Bijlage 3 Stedenbouwkundige Visie EGW.pdf

STEDENBOUWKUNDIGE VISIE ENTREE GULDEN WINCKEL

definitieve versie - 9 november 2020

opgesteld door Ruimte en Duurzaamheid, rve R&E, gemeente Amsterdam team: Janne van der Bom, sr. stedenbouwkundige R&D Suzanne Glas, stedenbouwkundige R&D Shirley Iskandar, sr. planoloog R&D Arwen Schram, projectmanager PMB Rueben Kieffer, projectmanager PMB i.s.m. MUST Stedenbouw datum 9 november 2020 2

INHOUDSOPGAVE

1. INLEIDING 5 2. UITGANGSSITUATIE EN CONTEXT 6 2.1 Stedelijk beleid

6

2.2 Algemene beschrijving plangebied

9

2.3 Historisch stedenbouwkundige context

11

2.4 Huidige situatie plangebied

20

3. VISIE OP HET GEBIED 26 3.1 Negen ruimtelijke uitgangspunten

28

3.2 Ruimtelijk cultuurhistorische uitgangspunten

38

3.3 Uitgangspunten voor de bebouwing

40

3.4 Uitgangspunten openbare ruimte

44

3.5 Programmatische uitgangspunten

49

3.6 Uitgangspunten duurzaamheid

54

4. HET STEDENBOUWKUNDIG MODEL

56

5. MILIEU EN OMGEVINGSASPECTEN

72

3

4

luchtfoto met de projectgrens

1. INLEIDING Op 12 februari 2019 heeft het College van B&W ingestemd met het principebesluit (fase1) voor het Entreegebied Gulden Winckel (EGW). Aanleiding voor het besluit zijn de plannen van 3 corporaties om hun huidige bezit te transformeren en uit te breiden. Daarnaast speelt er al langere tijd de behoefte om de leefbaarheid van het gebied te verbeteren. Met het principebesluit is opdracht gegeven om de haalbaarheid van het toevoegen van woningen (300-600) in het gebied hand in hand met het verbeteren van de leefbaarheid te onderzoeken. Met de stedenbouwkundige visie wordt invulling gegeven aan de vervolgfase: het projectbesluit (fase 2- Plaberum). Hiermee worden de stedenbouwkundige uitgangspunten voor de integrale gebiedsontwikkeling, met in het bijzonder de verdichtingsopgave van de corporaties, vastgelegd. Een basismodel met stedenbouwkundige principes wordt voorgelegd aan B&W om in de volgende fase verder uit te werken, het investeringsbesluit (fase 3). Het doel van deze ruimtelijke visie is om inzicht te krijgen in welke ruimtelijke ingrepen noodzakelijk en wenselijk zijn voor een kwaliteitsverbetering van het gebied, zodat het een meer aantrekkelijke buurt wordt om te verblijven, te wonen, te werken en te recreëren.

Waarbij de nieuwe bebouwing een toegevoegde waarde heeft voor deze kwaliteitsverbetering en waarbij ook invulling wordt gegeven aan de stedelijke verdichtingsopgave. Daarnaast wordt een antwoord gezocht op de vraag op welke wijze het mogelijk is om goede woningen op deze locatie te realiseren met respect voor het gebied dat rijk is aan monumenten en een grote cultuurhistorische waarde heeft. De geschiedenis van het gebied is zichtbaar in de bebouwing uit verschillende periodes die hier samenkomt: pré-stedelijke fragmenten; bebouwing uit de gordel '20-'40; bebouwing uit het AUP uit de jaren '70 en later doorsneden door de ringweg A10. Diverse ingrepen in de loop der jaren, zoals de verplaatsing van de brug over de Haarlemmervaart en aanleg van de A10 hebben de oorspronkelijke stedenbouwkundige opzet aangetast, waardoor deze niet meer goed leesbaar is en ook niet optimaal functioneert. Dit zorgt in de huidige situatie voor een aantal knelpunten zoals onveilige en rommelige achterkantsituaties grenzend aan de openbare ruimte, maar waar vanuit de woningen nauwelijks zicht op is; een onlogische verkeersstructuur waarbij af en toe gevaarlijke situaties ontstaan; en een slecht onderhouden openbare ruimte met veel zwerfafval en achterstallig onderhoud. Het is voorstelbaar dat dit de leefbaarheid niet ten goede komt, en het is duidelijk dat hiervoor een oplossing moet komen.

Deze oplossing wordt gezocht in verbetering van de stedenbouwkundige opzet en een optimale bruikbaarheid van het maaiveld, zorgvuldig ingepast in zijn bestaande omgeving. Bestaand en nieuw wordt met elkaar verbonden en krijgt op die manier toekomstig nut. Het gebied transformeert naar een geheel dat voldoet aan de behoefte van nu, zowel voor de buurt als voor de stad, qua programma, leefbaarheid en duurzaamheid.

Leeswijzer

Dit document beschrijft de visie op het gebied EGW. Wat voor gebied kan het worden? Wat wordt de sfeer? Hoe krijgen de bestaande kwaliteiten een plek? Hoe voegt het gebied zich in de omgeving? Om dat beeld op te bouwen wordt eerst de huidige context en het verleden van het gebied besproken in hoofdstuk twee, gevolgd door een visie op de toekomst in hoofdstuk drie. De visie bestaat uit twee delen: • •

Als eerste worden de negen ruimtelijke uitgangspunten benoemd. Hierin wordt een basis gelegd voor het toekomstige stedenbouwkundige ontwerp. Vervolgens worden de ruimtelijke kaders en uitgangspunten geschetst: cultuurhistorisch, bebouwing, openbare ruimte, programma en duurzaamheid.

De uitgangspunten uit hoofdstuk drie zijn leidend en in hoofdstuk vier wordt een voorbeelduitwerking getoond van de bebouwing in de strook langs de A10 waarin de kaders en uitgangspunten zoveel mogelijk zijn meegenomen. In hoofdstuk vier wordt beschreven hoe het model is opgebouwd en hoe de bestaande knelpunten worden opgelost. Dit model dient als start voor de stedenbouwkundige uitwerkign op plotniveau en aan de hand van dit model worden verdere onderzoeken uitgevoerd. In de volgende fase wordt nadere invulling aan de stedenbouwkundige visie gegeven. Tot slot worden in hoofdstuk 5 de milieu- en omgevingsaspecten van het gebied beschreven.

5

2. UITGANGSSITUATIE EN CONTEXT 2.1 STEDELIJK BELEID Coalitie akkoord 2018-2022: een nieuwe lente een nieuw geluid

De titel van het coalitie akkoord luidt: Er moet ruimte zijn voor iedereen in een groeiende stad. De woningmarkt kookt over en als gevolg daarvan stijgen de prijzen en staan steeds meer mensen in de rij. Vooral mensen met een laag- en middeninkomen komen er op de woningmarkt nauwelijks tussen. Het is de ambitie om een gemende en inclusieve stad te zijn en met deze ambitie is het een gegeven dat de stad zal gaan uitbreiden en verdichten. In het coalitie akkoord zijn verscheidene maatregelen opgesteld die ook binnen het project Entree Gulden Winckel worden meegenomen. Het gaat hier dan o.a. over het bouwen van betaalbare woningen, maar ook over het versterken van netwerken in de buurt, het creëren van fysieke plekken voor buurtbewoners en het investeren in openbare ruimte. Andere factoren waar bij verdichtings- en uitbreidingsopgaven expliciet aandacht voor wordt gevraagd zijn duurzaamheid, groen en participatie.

Conclusie Omdat projectgebied EGW net binnen de Ring ligt en gezien kan worden als een overgangsgebied tussen het centrumgebied en het te verdichten westen van de A10-west, is het een uitgelezen locatie om intensivering en kansen voor hoogbouw te verkennen.

Koers 20-25: ruimte voor de stad

Koers 2025 legt de adaptieve ontwikkelstrategie van de gemeente Amsterdam vast om voor de periode tot 2025 de ruimte voor het realiseren van 50.000 woningen in de stad te scheppen. Dit komt neer op een jaarlijkse ambitie van 5.000 woningen per jaar, die inmiddels is ingehaald door het Coalitieakkoord met een opgave van 7.500 woningen/jaar. De versnellingslocatie Multatuli/Arlandaweg-Oost, dat aan de aan de andere kant van de A10/ West ligt ten opzichte van EGW, is in 2017 losgelaten als woningbouwlocatie. Ten noorden van EGW liggen de versnellingslocaties: Sloterdijk I en Sloterdijk-Centrum (onderdeel van Haven-Stad). Hier zal met heel hoge dichtheid gebouwd worden. Voor EGW ligt hier een kans om tot een harmonieuze verweving tussen de nieuwe en bestaande stad te komen.

