Bijlage 3 Trendbeeld 2021

Trendbeeld 2021 Politiewerk in coronatijd

POLITIE EENHEID AMSTERDAM Dienst Regionale Informatie Organisatie Team Analyse & Onderzoek, Onderzoekersgroep

Inleiding Met dit trendbeeld blikt de politie eenheid Amsterdam terug op de belangrijkste trends, ontwikkelingen en risico’s in het veiligheidsdomein van het afgelopen jaar en kijkt zij vooruit naar de ontwikkelingen voor het komende jaar. De eenheid Amsterdam omvat de gemeenten Aalsmeer, Amstelveen, Amsterdam, Diemen, Ouder-Amstel en Uithoorn. Het trendbeeld vormt, naast de cijfermatige analyses en de bestaande veiligheidsbeelden, een basis voor de eenheidsleiding en de Driehoek om haar veiligheidsbeleid mee vorm te geven. En het laat zien aan de inwoners van de regio Amsterdam-Amstelland wat de politie bezighoudt en waar haar huidige en toekomstige zorgen liggen. Het trendbeeld geeft inzicht in de dynamiek van het politiewerk door voorbij de criminaliteitscijfers te kijken. Het is ten eerste gebaseerd op de kennis en ervaringen van professionals uit het veiligheidsdomein in de eenheid Amsterdam: welke thema’s houden hen bezig? Wat zien zij in hun dagelijks werk en waar maken zij zich zorgen over? Er is in eerste instantie uitgebreid gesproken met medewerkers van de politie vanuit diverse geledingen, medewerkers van (basis)teams en leidinggevenden vanuit zowel blauw (basispolitiezorg), recherche als de intel-organisatie. Daarnaast zijn medewerkers van de gemeenten in de eenheid, het OM en het RIEC geraadpleegd en dat is aangevuld met expertise vanuit de wetenschap.

De leescommissie bestond uit criticasters vanuit de politie, gemeente(n), het OM, RIEC, Belastingdienst, Douane en FIOD. In 2020 deed een wereldwijde pandemie onverwacht haar intrede. Het coronavirus had een enorme impact op de samenleving. Dat er gevolgen zijn voor de veiligheid en het politiewerk in de eenheid Amsterdam staat vast. Zoals Terpstra en Salet in hun essay ‘Politie in tijden van Corona’ het verwoorden: ‘De kunstmatig gecreëerde sociale orde met haar door de regering opgelegde anti-coronaregels roept spanningen op, evenals weerstanden en problemen in de naleving’1. Een groot deel van het publieke leven verschoof noodgedwongen naar het online domein. Het werd tijdelijk rustiger op straat, maar aanzienlijk drukker op internet. De politie werd geconfronteerd met nieuwe corona gerelateerde fenomenen als de anderhalve meter-samenleving, coronaspugers, illegale feesten en complotdenkers. Maar er was meer dan corona. De ontsluiting van de EncroChatdata gaf de politie een ongekende inkijk in de Nederlandse onderwereld en leidde tot meerdere geld- en drugsvangsten, arrestaties en liquidaties werden voorkomen. Maar ook ontwikkelingen die reeds in voorgaande jaren zijn ingezet, werken nu nog door.

Aan de hand van de thema’s die in voorgaande jaren ook zijn beschreven in de trendbeelden, is bekeken wat de recente ontwikkelingen zijn wat betreft:  Dealen & schieten: de drugseconomie vindt doorgang ondanks corona en de zorgen over jeugd en wapens zijn nog immer aanwezig.  Tumult in de samenleving: er is sprake van nieuwe tegenstellingen en de weerstand tegen de overheid is toegenomen.  Kwetsbare groepen: er zijn zorgen over kwetsbare groepen als personen met verward gedrag, slachtoffers van huiselijk geweld en zedenmisdrijven.  Dreiging van het onzichtbare: met een verschuiving van een deel van het leven van offline naar online is cybercrime meer alomtegenwoordig en lijkt het zicht op ondermijning af te nemen.  Gezag in de knel: de handhaving van de coronamaatregelen vergt veel van zowel de politie als de boa’s en de capaciteitsdruk neemt toe. Bevolking De groei van het aantal inwoners in de regio Amsterdam was de afgelopen jaren een gegeven, maar in 2020 is deze nagenoeg tot stilstand gekomen. Alleen de gemeente Uithoorn groeide in 2020 harder dan in 20192. Cijfers van het CBS laten zien dat het inwonertal van de gemeente Amsterdam afnam in de maanden maart t/m juni 2020. Sinds augustus groeit het aantal inwoners in de stad weer, maar minder sterk dan het voorgaande jaar3. De afname wordt grotendeels veroorzaakt doordat de migratie uit het buitenland stagneerde.

En in de eerste helft van het jaar 2020 verlieten meer Amsterdammers de stad dan in 2019. De groeistop heeft gevolgen voor de regio, zeker ook op economisch gebied. De vraag is of de jaren van groei definitief voorbij zijn4. De gemeente Amsterdam presenteerde drie scenario’s waarin het lockdown-effect op het aantal bezoekers is verwerkt5. Alle denkbare scenario’s (hoog, midden en laag) gaan uit van een flinke krimp ten opzichte van 2019. Zowel bij verblijfsbezoekers als dagbezoekers gaat het over dalingen die kunnen oplopen tot wel 74%. Criminaliteit en overlast: corona heeft grote impact Het totaal aantal geregistreerde misdrijven in de eenheid Amsterdam in 2020 (78.921) is met 11% gedaald in vergelijking met 20196. Landelijk is er sprake van een daling van 1%. De daling is het sterkst in de maanden april en mei, tijdens de intelligente lockdown. Dit beeld geldt zowel voor de eenheid Amsterdam als voor heel Nederland. Wel houdt de daling in de eenheid Amsterdam langer aan dan in de rest van het land. Dit zou verklaard kunnen worden door de grotere afhankelijkheid van toeristen, forensen en bezoekers van de stad Amsterdam. Tijdens de tweede lockdown in december 2020 is opnieuw sprake van een duidelijke afname. 2

De afname wordt vooral veroorzaakt door minder vermogensdelicten zoals zakkenrollerij en winkeldiefstal, waarbij ‘gelegenheid de dief maakt’. Omdat er meer mensen thuis bleven en er minder mensen op straat waren daalden ook de High Impact Crimes (HIC) diefstal/inbraak woning, straatroof en overval flink in vergelijking met 2019. In de eenheid Amsterdam is het aantal misdrijven diefstal/inbraak woning en overval afgenomen met respectievelijk 27% en 29%. Het aantal misdrijven straatroof liet begin 2020 nog een toename zien, maar de daling over het gehele jaar bedraagt 23% ten opzichte van 2019. De grootste afname betreft het delict zakkenrollerij met 54%. Het delict horizontale fraude, waar bijvoorbeeld ‘Vriend in Nood fraude’ en fraude met internetbankieren onder vallen, laat daarentegen een flinke stijging zien (30%).

De politiemeldingen overlast jeugd en persoon laten ook een toename zien. Het aantal meldingen overlast persoon is bijzonder hoog tijdens de intelligente lockdown en gaat daarna terug naar de waarden van 2019 (grafiek 3), terwijl de meldingen overlast jeugd pas daarna stijgen (grafiek 4). Waarschijnlijk hangt de toename van het aantal overlastmeldingen samen met de coronamaatregelen. Er waren veel meldingen over het niet naleven van de maatregelen.

Bij een vergelijking van de Amsterdamse stadsdelen valt op dat het Centrum niet alleen tijdens de eerste en tweede lockdown, maar ook in de tussenliggende maanden minder misdrijven kent. De impact van de sluiting van de horeca, de lege winkelstraten en de weinige toeristen blijft voelbaar. Waar het criminaliteitsniveau in de overige stadsdelen na de intelligente lockdown weer vrij snel oploopt naar het niveau van 2019, is dat in het Centrum duidelijk niet het geval.

