Bijlage 2 - Informatiebeeld RE juni 2023_OPENBAAR.pdf

Versie 10 juli 2023

Informatiebeeld Radicalisering en Extremisme Juni 2023

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Versie 10 juli 2023

Informatiebeeld Radicalisering en Extremisme

Over dit informatiebeeld

Met dit informatiebeeld informeert het programma Radicalisering & Extremisme (R&E) bestuurders en kernpartners over de trends en ontwikkelingen op het gebied van radicalisering en extremisme in Amsterdam, voor zover deze bekend zijn bij het programma. Dit zodat het programmateam gezamenlijk met de partners tijdig kan bepalen of, en zo ja welke, bijsturing van het beleid nodig is. Het informatiebeeld vormt de basis voor het beleid en de inzet van het programma. Het onderliggende informatiebeeld is opgesteld in juni 2023 en bouwt voort op de eerdere informatiebeelden. Het is gebaseerd op gesprekken met professionals uit de stadsdelen, van andere organisatieonderdelen binnen de gemeente en vanuit partnerorganisaties, gesprekken met wetenschappers, informatie vanuit de integrale Persoonsgerichte Aanpak Radicalisering (iPGA-R) en het Steunpunt Radicalisering1, een vragenlijstonderzoek onder professionals2, het Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland (DTN) van de NCTV en overige informatie bekend binnen OOV. Extremisme is het uit ideologische motieven bereid zijn om niet-gewelddadige en/of gewelddadige activiteiten te verrichten die de democratische rechtsorde ondermijnen. Voorbeelden van niet-gewelddadige ondemocratische activiteiten zijn systematisch haatzaaien, intimideren of het doelbewust verspreiden van desinformatie.

Radicalisering is het proces waarbij iemand steeds meer bereid is tot extremisme. Radicalisering kan dus leiden tot extremisme, maar dit hoeft niet het geval te zijn. De definitie voor extremisme is de definitie die de AIVD en NCTV sinds voorjaar 2023 hanteren. Zie https://www.aivd.nl/onderwerpen/extremisme en https://www.nctv.nl/onderwerpen/extremisme. Het programma R&E volgt de definities van de AIVD.

Leeswijzer Bij het lezen van dit rapport is van belang enkele kanttekeningen in acht te nemen. Ten eerste is radicalisering een complex, individueel proces dat door veel verschillende factoren wordt bepaald. Dat er bijvoorbeeld vatbaarheid is voor radicalisering, betekent dus nog niet dat vatbaarheid ook leidt tot extremisme: de meeste mensen met radicale ideeën zetten deze niet om in gewelddadige of ondemocratische acties. Ten tweede zal de informatie in dit informatiebeeld altijd incompleet 1 Voor informatie over personen in de iPGA-R is de peildatum 31 mei 2023 gehanteerd, bij informatie vanuit het Steunpunt is

gekeken naar de meldingen in de periode 1 april 2022 t/m 31 mei 2023. 2 Uitgevoerd in februari-maart 2023, afgezet tegen de vorige meting in mei-juni 2021. Van dit onderzoek is een aparte rapportage beschikbaar.

2

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Versie 10 juli 2023

Informatiebeeld Radicalisering en Extremisme

zijn. Radicalisering is een ongrijpbaar en vaak onzichtbaar fenomeen, bovendien is de gemeente beperkt in wat zij kan en mag op het gebied van informatieverzameling en daarmee voor een belangrijk deel afhankelijk van wat de veiligheidspartners binnen hun bevoegdheden kunnen delen. Ten derde is belangrijk te benoemen dat de beschreven vormen van extremisme en radicalisering een geweldsdreiging kunnen vormen, maar dat het ook kan zijn dat hier géén geweldsdreiging van uitgaat maar een dreiging voor de democratische rechtsorde. Bovendien is soms informatie opgenomen waarbij er wel sprake is van ideologische motieven, maar geen sprake is van extremisme (zie definitie op pagina 2). Dit geldt bijvoorbeeld voor activisme. Dit informatiebeeld is een weergave van de beschikbare informatie en de ontwikkelingen ten opzichte van het vorige informatiebeeld (april 2022) per thema. Daarbij zijn de vier vormen van extremisme aangehouden die in de landelijke dreigingsbeelden3 zijn benoemd: achtereenvolgens zijn dit islamitisch extremisme (hoofdstuk 1), rechtsextremisme (hoofdstuk 2), anti-institutioneel extremisme (hoofdstuk 3) en linksextremisme (hoofdstuk 4). Informatie over overige vormen van extremisme en andere mogelijk relevante informatie voor het programma R&E is opgenomen in het vijfde hoofdstuk.