Conclusie De ontwikkeling sluit in potentie aan bij de opgave die het college heeft gesteld. Bovendien ziet het stadsdeel met de ontwikkeling kansen liggen voor de buurt.

Conclusie Hoewel de ontwikkeling EGW niet direct binnen de Koers 2025 aangewezen gebieden valt, sluit de potentiële verdichtingsopgave goed aan op de ambitie en opgaven uit Koers2025.

Structuurvisie Amsterdam 2040

Woonagenda 2025

Het hele gebied ten westen van de A10-West is aangewezen tot locatie welke verder verdicht en/of verstedelijkt kan worden in het kader van het uitrollen van het centrumgebied van Amsterdam. De Admiraal de Ruijterweg en de Bos en Lommerweg vormen stadsstraten die primair de verbinding tussen de gebieden binnen en buiten de Ring moeten gaan versterken. EGW ligt direct binnen de invloedssfeer van deze twee stadsstraten en is een overgangsgebied waar het uitrollen van het centrumgebied richting het westen (en het noorden) de aandacht vraagt. Dit betekent dat er voor deze locatie een kans ligt om deze rol als schakel verder te optimaliseren en dat er ook vanuit de Structuurvisie aanleiding is om het intensiveren van het stedelijk gebied op deze locatie te verkennen. Een gemengd stedelijk gebied is uitgangspunt. Verder ligt de locatie EGW heel dicht tegen gebieden aan die zijn aangewezen tot hoofdgroenstructuur (o.a. sportvelden Multatuli, Westerpark) en valt het gebied binnen de zoeklocatie rondom de Ring A10 waar hoogbouw voorstelbaar is. Dit betekent dat bij verdichting er ruimte is om de kansen voor hoogbouw te verkennen, onder de voorwaarde dat deze zorgvuldig wordt ingepast en rekening houdt met de waardevolle stedenbouwkundige, architectonische, cultuurhistorische of landschappelijke kwaliteiten. 6

Op het gebied van wonen zijn verschillende beleidsnota’s, actieplannen en programma’s vastgesteld. De Woonagenda 2025 richt zich primair op voldoende, betaalbare en goede woningen. Het stedelijke uitgangspunt voor de woningbouwprogrammering is 40% gereguleerde huur, 40% middelduur (huur en koop) en 20% dure huur en koop. Per plangebied wordt bepaald welk programma wordt gerealiseerd. In overleg met de corporaties wordt gezocht naar het beste programma voor EGW om aan te kunnen sluiten bij de verschillende doelgroepen.

Detailhandelsbeleid Amsterdam 2018-2022

In het detailhandelsbeleid is de focus primair gericht op het versterken van bestaande winkelgebieden in een groeiende stad. Daarbij worden twee beleidsdoelstellingen geformuleerd: 1. 2.

Boodschappen dichtbij voor bewoners (maximaal 750 meter vanaf je woning) Meerdere aantrekkelijke winkelgebieden, ook buiten de binnenstad.

EGW valt in het zogenaamde centrumzone-gebied (o.a. Ring ’20-’40) maar verder bevindt zich in EGW geen aangewezen winkelgebied. Binnen 600 meter loopafstand ten opzichte van de

noordelijkste punt van EGW kan men daarentegen terecht bij het hoofdwinkelgebied van Bos en Lommer aan het Gulden Winckelplantsoen en omgeving (inclusief Bos en Lommerweg). Het is daarom bijzonder dat de Lidl hier een solitaire supermarktvestiging heeft. Uitbreiding van een bestaande supermarkt is volgens dit beleid alleen mogelijk wanneer deze in een winkelgebied is gevestigd en zelfs dan alleen in bestaande kansrijke winkelgebieden. Daar is hier geen sprake van. De Lidl heeft daarentegen via Eigen Haard de wens uitgesproken om in het gebied een nieuwe gelijkvloerse supermarkt te bouwen met een verdubbeling van de huidige oppervlakte. Er wordt vastgehouden aan de mogelijkheden uit het bestemmingsplan. Conclusie In beginsel is een solitaire supermarkt onwenselijk. In EGW is echter sprake van een bestaande situatie. Daarom wordt teruggevallen op de mogelijkheden uit het bestemmingsplan, waarin wordt uitgegaan van een maximum bruto vloeroppervlak van 1,800 m2. Dat biedt de Lidl beperkt de ruimte om uit te breiden.

Nota parkeernormen Auto en Nota Parkeernormen fiets en scooter

In beide parkeernota’s worden parkeernormen genoemd voor de auto en fiets, die gekoppeld zijn aan de functie, zowel wonen als niet-woon functies. Voor scooters gelden slechts richtlijnen. Uitgangspunt is om de benodigde parkeerplekken op eigen terrein te realiseren. Wanneer de potentiële ontwikkeling concreter wordt, zal te zijner tijd het programma getoetst moeten worden op de twee Parkeernota’s. Zoals het er nu uitziet zal rekening gehouden moeten worden met aanwezigheid van woningen, een supermarkt, mogelijke horecavestiging, voorzieningen, bedrijvigheid en een moskee.

Erfgoedbeleid

Erfgoed bepaalt in hoge mate de identiteit en de kwaliteit van Amsterdam. Het belangrijkste motief van de erfgoedverordening is het beschermen van de cultuurhistorische waarden binnen de gemeente Amsterdam. Vanuit de erfgoedagenda wordt gekoerst op het optimaal inzetten van erfgoed bij de transformatie en groei van de stad. Conclusie De gemeente hecht veel waarde aan behoud van de cultuurhistorische waarden. Tegelijkertijd staat het toevoegen van nieuwbouwvolume op sommige plekken (met name bij het Hendrick de Keysergebouw en achter de Lindenbaum) op gespannen voet met deze waarden. In de schetsontwerpfase zal hier rekening mee worden gehouden en in samenspraak met M&A en in samenhang met de rest van het gebied naar een zorgvuldige uitwerking worden gezocht.

Hoogbouwvisie

De hoogbouwvisie is onderdeel van de structuurvisie Amsterdam 2040. Hierin staan uitgangspunten om de bouw van torens in de stad op een goede manier te begeleiden zonder inbreuk te doen op de historische stad en het waardevolle omliggende landschap. In deze hoogbouwvisie staat de rand van het gebied langs de A10 (als zone langs infratructuurbundel) aangegeven als potentiele locatie voor hoogbouw. Maar er staat ook dat hoogbouw zorgvuldig moet worden ingepast in de context. Dat geldt zeker wanneer er sprake is van gebieden met waardevolle stedenbouwkundige, architectonische, cultuurhistorische of landschappelijke kwaliteiten. Een reden dus voor het gebied om hoogbouw te onderzoeken. Hoogbouw kan worden ingezet om een belangrijke stedenbouwkundige plek te accentueren, om het straatbeeld te verlevendigen of om een hoge dichtheid te creeren op een schaarse locatie.

Duurzaamheid

Amsterdam wil een inhaalslag maken op het gebied van duurzaamheid. Hiertoe zijn onder andere de Agenda Duurzaamheid vastgesteld, naast andere beleidsnota’s zijn verschillende duurzaamheidseisen vastgesteld waaraan ruimtelijke ontwikkeling ten minste aan zou moeten voldoen. Deze minimale eisen en de aanvullende mogelijkheden zijn opgenomen in een handout voor duurzaam bouwen op kavel en gebouwniveau. Voor EGW betekent dit dat in de ontwikkeling zowel op gebouw-, kavelniveau als in de openbare ruimte gezocht moet worden naar maatregelen om te verduurzamen. Denk hierbij bijvoorbeeld aan circulaire economie, klimaatneutraal bouwen, beperken autogebruik, aardgasvrij, duurzame warmte voorziening, Rainproof, zonnepanelen en vergroening. (Zie hoofdstuk 4.6 duurzaamheid) Conclusie Duurzaamheid dient al vroeg en integraal in de planontwikkeling van EGW meegenomen te worden, zodat bepaalde kansen vroegtijdig onderzocht kunnen worden op haalbaarheid. Een hoger duurzaamheidsambitieniveau dan het minimale is de inzet voor EGW. Mogelijkheden voor de aantakking op alternatieve energiebronnen dienen nu al verkend te worden. Aan initiatiefnemers wordt gevraagd om een energie- en duurzaamheidsvisie op te stellen.

