeververbinding zoals voorgesteld in het advies van Commissie d’Hooghe.

Plangebied

Het gebied waarbinnen de ontwikkeling wordt gerealiseerd.

Studiegebied

Het gebied tot waar effecten reiken. Dit kan bijvoorbeeld voor verkeer, geluid en luchtkwaliteit veel verder zijn dan het plangebied.

Spelregelkader

Een set aan spelregels die als conclusie uit het MER komen voor de transformatie van Hamerkwartier om zo een zo optimaal mogelijke leefomgeving te garanderen.

Inhoudsopgave Milieueffectrapport (MER) Samenvatting De opgave voor Hamerkwartier Ambities voor Hamerkwartier Opzet en aanpak van het MER Deel A: Beoordeling van de Projectnota Deel B: Nadere keuzes en voorkeursvarianten Fasering Exclusiva Deel C: Spelregelkader Monitoring

Leeswijzer Lijst van veelgebruikte begrippen 1

Inleiding

1

1.1 1.2 1.3 1.4 1.5

De opgave: transformatie van het Hamerkwartier De basis voor de transformatie van Hamerkwartier: de Projectnota en Investeringsnota Rol van het MER bij de transformatie van Hamerkwartier De stappen in de m.e.r.-procedure en koppeling aan diverse plannen Advies Commissie m.e.r.

1 1 2 3 4

2

Hamerkwartier in vogelvlucht

6

2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6

Ligging plangebied Historische ontwikkelingen Huidige situatie Toekomstige situatie: de transformatie van Hamerkwartier Sturingsfilosofie van de gemeente voor Hamerkwartier Participatietraject

6 6 7 8 16 17

3

Referentiesituatie, beleidskaders en raakvlak-projecten

19

3.1 3.2 3.3

Referentiesituatie Gevoeligheidsanalyse Relevante beleidskaders

19 20 22

4

Opzet van het MER

26

4.1 4.2 4.3

De onderzoeksopzet op hoofdlijnen Deel A: De effecten van het Projectnota-alternatief Deel B: Inzicht in nog te maken keuzes en de fasering

26 27 30

4.4

Deel C: Spelregelkader en aanzet tot monitoringsprogramma

31

5

Deel A - Milieueffecten Projectnota-alternatief

33

5.1 5.2 5.3 5.4 5.5 5.6 5.7 5.8 5.9 5.10 5.11 5.12 5.13 5.14 5.15

Verkeer en vervoer Geluid Luchtkwaliteit Externe veiligheid en nautische veiligheid Milieuhinder bedrijven Overige gezondheidsaspecten Bodem en ondergrond Water Ecologie Archeologie Cultuurhistorie Hoogbouw Duurzaamheid Ongedeelde wijk Conclusie toetsing Projectnota-alternatief

33 48 67 75 89 99 107 112 119 129 132 143 157 165 172

6

Deel B - Effecten van de nader te maken keuzes

174

6.1 6.2 6.3 6.4

Inleiding Verbetering verkeersafwikkeling door minder autogebruik Omgang industrielawaai Groen in het gebied

174 174 187 203

7

Deel B - Effectbeoordeling met keuzes en spelregels

208

8

Deel B - Fasering

210

8.1 8.2 8.3

Vier faseringsvarianten beschouwd Gevoeligheidsanalyses Hinder tijdens realisatie

210 211 213

9

Deel B - Het eerste ruimtelijk plan: Exclusiva

216

9.1 9.2 9.3 9.4 9.5 9.6 9.7 9.8 9.9 9.10 9.11 9.12

Verkeer en vervoer Geluid Luchtkwaliteit Externe veiligheid Milieuhinder bedrijven Overige gezondheidsaspecten Bodem en ondergrond Water Ecologie Archeologie Cultuurhistorie Hoogbouw

216 217 222 222 224 225 226 227 227 227 228 228

9.13 9.14

Duurzaamheid Ongedeelde wijk

229 230

10

Deel C – Spelregelkader

231

10.1 10.2 10.3

Maatregelen door de gemeente Algemene spelregels Optimaliserende maatregelen

231 235 243

11

Monitoring en evaluatie

245

11.1 11.2 11.3

Doorkijk 2040 Monitoringsplan Leemten in kennis

245 246 248

Milieueffectrapport (MER) Hamerkwartier projectnummer 0436879.100 23 december 2021 revisie v7 Gemeente Amsterdam