2.000

6.000

Meldingen overlast persoon eenheid Amsterdam

4.000

0 jan feb mrt apr mei juni juli aug sep okt nov dec 2019 2020 Grafiek 3: politiemeldingen overlast van/door persoon 2019 - 2020

Meldingen overlast jeugd eenheid Amsterdam 1.500

Totaal misdrijven per stadsdeel 2019-2020 2.500

1.000

2.000

500

1.500

0 jan feb mrt apr mei juni juli aug sep okt nov dec 2019 2020

1.000 500

Grafiek 4: politiemeldingen overlast van/door jeugd 2019 - 2020

0 CENTRUM ZUID

NIEUW WEST ZUIDOOST

WEST NOORD

OOST

Grafiek 1: totaal misdrijven 2019 - 2020 per stadsdeel 7

Terwijl de criminaliteit het afgelopen jaar afnam, steeg de overlast. Dit geldt voor alle gemeenten binnen de eenheid Amsterdam. Zo ligt het aantal politiemeldingen8 geluidsoverlast aanzienlijk hoger dan in 2019 (grafiek 2). Na de eerste lockdown blijft het aantal meldingen hoog, ook tijdens de tweede golf.

Meldingen overlast geluid eenheid Amsterdam 4.000 3.000 2.000 1.000 0 jan feb mrt apr mei juni juli aug sep okt nov dec 2019

2020

Het aantal overlastincidenten10 in stadsdeel Centrum kent in 2020 een duidelijk ander patroon dan in 2019. Het aantal overlastincidenten ligt in 2019 tot half maart 2020 beduidend hoger dan in de overige stadsdelen. Tijdens de eerste lockdown daalt het aantal overlastincidenten in het Centrum terwijl de andere stadsdelen juist een stijging laten zien. Tussen de eerste en tweede lockdown loopt het aantal incidenten in de binnenstad weer op tot het niveau van 2019. In de overige stadsdelen ligt dan het aantal overlastincidenten beduidend hoger dan in het voorgaande jaar. Vuurwerkoverlast in aanloop naar oud en nieuw is een jaarlijks terugkerend probleem. Het aangekondigde vuurwerkverbod in 2020 maakte dat men het vuurwerk op voorhand ging afsteken. De jaarwisseling in de eenheid Amsterdam is beheersbaar verlopen en de overlast door vuurwerk was beperkt. Het jaar 2020 is cijfermatig een vreemde eend in de bijt als gevolg van de coronapandemie. Het is de vraag hoe dit zich in 2021 zal gaan ontwikkelen. Wat zal de impact zijn van de opening van de horeca en de terugkeer van toeristen op criminaliteit en overlast?

Grafiek 2: politiemeldingen overlast van/door geluid 2019 - 20209

3

Daarnaast wil burgemeester Halsema met het plan ‘Aanpak binnenstad’11 het drukteprobleem in de oude binnenstad aanpakken, onder andere door branches die ‘feesttoeristen’ aantrekken te verkleinen12. Politiewerk in coronatijd en daarna James Sheptycki, verbonden aan de York University in Toronto, publiceerde in april 2020 een essay over het politieoptreden van dit ‘first global police event’ waarbij politie wereldwijd en tegelijkertijd wordt gemobiliseerd vanwege een fundamentele en ingrijpende gebeurtenis: een ‘pandemic panic’13. Hij stelt dat de politie flink getest zal worden gedurende de pandemie en dat dit onherroepelijk tot verandering zal leiden van politieoptreden: ‘All the signs are, when it comes to the politics of policing and social order, nothing will ever be the same’14. Toen de pandemie zich aankondigde werd er binnen de Nationale Politie direct gedacht in termen van scenario’s15 waarbij de duur en heftigheid van de pandemie en de recessie als de meest impactvolle variabelen worden gezien voor het politiewerk. Sowieso verwachtte men een toename van de online criminaliteit en digitalisering van het politiewerk.

In het geval van een niet te lang durende en uitdovende pandemie zou de politie onder druk komen te staan door verstoringen van de openbare orde, een veranderend criminaliteitsaanbod, capaciteitsproblemen en de verscherpte aandacht voor het handelen van de politie in de media en de politiek. Naarmate de pandemie voortduurt, zou die druk navenant groter kunnen worden: het draagvlak vermindert, het vertrouwen in de politie onder de bevolking neemt af en de agressie tegen handhavers neemt toe. Ook criminelen staan onder hogere druk wat zou leiden tot meer onderling geweld. Het is de vraag in hoeverre deze scenario’s werkelijkheid zijn geworden of gaan worden. Welke veranderingen zijn blijvend, en welke zijn of waren van tijdelijke aard? De ontwikkelingen op de vijf thema’s in dit trendbeeld werpen hier al enig licht op. In de eindbeschouwing komen deze vragen opnieuw aan de orde.

1. Dealen & schieten Ondanks het coronavirus vindt de drugscriminaliteit binnen de eenheid Amsterdam doorgang. De illegale drugseconomie blijkt pandemiebestendig. De zorgen over de geweldsspiraal onder jongeren blijven aanwezig, ook in 2020 waren er meerdere verontrustende signalen over jongeren die betrokken zijn bij gewelddadige activiteiten en die een wapen voorhanden hebben. De hoop is dat met interventies en bewustwording de normalisering van geweld- en wapengebruik teruggedrongen kan worden. Ontwikkelingen in de drugswereld Nederland speelt een belangrijke rol in de productie van synthetische drugs en het wassen van cocaïne uit smokkelmateriaal. Daarnaast fungeert ons land binnen de wereldwijde ‘narconomie’ als distributieland16. Het is niet voor niets dat drugscriminelen graag vanuit Nederland opereren. ‘Ons land heeft een uitstekende infrastructuur, veel deskundigheid, is nog altijd behoorlijk open minded ten opzichte van drugs en we kennen een naar verhouding mild strafklimaat’, aldus Carlos Bertens, programmaleider Drugs van de Landelijke Eenheid17. Veel drugs komen binnen via de Rotterdamse en Antwerpse havens, waar miljoenen containers per jaar worden verscheept18.

Het afgelopen jaar werden in de haven van Antwerpen negen jonge mannen, voornamelijk uit Amsterdam Zuidoost, aangehouden bij het ‘uithalen’ van 4.200 kilo cocaïne met een straatwaarde van honderden miljoenen euro’s19. Deze vondst stond niet op zichzelf en leidde tot invallen in onder andere Amsterdam en Amstelveen met een groot aantal arrestaties en inbeslagname van drugs en luxe goederen20. Diverse publieke en private partijen in stadsdeel Zuidoost hebben hun krachten gebundeld om de ondermijnende drugscriminaliteit integraal aan te pakken. Het Europees Waarnemingscentrum voor drugs en drugsverslaving constateert dat de coronapandemie geen significante impact lijkt te hebben op de productie van drugs in de Europese Unie21. Ook de handel vindt doorgang: de voorraden zijn groot genoeg om de zaken te laten doorgaan en het blijkt dat de internationale drugshandel zich aanpast. Smokkel via bestaande distributielijnen zoals het dark web en postpakketten gaan door en er worden nieuwe routes en lijnen gebruikt, bijvoorbeeld een drugstransport via een lading mondkapjes22. Corona en het wegblijven van toeristen leidt wel tot minder vraag. Uit rioolmetingen23 blijkt dat het gebruik van de partydrug XTC tijdens de coronaperiode24 in Amsterdam welhaast gehalveerd is ten opzichte van maart 2019; het cocaïnegebruik daalde met 19%, en het cannabisgebruik met 26%.

Amsterdamse straatdealers van nepdope waren tijdens de lockdown minder prominent aanwezig maar toen de toeristen in de zomer terugkeerden, waren ook zij weer ‘in business’25. In alle regiogemeenten van de eenheid Amsterdam worden met regelmaat hennepkwekerijen aangetroffen. In Aalsmeer hebben

4

de gemeente, de Belastingdienst en de politie het afgelopen jaar gezamenlijk controles uitgevoerd op een industriegebied. Hierbij werden een hennepstekkerij en illegaal vuurwerk aangetroffen en in beslag genomen26. Ook in de overige gemeenten zijn verschillende woningen op last van de burgemeesters gesloten in verband met de productie van drugs. Zo werd in een woning in Amstelveen een drugslab aangetroffen waar een grondstof voor MDMA werd gemaakt27 en trof men op een parkeerterrein een brandend bestelbusje aan met chemisch drugsafval28.

waar het aantal geweldsdoden tussen 15 en 25 lag. Hieronder bevond zich de geruchtmakende zaak van een jongeman die neergeschoten werd toen hij tussenbeide sprong tijdens een beroving van een nep-Rolex en twee ongelukken met wapens waarbij tieners betrokken waren onder invloed van drugs. De drugsoorlog binnen de georganiseerde misdaad met liquidaties over en weer lijkt geluwd37, er vielen in 2020 twee doden als gevolg van een liquidatie.