De tot personen herleidbare informatie is verwijderd uit deze openbare versie van het informatiebeeld (Woo art. 5.1d). Dit betreft vooral informatie vanuit de Amsterdamse casuïstiek en meldingen bij het Steunpunt Radicalisering. Salad bar ideologie* Bij de meeste vormen van extremisme is steeds meer sprake van een zogenaamde salad bar (ook wel ‘knip-en-plak’ of ‘hybride’) ideologie. Hierbij stellen mensen hun eigen ideologie samen vanuit losse fragmenten van verschillende denkbeelden. Dit maakt het onderscheid tussen verschillende ideologische stromingen complex en zorgt ervoor dat er steeds meer overlap is tussen vormen van extremisme. Zo vinden rechtsextremisten en anti-institutioneel extremisten elkaar rond thema’s als migratiebeleid, vijandigheid naar de overheid en in bepaalde complottheorieën. Maar ook aanjagers binnen het islamitisch extremisme vertonen interesse in het narratief over een kwaadaardige elite, terwijl weer anderen dit narratief relateren aan hun christelijk geloof. Het zogeheten ecofascisme laat zien dat klimaatproblematiek, meestal gezien als een ‘links’ onderwerp, wel degelijk gecombineerd kan worden met een rechtsextremistische ideologie. Het onderscheid dat in dit informatiebeeld wordt gemaakt tussen verschillende vormen van extremisme is dan ook een versimpelde weergave van de werkelijkheid.

*Zie https://thesoufancenter.org/intelbrief-2021-march-29/ en NCTV, DTN 58.

3 DTN 58 van de NCTV en Jaarverslag 2022 van de AIVD.

3

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Versie 10 juli 2023

Informatiebeeld Radicalisering en Extremisme

Inhoud

Over dit informatiebeeld ............................................................................................ 2 1 Islamitisch extremisme en islamitische radicalisering ................................................. 5 1.1 Landelijk beeld .......................................................................................................................... 5 1.2 Amsterdams beeld.................................................................................................................... 8 2 Rechtsextremisme en rechtse radicalisering ............................................................ 11 2.1 Landelijk beeld ........................................................................................................................ 11 2.2 Amsterdams beeld ..................................................................................................................14 3 Anti-institutioneel extremisme en anti-institutionele radicalisering ........................... 17 3.1 Landelijk beeld ......................................................................................................................... 17 3.2 Amsterdams beeld...................................................................................................................21 4 Linksextremisme en linkse radicalisering .................................................................

25 4.1 Landelijk beeld ....................................................................................................................... 25 4.2 Amsterdams beeld ................................................................................................................. 26 5 Overige vormen van extremisme en radicalisering .................................................... 28 5.1 Landelijk beeld........................................................................................................................ 28 5.2 Amsterdams beeld ................................................................................................................. 28 5.3 Haat naar specifieke groepen.................................................................................................. 29