1

Inleiding

1.1

De opgave: transformatie van het Hamerkwartier Amsterdam is populair en aantrekkelijk. De stad staat voor een grote opgave om aan de grote wens naar woningen en ruimte voor bedrijvigheid en voorzieningen te voldoen. De gemeentelijke Omgevingsvisie en Koers 2025, Ruimte voor de Stad bieden hiervoor het ruimtelijk kader dat zich focust op inbreiding binnen de Ring A10. Dit kan bijvoorbeeld door transformatie van verouderde bedrijventerrein. Zo wordt de schaarse binnenstedelijke ruimte optimaal benut. Het Hamerkwartier, gelegen in Amsterdam-Noord, is één van deze beoogde transformatiegebieden. Het bedrijventerrein werd in gebruik genomen in het begin van de 20e eeuw, maar aan het eind van de diezelfde eeuw raakten grote delen in onbruik. Inmiddels zijn de oorspronkelijke kanalen gedicht en hebben vooral kleinschalige bedrijfjes hun intrek gevonden in het gebied. Het is de bedoeling dit gebied te transformeren tot een gemengd (hoog)stedelijk woonwerkgebied. Er wordt conform de Projectnota Hamerkwartier (zie paragraaf 1.2 en bijlage 1) uitgegaan van 520.000 m² bvo wonen (circa 6.700 woningen) en 270.000 m² bvo aan bedrijven, horeca, kantoren, en maatschappelijke en culturele voorzieningen. Dit betekent een grote mate van functiemenging, een aantrekkelijke openbare ruimte en een bonte mix aan woningtypen en bewoners.

Een belangrijk uitgangspunt is dat er een ongedeelde wijk ontstaat, waarbij het Hamerkwartier ook de wijk wordt van bewoners van de omliggende buurten. Het initiatief voor de transformatie ligt bij de markt en het is niet ondenkbaar dat dit proces enkele decennia duurt. Vanwege de omvang van de transformatie heeft de gemeente ervoor gekozen om voor Hamerkwartier een milieueffectrapportage (MER) op te stellen.

1.2

De basis voor de transformatie van Hamerkwartier: de Projectnota en Investeringsnota Om de kaders voor de transformatie van Hamerkwartier vorm te geven, heeft de gemeente een Projectnota (2018) opgesteld en vastgesteld. Deze Projectnota is gebaseerd op de uitkomsten van een verkenning voor het gebied (Strategienota), het gemeentelijk beleidskader (in het bijzonder de Structuurvisie en Koers 2025) en de ambities van de gemeente voor de transformatie. In deze Projectnota zijn dus enkele principes – zowel stedenbouwkundig als planologisch – vastgelegd die meegenomen zijn in het vervolgproces. De volgende stap in de planvorming voor de transformatie van Hamerkwartier is de Investeringsnota. Dit MER is tegelijk met de Investeringsnota (2022) opgesteld en heeft als input voor deze Investeringsnota gediend. Dit betekent dat gemaakte keuzes in de Investeringsnota kunnen afwijken van gepresenteerde resultaten in dit MER. Immers, voortschrijdend inzicht en bestuurlijke afwegingen hebben tot andere keuzes kunnen leiden. Uitgangspunten en een stedenbouwkundig voorkeursmodel vastgelegd in de Projectnota In de vorige onderzoeksfase heeft de gemeente, gebaseerd op drie bestuurlijke prioriteiten, een voorkeursmodel ontwikkeld. Deze bestuurlijke prioriteiten zijn tempo en volume van woningbouw,

Blad 1 van 249

Milieueffectrapport (MER) Hamerkwartier projectnummer 0436879.100 23 december 2021 revisie v7 Gemeente Amsterdam

het ontwikkelen van een adaptief, hoogstedelijk milieu met gevarieerde functiemix en het realiseren van een ongedeelde wijk. Dit stedenbouwkundig voorkeursmodel is met het Projectbesluit vastgesteld in de Projectnota Hamerkwartier (2018). Nadere detaillering, uitwerken keuzes en verwerken uitkomsten MER in de Investeringsnota In de Investeringsnota is hetgeen in de Projectnota is vastgelegd verder ingevuld/gedetailleerd en zijn de nog overgebleven keuzes uitgewerkt. De uitkomsten van dit MER zijn mede sturend geweest voor deze detaillering en nadere keuzes in de Investeringsnota. Organische gebiedsontwikkeling De markt is aan zet om de ontwikkeling vorm te geven en bepaalt hierbij het tempo. De gemeente faciliteert dit door duidelijke kaders (zoals vastgelegd in Projectnota en Investeringsnota) te geven en de openbare ruimte in te richten.