Referentienormen voor Maatschappelijk Voorzieningen, Groen en Spelen

In tijden van grote groei van Amsterdam is het belangrijk kwaliteiten die een gezonde stad maken goed te verankeren. De Amsterdamse referentienormen dragen hieraan bij, doordat deze een beeld geven van de verwachte behoefte aan maatschappelijke voorzieningen, groen en speelruimte. Vooral voor grootschalige opgaven in Amsterdam waar grote gebiedstransformaties spelen is het belangrijk om goed beeld te krijgen van de te verwachten behoefte. De referentienormen moeten worden opgevat worden als richtlijnen om deze behoefte te kunnen bepalen. 7

Het is niet mogelijk om in absolute zin in het EGW te voldoen aan de referentienormen voor groen zoals die bij nieuwbouwopgaves worden gehanteerd, maar het is wel mogelijk om de gebruiks- en ecologische kwaliteit van het gebied te verbeteren. In de beoogde planontwikkeling zal hiermee rekening worden gehouden. Daarbij gaat het in geval van EGW over een verdichtingsopgave middenin de bestaande stad, waar bepaalde voorzieningen veelal reeds in de omgeving aanwezig zijn, zoals Westerpark, sportpark Multatuli en in het plangebied zelf de huidige scholendriehoek. Conclusie In EGW zijn binnen de context van deze verdichtingslocatie voldoende mogelijkheden om ruimte te bieden aan maatschappelijke voorzieningen, groen en spelen. In het volgende hoofdstuk wordt hier verder uitwerking aan gegeven.

8

2.2 ALGEMENE BESCHRIJVING PLANGEBIED Het gebied Entree Gulden Winckel (EGW) wordt begrensd door de A10, de Haarlemmerweg, de Admiraal de Ruijterweg en de Wiltzanghlaan. EGW is in de huidige situatie grofweg te verdelen in vier kleinere deelgebieden: 1. De noord/zuid-strook langs de A10-West, die weer onder te verdelen is in drie subgebieden: a. De voormalige drukkerij Lindenbaum met woon- zorgcomplex van Amsta, woningen en de Lidl (deelgebied Eigen Haard) b. Het Elseviergebouw met een groot parkeerterrein (deelgebied Rochdale) c. De voormalige Hendrick de Keyserschool dat nu een bedrijfsverzamelgebouw is (deelgebied Stadgenoot). 2. De scholendriehoek : een groengebied met een aantal losse gebouwen, waar onder twee kinderopvangvoorzieningen, een basisschool en een voormalige LTS waar nu een Turkse vereniging in zit. De oorspronkelijke opzet van de scholendriehoek beslaat een groter gebied, zie groene stippellijn. 3. Het parkeerterrein aan de noordkant, grenzend aan de Haarlemmerweg en de Admiraal de Ruijterweg. 4. Het gesloten bouwblok waar voornamelijk wordt gewoond langs de Sara Burgerhartstraat met op de noordwestelijke hoek de moskee Badr. (een groot deel van dit deelgebied is van Eigen Haard). Hoewel het bouwblok aan de

Admiraal de Ruijterweg en de Sara Burgerhartstraat geen onderdeel uitmaken van de ontwikkelingen is deze wel onderdeel van het studiegebied. Het plangebied ligt in de oksel van een paar belangrijke hoofdwegen: de ring A10, de Haarlemmerweg, en de Admiraal de Ruijterweg. Deze wegen schermen de buurt aan de noord-, oostkant af van hun omgeving. De enige doorgang van de noordkant de buurt in is via de Willem Leevendstraat, een smal woonstraatje. Alleen aan de zuidkant staat de buurt in open verbinding met de rest van de wijk. De Haarlemmerweg wordt afgewaardeerd naar een stadsstraat waardoor deze in de toekomst in mindere mate een barriere zal vormen. De buurt is georienteerd op de groene scholendriehoek, die zich beschut achter de bebouwing langs de hoofdontsluitingswegen bevindt en op het zuiden is georienteerd. De scholendriehoek is waardevol voor de buurt en geeft ruimte en een rustige, groene uitstraling, zoals dit ook de bedoeling was ten tijde van het ontwerp. Er is bijna niets meer te merken van de drukke wegen. Dit is een grote kwaliteit van de buurt die zeker behouden en versterkt dient te worden. Het plangebied EGW heeft de potentie te veranderen in een prettige buurt met een afgewogen mix tussen wonen, werken, leren en verblijven.

Haarlemmerweg

Haarlemmerweg

a

1

3

Ad

mi

A10

ld

4

b

c

raa

eR

uij

ter we g

2 Wiltzanghlaan

locatie EGW ten opzichte van de stad

het plangebied, rode stippellijn is de projectgrens

9

De straten die in het gebied Entreegebied Gulden Winckel liggen zijn de Krelis Louwenstraat, Willem Leevendstraat (ook een Hoofdnet Fietsroute voor noordzuidverbinding), en de Sara Burgerhartstraat. Ter hoogte van het openbaar parkeerterrein van de Lidl en het plein voor de moskee Badr komen de drie ontsluitingsroutes samen. Dit knooppunt heeft weinig ruimtelijke kwaliteit en is onoverzichtelijk. De huidige bebouwing waar de Lidl in zit lijkt door zijn orientatie naar het parkeerterrein achter het Elseviergebouw, de onoverzichtelijkheid van het knooppunt verder te versterken. De strook langs de A10/ West/deelgebied 1 heeft meer van deze aaneengeschakelde onduidelijk gedefinieerde en niet altijd toegankelijke onbebouwde ruimtes. De woonfunctie is in EGW niet dominant in tegenstelling tot de meeste gebieden in Bos en Lommer. Dit is te verklaren vanuit de opzet van de wijk vanuit het AUP, waarin de wijkfuncties voor de bewoners in de aangrenzende blokken, namelijk scholen zijn geclusterd in de scholendriehoek. Globaal zijn de woningen gevestigd langs het gesloten bouwblok aan de Sara Burgerhartstraat, een beperkt aantal woningen is gevestigd aan de noordwestelijke kop van het gebied en sinds een aantal jaren worden studenten/jongeren gehuisvest in het getransformeerde Elseviergebouw.

Het gebied wordt op dit moment gedomineerd door verschillende niet-woonfuncties zoals het bedrijfsverzamelgebouw in de voormalige Hendrick de Keyserschool, de Lidl en de verschillende kind voorzieningen, waar onder de

luchtfoto plangebied

10

Multatulischool. Het gebied functioneert momenteel voldoende goed, maar qua ruimtelijke samenhang, optimaal ruimtegebruik, ruimtelijke kwaliteit, synergie tussen de functies, sociaal-economische kwetsbaarheid valt er nog wel wat te verbeteren. Aangezien de samenwerkende corporaties hebben aangegeven in het gebied te willen verdichten, ontstaan er kansen om EGW integraal op te waarderen en aantrekkelijker te maken voor wonen, werken en recreëren, die aansluiten op belangrijke bestuurlijke en stedelijke opgaven, maar ook recht doen aan de geluiden die in de buurt worden opgehaald. De ambitie is met de ontwikkeling een geoptimaliseerd stukje stad te creëren waarbij de sterke kenmerken van het gebied nog beter tot hun recht komen. De opgave ligt vooral in het opknappen van de openbare ruimte en de stedenbouwkundige structuur te verhelderen. Het toevoegen van nieuwe bebouwing met o.a. woningen kan hier een bijdrage aan leveren. In de toekomst zal de bedrijvigheid en de voorzieningen van toegevoegde waarde zijn ten opzichte van wat er in de omgeving nog mist dan wel behoefte aan is, zonder dat het concurreert met het centrale winkelvoorzieningenaanbod van het Bos en Lommerplein en omgeving.

De ruimtelijke structuur van het gebied is harmonieus in de omgeving verankerd en men ervaart het gebied als prettig om te verblijven, autoluw, groen, duurzaam, schoon, veilig, overzichtelijk en gastvrij voor voetgangers en fietsers.

terrein voor de Lidl

2.3 HISTORISCH STEDENBOUWKUNDIGE CONTEXT Stedenbouwkundige ontwikkeling ‘kop’ EGW

Het plangebied heeft een rijke historie. In het plangebeid komen 3 ruimtelijke systemen samen: pré-stedelijke fragmenten, bebouwing uit de gordel '20-'40 en bebouwing uit het AUP. Met name de noordkant, gelegen aan de Haarlemmerweg, weerspiegelt de cultuurhistorie en stedenbouwkundige ontwikkelingen die in het gebied hebben plaatsgevonden.