4

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Versie 10 juli 2023

Informatiebeeld Radicalisering en Extremisme

1 Islamitisch extremisme radicalisering

en

islamitische

Islamitisch extremisme omvat alle vormen van extremisme voortkomend uit een fundamentalistische (zeer strikte, letterlijke, antiliberale) opvatting van de islam. De NCTV en AIVD gebruiken de term ‘jihadisme’ voor een bepaalde vorm van islamitisch extremisme, door de AIVD als volgt gedefinieerd: Extremistische ideologie waarin de verheerlijking van de gewelddadige jihad centraal staat. Aanhangers van dit gedachtegoed streven naar een islamitische staat of kalifaat door middel van een gewelddadige strijd. Zij zien onder andere het gebruik van geweld tegen religieuze minderheden en het plegen van terroristische aanslagen als onderdeel van die strijd (DTN 58). Wanneer we in dit informatiebeeld informatie beschrijven van de NCTV en AIVD volgen wij de door hun gebruikte terminologie. Het gaat hier dus nadrukkelijk om de gewelddadige invulling van de term jihad.

1.1 Landelijk beeld 1.1.1 Toegenomen mondiale dreiging De mondiale jihadistische beweging blijft volgens de AIVD en NCTV de belangrijkste bron van terroristische dreiging tegen Nederland.4 Deze dreiging is in het afgelopen jaar toegenomen. Vooral vanaf de tweede helft van 2022 zijn er meer signalen dat jihadistische organisaties voorbereidingen treffen om in Europa terroristische aanslagen te plegen. Het gaat dan met name om netwerken die aangestuurd worden door ISIS in Afghanistan, en in mindere mate Syrië. Verschillende internationale ontwikkelingen spelen hierin een rol, zoals de machtsovername van de Taliban in Afghanistan en de oorlog in Oekraïne. Het dreigingsbeeld is hiermee veranderd: naast de blijvende dreiging vanuit alleen handelende daders, is ISIS nu waarschijnlijk weer in staat om personen richting Europa te sturen en om lokale aanhangers van hun gedachtegoed op afstand te ondersteunen. Bovendien wordt Nederland door terroristische groeperingen expliciet genoemd als doelwit voor een aanslag. Door recente Koranvernielingen door anti-islamactivisten is Nederland nadrukkelijker in beeld gekomen van jihadistische groepen, die oproepen tot vergeldingsacties. De dreiging tegen Nederlandse doelwitten in het buitenland is daarbij wel groter dan de dreiging in Nederland zelf.

Begin februari 2023 werden bijvoorbeeld twintig personen gearresteerd vanwege aanslagplannen op onder andere de Nederlandse ambassade in Istanbul. Ervaren godslastering wordt al langer door 4 Zie jaarverslag AIVD 2022 en NCTV, DTN 58.

5

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Versie 10 juli 2023

Informatiebeeld Radicalisering en Extremisme

terroristische groeperingen aangegrepen om geweld te rechtvaardigen. Bekende voorbeelden zijn de aanslag op de redactie van Charlie Hebdo (2015) en de moord op Samuel Paty (2020). In Nederland zelf vindt woede over godslastering veelal plaats binnen de kaders van de democratische rechtsorde, bijvoorbeeld in de vorm van demonstraties of petities.5

1.1.2 Blijvende dreiging van alleen handelende daders Ondanks de toegenomen dreiging waren er in 2022 opnieuw minder jihadistische aanslagen in Europa dan in eerdere jaren.6 De AIVD maakt hierbij de kanttekening dat dit mede komt doordat aanslagen tijdig zijn verijdeld. De afgelopen jaren zijn verschillende door ISIS geïnspireerde personen vervolgd voor het treffen van voorbereidingshandelingen voor terrorisme, ook in Nederland. In december 2022 werd hiervoor in Nederland nog een 20-jarige Syriër aangehouden. De dreiging vanuit georganiseerde jihadistische netwerken is dus niet verdwenen, maar meestal worden deze aanslagplannen tijdig verstoord door inlichtingen- en veiligheidsdiensten. De meeste aanslagen in het Westen worden dan ook nog steeds gepleegd door alleen handelende daders, zijn vaak kleinschalig, gepleegd met eenvoudige middelen en met minder slachtoffers dan centraal aangestuurde aanslagen. Dikwijls gaat extremistisch gedachtegoed bij deze personen samen met psychische problematiek.7