1.3

Rol van het MER bij de transformatie van Hamerkwartier Inzicht in de milieueffecten van de Projectnota en haalbaarheid van de ambities In een MER worden de milieueffecten onderzocht van een ontwikkeling, in dit geval de transformatie van Hamerkwartier. De basis hiervoor vormt het ‘stedenbouwkundig voorkeursmodel’ (dit wordt in dit MER het ‘projectnota-alternatief’ genoemd) uit de Projectnota. In de ‘geest van de nieuwe Omgevingswet’ zijn dit niet alleen de traditionele milieuthema’s als bodem, luchtkwaliteit en geluid, maar ook mobiliteit, landschap, cultuurhistorie, energie en sociale inclusiviteit. De effecten op deze thema’s bij transformatie van Hamerkwartier worden afgezet tegen de situatie wanneer Hamerkwartier niet ontwikkeld is (de zogenaamde referentiesituatie). Ook is beschouwd of een milieueffect bijdraagt of juist afbreuk doet aan de ambities voor Hamerkwartier. Per thema worden ook mogelijke maatregelen in beeld gebracht die een negatief effect beperken of een positief effect juist versterken. Deze onderdelen staan in hoofdstuk vijf. Onderzoek naar varianten voor thema’s met een negatieve impact op het milieu en ambities Als door de transformatie van Hamerkwartier, zoals beoogd in de Projectnota, negatieve effecten bij een thema optreden en de ambities hierdoor ook negatief beïnvloed worden, zijn hiervoor in dit MER varianten onderzocht.

De varianten zijn in hoofdstuk zes beschreven. In dit hoofdstuk wordt optimalisatie gezocht om negatieve milieueffecten zoveel mogelijk te beperken. Een voorkeursalternatief met spelregels voor verdere uitwerking in de Investeringnota en ruimtelijke plannen De maatregelen per thema en de keuzes voor de diverse voorkeursvarianten per thema leidt tot een aanscherping van het Projectnota-alternatief. Dit wordt het voorkeursalternatief genoemd, waarop in de Investeringsnota en latere ruimtelijke besluiten nadere invulling gegeven kan worden. Bij het voorkeursalternatief uit dit MER hoort een spelregelkader. Hiermee worden de ambities en beoogde kwaliteit van de fysieke leefomgeving van dit voorkeursalternatief gewaarborgd. Het spelregelkader vormt het kader bij de Investeringsnota en nog te nemen ruimtelijke besluiten voor Hamerkwartier. In de Investeringsnota worden de spelregels overgenomen – waar wordt

Blad 2 van 249

Milieueffectrapport (MER) Hamerkwartier projectnummer 0436879.100 23 december 2021 revisie v7 Gemeente Amsterdam

afgeweken van de spelregels wordt dit gemotiveerd toegelicht. Het spelregelkader is in dit MER in hoofdstuk tien opgenomen. Monitoring van de verwachte effecten leidt tot een ‘levend’ MER Omdat de transformatie van Hamerkwartier over langere tijd plaats vindt, is monitoring van de effecten die voorspeld zijn in dit MER van belang. Zo kan het opgestelde spelregelkader waar nodig aangepast of aangevuld worden bij een volgend ruimtelijk plan/initiatief als uit deze monitoring blijkt dat de effecten groter/anders zijn en hiermee de ambities voor het Hamerkwartier in het geding komen. Dit maakt dit een levend MER. Conform de m.e.r.-procedure is er in dit MER een beknopte voorzet voor monitoring opgenomen. De exacte wijze van monitoring wordt op een later moment vastgesteld in een monitoringsrapportage. Deze rapportage put uit de resultaten van dit MER, maar zal separaat van dit MER worden opgesteld. De aanzet voor monitoring vindt u in hoofdstuk elf. Samengevat Dit MER vormt een belangrijke bouwsteen bij de transformatie van Hamerkwartier. Dit MER biedt samengevat:

1.4

De stappen in de m.e.r.-procedure en koppeling aan diverse plannen De m.e.r.-procedure kent diverse stappen. Er is een notitie Reikwijdte en Detailniveau (NRD) voor Hamerkwartier opgesteld waarin de thema’s en wijze van onderzoek benoemd worden. Deze NRD heeft 6 weken ter inzage gelegen: tussen 18 april en 31 mei 2019. Tegelijkertijd is de NRD naar diverse partijen gestuurd, zoals de Veiligheidsregio, het waterschap, Rijkswaterstaat etc. Dit zijn de wettelijke adviseurs en bestuursorganen en zij hebben advies kunnen geven op de NRD. Daarnaast is ook de Commissie voor de Milieueffectrapportage (Commissie m.e.r.) om een advies gevraagd. Deze Commissie geeft een onafhankelijk advies over het uit te voeren onderzoek. Dit