Nieuwe drugs Cannabis, XTC en cocaïne blijven onder Nederlandse gebruikers populair. Er wordt daarnaast geëxperimenteerd met nieuwe drugs wat weer tot nieuwe handelsmogelijkheden voor criminelen leidt. Regelmatig verschijnen middelen op de markt die niet op de opiumlijst staan, zoals de drug ‘Miauw Miauw’ (MMC-3). Staatssecretaris Paul Blokhuis (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) wil in 2021 met een wetsvoorstel komen om deze zogenaamde ‘designerdrugs’ te verbieden. Daarnaast presenteerde de lokale driehoek begin 2021 haar plan om niet langer softdrugs aan toeristen te verkopen in Amsterdam om zo het aantal coffeeshops in de stad omlaag te brengen29. Door de ontsluiting van de EncroChat-data is het afgelopen jaar meer zicht verkregen op specifieke drugsmarkten, zoals die van ketamine en crystal meth (officieel: methamfetamine). Vooral deze laatste trekt de aandacht omdat daarbij meerdere Mexicaanse verdachten zijn aangehouden. Labs waar voorheen XTC geproduceerd werd, worden omgebouwd voor de productie van crystal meth. Ontmantelde labs laten zien dat er professioneler en efficiënter gewerkt wordt30. De productie is vooral bestemd voor de buitenlandse markt; volgens de geraadpleegde professionals wordt crystal meth in Nederland niet veel gebruikt. Ketamine, officieel geen harddrug maar een geneesmiddel31, lijkt echter wel aan een opmars bezig in Nederland.

Het afgelopen jaar werd door de FIOD een grote hoeveelheid aangetroffen32. Daarnaast werd in december 2020 in Hoofddorp een recordhoeveelheid ketamine gevonden met een straatwaarde van 8 miljoen euro. Bij beide vondsten waren verdachten uit Amsterdam betrokken33. De gemeente Amsterdam legde in 2019 de verkoop van de partydrug lachgas aan banden door de (online) verkoop zonder geldige vergunning te verbieden. Volgens drugsonderzoeker Ton Nabben heeft de opkomst van tanks van twee of meer liter het problematisch lachgasgebruik versterkt34. Lachgas blijkt niet onschuldig en kan leiden tot verslaving en verschillende ernstige gezondheidsklachten. Vooral het gebruik van lachgas in het verkeer zorgt voor gevaarlijke situaties. Verder zijn er zorgen bij partners in het havengebied over de veiligheid van opslaglocaties van de lachgastanks vanwege explosiegevaar. Het kabinet werkt aan een wetsvoorstel om de verkoop en handel voor recreatief gebruik te verbieden. Geweldsdoden In 2020 kwamen in de eenheid Amsterdam 12 personen35 om het leven door geweld36, een lager aantal dan voorgaande jaren

Foto: Opnieuw huis beschoten in Amsterdam 27 augustus 2020 (ANP)

Explosieven en beschietingen Ook in 2020 werden, net als in voorgaande jaren, verschillende woningen en bedrijfspanden doelwit van beschietingen en achtergelaten explosieven. In plaats van handgranaten wordt er nu vaker gebruik gemaakt van zelfgemaakte explosieven. Zo werden er het afgelopen jaar in Amsterdam, Amstelveen, Diemen en Aalsmeer bij verschillende incidenten explosieven gebruikt of aangetroffen. Uit onderzoek van de taskforce Geweld en Intimidatie Tegen Ondernemers (GITO) naar 37 geweldsincidenten bleek een verband tussen beschietingen of achtergelaten explosieven bij bedrijfspanden en criminele conflicten38. Jeugd en wapens Politiecijfers laten een stijging zien van het aantal wapenincidenten waarbij 12 tot 17 jarigen betrokken zijn39. De zorgen over de toename van wapens onder jongeren bestaan niet alleen in de regio Amsterdam maar in heel Nederland40. Regelmatig worden bij jongeren grote messen aangetroffen. Ze zeggen zich vooral te bewapenen omdat anderen het ook doen. Kluisjescontroles op scholen en inleveracties moeten het wapenbezit omlaag brengen. Tijdens de actie ’Amsterdam ontwapent’41 begin november 2020, die leidde tot veel media aandacht, werden honderden wapens ingeleverd. Winkels als de Action, Hema en Blokker hebben aangegeven geen messen meer te verkopen aan jongeren onder de 16 jaar.

De overheid werkt aan wetgeving waarbij het voor jongeren verboden wordt een mes bij zich te dragen en winkels wordt verboden messen aan minderjarigen te verkopen42. In november 2020 bracht het ministerie van Justitie en Veiligheid het landelijk actieplan Wapens en Jongeren uit. Dit actieplan bevat maatregelen om het wapenbezit en wapengeweld onder jongeren terug te dringen43. 5

Professionals ervaren een verharding van de straatcultuur waarbij jongeren elkaar beroven of afpersen onder dreiging van geweld. ‘Snitchen’ is een doodzonde, er is sprake van angst onder jongeren om hiermee naar voren te komen en incidenten komen vaak pas aan het licht als een ouder er lucht van krijgt en naar de politie stapt. Er zijn signalen dat jongeren worden ingezet voor criminele klussen zoals het dealen van drugs. Alle gemeenten binnen de eenheid Amsterdam hebben te maken met jeugdgroepen die overlast geven en zich waarschijnlijk met drugshandel en andere vormen van criminaliteit bezighouden. Geld, status en erbij horen zijn belangrijke drijfveren voor jongeren. Daarnaast blijkt dat bij straatroven opvallend vaak jonge verdachten betrokken zijn waarbij telefoons, merkkleding en horloges worden buitgemaakt. Er lijkt sprake van een verschuiving van straatcriminaliteit naar cybercrime en gedigitaliseerde criminaliteit. Jongeren zijn vaker betrokken bij zaken als WhatsApp fraude, marktplaatsfraude en online bedreiging. Cijfers van de gemeente Amsterdam bevestigen dat na een jarenlange daling van jeugdcriminaliteit het aantal jeugdige verdachten toenam44. Online straatcultuur: drillrap Drillrappers zijn veelal zeer jonge rappers (tot een jaar of 20) behorend tot een groep en loyaal aan een bepaalde buurt.

Ze vallen op door gebruik van gezicht bedekkende kleding in hun videoclips. Veel voorkomende onderwerpen in de raps zijn andere drillgroepen, geweld, drugs en wapens45. In hun clips en via sociale media dagen groepen elkaar uit. Uit recent onderzoek naar Rotterdamse drillrappers46 blijkt dat het geweld waar deze rappers bij betrokken zijn zich veelal beperkt tot de drillmuziek zelf en de communicatie op sociale media: ‘Echt niet iedere drillrapper steekt er op los.’, aldus onderzoeker van straatcultuur Robby Roks47. Dat neemt niet weg dat de boodschap in de muziek veelal gewelddadig is en wapenbezit propageert en juist dat baart velen zorgen. De online confrontaties kunnen escaleren tot confrontaties in de echte wereld. Zo waren bij een dodelijk steekincident in Scheveningen in augustus 2020 drillrappers uit Amsterdam en Rotterdam betrokken. Een fenomeen dat zijdelings in verband wordt gebracht met drillrappers, is ‘hoodfights’: vechtpartijen in de openbare ruimte waarbij personen elkaar uitdagen. Inmiddels zijn er ook initiatieven die het geweld en messenbezit onder jongeren tegen willen gaan. Zo staan moeders van drillrappers op om het geweld een halt toe te roepen 48 via de stichting ‘Moeder is de sleutel’ en deed rapper Tur-G49 een oproep in rapvorm om beter na te denken over verheerlijking en gebruik van geweld in de drillrapscene.