Ontstaansgeschiedenis De ‘kop’ van het Entreegebied Gulden Winckel, aan het einde van de Admiraal de Ruijterweg, weerspiegelt de cultuurhistorie en de stedenbouwkundige ontwikkelingen die in het gebied

Een boerendorp in een landelijke omgeving hebben plaatsgevonden. Eeuwenlang was dit een agrarisch gebied dat zich ten westen van de stad bevond. Aan de Een boerendorp eeninlandelijke omgeving Haarlemmertrekvaart lag het dorpje Sloterdijk – lange noordzijde vaninde 1632 aangelegde Eeuwenlang wasbebouwing dit een agrarisch gebied dat zich ten westen van de stad Aan bevond. Aan de tijd de enige in de verder landelijke omgeving. de zuidkant liep, parallel aan noordzijde van de in 1632 aangelegde Haarlemmertrekvaart lag het dorpje Sloterdijk lange tijd het water, de Haarlemmerweg. Deze werd oorspronkelijk aangelegd–als jaagpad voor de de enige bebouwing in de verder landelijke omgeving. Aan de zuidkant liep, parallel aan het water, trekschuiten tussen Amsterdam en Haarlem. Hierlangs waren boerderijen en buitenplaatsen de Haarlemmerweg. Deze werd oorspronkelijk aangelegd als jaagpad voor de trekschuiten tussen te vinden, en dieHaarlem. in de loop vanwaren de negentiende grotendeels plaatsmaakten Amsterdam Hierlangs boerderijen eneeuw buitenplaatsen te vinden, die in de loop voor wat fabrieken en industrie. In 1839 plaatsmaakten opende de spoorlijn tussen en Haarlem Amsterdam, de eerste van de negentiende eeuw grotendeels voor wat fabrieken industrie.en In 1839 spoorlijn van Nederland.

Het en tracé liep tendenoorden van de door Sloterdijk, dat in opende de spoorlijn tussen Haarlem Amsterdam, eerste spoorlijn vantrekvaart, Nederland. Het tracé liep tentevens noordeneen van de trekvaart, Sloterdijk, in 1890 tevens een eigen haltebrug kreeg. Rondde trekvaart 1890 eigen haltedoor kreeg. Ronddat dezelfde tijd werd er een over dezelfde tijd werd een brug over de trekvaart heen gelegd en ontstond er vanaf dorp een heen gelegd enerontstond er vanaf het dorp een doorlopende weg het richting het zuidelijker doorlopende weg richting het zuidelijker gelegen Sloten: de Sloterdijkermeerweg.1 Deze brug ligt gelegen Sloten: de Sloterdijkermeerweg. Deze brug ligt wat westelijker ten opzichte van de wat westelijker ten opzichte van de huidige Molenwerf – ter hoogte van de huidige Velserweg. huidige Molenwerf – ter hoogte van de huidige Velserweg.

Projectgebied

Projectgebied

overzicht ruimtelijke systemen

Uitsnede van dede Topografische Militaire Kaart uit 1915,uit waarop treinspoor, en de trekvaart en de trambaan Uitsnede van Topografische Militaire Kaart 1915,Sloterdijk, waarop het Sloterdijk, hettrekvaart treinspoor, trambaan te zien is. Vanaf Sloterdijk loopt, via de brug over de trekvaart, een weg richting het zuidwesten. Bron: te zien is. Vanaf Sloterdijk loopt, via de brug over de trekvaart, een weg richting het zuidwesten. Bron: topotijdreis.nl topotijdreis.nl 1

T. den Herder, ‘Sloterdijk. Eertijds een “sierlijk” dorp, nu een deel van onze stad’, Ons Amsterdam 10, juni 1958, p. 173.

11

De trambaan en de Admiraal de Ruijterweg Een andere ontwikkeling die veel impact heeft gehad op de pre-stedelijke ontwikkeling van het gebied, is de aanleg van een tramlijn naar Sloterdijk door de Electrische Spoorweg Maatschappij. De trambaan en de Admiraal de Ruijterweg De lijn werd in 1904 geopend en liep van het Spui via Sloterdijk tot aan Haarlem (en later tot Een andere ontwikkeling die veel impact heeft gehad op de pre-stedelijke ontwikkeling Zandvoort). Hiervoor werd een kilometerslange strook zand gestort op het veen – voor zowel de van het gebied, is de aanleg van een tramlijn naar Sloterdijk door de Electrische Spoorweg tramlijn als voor woningbouw aan de weerszijden van het tracé, die zich tot de Admiraal de Maatschappij. De lijn werd in 1904 geopend en liep van het Spui via Sloterdijk tot aan Ruijterweg ontwikkelde.2 Liep de verhoogde trambaan aanvankelijk nog tussen de onbebouwde Haarlem (en later tot Zandvoort). Al snel verschenen er op het relatief goedkope Slotense weilanden in de gemeente Sloten, al snel verschenen er op het relatief goedkope Slotense grondgebied woningen voor met name forenzen. Zo schoof de stad via de Admiraal de grondgebiedsteeds woningen voor name forenzen. richting. Zo schoofDe debrug stad over via dede Admiraal de kreeg Ruijterweg Ruijterweg meer op met in noordwestelijke trekvaart een steeds meerHierdoor op in noordwestelijke richting.

De plangebied brug over debij trekvaart kreeg een tramhalte. kwam de ‘kop’ van het een kruispunt te tramhalte. liggen, waar Hierdoor de ‘kop’ het richting plangebied bij een kruispuntHaarlem te liggen,en waar zowel de trambaan zowel dekwam trambaan als van wegen Sloten, Sloterdijk, Amsterdam samen als wegen richting Sloten, Sloterdijk, Haarlem en Amsterdam samen kwamen. kwamen.

Uitsnede van van een een kaart kaart van van de de Dienst Dienst Publieke Publieke Werken Werken (1914-1938) (1914-1938)waarop waaropde dekruising kruisingvan vande deSloterdijkermeerSloterdijkermeer-weg, Uitsnede Admiraal de Ruijterweg en Haarlemmerweg te zien is. Ook het gebouw van de Wereldbibliotheek is aangegeven met weg, Admiraal de Ruijterweg en Haarlemmerweg te zien is. Ook het gebouw van de Wereldbibliotheek is schuin tegenover de ingang de brug over de Haarlemmertrekvaart. Uit SAA, DUIZ00376000001. aangegeven met schuin tegenover de ingang de brug over de Haarlemmertrekvaart. Uit SAA, DUIZ00376000001.

Wereldbibliotheek Wereldbibliotheek Zo ontstond er een nieuw soort dynamiek in dit landelijke gebied, wat ook leidde tot nieuwe Zo ontstond er een nieuw soort dynamiek in dit landelijke gebied,op wat leidde bebouwing. Een voorbeeld daarvan is het oude postkantoor deook hoek van tot de nieuwe huidige bebouwing. Een voorbeeld daarvan is het oude postkantoor op de hoek van de huidige Willem Willem Leevendstraat en de realisatie van de Wereldbibliotheek in 1922. Na meerdere Leevendstraat en de realisatie van de Wereldbibliotheek in 1922. Deze instantie, officieel de aan verhuizingen binnen de stad , vaak wegens ruimtegebrek, besloot deze zich te vestigen ‘Maatschappij tot verspreiding van goede en goedkope lectuur’ geheten, was een cultureel het einde van de Admiraal de Ruijterweg, waar toen nog geen bebouwing was gerealiseerd. fenomeenL. omdat hetuit in een tijd dat dat nogBerlage, niet gebruikelijk goede,dat 'verantwoorde' Architect Zwiers, de kring van H.P. ontwierpwas eenvoor gebouw bestond uit lectuur tegen een prijs zorgde. Na meerdere verhuizingen binnen de stad , vaak wegensen een drukkerijenlage binderijwerkplaats met doeltreffend en modern ingerichte kantoorruimtegebrek, besloot deze de zichWereldbibliotheek te vestigen aan hetna einde van de Admiraal Ruijterweg, waar magazijnruimten.

Hoewel de annexatie van dedegemeente Sloten toenstand nog geen bebouwing washet gerealiseerd. Architect L. Zwiers, uit deenkring tot is gekomen, dient in deze context gezien te worden staatvan hetH.P. losBerlage, van het ontwierp een gebouw daten bestond uit uit een1935 drukkerijbinderijwerkplaats met doeltreffend en Uitbreidingsplan Bosch Lommer dat inende decennia erop de rest van de omgeving modern ingerichte kantoor- en magazijnruimten. Hoewel de Wereldbibliotheek na de annexatie

12 van de gemeente Sloten tot stand is gekomen, dient het in deze context gezien te worden en staat het los van het Uitbreidingsplan Bosch en Lommer uit 1935 dat in de decennia erop de rest van de

De Wereldbibliotheek bepaalt nu ‘kop’ van Admiraal de Ruijterweg, maar dat was in 1922 nog niet in grote lijnen zou bepalen. zo. Toen was op Admiraal de Ruijterweg 553 een villa te vinden die zich op de hoek met de De Wereldbibliotheek bepaalt nu de ‘kop’ van Admiraal de Ruijterweg, maar dat was in Sloterdijkermeerweg Ook verderop langs de553 Haarlemmerweg stond bebouwing. De 1922 nog niet zo. Toenbevond. was op Admiraal de Ruijterweg een villa te vinden dieenige zich op de villa vermoedelijk in de jaren ’30-‘40 gesloopt voor de aanleg de Multatuliweg. Op het hoekismet de Sloterdijkermeerweg bevond. Ook verderop langs devan Haarlemmerweg stond perceel ten zuidoosten van de Wereldbibliotheek bevond zich een hulpkerk, die tijdelijk enige bebouwing. De villa is vermoedelijk in de jaren ’30-‘40 gesloopt voor de aanleg van een te de Multatuliweg. Op het perceel kerk ten zuidoosten van de Wereldbibliotheek klein geworden gereformeerde aan de Haarlemmerweg verving. bevond zich een hulpkerk, die tijdelijk een te klein geworden gereformeerde kerk aan de Haarlemmerweg verving.