Blad 3 van 249

Milieueffectrapport (MER) Hamerkwartier projectnummer 0436879.100 23 december 2021 revisie v7 Gemeente Amsterdam

advies is verkregen op 17 juni 2019. Op basis van de informatie uit de terinzagelegging en de advisering op de NRD is dit MER opgesteld. Reacties en adviezen op de NRD zijn samengevat in een Nota van Beantwoording. Hierin is aangegeven op welke wijze de ingediende reacties en adviezen een plaats krijgen in het MER.

Figuur 1-1: Stappenplan van de m.e.r. -procedure.

Dit MER is formeel gekoppeld aan het eerste ruimtelijk besluit in Hamerkwartier. Dit is het bestemmingsplan (met verbrede reikwijdte) voor de kavel Exclusiva aan de Schaafstraat / Gedempt Hamerkanaal. Dit bestemmingsplan is een m.e.r.-beoordeingsplichtige activiteit, maar voor de zorgvuldigheid en transparantie is gekozen direct een MER voor heel Hamerkwartier op te stellen. In hoofdstuk 9 wordt daarom specifiek ingegaan op de milieueffecten relevant voor het bestemmingsplan Exclusiva. Dit MER is een bijlage bij de Investeringsnota, omdat het mede als inhoudelijke onderlegger voor de daarin gemaakte keuzes en programma dient. Daarnaast worden ook alle toekomstige ruimtelijke besluiten in Hamerkwartier getoetst aan dit MER. Uiteraard kan dan ook geput worden aan diverse uitgevoerde onderzoeken. Op het ruimtelijk besluit en het MER kan iedereen een zienswijze indienen. Ook de Commissie m.e.r. geeft een oordeel over het MER (zie paragraaf 1.5). Vervolgens zal het ruimtelijk besluit samen met het MER via het College van B&W door de gemeenteraad van Amsterdam vastgelegd worden. Belanghebbenden die het niet eens zijn met de inhoud van MER en het ruimtelijk besluit kunnen bij de Raad van State beroep instellen tegen het ruimtelijk besluit.

1.5

Advies Commissie m.e.r. De onafhankelijke Commissie m.e.r. heeft op donderdag 10 augustus 2021 een toetsingsadvies uitgebracht, op basis waarvan is besloten het MER op onderdelen aan te vullen en aan te passen. De Commissie m.e.r. signaleert dat er één essentiële tekortkoming in het MER zit: het onderdeel ‘parkeren’ en hoe om te gaan met de parkeerdruk gedurende de transformatie. Ook heeft de

Blad 4 van 249

Milieueffectrapport (MER) Hamerkwartier projectnummer 0436879.100 23 december 2021 revisie v7 Gemeente Amsterdam

Commissie op enkele milieuaspecten adviezen gegeven hoe zij idealiter ziet dat de milieuinformatie wordt uitgebreid. In het kader hieronder is aangegeven welke veranderingen zijn doorgevoerd op basis van het advies van de Commissie m.e.r.. Aanvulling MER Toetsingsadvies Commissie m.e.r. Het toetsingsadvies van de Commissie m.e.r. is in essentie tevreden met het MER en vindt dat de milieuinformatie voldoende helder en navolgbaar is opgenomen. Toch signaleert zij één tekortkoming en heeft zij op meerdere milieuaspecten enkele aanbevelingen gegeven. Hieronder is te lezen hoe omgegaan is met het advies van de Commissie m.e.r: 1. De Commissie constateert één tekortkoming: Onderzoek de parkeerdruk in het studiegebied, geef inzicht in de gevolgen hiervan op de omgeving en betrek en beschrijf hierbij de bereikbaarheid van het gebied. De tekortkoming omtrent de parkeerdruk is aangevuld. Er is een aanvullend parkeeronderzoek uitgevoerd. In het MER is als aanvulling in paragraaf 5.1 (Verkeer en vervoer) een extra beoordelingscriterium opgenomen: ‘De mate van parkeerdruk’. Aan de hand van het uitgevoerde aanvullende parkeeronderzoek is een beeld geschetst van hoe de parkeerbehoefte, de parkeerdruk en de invulling van de parkeeropgave gedurende de huidige situatie, de referentiesituatie, en de plansituatie vorm krijgt. 2. De Commissie m.e.r.