1.1.3 Nederlandse beweging stabiel De dreiging vanuit de jihadistische beweging in Nederland is ook het afgelopen jaar grotendeels gelijk gebleven.8 De hierboven beschreven ontwikkelingen leiden dus nog niet tot een ander beeld als het gaat om aanhangers van dit gedachtegoed in Nederland. De Nederlandse jihadistische beweging blijft in omvang bestaan uit ongeveer vijfhonderd personen en blijft gefragmenteerd. Het ontbreekt aan krachtige leiders en een gezamenlijk doel om verschillen te overbruggen, zoals het strijdgebied in Syrië en Irak was tot de val van het kalifaat in 2019. Tegelijkertijd blijft het ideaal van een islamitische staat en de bereidheid hiervoor geweld te gebruiken bestaan, evenals de mogelijkheid dat individuen of kleine groepen overgaan tot geweld, bijvoorbeeld naar aanleiding van incidenten die als godslastering worden opgevat. Ook zouden nieuwe (internationale) ontwikkelingen een impuls aan de beweging kunnen geven. De beweging richt zich momenteel vooral op het verspreiden van het gedachtegoed, zowel online als offline.

1.1.4 Toename online propaganda Een blijvend risico is de aanwezigheid van online jihadistische propaganda. De afgelopen maanden zijn jihadistische individuen en groepen wereldwijd meer online actief geworden. Er wordt online terroristische propaganda gedeeld en ook gericht gerekruteerd. Voor islamitisch extremisme geldt, 5 NCTV, DTN 58. 6 Jaarverslag AIVD 2022. 7 NCTV, DTN 58. 8 NCTV, DTN 58 en Jaarverslag AIVD 2022.

6

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Versie 10 juli 2023

Informatiebeeld Radicalisering en Extremisme

net als bij andere vormen van extremisme, dat radicalisering in toenemende mate online plaatsvindt en in zeer korte tijd kan plaatsvinden. Jongeren kunnen al op jonge leeftijd in aanraking komen met terroristische propaganda en deel gaan uitmaken van online netwerken. Daarbij is vaak lastig vast te stellen in hoeverre er een dreiging van hen uitgaat of dat zij vooral sensatie zoeken. Recente aanhoudingen in België, Frankrijk en Zweden van jonge jongens die online zijn geradicaliseerd en verdacht worden van het voorbereiden van geweldsdaden illustreren echter de dreiging die uitgaat van online radicalisering.9

1.1.5 Terugkeerders In het afgelopen jaar zijn opnieuw vrouwelijke uitreizigers en hun kinderen gerepatrieerd door de Nederlandse staat. De NCTV benoemt dat terugkeerders in theorie een geweldsdreiging kunnen vormen of een impuls kunnen geven aan de Nederlandse jihadistische beweging. Tot dusver is echter geen significante, dreigingsverhogende impact te zien van uitreizigers die zijn teruggekeerd of van veroordeelde jihadisten in detentie op de terroristenafdeling (TA).10 Het zal per persoon verschillen in hoeverre iemand afscheid heeft genomen van zijn of haar jihadistisch gedachtegoed.

1.1.6 Intrekken Nederlanderschap Bij onherroepelijke veroordeling voor een terroristisch misdrijf kan de IND – mits er sprake is van een dubbele nationaliteit – het Nederlanderschap van een persoon intrekken. De bedoeling is dat deze personen nadat zij vrijkomen uit detentie zelfstandig het land verlaten of worden uitgezet. Een deel van de personen waarvoor dit geldt vertrekt echter niet vrijwillig en kan niet worden uitgezet, waardoor zij in de illegaliteit belanden en het zicht van overheidsinstanties op hen vermindert. Doordat zij niet of nauwelijks toegang hebben tot sociale voorzieningen zijn zij afhankelijk van hun eigen netwerk. Een risico is dat deze mensen afhankelijk blijven van hun vroegere jihadistische netwerk, als zij geen ander netwerk hebben waar ze terecht kunnen.11 Een andere ontwikkeling is het oordeel van de Raad van State van november 2022, waaruit blijkt dat Marokkaanse vreemdelingen weer in vreemdelingenbewaring gehouden mogen worden, omdat er weer zicht is op uitzetting. Dit geldt dus ook voor personen met de Marokkaanse nationaliteit waarvan het Nederlanderschap is ingetrokken.