2. Tumult in de samenleving Waar mensen samenleven is, onvermijdelijk, ook sprake van tegenstellingen en spanningen. De coronapandemie zet het samenleven op bepaalde punten onder druk. Het was rustiger op straat, maar het was onrustig op andere fronten. Sociale media blijken een invloedrijke mobiliserende factor waardoor geluiden en tegenstellingen worden versterkt. Mensen en in bijzonder influencers, kunnen in korte tijd een groot publiek bereiken. Het risico bestaat dat mensen in een ‘nieuwsfuik’ belanden van complottheorieën en desinformatie50. Rustig(er) op straat In voorgaande jaren was sprake van zorgen over de toename van de drukte in de regio. Het aantal toeristen en bezoekers toonde een voortgaande stijgende lijn. Overlast in wijken en een welhaast onhoudbare druk op het Wallengebied waren het gevolg. Het toerisme kwam echter tijdens de eerste coronagolf in maart en april tot stilstand51. De coronapandemie zorgt voor een fikse daling van het totaal aantal bezoekers aan de regio52. Het CBS becijferde in juli 2020 een daling van rond 60% van het aantal toeristen en 40% van het aantal dagjesmensen dat de stad bezoekt. Vanaf maart 2020 werden alle grote en kleine evenementen afgelast en ook gedurende de rest van het jaar konden concerten, festivals en evenementen als Sail geen doorgang vinden.

Voetbalwedstrijden werden zonder publiek gespeeld en het nachtleven kwam tot stilstand. De evenementensector is door de coronacrisis hard geraakt53 54. De verwachting is wel dat de aantrekkingskracht van de regio op bezoekers zal terugkeren als de coronacrisis voorbij is, de horeca weer opengaat en evenementen weer kunnen plaatsvinden. Polarisatie Polarisatie is het proces waarbij tegenstellingen tussen partijen of bevolkingsgroepen worden versterkt. Het kan leiden tot onrust en escalatie. Het afgelopen jaar kwamen in het bijzonder de antiracisme beweging en groepen die zich verzetten tegen het coronabeleid van het kabinet naar voren. De antiracisme beweging in Nederland kreeg een impuls via Black Lives Matter (BLM), een internationale beweging, ontstaan in de VS in 2013 als reactie op politiegeweld tegen de Afro-Amerikaanse bevolking. Na de dood van George Floyd in Minneapolis op 25 mei 2020 ontstonden er wereldwijd, ook in Nederland, protesten. Onder de noemer BLM vinden diverse groepen en individuen elkaar. Het verzet tegen Zwarte Piet heeft hierin een rol, maar vele individuen en actiegroepen sluiten zich aan en vormen zo een netwerk van sympathisanten55. Waar politiegeweld de aanleiding vormde, werd het in Nederland gaandeweg meer en meer een beweging tegen (institutioneel) racisme.

De BLM demonstratie op 1 juni 2020 was de eerste grote demonstratie in Amsterdam sinds corona met een onverwacht hoge opkomst. Er is veel publieke en politieke steun als het gaat om het tegengaan van racisme 6

en (politie)geweld. Het leidt ook tot tegenreacties56 vanuit de rechts-extremistische hoek en aanhangers van Zwarte Piet57. De beweging tegen de coronamaatregelen wordt vooral belichaamd door de actiegroep Viruswaarheid. Deze kwam op tijdens de eerste coronagolf en richt zich tegen het coronabeleid van het kabinet. Ze vindt de maatregelen te streng, onrechtvaardig, wantrouwt informatievoorziening vanuit de ‘gevestigde’ media en de wetenschap en heeft een sterke antioverheidshouding. Viruswaarheid trekt een veelheid van mensen en groeperingen naar zich toe die gekenmerkt worden door ontevredenheid over de overheid, waaronder de Gele Hesjes. Deskundigen geven aan dat maatschappelijke onrust, onzekerheid en wantrouwen een voedingsbodem zijn voor complot denken58. Onderzoekers spreken in het licht van deze beweging van ‘problematisch complot denken’ waarbij wordt uitgegaan van een almachtige elite en waarbij iedere informatie die dit tegenspreekt terzijde wordt geschoven59. Deze complottheorieën hebben in de loop van 2020 ook een ontwikkeling doorgemaakt. Waar het virus aan het begin van 2020 nog werd neergezet als een ‘Chinees biowapen’, werd het later in het jaar gezien als een tactiek van de overheid om de bevolking onder de duim te houden60.

Het fenomeen ‘pedojagen’ lijkt gegroeid in de coronatijd. Complottheorieën, als die van QAnon waarin kindermisbruik door een elite een prominente rol speelt63 heeft waarschijnlijk daaraan bijgedragen. Daarbij komt de door corona ingegeven verveling waardoor vooral jonge mannen zich laten meeslepen. Al langer is de trend waarneembaar van burgers die steeds vaker een politiepet opzetten 64 en zich inzetten als burgerwacht of online sporen veilig stellen. Digitale platforms en sociale media maken het makkelijker voor de burger om te gaan ‘opsporen’. Criminoloog Marc Schuilenburg stelt dat het uitlokken van vermeende pedofielen de schaduwkant van de participatiesamenleving laat zien. Hij ziet het als een uitwas van diensten als Meld Misdaad Anoniem en tv-programma’s als Opsporing verzocht65. In de eenheid Amsterdam zag men het aantal incidenten met pedojagers groeien sinds de zomer van 202066. Er zijn meerdere groepen actief als ‘pedojagers’ die online afspraken maken met vermeende pedofielen. Chantage van de slachtoffers, afpersing, lijkt bij meerdere van die incidenten een rol te spelen.

De Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) wijst op een toename van polarisatie sinds de coronapandemie61. Corona werkt in die zin als een katalysator voor tegenstellingen. Sinds de coronapandemie is een versterkte aanwezigheid waarneembaar van complottheorieën, burgerlijke ongehoorzaamheid, en een anti-overheidshouding in de samenleving. De coronacrisis heeft de ongelijkheid in de samenleving aangescherpt en zichtbaarder gemaakt. Groepen die al langer wantrouwend tegenover de overheid staan zijn in deze periode bijeen gebracht en deze groep is gegroeid. Deze ‘nieuwe tegenstellingen’ zullen naar alle waarschijnlijkheid niet verdwijnen met het wegebben van de pandemie. Eenmaal ontstaan wantrouwen is moeilijk terug te draaien.

Demonstraties De afgelopen jaren was sprake van een gestage toename van het aantal demonstraties. Zo verdubbelde in twee jaar tijd het aantal gemelde demonstraties67 bij de gemeente van 789 in 2017 naar 1.444 in 201968. Deze lijn zette zich in 2020, ondanks corona, voort. Alleen in maart en april van 2020 werd er niet tot nauwelijks gedemonstreerd en was het rustig op de Dam. Ondanks een geldende noodverordening werd er daarna weer volop gedemonstreerd, zij het met beperkingen. Het totaal aantal bij de gemeente gemelde demonstraties lag in 2020 op 1.422, en daarmee op welhaast hetzelfde niveau als in 2019. Voorafgaand aan de tweede lockdown zagen politiemedewerkers een ‘oud en vertrouwd’ beeld met wekelijks vele demonstraties op en rond de Dam van veelal dezelfde demonstranten als voorgaande jaren.

Pedojagen: ongewenste vorm van eigenrichting Onder invloed van spraakmakende zaken in binnen- en buitenland zijn er al jaren groepen actief die zedendelinquenten confronteren met hun gedrag. Met enkele honderden incidenten in Nederland in het afgelopen jaar heeft het echter een vlucht genomen. Filmpjes van personen worden op internet gedeeld waarbij sprake is van ‘namen en shamen’ en mensen die aan de digitale schandpaal worden genageld. Soms gaat het verder en worden mensen opgezocht en mishandeld.

Demonstraties kosten de driehoekspartners veel tijd en capaciteit en nog meer gedurende de pandemie waarbij coronamaatregelen moeten worden toegepast. Een aantal demonstraties wordt niet altijd vooraf gemeld en de mate van georganiseerdheid – en daarmee aanspreekbaarheid – van demonstranten neemt af. Politie en haar partners worstelen met de grotere mate van onvoorspelbaarheid die dat met zich meebrengt. Dat is een probleem in de preparatie van de handhaving, en des te meer in tijden van corona.