Haarlemmerweg ter vanvan nummer 651,651, gezien naar het westen. Met links hetlinks gebouw de van de Haarlemmerweg terhoogte hoogte nummer gezien naar het westen. Met het van gebouw Wereldbibliotheek en rechts daarnaast een villa die nu verdwenen is. Uit SAA, J.H. Martelhoff, 010118000190, 1922. Wereldbibliotheek en rechts daarnaast een villa die nu verdwenen is. Uit SAA, J.H. Martelhoff, 010118000190, 1922.

Bebouwing aan de Willem Leevendstraat / Prinses Julianastraat De annexatie van de gemeente Sloten in 1921 leverde Amsterdam veel nieuwe bouwgrond Bebouwing de voor Willem Leevendstraat / Prinses Julianastraat op die ruimteaan bood grootschalige planmatige uitbreiding. De gemeente Sloten had in 1909 en 1916 al uitbreidingsplannen op laten stellen die voorzagen de ontwikkeling van De annexatie van de gemeente Sloten in 1921 leverde Amsterdaminveel nieuwe bouwgrond op die woningbouw op het aan de stad grenzende grondgebied. Dit is de basis geweest voor het in en 1916 ruimte bood voor grootschalige planmatige uitbreiding. De gemeente Sloten had in 1909 jaren ’20 uitgevoerdeopPlan West. Op het uitbreidingsplan uit 1916 bebouwing op het aldeuitbreidingsplannen laten stellen die Slotense voorzagen in de ontwikkeling vaniswoningbouw ingetekend tussen de Haarlemmerweg en de westzijde van de Sloterdijkermeerweg, maar aan de stad grenzende grondgebied. Dit is de basis geweest voor het in de jaren ’20 uitgevoerde niet op de locatie van het plangebied. Zowel de bebouwingsstrook aan de Admiraal de Plan West. Op het de Slotense is bebouwing ingetekend Ruijterweg tussen Willemuitbreidingsplan Leevendstraat enuit de1916 Wiltzanghlaan als de bebouwingtussen aan dede Haarlemmerweg en de westzijde van de Sloterdijkermeerweg, maar niet op de locatie van het plangebied.

Zowel de bebouwingsstrook aan de Admiraal de Ruijterweg tussen de Willem Leevendstraat en de Wiltzanghlaan als de bebouwing aan de weerszijden van de Willem

weerszijden van de Willem Leevendstraat zijn na de annexatie gerealiseerd, maar dus niet conform een uitbreidingsplan. De Willem Leevendstraat heette ten tijde van de annexatie nog de Prinses Julianastraat en was niet veel meer dan een weggetje dat tussen weilanden doorliep, met hier en daar een Bos en Lommer boerderij.

Scholendriehoek: De inrichting van de openbare ruimte en het gebruik van licht, lucht en ruimte speelt een essentiële rol in de twintigste-eeuwse stedenbouw. Daarin werd groen gezien als onmisbaar element voor een leefbare stad. Het Uitbreidingsplan Bosch en Lommer betekende de eerste wijk die naar deze principes werd ingericht. In plaats van enkele plantsoenen en bomenrijen in de straten, is hier sprake van een ruimtelijk systeem waarin het groen Bos en Lommer verscheen voor het eerst op de plankaart als het ‘Noordgedeelte van Plan West’als in een aaneengeschakeld systeem doorloopt van de particuliere naar openbare Bos enDe Lommer ruimte. Volgens het gedachtengoed van het AUP zorgde men ervoor dat de kinderen onder1930. structuur van dit ontwerp werd gekenmerkt door reeds bestaande stedenbouwkundige Bos en Lommer verscheen voor het eerst op de plankaart als het ‘Noordgedeelte van wijs kregen in een omgeving met optimale bezonning, frisse lucht en contact met groen. De elementen, zoals de Admiraal de Ruijterweg en de Wiltzanghlaan. Ook was hier ter hoogte van de Plan West’ in 1930. De structuur van dit ontwerp werd gekenmerkt door reeds bestaande scholen staan daarom als paviljoenachtige bouwwerken middenin een parkachtige ruimte. A10 al een ringwegelementen, ingetekend: dedeMultatuliweg.

Op het Uitbreidingsplan Bosch en Lommer uit van vrijstaande schoolgebouwen op een groen tapijt is een cruciaal onderdeel van stedenbouwkundige zoals Admiraal de Ruijterweg en de Wiltzanghlaan. Deze opzet 1935was zijnhier de ter gedeelten tendeoosten de Multatuliweg meer aan elkaar gespiegeld en Ook hoogte van A10 al en eenwesten ringwegvan ingetekend: de Multatuliweg. Op het de groenstructuur in de wijk en dient tevens als sociale ontmoetingsplek. Doordat er vanUitbreidingsplan Bosch en Lommer uit 1935 zijn Ook de gedeelten tenoostelijk oosten endeel westen wege hogeal grondprijzen minder ‘licht en lucht’ tussen de stroken gerealiseerd kon worden vallen deze als één geheel te beschouwen. is aan het vanvan de de Scholendriehoek Multatuliweg meer aan elkaar gespiegeld en vallen deze als één geheel te beschouwen. Ook dan eigenlijk gewenst was, is de betekenis van deze groene long des te groter, omdat het als haar huidige functie toegekend. De in 1948 opgeleverde Multatuliweg liep van de is aan het oostelijk deel van de Scholendriehoek al haar huidige functie toegekend. De in onmisbare ‘ademruimte’ binnen de wijk gezien moet worden. Haarlemmmerweg naar het Bos en Lommerplein en kruiste gelijkvloers.

Deze 1948 opgeleverde Multatuliweg liep van de Haarlemmmerweg naarde hetWiltzanghlaan Bos en Lommerplein was ontworpen als parkway, stadsstraat groenstroken en een brede middenberm op het en kruiste de Wiltzanghlaan gelijkvloers. Deze met was ontworpen als parkway, stadsstraat met groenstroken en een bredede middenberm op heten laatste gedeelte tussen deDe Wiltzanghlaan en laatste gedeelte tussen Wiltzanghlaan de Haarlemmerweg. weg werd formeel de Haarlemmerweg. De weg werd formeel opgeheven op 26 november 1975. Op de plaats opgeheven op 26 november 1975. Op de plaats hiervan ligt sinds 1966 het dijklichaam en hiervan ligt sinds 1966 het dijklichaam en viaducten van de Einsteinweg, onderdeel van de viaducten van de Einsteinweg, onderdeel van de Ringweg A10. Ringweg A10.

Kinderen van de Prinses Beatrixschool krijgen les in de tuinklas. SAA, 010009009999, 1953.

De Scholendriehoek behoort in wezen tot een grote structuur ter weerszijden van de Multatuliweg (nu ringweg A10). De opzet van de gebouwen aan weerszijden getuigen daar nu nog van. Sinds de transformatie van de Multatuliweg tot onderdeel van de verhoogde ringweg A10 is een deel van die ruimtelijke context verdwenen en wordt de scholendriehoek hierdoor doorsneden. Als gevolg hiervan is minder duidelijk afleesbaar dat ook de strook waarin het Uitsnede van het herziene Uitbreidingsplan Bos en Lommer, met ter hoogte van de huidige A10 de Multatuliweg Uitsnede vangroenstroken. het herziene Uitbreidingsplan Bos dat en Lommer, met terdeel hoogte vande dehuidige huidige A10 de Multatuliweg overeenkomt Elseviergebouw met brede Ook is te zien het oostelijk van Scholendriehoek met de en de Hendrick de Keyserschool staan tot deze zo zorgvuldig vormgegeven met brede groenstroken. Ook is te zien dat het oostelijk deel van de huidige Scholendriehoek overeenkomt met de groenstructuur behoort. Generieke aanpassingen van de straatprofielen en beplanting in de functie die al in 1935 aan dit gebied is gegeven. Wat verder opvalt, is dat de punt tussen de Haarlemmerweg en functie die al in 1935 aan dit gebied is gegeven. Wat verder opvalt, is dat de punt tussen de Haarlemmerweg en Wiltzanghlaan en Krelis Louwenstraat versterken dat effect. Admiraal Ruijterweg hierop is bedacht als pleinruimte.