1.1.7 Afgenomen dreiging vanuit aanjagers wahhabi-salafisme In eerdere landelijke dreigingsbeelden van de NCTV en AIVD was er veel aandacht voor aanjagers van het wahhabi-salafisme12, vanwege de dreiging die zij zouden kunnen vormen voor de 9 DTN 58. 10 DTN 58 en Jaarverslag AIVD 2022. 11 DTN 58. 12 Een fundamentalistische stroming van de islam waar de AIVD onderzoek naar doet vanwege mogelijk antidemocratische en

intolerante elementen.

7

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Versie 10 juli 2023

Informatiebeeld Radicalisering en Extremisme

democratische rechtsorde in Nederland. Het actuele beeld is echter dat deze dreiging is afgenomen.13 De meeste wahhabi-salafisten in Nederland wijzen het gebruik van geweld af. Bovendien lijkt een deel van hen zich pragmatischer en meer verdraagzaam op te stellen, wat bijvoorbeeld te zien is in meer maatschappelijke participatie en het toestaan of aanmoedigen van stemmen bij verkiezingen. Aanjagers spreken vooral over thema’s rond het behoud van de islamitische identiteit in de Nederlandse context. Door de meer pragmatische koers hebben aanjagers een groter bereik, maar vormen ze dus ook minder een dreiging voor de democratische rechtsorde. Tegelijkertijd blijft een klein deel van de aanjagers vasthouden aan een onverdraagzame en antidemocratische interpretatie van hun geloof, al heeft deze groep minder aanhang.14

1.1.8 Landelijke casuïstiek De instroom van personen bij het TER-team15 van Reclassering Nederland voor islamitisch extremisme is het afgelopen jaar toegenomen. Het grootste deel van de recente instroom betreft islamitisch extremisme, waar dit in eerdere jaren achterbleef op andere vormen van extremisme. Dit komt voor een aanzienlijk deel door de repatriëring van vrouwelijke uitreizigers uit Syrië. In totaal betreft momenteel ongeveer 60% van de casuïstiek bij het TER-team islamitisch extremisme. Naast teruggekeerde uitreizigers gaat het bijvoorbeeld om personen die verdacht worden van het voorbereiden van een aanslag of van terrorismefinanciering. Bij het Landelijk Steunpunt Extremisme (LSE) is islamitisch extremisme een van de meest voorkomende vormen van extremisme binnen de meldingen en (hulp-)vragen die binnenkomen. Het afgelopen jaar kwamen er echter ook steeds meer meldingen en (hulp-)vragen binnen over andere vormen van extremisme, met name rechtsextremisme en anti-institutioneel extremisme. Ongeveer een kwart van de meldingen en (hulp-)vragen die binnenkomen bij het LSE gaat over islamitisch extremisme – waarbij overigens niet altijd daadwerkelijk sprake is van extremisme.

Zo komen er regelmatig vragen binnen over personen die zich bekeren tot de islam, waarbij personen in de omgeving zich hier zorgen over maken (bijvoorbeeld omdat ze de verandering niet kunnen plaatsen of het proces snel verloopt).

1.2 Amsterdams beeld 1.2.1 Amsterdamse casuïstiek Momenteel zijn er nog dertien personen opgenomen in de iPGA-R vanwege islamitisch extremisme: vier vrouwen en negen mannen. Vanaf 2021 is het aantal personen dat voor deze vorm van 13 Jaarverslag AIVD 2022 en DTN 58. 14 DTN 58. 15 Sinds 2012 heeft Reclassering Nederland een gespecialiseerd, landelijk TER-team (Terrorisme, Extremisme en Radicalisering)

dat zich bezighoudt met het toezicht op personen die verdacht worden van of veroordeeld zijn voor het plegen of voorbereiden van terroristische misdrijven.