Zo is er het trieste voorbeeld van de dood van een 73-jarige Arnhemmer in oktober 2020 die voor zijn woning door een groep tienerjongens werd mishandeld nadat hij door hen was verleid tot een seksafspraak. Hij overleed aan de gevolgen van de mishandeling. Politie en OM riepen in november 2020 gezamenlijk op om vooral te ‘stoppen met pedojagen’: ‘Pedojagers kosten ons veel extra werk, dat gaat ten koste van ons bestaande werk dus ook ten koste van het opsporen van kindermisbruik.’ Aldus Oscar Dros, portefeuillehouder burgeropsporing bij de politie62.

Er kwamen nieuwe issues op de demonstratie-agenda, zoals bijvoorbeeld het anti-abortus activisme69 en door de internationale actualiteit ingegeven protesten, zoals de oorlog tussen Armenië en Azerbeidzjan. Ook de boeren en klimaatactivisten, relatief nieuwe groepen in het demonstratielandschap, zetten hun actie(s) van voor de coronacrisis ook daarna voort. Het beeld qua demonstraties in 2020 werd echter gedomineerd door de protesten tegen coronamaatregelen en de antiracisme protesten. Viruswaarheid en aanverwante groepen hebben, in tegenstelling tot de 7

meerderheid van de demonstranten, een verminderde bereidheid om zich aan de coronamaatregelen te houden tijdens hun acties. Deze demonstraties concentreerden zich voornamelijk in Den Haag. In Amsterdam bleef het in 2020 bij enkele acties die kleinschaliger van aard waren en niet tot grote problemen leidden. Dit in tegenstelling tot acties elders in het land waarbij activisten politici en journalisten (onder andere de NOS) belaagden70. Echter, begin 202171 vond ook in Amsterdam een grootschalige demonstratie plaats.

Radicalisering, extremisme en terrorisme Polarisatie kan leiden tot radicalisering en extremisme, waardoor mensen bereid zijn om met geweld tot actie over te gaan. De maatschappelijke zorgen omtrent corona en het wantrouwen jegens de overheid gaven in het afgelopen jaar een nieuwe impuls aan online en offline activisme in Nederland, maar resulteerde volgens de NCTV ook in een radicale onderstroom die mogelijk tot extremistische gedragingen zou kunnen komen75. Het dreigingsniveau staat sinds 2019 op niveau 3 (aanzienlijk). De NCTV acht daarmee de kans op een terroristische aanslag voorstelbaar, waarbij de dreiging vooral van eenlingen uitgaat. Een belangrijke trend die geraadpleegde professionals uit verschillende domeinen signaleren is dat het thema CTER (oftewel radicalisering, extremisme en terrorisme) al langere tijd in diversiteit, omvang en complexiteit toeneemt. Men noemt als belangrijk aandachtspunt dat de mogelijke aanwezigheid en dreiging van terrorisme meer normaal lijkt te worden. Hierdoor neemt urgentie rondom het thema af, terwijl de dreiging complexer is dan voorgaande jaren.

Foto: Black Lives Matter demonstratie op de Dam 1 juni 2020

De BLM demonstratie op 1 juni tegen racisme en politiegeweld, luidde het ‘demonstratieseizoen’ van 2020 in. Deze leidde tot een onverwachte en overweldigende grote opkomst72. De demonstratie zelf verliep vreedzaam en zonder schermutselingen. Er ontstond echter grote ophef direct na afloop waarbij de kwestie van het al dan niet handhaven van de coronamaatregelen centraal stond73. In hun analyse van de gebeurtenissen onder de titel ‘Een verkeerde afslag’74 stellen onderzoekers dat er sprake was van ‘a perfect storm’ door een samenloop van omstandigheden: het viel samen met de eerste dag van de versoepeling van de maatregelen en de (her)opening van de horeca, de hoge opkomst was niet voorzien, en de handhaving van de 1,5 meter afstand bleek onmogelijk. Er volgde ferme kritiek op het niet ter plekke ingrijpen door de burgemeester. Een tweede BLM demonstratie in het Nelson Mandela park op 10 juni 2020 bracht 10.000 mensen bij elkaar en deze verliep goed mede omdat er veel maatregelen genomen waren om 1,5 meter afstand te houden. De coronacrisis zorgde noodgedwongen voor een strengere omgang met demonstraties vanuit de driehoek. Via de geldende Wet Openbare manifestaties werden aanwijzingen gegeven ten aanzien van onder andere aantallen deelnemers en het uitdelen van flyers. Sinds 1 december 2020 is de noodverordening vervangen door de tijdelijke coronawet.

Er werd actief gehandhaafd op het houden van 1,5 meter afstand, onder meer door het verplaatsen van demonstraties. Allemaal om besmettingen en het risico op wanorde te voorkomen. De verwachting van geraadpleegde professionals is dat met het einde van de coronacrisis er weer op gelijke schaal en grootte gedemonstreerd zal gaan worden als voor de crisis.

In tegenstelling tot vorig jaar is het debat over terugkerende uitreizigers in 2020 nagenoeg niet gevoerd in de media. Dit neemt niet weg dat geraadpleegde professionals zich zorgen maken over terugkeerders en jihadisten die de komende jaren uit detentie zullen komen. De jihadistische beweging bleef versplinterd en onvoorspelbaar, maar de intentie om aanslagen te plegen in westerse landen is volgens de NCTV onverminderd aanwezig. Hoewel de invloed van IS op Europa tanende is, deden zich wel aanslagen voor, zoals de onthoofding van de Franse docent Samuel Paty door een jihadist medio oktober 2020. Zogenaamde copy cat aanslagen volgden in onder andere Parijs, Wenen en Nice76. Ook in Nederland vond dit weerklank en moest een docent van het Rotterdamse Emmauscollege onderduiken na online bedreigingen vanwege een getoonde cartoon77. Hoewel de groep klein en ongeorganiseerd is, is de dreiging van rechts-extremisme het afgelopen jaar toegenomen waardoor er meer aandacht voor is gekomen78. Geraadpleegde professionals onderschrijven de dreiging en het aanhoudende geweldspotentieel binnen het rechts-extremisme, die mede onder invloed van de presidentsverkiezingen in de Verenigde Staten en de coronacrisis geïntensiveerd zijn. Met name het virus was in 2020 katalysator voor het verder verspreiden van racistische, islamofobe en antisemitische denkbeelden 79.

Volgens de NCTV kunnen eenlingen online, in het bijzonder uit de rechts-extremistische hoek, radicaliseren door in contact te komen met gelijkgestemden. Deskundigen waarschuwen dat rechts-extremisten online ook op steeds jongere leeftijd radicaliseren80. Een nieuwe ontwikkeling is het aanstellen van een Nationaal Coördinator Antisemitismebestrijding om de aanpak van discriminatie, bedreiging en intimidatie van de Joodse gemeenschap in Nederland te versterken. Volgens minister Grapperhaus van Justitie en Veiligheid wordt antisemitisme meer zichtbaar binnen de samenleving, onder andere door het 8

grote bereik van sociale media. ´Corona en economische tegenspoed zijn een voedingsbodem voor complottheorieën tegen de Joodse gemeenschap´, aldus de minister81. Een voorbeeld binnen de eenheid is het Israëlische restaurant Hacarmel dat al eerder, maar ook in 2020 meerdere malen doelwit werd van vernieling, bekladding, bedreiging en poging tot brandstichting82. Daarnaast is minister Ollongren van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties voornemens om een Nationaal Coördinator Discriminatie en Racisme en een Staatscommissie te benoemen83. In de regio Amsterdam was de pandemie in het algemeen brandstof voor velerlei vormen van racisme, complottheorieën, maatschappelijk ongenoegen en anti-overheidsextremisme84. Volgens de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid Pieter- Jaap Aalbersberg waren complotten er altijd al, maar is corona een soort ‘contrastvloeistof ’ die dit zichtbaar heeft gemaakt85. Hoewel de actiebereidheid onder complotdenkers in Amsterdam vrij laag lijkt te zijn, des te langer de coronacrisis voortduurt, des te meer risico voor radicalisering86. Daarbij komt dat het geloof in de ene complottheorie (bijvoorbeeld 5G of Microsoft als het ‘grote kwaad’) de drempel verlaagt naar het aanhangen van andere theorieën.