Uit SAA, KOKA00332000001, 1935. Admiraal dede Ruijterweg hierop is bedacht als pleinruimte. Uit SAA, KOKA00332000001, 1935. 13

Sloterdijk gesloopt. Bovendien kwam door deze ontwikkelingen plangebied in‘kop’ de oksel kon konworden worden doorgereden. doorgereden. Deze Dezeverving verving de dewestelijker westelijker gelegen gelegenoude oudehet brug, brug, waardoor waardoorde de ‘kop’ van van tussen het het plangebied plangebied een eenandere andere stedenbouwkundige stedenbouwkundige betekenis betekenis kreeg. kreeg. Voor Voor zowel zowel de aanleg aanlegvan vande deA10 A10 de A10 en de drukke Haarlemmerweg komen te liggen en is veel van het de pre-stedelijk karakter als als het het doortrekken doortrekken van van de de Admiraal Admiraal de de Ruijterweg Ruijterweg werd werd veel veel van van de de historische historische bebouwing bebouwing van van ervan verloren gegaan.

Uitsnede van het herziene Uitbreidingsplan Bos en Lommer, met ter hoogte van de huidige A10 de Multatuliweg Sloterdijk Sloterdijkgesloopt. gesloopt.Bovendien Bovendienkwam kwam door doordeze deze ontwikkelingen ontwikkelingen het hetplangebied plangebied in inde deoksel oksel tussen tussen met brede groenstroken. Ook is te zien dat het oostelijk deel van de huidige Scholendriehoek overeenkomt met de de de A10 A10en ende dedrukke drukkeHaarlemmerweg Haarlemmerwegkomen komente teliggen liggenen enisisveel veelvan vanhet hetpre-stedelijk pre-stedelijk karakter karakter functie die al in 1935 aan dit gebied is gegeven. Wat verder opvalt, is dat de punt tussen de Haarlemmerweg en ervan ervanverloren verlorengegaan. gegaan. Admiraal de Ruijterweg hierop is bedacht als pleinruimte. Uit SAA, KOKA00332000001, 1935.

Uitsnedes van dedeTopografisch Uitsnedes van TopografischeMilitaire MilitaireKaart. Kaart. Links het plangebied in 1938: het plangebied is opgehoogd en klaar voor ontwikkeling. De in Sloterdijkermeerweg dieopgehoogd vanaf de oude brug richting SlotenDe liep, is hierbij gesneuveld. Links het plangebied 1938: het plangebied en klaar voor ontwikkeling. Sloterdijkermeerweg die In Uitsnedes Uitsnedesvan vande deTopografisch TopografischMilitaire MilitaireKaart. Kaart.is Links Linkshet hetplangebied plangebied in in 1938: 1938: het hetplangebied plangebied isisopgehoogd opgehoogden enklaar klaar plaats daarvan isbrug een richting tijdelijke weg liep, aangelegd die de Haarlemmerweg verbindt met de Hoofdweg. Rechts het vanaf de oude Sloten is hierbij gesneuveld. In plaats daarvan is een tijdelijke weg aangelegd die voor voorontwikkeling. ontwikkeling.De DeSloterdijkermeerweg Sloterdijkermeerwegdie dievanaf vanafde deoude oudebrug brugrichting richtingSloten Slotenliep, liep,isishierbij hierbijgesneuveld. gesneuveld.In In de plangebied in 1958:verbindt de Multatuliweg is gerealiseerd en er is een nieuwe brug over de trekvaart aangelegd die meer Haarlemmerweg met de Hoofdweg. plaats plaatsdaarvan daarvanisiseen eentijdelijke tijdelijkeweg wegaangelegd aangelegddie diede deHaarlemmerweg Haarlemmerwegverbindt verbindtmet metde deHoofdweg.

Hoofdweg.Rechts Rechtshet het Luchtfotovan vanhet hetgebied gebied uit uit 1955 1955 met met Multatuliweg Multatuliweg en Daar waar de de Admiraal Luchtfoto enverbinding verbindingmet methet hetdorp dorpSloterdijk. Sloterdijk. Daar waar Admiraal oostelijk Rechtsaantakt het plangebied in 1958: de Multatuliweg gerealiseerd en erbevindt is een nieuwe brug over de trekvaart aangelegd opde deMultatuliweg Haarlemmerweg. Langsisde zichde nog een brede groenstrook. plangebied plangebied in in1958: 1958: de Multatuliweg isisgerealiseerd gerealiseerd en enMultatuliweg er erisiseen eennieuwe nieuwe brug brugover over de trekvaart trekvaart aangelegd aangelegd die diemeer meerOok de de Ruijterweg en Haarlemmerweg samenkomen, is groene pleinruimte gecreëerd. Uit SAA, Collectie Stadsarchief de Ruijterweg en Haarlemmerweg samenkomen, is groene pleinruimte gecreëerd. Uit SAA, Collectie Stadsarchief Willem die meer oostelijk aantakt op de Haarlemmerweg. Langs de Multatuliweg bevindt zich nog een brede groenstrook. Leevenden Sara Burgerhartstraat, alsmede de Scholendriehoek zijn gerealiseerd. Bron: topotijdreis.nl oostelijk oostelijkaantakt aantaktop opde deHaarlemmerweg. Haarlemmerweg.Langs Langsde deMultatuliweg Multatuliwegbevindt bevindtzich zichnog nogeen eenbrede bredegroenstrook. groenstrook. Ook Ookde de Amsterdam, A04139000287, 1955.

Ook de Willem Leevend- en Sara Burgerhartstraat, alsmede de Scholendriehoek zijn gerealiseerd. Amsterdam, A04139000287, 1955. Willem WillemLeevendLeevend-en enSara SaraBurgerhartstraat, Burgerhartstraat,alsmede alsmedede deScholendriehoek Scholendriehoekzijn zijngerealiseerd. gerealiseerd.Bron: Bron:topotijdreis.nl topotijdreis.nl Bron: topotijdreis.nl

Ondertussen maakte het gebied ten noorden van de Haarlemmertrekvaart ook een grote transformatie door. In 1955 kwam er een doorgaande weg met een nieuwe vaste en bredere brug over de Haarlemmertrekvaart: de Zoutmanbrug, zodat vanuit de Admiraal de Ruijterweg dwars door de eerder gerealiseerde pleinruimte op de kruising met de Haarlemmerweg naar het noorden kon worden doorgereden. Deze verving de westelijker gelegen oude brug, waardoor de ‘kop’ van het plangebied een andere stedenbouwkundige betekenis kreeg. Voor zowel de aanleg van de A10 als het doortrekken van de Admiraal de Ruijterweg werd veel van de historische bebouwing van Sloterdijk gesloopt. Bovendien kwam door deze ontwikkelingen het plangebied in de oksel tussen de A10 en de drukke Haarlemmerweg komen te liggen en is veel van het pre-stedelijk karakter ervan verloren gegaan.

Uitsnede van de Topografisch Militaire Kaart uit 1975: de Multatuliweg (en een groot deel van Sloterdijk) heeft

14

Uitsnede Uitsnedevan vande deTopografisch TopografischMilitaire MilitaireKaart uit uit1975: 1975:de deMultatuliweg Multatuliweg(en (eneen eengroot deel deelvan vanSloterdijk) heeft heeft Uitsnede van de Topografisch MilitaireKaart Kaart uit 1975: de Multatuliweg (en groot een groot deelSloterdijk) van Sloterdijk) heeft plaatsgemaaktvoor voorde deverhoogde verhoogdeEinsteinweg. Einsteinweg.Ook Ookde degroenstrook groenstrook alsmede alsmede de verbinding tussen de beide plaatsgemaakt plaatsgemaakt voor de verhoogde Einsteinweg. Ook de groenstrook alsmedede deverbinding verbindingtussen tussende debeide beide plaatsgemaakt voor de verhoogde Einsteinweg. Ook de groenstrook alsmede de verbinding tussen de beide gebieden aan de weerszijdenvan vande deweg wegisisishierdoor hierdoorverdwenen. verdwenen.Aan Aande denoordzijde noordzijdevan vande detrekvaart trekvaartisisiseen een gebieden gebieden aan aan de de weerszijden weerszijden van de weg hierdoor verdwenen. Aan de noordzijde van de trekvaart een gebieden aan de weerszijden vantopotijdreis.nl de weg is hierdoor verdwenen. Aan de noordzijde van de trekvaart is een kantoorstrook gerealiseerd. Bron: topotijdreis.nl kantoorstrook kantoorstrook gerealiseerd. gerealiseerd. Bron: Bron: topotijdreis.nl kantoorstrook gerealiseerd. Bron: topotijdreis.nl