8

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Versie 10 juli 2023

Informatiebeeld Radicalisering en Extremisme

extremisme in de iPGA-R is opgenomen sterk gedaald, en in het afgelopen jaar nam dit verder af: van 45 personen begin 2021 tot 20 personen ten tijde van het vorige informatiebeeld (april 2022) en 13 nu. Dit komt doordat er enerzijds personen zijn uitgestroomd die in de aanpak zaten voor islamitisch extremisme – veelal casussen die al meerdere jaren lopen en uitstromen omdat er geen signalen meer zijn van een risico op geweld vanuit extremistisch gedachtegoed – en er anderzijds nauwelijks personen instromen voor deze vorm van extremisme. De afgelopen periode is er wel weer een persoon ingestroomd voor islamitisch extremisme, maar dit is de enige instromer voor deze vorm van extremisme sinds eind 2020. Toch blijft islamitisch extremisme het grootste deel van de casuïstiek beslaan. Door de hoge uitstroom en lage instroom is dit aandeel de afgelopen jaren wel gedaald: van 90% begin 2021 naar 62% van de huidige casuïstiek. Totale casuïstiek integrale Persoonsgerichte Aanpak – Radicalisering In totaal zijn er op de peildatum van dit informatiebeeld (31 mei 2023) 21 personen opgenomen in de iPGA-R. Ten behoeve van monitoring worden dossiers in de iPGA-R gecategoriseerd naar vorm van extremisme, waarbij de categorie wordt gehanteerd die het best aansluit bij de ideologie van de persoon.

Van de 21 personen in de iPGA-R zijn dertien personen opgenomen voor islamitisch extremisme, drie personen voor rechtsextremisme, vier personen voor antiinstitutioneel extremisme en één persoon voor overig religieus extremisme.

De aard van de casuïstiek voor islamitisch extremisme is divers. Ongeveer de helft zijn personen die hebben verbleven in het strijdgebied in Syrië en Irak en zijn of worden vervolgd voor deelname aan een terroristische organisatie. Naast deze ‘terugkeerders’ zijn er meerdere personen waarbij er een verband lijkt te zijn tussen psychische problematiek en hun radicale uitingen of gedragingen, en die voor zover bekend geen of nauwelijks contacten hebben met andere radicale personen.

1.2.2 Meldingen Steunpunt Sinds het vorige informatiebeeld (april 2022) zijn er 16 meldingen binnengekomen bij het Steunpunt Radicalisering over zorgen rond een persoon vanwege islamitisch extremisme, waarvan twee over dezelfde persoon. Slechts een van deze meldingen heeft tot dusver geleid tot opname van een persoon in de iPGA-R. Wel zijn drie meldingen momenteel nog in behandeling, deze zouden eventueel dus nog kunnen leiden tot opname van een persoon in de iPGA-R. Daarnaast zijn enkele adviesvragen binnengekomen die gerelateerd waren aan zorgen rond islamitische radicalisering. De meldingen over zorgen rond islamitisch extremisme zijn zeer divers van aard. Ter illustratie een aantal voorbeelden:  Een persoon die kampt met psychosociale problematiek wordt steeds strenger en fanatieker in het geloof;  Een bewoner van een instelling probeert zijn medebewoners te bekeren en spreekt islamitische medewerkers aan op religieuze leefregels;

9

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Versie 10 juli 2023

Informatiebeeld Radicalisering en Extremisme

 

Een persoon deelt gewelddadige filmpjes in een appgroep en gebruikt antisemitische scheldwoorden; Een man vertoont intimiderend en agressief gedrag naar vrouwen en lhbtiq+-personen;

De combinatie van mogelijk radicaal gedachtegoed met psychische problematiek komt in meerdere meldingen terug. Verder is in verschillende meldingen te zien dat er soms zorgen zijn over de invulling van het islamitisch geloof, terwijl er geen sprake is van extremisme. Bijvoorbeeld iemand die zich zorgen maakt om de orthodoxe geloofsovertuiging van een familielid, iemand die zich zorgen maakt over personen die vanuit hun geloof tegen alcohol, lhbtiq+ en andere geloofsovertuigingen zijn, of personen die demonsteren (zoals da’wa of bezoeken van anti-Pegida demonstraties in andere steden).