3. Kwetsbare groepen Mensen kunnen kwetsbaar zijn op basis van hun leeftijd, hun cognitieve vaardigheden, psychische gesteldheid of alcohol- en drugsgebruik87. Zowel op straat als in gesprekssituaties heeft de politie veelvuldig met kwetsbaren te maken. Zo vraagt de omgang met personen met verward gedrag tijd en aandacht, evenals de aanpak van huiselijk geweld. Het perspectief van - kwetsbare - slachtoffers heeft een prominente plek op de (beleids)agenda. De vraag is wat de gevolgen van de voorspelde economische crisis zullen zijn voor kwetsbare groepen. Personen met verward gedrag In het trendbeeld van vorig jaar werd aandacht besteed aan de problematiek rond personen met verward gedrag: de druk die dit legt op de capaciteit van de politie en de complexiteit in de samenwerking met zorg- en hulpverlening. Door de coronapandemie kwam deze problematiek extra duidelijk naar voren. Er was overdag geen of minder opvang en zorg en hulp waren veelal op afstand. Tijdens de intelligente lockdown was dit merkbaar, en vooral meer zichtbaar, in de wijken. Zo liet het aantal politiemeldingen ‘overlast door persoon’88 in de eenheid Amsterdam in april 2020 een piek zien (zie grafiek 3 in de inleiding).

Uit een landelijke enquête onder 1.000 politieagenten kwam naar voren dat meer dan de helft van de agenten regelmatig meer geweld gebruikt bij personen in psychische crisis dan ze zouden willen89. In augustus 2020 overleed een verwarde man in Amsterdam doordat de politie zich bij zijn arrestatie genoodzaakt zag te schieten. Het totaal aantal incidenten90 overlast door personen met verward gedrag91, dat in de afgelopen jaren elk jaar een gestage toename kende, ligt ook in 2020 hoger dan in 2019, zowel in Amsterdam als landelijk. Bauke Koekkoek, GGZ onderzoeker en lector ‘Onbegrepen gedrag, Zorg en Samenleving’92, stelt dat het in ieder geval niet zo is dat mensen als gevolg van de pandemie een psychische stoornis ontwikkelen. De reden van de toename van het aantal incidenten is hem niet helemaal duidelijk, maar mogelijk hangt het samen met de verminderde beschikbaarheid van face-to-face zorg: ‘Vooral mensen met ernstige problematiek, afhankelijk van hulpverleners, kwamen in de problemen’93. Onder dak- en thuislozen bevinden zich ook personen met verward gedrag. Nu het in 2020 rustiger is in de stad zijn de dak- en thuislozen zichtbaarder. Landelijk is er een aantal concrete stappen gezet ter verbetering van de samenwerking rond personen met verward gedrag. Op 1 januari 2020 is de Wet verplichte ggz (Wvggz) van kracht geworden.

Deze voorziet in de mogelijkheid tot gedwongen zorg voor mensen bij wie een psychische stoornis leidt tot gedrag dat ernstig nadeel of gevaar veroorzaakt voor henzelf of anderen. De wet kent echter een lange procedure waardoor het lang kan duren voordat er sprake is van gedwongen zorg94, onder meer door wachtlijsten bij justitie en achterstand bij de Rechterlijke Macht95. 9

Psychiaters noemen de wet een ‘kapotte wet’ en een reparatiewet ligt voor in de Tweede Kamer96. In oktober 2020 is het landelijk meldnummer Zorgwekkend gedrag (0800-1205) geïntroduceerd. Via dit meldpunt kunnen mensen die zich zorgen maken over een naaste of buurtbewoner dit melden bij zorgverleners in de buurt97. De bedoeling is dat de politie hierdoor minder meldingen krijgt. Vanaf januari 2021 is een landelijk dashboard beschikbaar waarin politie, ambulance en GGZ direct kunnen zien waar een (nood)bed beschikbaar is. Dit zou het vervoers- en opnameprobleem van verwarde personen deels kunnen oplossen98. Minister Grapperhaus zegt hierover: ‘Want politiemensen zullen zich waar mogelijk altijd ontfermen over mensen met verward gedrag, maar ze moeten vervolgens niet met ze hoeven leuren’ 99. In de eenheid Amsterdam wordt samen met partners gewerkt aan een sluitende aanpak100 voor personen met verward gedrag waaronder terugkerende verwarde verdachten, potentieel gevaarlijke psychiatrische patiënten (PPPG), en potentieel gevaarlijke eenlingen (PGE). In de Amsterdamse werkwijze ‘verwarde verdachten’ wordt een verdachte meteen beoordeeld door een psychiater, zodat meer maatwerk in behandeling en strafafdoening kan worden geleverd. De verwachting is dat dit uiteindelijk leidt tot minder politiecontacten101.

In 2021 start een pilot in het cellencomplex met een sociaal psychiatrisch verpleegkundige ter ondersteuning van deze werkwijze. De aanpak van personen met verward gedrag wordt veelal via pilots vormgegeven en met tijdelijke gelden gefinancierd. Daar maken betrokken professionals zich zorgen over omdat juist continuïteit en duurzaamheid van groot belang zijn richting de toekomst.

hulpverleners vanwege huiselijk geweld, er geen sprake was van een toename van geweld sinds de coronamaatregelen’105. Genoemd onderzoek is gepubliceerd in juni 2020. In januari 2021 is een rapport verschenen waarin het aantal slachtoffers van kindermishandeling tijdens de eerste lockdown hoger wordt geschat dan in een periode zonder lockdown106. Deze toename heeft met name te maken met emotionele verwaarlozing van het onderwijs en getuige zijn van huiselijk geweld. Enkele ontwikkelingen in de aanpak van huiselijk geweld zijn versneld doorgevoerd. Bij Veilig Thuis is het nu mogelijk via een chatgesprek een melding van huiselijk geweld en kindermishandeling te doen. Zo kunnen mensen die niet kunnen of durven te bellen vanuit huis toch om hulp vragen. In navolging van Frankrijk is het voor slachtoffers van huiselijk geweld nu ook mogelijk bij de apotheek om hulp te vragen als er geen andere mogelijkheid is. Door het codewoord ‘masker 19’ door te geven zal de apotheker Veilig Thuis inschakelen. Via de chatfunctie en het codewoord ‘masker 19’ is in Nederland inmiddels voor meerdere mensen hulp ingeschakeld107. Slachtofferzorg De politie heeft als taak om slachtoffers zo goed mogelijk te informeren over hun zaak en de voortgang daarvan.

Tot nu toe werden slachtoffers door alle instanties zoals bijvoorbeeld de politie, Slachtofferzorg Nederland en Openbaar Ministerie afzonderlijk geïnformeerd. Sinds kort is voor slachtoffers het portaal ‘MijnSlachtofferzaak.nl’ beschikbaar. Hier is de voortgang van de zaak in te zien met de bijbehorende correspondentie van alle betrokken instanties.

Huiselijk Geweld Huiselijk geweld valt, net als de delicten diefstal/inbraak woning, straatroof en overval, onder de noemer High Impact Crime102. Het is ook de meest voorkomende vorm van geweld in de samenleving. Gemiddeld één op de drie geweldsmeldingen bij de politie betreft huiselijk geweld of kindermishandeling103. Het aantal incidenten huiselijk geweld is jaar na jaar onverminderd hoog. In de afgelopen jaren wordt er aan de hand van de ontwikkelagenda ‘Veiligheid Voorop’ landelijk gewerkt aan verbetering van samenwerking en afstemming tussen alle bij huiselijk geweld betrokken organisaties. Tijdens de coronacrisis maakten politie, Veilig Thuis, OM en de zorg- en hulpverleningsinstanties, evenals politici zich grote zorgen dat het aantal incidenten huiselijk geweld verder zou toenemen. Immers, door het thuiszitten is het risico op oplopende spanningen groot, zeker als mensen al te maken hebben met huiselijk geweld. Terwijl cliënten juist in deze tijd moeilijker te bereiken zijn. Daarnaast zijn er zorgen over personen die in deze periode voor het eerst met huiselijk geweld te maken krijgen: weten zij de zorg- en hulpverlenende instanties wel te bereiken?104 Het aantal incidenten huiselijk geweld dat bij politie en andere instanties gemeld werd laat echter geen stijgingen zien.