Uitsnede van genomen in zuidelijke richting. De Einsteinweg is gerealiseerd en een Uitsnede vaneen eenluchtfoto luchtfotouituit1968, 1968, genomen in zuidelijke richting. De Einsteinweg is gerealiseerd enafrit een afrit Wereldbibliotheek. Ondertussen zijnzijn ookook het het Elseviergebouw en deen Hendrick loopt vlak vlaklangs langshet hetgebouw gebouwvan vandede wereldbibliotheek. Ondertussen Elseviergebouw de Hendrick de de Keyserschool in het plangebiedgebouwd. gebouwd.Uit UitSAA, SAA,010009015581, 010009015581, 1968. Keyserschool in het plangebied 1968

15

Cultuurhistorische waarde De bebouwing De bebouwing en verkaveling van Bosleeuw (de wijk) vertonen veel gelijkenissen met de oorspronkelijke plankaart voor Bosch en Lommer uit 1935, zoals die door de Afdeling Stadsontwikkeling is opgesteld. Voor het plangebied Entree Gulden Winckel geldt dit vooral voor de scholendriehoek. De strook tussen de A10 en de Krelis Louwenstraat heeft een andere invulling gekregen. Maar gesteld kan worden dat Bos en Lommer onderdeel uitmaakt van een baanbrekend stedenbouwkundig ontwerp. De strokenbouwvarianten uit de late jaren dertig en van kort na de oorlog geven een helder beeld van de principiele zoektocht in Amsterdam naar een open stedenbouw, een optimale volkshuivesting en een rationele architectuur temidden van een integraal ontworpen groenstructuur. Op enkele vooroorlogse ontwikkelingen na (in het plangebied de bebouwing langs de Admiraal de Ruijterweg en de Willem Leevendstraat), is het hele gebied vanaf het eind van de jaren ‘40 tot ruwweg het begin van de jaren ‘60 tot stand gekomen en grotendeels bewaard gebleven en daarmee van cultuurhistorische waarde. De strook langs de A10 waar men de wens heeft om nieuwbouw toe te voegen aan de bestaande bebouwing, sluit grofweg aan op twee tijdslijnen. Het noordelijk deel sluit aan op het min of meer gesloten bouwblokje aan de Willem Leevendstraat. In het blokje bevinden zich ook twee monumenten.

Deze twee gebouwen aan de Admiraal de Ruijterweg van rond 1920 bepalen samen met de 20-40-bebouwing het karakter aan de Haarlemmerweg en van de Plankaart Bosch en Lommer uit 1935; de strookverkaveling en de spiegeling vallen op Willem Leevendstraat. Het zuidelijk deel van de strook kan worden gezien als onderdeel van de scholendriehoek, een gebied met een bijzondere stedenbouwkundige opzet met groen en een reeks monumenten. De verkaveling en volumeopbouw in het gebied hebben een eigen karakter naar de denkbeelden over architectuur, stedenbouw en onderwijs tussen 1950 en 1960 (AUP). De gebouwen staan los in de ruimte en zijn overwegend samengesteld uit meerdere volumes met een eigen karakter en functie waardoor ze aan alle kanten een eigen relatie hebben met die ruimte. Er zijn geen achterkanten. De gebouwen hebben ook een ruimte rondom of nadrukkelijk vóór het gebouw die van belang is voor het functioneren en ervaren ervan. Binnen het plangebied zijn alle gebouwen uit de periode van het AUP benoemd tot monument. De openbare ruimte en groenstructuur De structurele opzet van de groenaanleg in de Bosleeuw, waar de scholendriehoek onderdeel van uitmaakt, is van grote cultuurhistorische waarde. Daarnaast is ook de groenstructuur van grote waarde. Deze kan worden gezien als contravorm van de bebouwing en vervult vanuit stedenbouwkundig perspectief een complementaire rol.

Het staat bovendien niet op zichzelf, maar vormt een wezenlijk onderdeel van de aanhechting met de gehele wijk Bos en Lommer alsook met de Westelijke Tuinsteden. 16

vrijstaande gebouwen alzijdig georienteerd op hun (groene) omgeving

Monumentale panden in het plangebied

3

In het plangebied bevinden zich de volgende geregistreerde en beoogde monumenten (zie kaartje hiernaast): 1. Voormalig Wereldbibliotheek (Lindenbaum), gemeentelijk monument. (Admiraal de Ruijterweg 545-547) De oorspronkelijke administratie, drukkerij, zetterij en binderij van de Maatschappij tot goede en goedkope lectuur (genaamd Wereldbibliotheek, gebouwd in 1922 naar het ontwerp van de architect L. Zwiers. Het pand wordt beschouwd als een markant object binnen het oeuvre van Zwiers en is cultuurhistorisch gezien van groot belang. Architectuurhistorisch is er sprake van een bijzonder ontwerp in de geest van de Amsterdamse School en het Duits Expressionisme. Daarnaast heeft het pand een markante stedenbouwkundige situering, enigzins haaks op de Haarlemmerweg. Aan de achterzijde van het gebouw was een gelijkvloerse fabriekshal gevestigd waarin zich de binderij en de drukkerij bevonden. Deze hal is momenteel een zeer onsamenhangend geheel van allerlei oude en nieuwe bouwdelen en heeft niet veel waarde. Deze hal hoeft niet behouden te blijven.

2

1

De bestaande bebouwing in het plangebied heeft een hoge architectonische waardering en bestaat grotendeels uit gemeentelijke monumenten. Voor gebouwen die geregistreerd staan als monument of als beoogd monument gelden regels. Bedoeling is dat het gebouw zoveel mogelijk in zijn oorspronkelijke vorm behouden blijft. Er geldt een restauratieve aanpak. Te behandelen als beschermd volgens Erfgoedverordening. Handhaven en herstellen van de oorspronkelijke elementen in vorm, maat, materiaal, detaillering, verhouding en kleur. In geval van (een) storende verminking(en) dient de oorspronkelijke bouwmassa te worden gereconstrueerd. Dit geldt ook voor het interieur van het gebouw.

4

5 6

7

uitsnede uit waarderingkaart architectonische en stedenbouwkundige kwaliteit

legenda: Orde 1:

De geregistreerde en beoogde rijks- en gemeentelijke monumenten

Orde 2:

Monumentwaardige bouwwerken met een nadrukkelijke architectonische verbijzondering en bouwwerken met een bijzondere cultuurhistorische betekenis.

Orde 3:

Karakteristieke bouwwerken met architectonische en/of stedenbouwkundige meerwaarde

basisorde: Voor de periode kenmerkende bouwwerken met basiskwaliteit stedenbouwkundige zone B: Beschermingswaardige zone met een nadrukkelijke stedenbouwkundige verbijzondering, dikwijls onderdeel van een bijzondere ruimtelijke structuur, al dan niet gerealiseerd volgens een belangrijk stedenbouwkundig plan. 1. Voormalig Wereldbibliotheek (Lindenbaum)

stedenbouwkundige zone C: Karakteristieke zone met stedenbouwkundige meerwaarde.

17

2. Voormalig postkantoor, gemeentelijk monument (Admiraal de Ruijterweg 537) Het voormalige postkantoor aan de Admiraal de Ruijterweg is stedenbouwkundig van belang als referentie aan de pre-stedelijke context van het dorp Sloterdijk. Naast het voormalig postkantoor staan alleen nog de voormalige Wereldbibliotheek en een rijtje woningen aan de Willem Leevendstraat als herinnering aan het dorp Sloterdijk ten zuiden van de Haarlemmerweg. Alle overige bebouwing is in de loop van de twintigste eeuw verloren gegaan door uitbreidingen van de gemeente Amsterdam en infrastructurele ingrepen. Er is ensemblewaarde met het belendende rijtje woningen in Amsterdamse Schoolstijl en een perceel verder gelegen, de voormalige Wereldbibliotheek. Architectuurhistorisch is het van belang vanwege de zorgvuldige vormgeving die gekenmerkt wordt door ingetogen Amsterdamse Schoolelementen, waarbij de markante ligging op de hoek van de Admiraal de Ruijterweg en de Haarlemmerweg geaccentueerd is. Het gebouw is op hoofdlijnen en details gaaf bewaard gebleven.

plan niet als verhoogde snelweg, maar als ruime parkway op maaiveldniveau gepland was. Desalniettemin heeft het gebouw nog altijd een hoge beeldbepalende waarde omdat het met 12 bouwlagen veruit het hoogste gebouw in de omgeving is. In 2015 werd het exterieur gerenoveerd met behoud van de oorspronkelijke architectonische kwaliteit. Ook is het interieur gewijzigd en dit heeft weinig gevolg gehad voor de architectuurhistorische waarde, die vooral in de krachtige vormgeving van het exterieur en de stedenbouwkundige context besloten ligt. In de huidige situatie huisvest het gebouw studenten en is er een hostel in gevestigd.