Ook uit het onderzoek ‘Kwetsbare gezinnen in tijden van corona’ van het Verwey-Jonker Instituut blijkt dat ‘in gezinnen die het afgelopen jaar bekend waren bij

Minister Grapperhaus is bezig met een wetsvoorstel seksuele misdrijven waarin alle vormen van onvrijwillige seks strafbaar worden. Als iemand op grond van de feiten en omstandigheden behoorde te weten dat de ander de seks niet wilde, daar niet naar handelde of onvoldoende rekening hield met de positie van de ander, riskeert diegene straf108. Nu krijgen slachtoffers nog vaak te horen dat er niet tot vervolging wordt overgegaan omdat dwang en/of opzet niet kan worden bewezen. De verwachting is dat met deze wet meer slachtoffers van verkrachting aangifte durven te doen en naar de politie stappen109. Dit zal vrijwel zeker betekenen dat de politie meer aangiften te verwerken krijgt.

10

In juni 2020 verscheen het rapport ‘Verschillende Perspectieven’ van de Inspectie Justitie en Veiligheid110 over de bejegening van zedenslachtoffers door politie. De belangrijkste conclusie uit het rapport: zedenrechercheurs moeten meer aandacht hebben voor de behoeften en verwachtingen van zedenslachtoffers. De slachtoffers voelen zich vaak ontmoedigd aangifte te doen. Het aantal zedenzaken is de laatste jaren toegenomen, net als de complexiteit ervan. De werkdruk bij de zedenteams ligt hoog en de wachttijden zijn lang. Landelijk is er nu geld beschikbaar om 90 nieuwe zedenrechercheurs aan te nemen. Mensenhandel Op landelijk111 en regionaal niveau is mensenhandel een aandachtspunt112. Uit de laatste monitor van de Nationaal Rapporteur Mensenhandel (NRM)113 blijkt dat het aantal meldingen van mensenhandel voorafgaand aan de pandemie (in 2019) flink was gestegen. Een verklaring hiervoor ligt waarschijnlijk in de enorme toename van het aantal buitenlandse slachtoffers van grensoverschrijdende seksuele en criminele uitbuiting dat tijdens hun asielprocedure een beroep deed op de B8-verblijfsregeling voor slachtoffers mensenhandel. In de periode 2015-2019 waren er in totaal 5.060 slachtoffers bij CoMensha, het landelijke Coördinatiecentrum tegen Mensenhandel, gemeld.

De nationaal rapporteur maakt zich in het bijzonder zorgen over minderjarige slachtoffers die uit het zicht verdwijnen114 en over de verplaatsing van seksuele uitbuiting naar minder zichtbare sectoren. Dat is een zorg die in de eenheid Amsterdam herkend wordt door de geraadpleegde professionals. Ook zijn er zorgen bij onder andere de NRM115 over een toename van misstanden, onder invloed van corona, op de arbeidsmarkt waarbij arbeidsmigranten extra getroffen zullen worden. Velen verwachtten116 dat onder invloed van de coronapandemie het slachtofferschap seksuele uitbuiting zou toenemen117. Het online aanbod van illegale prostitutie liet tijdens de eerste coronagolf een daling zien, maar daarna lag dat aanbod al snel weer op hetzelfde niveau als voor de coronacrisis118. Het vermoeden is dat gedwongen prostitutie doorgang vindt als voorheen. De gemeente Amsterdam heeft de aanpak van seksuele intimidatie en seksueel geweld tegen meisjes en jonge vrouwen in februari 2020 als prioriteit aangemerkt. In het grijze gebied tussen vrijwillige en onvrijwillige seks kan sprake zijn van seksueel geweld en ook van seksuele uitbuiting119.

4. Dreiging van het onzichtbare Het is de vraag hoe onzichtbaar cybercrime en ondermijning zijn ten tijde van de coronapandemie. Waar cybercrime juist veelvuldiger naar voren kwam, onder andere door toename van gedigitaliseerde criminaliteit, lijkt het erop dat ondermijning, buiten de in de paragraaf 1 (Dealen & schieten) behandelde drugseconomie minder prominent op de agenda stond en daarmee wat meer naar de achtergrond verdween. Maar zoals vaker bij zaken die zich onder de radar afspelen: schijn bedriegt. Ondermijning Ondermijning is al jaren een punt van aandacht en prioriteit binnen de politie, het OM en de gemeente(n) en zeker ook voor de andere samenwerkingspartners binnen het RIEC-AA120. De focus ligt daarbij op de aanpak van de drugseconomie in de regio. Via een meervoudige en duurzame aanpak zetten de partners in op het vergroten van de weerbaarheid van burgers en ondernemers. In RIEC-verband is in 2020 een flinke impuls gegeven aan de gezamenlijke aanpak van ondermijning in de regio121. Naar verwachting zal dit in 2021 haar vruchten gaan afwerpen. Bij ondermijning draait het om de vermenging van de onder- en bovenwereld: criminelen richten bijvoorbeeld bedrijven op om geld wit te wassen, en maken misbruik van vastgoed en bepaalde branches om criminele activiteiten te verhullen.

Hierbij werken ze samen met partners in de bovenwereld, denk aan faciliteerders als belastingadviseurs en notarissen. Via de Citydeal ‘Zicht op ondermijning’ bundelen overheden en instanties als het CBS hun krachten om gelegenheidsstructuren en maatschappelijke weerbaarheid inzichtelijk te maken, bijvoorbeeld wat betreft het misbruik van vastgoed en verdachte financiële transacties. Een fenomeen dat als zeer ondermijnend wordt ervaren voor het functioneren van de rechtsstaat is het bedreigen van gezagsdragers vanuit kringen van de georganiseerde misdaad. Ook in 2020 werden advocaten, journalisten, OM medewerkers, bestuurders en andere gezagsdragers hiermee geconfronteerd. Zo werd in december 2020 bekend dat beide advocaten van de kroongetuige in het Marengo proces op een dodenlijst staan122. Doordat het begrip ondermijning zo breed is, is niet altijd duidelijk waar op moet worden ingezet123. Dit wordt versterkt door de beperkte informatiepositie, hoewel deze op specifieke locaties in de eenheid Amsterdam, zoals de bloemenveiling in Aalsmeer, verbeterd is. Eén van de grootste coöperaties van kwekers werkt samen met de RIEC partners binnen het project ‘Weerbare Bloemenveiling’ om meer zicht te krijgen op veelal onzichtbare fenomenen als fraude en witwassen124 naar aanleiding van signalen dat de veiling wordt misbruikt voor drugshandel.

11

Op landelijk niveau wordt veel verwacht van het door minister Grapperhaus ingestelde Multidisciplinair Interventieteam (MIT) dat gericht is op ondermijning en het verstoren van criminele netwerken. EncroChat Begin juli 2020 werd bekend dat de politie125 van 1 april tot 12 juni ongemerkt live heeft kunnen meelezen met versleutelde berichten van EncroChat, een bedrijf in cryptocommunicatie126. Deze berichtendienst werd vooral gebruikt door criminelen. De ontsluiting van de EncroChat-data heeft tot juli 2020 al geleid tot de aanhouding van ruim 100 verdachten van zware feiten, de inbeslagname van meer dan 10.000 kilo drugs en tientallen wapens, en de ontmanteling van 19 drugslabs. Bovendien zijn vele geweldsmisdrijven, waaronder liquidaties, voorkomen127. Ook de vondst van een martelkamer was een direct gevolg van het meelezen van de EncroChat-berichten. De verkregen data bieden een ware schat aan informatie met betrekking tot georganiseerde misdaad en corruptie, waar de komende 20 jaar onderzoek naar kan worden gedaan. ‘We weten nu nóg beter hoe ze te werk gaan: een ware gamechanger voor de opsporing’ zegt Andy Kraag, hoofd van de Dienst Landelijke Recherche128. Wijkagenten zagen in 2020 geen nieuwe ontwikkelingen op het gebied van ondermijning. Het aantal ‘verdachte’ winkeltjes blijft bijvoorbeeld gelijk129.

Verschillende personen geven aan dat ondermijning vraagt om een integrale aanpak met meerdere partners waaronder in RIEC-verband130. Er zijn recent voorbeelden van goede samenwerkingsacties zoals de spookburgeractie in Amsterdam-Zuid131, ‘Schijnwerper in de wijk’ in Amstelveen en het project ‘Scheerlicht’ in Diemen. Hiermee wordt vooral meer zicht verkregen op spookbewoning, maar ook op drugspanden. Of hier werkelijk sprake is van een stijgende trend in spookbewoning is niet duidelijk, het is waarschijnlijker dat door de aandacht voor de problematiek meer zaken gevonden worden. De angst bestaat dat door corona ondermijning een grotere kans krijgt. Waar gezonde ondernemingen relatief weerbaar zijn tegen criminele inmenging, kan de financiële druk door de coronacrisis worden vergroot. Als de kwetsbaarheid van bedrijven toeneemt, is er voor criminelen meer mogelijk132. Ook bestaat de mogelijkheid dat gemeenten ondernemers willen steunen, en om die reden soepeler om zullen gaan met het vergunningenbeleid133. Voor ondernemers is dit een goed teken, want vergunningsprocedures gaan soms moeizaam, maar gemeentemedewerkers waarschuwen dat een versoepeling ook kansen biedt voor criminelen. De nieuwe BIBOB-wetgeving (sinds augustus 2020) zou meer mogelijkheden moeten bieden om foute investeringen te voorkomen134.

De uitkomsten van een RIEC-enquête op sociale media laat zien dat rond 8% van de ondernemers uit verschillende branches (vooral horeca, toerisme en detailhandel) een aanbod heeft gehad van een onbekende investeerder. Opvallend is dat

men hier geen melding van heeft gedaan135. Uit interviews blijkt dat de drempel om dit door te geven voor ondernemers zeer hoog is en dat het contact met de wijkagent hierin wordt gemist. Er zijn genoeg signalen, maar ze willen deze kunnen melden bij een persoon die ze kennen en vertrouwen, zoals de wijkagent136. Ook vrezen ondernemers dat een melding op termijn zorgt voor meer regels of vergunningsvoorwaarden vanuit de gemeente. Onderzoek laat zien dat dubieuze sponsoring van sportclubs aandacht vraagt137. Dit speelt al langer, maar kan zeker in het kader van corona nog actueler worden. Er zijn casussen bekend waarbij sportverenigingen gebruikt worden door criminelen voor ‘sociaal witwassen’. Het werkelijk witwassen van financiële middelen lijkt hierbij niet het primaire doel138. De gemeente Amsterdam gaf aan dat het sluiten van een sportclub met criminele banden gevoelig ligt, gezien de maatschappelijke functie voor de jeugd, zeker ten tijde van corona. Maar sportclubs kunnen ook gebruikt worden om jonge aanwas te rekruteren139. De KNVB geeft aan extra alert te zijn140. Cybercrime Onder invloed van de coronapandemie heeft de digitalisering van de samenleving een enorme impuls gehad. En dat geldt ook voor criminelen.

Naast een daadwerkelijke toename van het aantal incidenten, zijn er zorgen over de digitale kwetsbaarheid van de samenleving en de gelegenheidsstructuur voor gedigitaliseerde criminaliteit. Experts uit de cybersecuritybranche geven aan dat bijvoorbeeld ransomware in geavanceerde vorm een vlucht kan gaan nemen. Daarnaast blijft slecht beveiligde software criminelen de mogelijkheid geven gebruik te maken van openstaande ‘backdoors’ en zijn er zorgen over de mogelijkheden die Artificial Intelligence (AI)141 aan criminelen biedt142.

Foto: Vriend in Nood fraude (cybercrimeinfo.nl)

Ook voor de pandemie was al duidelijk: ‘Cybercrime is here to stay’. Het aantal aangiften en meldingen dat gerekend kan worden tot ‘cybercrime in enge zin’143 en ‘gedigitaliseerde criminaliteit’ blijft toenemen. In 2018 betrof dit nog circa 250 registraties voor de eenheid Amsterdam, in 2019 waren er 1.200 en voor 2020 stopte de teller pas op 2.670 registraties. De verwachting is dan ook dat dit aantal toe zal blijven nemen en er een verdere verschuiving zal zijn van offline naar online criminaliteit. 12

Volgens verschillende geïnterviewde experts maken criminelen de overstap van traditionele fraude naar cybercriminaliteit. In een onderzoek naar kenmerken van daders van ‘cybercrime in enge zin’144 wordt deze overstap onder jeugdige daders onderkend. Het delict dat de grootste toename kent ten opzichte van 2019 is de ‘Vriend in Nood’ fraude: van 41 in 2019 naar 321 in 2020. Deze stijging is mede het gevolg van de mogelijkheid om sinds april 2020 online aangifte te doen, maar ook een corona effect is niet uit te sluiten. Uit het Cyber Intel beeld Amsterdam (CIBA145) blijkt dat ook sextortion, factuurfraude en fraude bankgegevens flink zijn toegenomen in vergelijking met de periode vóór de coronamaatregelen.

nepberichten over onderwerpen als antisemitisme154, racisme en de Amerikaanse verkiezingen. Facebook heeft de Amerikaanse president Trump begin 2021 zelfs voor onbepaalde tijd geschorst 155. Ook de Europese Unie presenteerde eind 2020 plannen in de strijd tegen nepnieuws: de grote online platforms moeten gebruikers uitleggen hoe hun persoonlijke aanbevelingen tot stand komen en hen de keus geven hiervan af te zien156.

Er is de afgelopen jaren geïnvesteerd in de aanpak van cybercrime. Het is een geprioriteerd thema in het Regionaal Veiligheidsplan en het Jaarplan van de eenheid Amsterdam. De politie investeerde in het cybercrime team (CCT) en trok gespecialiseerde vrijwilligers, ‘cyberspecials’, aan als onderdeel van de cybercrimestrategie. Uit onderzoek van de CyberSafety Research Group146 blijkt dat binnen de politie medio 2020 zowel de kennis van, als het kunnen herkennen van strafbare digitale gedragingen laag is. Recent heeft de korpsleiding opdracht gegeven de aanbevelingen uit dit onderzoek uit te werken. Vanuit het Landelijk Operationeel Cybercime Overleg (LOCO)147 zijn tien cyber gerelateerde thema’s verdeeld onder de verschillende eenheden om nader op te investeren qua kennis en aanpak. De eenheid Amsterdam heeft het fenomeen sextortion148 opgepakt. Zij werkt hierin samen met hulpverlenende organisaties Helpwanted en Qpido, de gemeente Amsterdam en KPN. Desinformatie, deepfakes en de ‘infocalyps’ Aan het begin van de coronacrisis hebben zeker 50 anonieme twitteraccounts nepnieuws verspreid over corona in Nederland149. Deze trekken onder andere de ernst van de coronacrisis in twijfel en verspreiden valse claims over medicijnen. Ook worden Facebookgroepen gemaakt om nepnieuws te delen 150.

Onderzoek laat zien dat berichten met desinformatie over gezondheid wereldwijd in een jaar tijd ruim 3,8 miljard keer werden bekeken, met een piek tijdens de coronacrisis151. Volgens Nina Schick152 stevenen we af op een ‘infocalyps’, een samenleving waarin desinformatie en misinformatie wijdverspreid zijn en bevolkingsgroepen tegen over elkaar staan. Hoewel deepfakes geen nieuw fenomeen zijn, zijn ze ook een grote verspreider van nepnieuws. Deepfakes zijn afbeeldingen, stukken tekst, audio- of videofragmenten die zijn aangepast of zelfs helemaal gegenereerd door kunstmatige intelligentie (AI). Het wordt echter steeds moeilijker om de authenticiteit vast te stellen. Een onderzoeker heeft aan 140 mensen een deepfake filmpje laten zien, hiervan twijfelden er slechts 8 van hen aan de echtheid van het filmpje153. In het afgelopen jaar zijn stappen gezet om verspreiding van nepnieuws tegen te gaan. Grote online platforms zoals bijvoorbeeld Facebook en Twitter verwijderen nu actief 13

5. Gezag in de knel De handhaving van nieuwe regels in een door de coronapandemie veranderde samenleving maakt dat het politiewerk nog meer dan anders onder de loep ligt bij het publiek. Er werd in die zin veel gevraagd qua professionaliteit en flexibiliteit van politiemedewerkers. Daarbij komt: de politiecapaciteit is schaars en met personeel dat uitstroomt en uitvalt vanwege corona(klachten) is de druk nog groter. Politie en de samenleving