3. Elseviergebouw

4. Hendrick de Keyser (voormalige Technische School), gemeentelijk monument (Krelis Louwenstraat 1) Het schoolcomplex heeft stedenbouwkundige waarde vanwege de samenhang met de omgeving en vanwege de beeldbepalende ligging op de hoek van twee straten. Het 2. Voormalig postkantoor bouwwerk heeft architectuurhistorische waarde vanwege het zorgvuldige architectonische ontwerp in modernistische stijl. De verschijningsvorm wordt gekenmerkt door een ruime 3. Elseviergebouw, gemeentelijk monument (Sara Burgerhartstraat 25) opzet met blokvormige volumes van verschillende omvang en hoogte die tegen elkaar Het kantoorgebouw Zaanstad uit 1964 (later ‘Elseviergebouw’) is een goed voorbeeld van een aan staan of in elkaar schuiven, evenwichtig maar steeds niet symmetrisch. Het gebouw zeer zorgvuldig ontworpen gebouw in functionalistische stijl en is architectuurhistorisch van weerspiegelt de vernieuwende ideeën aangaande scholenbouw zoals die in de periode na groot belang vanwege zijn ontegenzeggelijke esthetische kwaliteiten. Het maakt deel uit van de Tweede Wereldoorlog zijn ontwikkeld. Dit blijkt onder meer uit de opzet met op het het oeuvre van de architect W.M.

Dudok en geldt als een representatief voorbeeld voor zijn zuiden gelegen klaslokalen, een vrijwel vrijstaande gymzaal, een min of meer geïsoleerde latere, naoorlogse werk waarbij is gestreefd naar een eenheid en eenduidigheid binnen heldere binnenplaats, omringende groenstroken, en de nadruk op veel licht, lucht en ruimte. In zijn hoofdvormen. opzet en vormgeving geeft het complex een goede indruk van het oeuvre van architect Amo De oorspronkelijke hoofdingang met een grote licht omhoog lopende luifel is nu nogal vreemd Nicolaï. Het meest bijzondere en waardevolle aan het complex is de gave, nog grotendeels gelegen richting het talud van de snelweg A10. Dit komt omdat de A10 in het oorspronkelijke originele, staat waarin het verkeert met het betonreliëf van Lex Horn op de gevel. De 18

ensemblewaarde met de omringende scholen aan de Krelis Louwen- en Sara burgerhartstraat (scholendriehoek) draagt verder bij aan deze betekenis.

7. Voormalig Daniel Goedkoopschool, gemeentelijk monument (Sara Burgerhartstraat 1-3) De uit 1958-59 daterende Daniel Goedkoopschool maakt onderdeel uit van een cluster van in opzet paviljoen-achtige scholen die gebouwd zijn in dezelfde periode. De zorgvuldige zakelijke architectuur is in belangrijke mate nog oorspronkelijk, waarbij de open en ruimtelijke compositie nog volledig in tact is.

5. Voormalig Prinses Margrietschool

4. Hendrik de Keyser (voormalige Technische school)

5. Voormalig Prinses Margrietschool (kleuteronderwijs), gemeentelijk monument (Krelis Louwenstraat 4) De door Dienst Publieke Werken ontworpen TT-vormige school daterende uit 1953 weerspiegelt in zijn opzet en vormgeving op een goede herkenbare manier de vernieuwende ideeën omtrent scholenbouw in de eerste decennia na de Tweede Wereldoorlog. Het is zowel in hoofdvorm alsook in de detaillering gaaf bewaard gebleven. Een gangloze school heeft als voordeel dat de lichttoevoer en de luchtcirculatie optimaal verloopt. Ook hoeft dit type niet op het zuiden worden georiënteerd maar kon vrij op de kavel worden geplaatst. De betekenis van het gebouw, als een groene oase en sociaal ontmoetingspunt bevindt zich ook op stedenbouwkundig gebied, in de wisselwerking tussen gebouw, wijk en groenzone. Het accent op de groene buitenruimte past ook geheel in de opzet van de tuinstad. 6. Voormalig Prinses Beatrixschool, gemeentelijk monument (Sara Burgerhartstraat 5) De H-vormige school maakt deel uit van een scholencomplex op het driehoekige perceel tussen de Sara Burgerhartstraat, de Wiltzanghlaan en de Krelis Louwensstraat. De betekenis van het gebouw, als een groene oase en sociaal ontmoetingspunt bevindt zich ook op stedenbouwkundig gebied, in de wisselwerking tussen gebouw, wijk en groenzone.

6. Voormalig Prinses Beatrixschool

7. Voormalig Daniel Goedkoopschool

19

2.4 HUIDIGE SITUATIE PLANGEBIED Plangrens

Onder de plangrens wordt het gebied verstaan waarbinnen de ontwikkelingen plaatsvinden. Globaal vallen hieronder de scholendriehoek, de strook tussen het talud van de A10 en de Krelis Louwenstraat en het entreegebied met het plantsoen voor het gebouw van de oude drukkerij ‘Lindenbaum’. Mocht het nodig zijn dat als gevolg van de ontwikkelingen er maatregelen nodig zijn aan de kruispunten, dan zullen deze worden toegevoegd

plangrens

Eigendomssituatie

Op de uitgegeven percelen van de corporaties is nog relatief veel ruimte onbebouwd. Deze onbebouwde ruimten liggen voornamelijk tussen de A10-West en de westkant van de bestaande bebouwing.

legenda: GEEN eigendom gemeente Amsterdam eigendom st. voor openb. prim. onderw. eigendom gemeente Amsterdam, in erfpacht uitgegeven

20

eigendom gemeente Amsterdam, geen openbaar gebied

kadastrale grenzen

Juridisch-planologische kaders

Het geldende regime voor het grootste deel van het verkenningsgebied EGW is het bestemmingsplan ‘In den Gulden Winckel (2013)’. Voor een beperkt deel van het gebied geldt het bestemmingsplan Landlust en Gibraltarbuurt (2016). Verdichting en woningbouw in EGW zoals voorgesteld in de stedenbouwkundige visie zullen qua gebruik en qua bouw niet in het bestemmingsplan gaan passen en leiden tot een afwijkingsaanvraag.

verbeelding vigerend bestemmingsplan In Den Gulden Winckel

Naar verwachting treedt de Omgevingswet op 1 januari 2022 in werking. Bovengenoemde bestemmingsplannen zullen na inwerkingtreding opgaan in het Omgevingsplan van Amsterdam. Ook onder de Omgevingswet blijft het mogelijk om af te wijken van het Omgevingsplan. De ontwikkeling zal hoe dan ook met één of meerdere omgevingsvergunningen in afwijking van het Omgevingsplan gefaciliteerd kunnen worden.

verbeelding vigerend bestemmingsplan Landlust en Gibraltarbuurt

21

Huidige functies

Het plangebied bestaat hoofdzakelijk uit losstaande niet-woongebouwen met uitzondering van een rijtje woningen aan de Willem Leevendstraat en boven de Lidl. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11.

9

Buurtkamer en dagopvang Jeugd(opvang)voorzieningen Multatulischool voor primair onderwijs Speeltuinvereniging Voormalig ROC-gebouw in bezit en in gebruik van een Turkse vereniging Voormalig Hendrick de Keyserschool nu in gebruik als bedrijfsverzamelgebouw Het voormalige Elseviergebouw nu eerste twee bouwlagen een hostel en daarboven huisvesting voor studenten Plint Lidl-supermarkt met daarboven deels een biljartcentrum en verder wonen Voormalig wereldbibliotheek/Lindenbaum nu in gebruik voor bedrijvigheid Woonzorgcomplex van Amsta Voormalig schoolgebouw nu in gebruik door Moskee Badr

Afgezien van het bedrijfsverzamelgebouw en de jeugdvoorzieningen trekken de moskee en de Lidl veel mensen naar het gebied. De Lidl heeft zelfs een bovenwijkse aantrekkingskracht. De laatste twee genoemden geven op bepaalde momenten overlast in de omgeving zowel qua verkeer als qua bezoekers. In de omgeving buiten het verkenningsgebied EGW wordt vooral gewoond met hier en daar wat kleinschalige bedrijfjes in de plint langs de Admiraal de Ruijterweg en het zuidelijke deel van de Wiltzanghlaan. Ondanks de aanwezigheid van deze uiteenlopende functies in het verkenningsgebied lijken de verschillende functies - met uitzondering van de scholendriehoek- niet van elkaars aanwezigheid te profiteren, zoals tijdens een aantal schouwen is geconstateerd. Dit is op zichzelf geen probleem, maar de combinatie grote bedrijven, onbebouwde gronden, en beperkte woonfuncties maakt dat de sociale veiligheid van de buurt met name in de avonduren kwetsbaar is. Dit signaal wordt bevestigd door de gebiedsmakelaar van deze buurt. In dat opzicht is het niet gek om het woon- en leefklimaat hier te verbeteren door middel van ruimtelijke ingrepen, zoals aanpak kwaliteit van openbare ruimte, intensiveren programma en verhogen van de bebouwingsdichtheid in het gebied.