1.2.3 Beeld uit de stad Naast de signalen die binnenkomen bij het Steunpunt en het beeld van de casuïstiek, zijn er vanuit de beschikbare bronnen geen signalen of ontwikkelingen te zien rond islamitisch extremisme in Amsterdam. Amsterdamse partners benadrukken wel het belang van blijvende aandacht voor deze vorm van extremisme. Ook benoemen verschillende stadsdelen en de Amsterdamse politie de reintegratie van personen die vrijkomen uit detentie als aandachtspunt voor de komende tijd. Stadsdelen en politie zien verder weinig reactie in de stad op de terugkeer van vrouwelijke uitreizigers, dit lijkt dus niet te zorgen voor onrust. Er zijn ook geen signalen uit het afgelopen jaar van Amsterdammers die elkaar op een vervelende manier aanspreken over het geloof. Er vindt soms da’wa plaats in de openbare ruimte, maar er zijn geen signalen dat dit tot spanningen leidt. Ook zijn er van het afgelopen jaar geen signalen van spanningen of incidenten rond ervaren godslastering.

1.2.4 Vragenlijstonderzoek onder professionals Uit het vragenlijstonderzoek onder 94 Amsterdamse professionals komt naar voren dat 33% van de respondenten in de afgelopen twee jaar (vermoedens van) islamitisch extremisme is tegengekomen; alleen extremisme vanuit complotdenken werd door professionals vaker vermoed (35%). Het aandeel professionals dat (vermoedens van) islamitisch extremisme tegenkwam is hoger dan bij de meting in 2021, toen gaf 15% van de professionals dit aan. Deze toename is opvallend, aangezien het dreigingsniveau in deze periode gelijk is gebleven. Verder geeft 10% van de ondervraagde professionals aan zich over islamitisch extremisme het meest zorgen te maken, evenveel als in 2021.

10

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Versie 10 juli 2023

Informatiebeeld Radicalisering en Extremisme

2 Rechtsextremisme en rechtse radicalisering Rechtsextremisme is extremisme vanuit een sterk wij-zij denken op etnische gronden (ras, volk of cultuur). Bijvoorbeeld vanuit vreemdelingenhaat, extreem nationalisme, racisme of islamhaat, soms gecombineerd met vrouwenhaat of uiterst conservatieve denkbeelden. Daarbij streven rechtsextremistische groepen of personen naar een meer autoritaire vorm van (landelijk) bestuur. De zogenaamde omvolkingstheorie is een populaire, rechtsextremistische complottheorie. Volgens deze theorie is er een doelbewuste strategie van een kwaadaardige groep machthebbers (vaak ‘de Joden’ of ‘de linkse elite’) om de oorspronkelijke westerse, witte bevolking te vervangen, verzwakken of vernietigen door het bevorderen van immigratie. Antisemitisme neemt een centrale plek in binnen het rechtsextremistisch gedachtegoed. Daarnaast bevat het gedachtegoed regelmatig vrouwenhaat en anti-lhbtiq+-sentiment, omdat sommige rechtsextremisten de emancipatie van vrouwen en de lhbtiq+gemeenschap als bedreiging zien voor traditionele waarden en rollenpatronen, en als bijdragend aan deze ‘omvolking’, omdat feminisme en homoseksualiteit zouden bijdragen aan een gebrek aan witte kinderen.

2.1 Landelijk beeld 2.1.1 Rechtsextremistisch landschap Het landelijke dreigingsbeeld rond rechtsextremisme is grotendeels gelijk gebleven. De rechtsextremistische beweging in Nederland is een diverse mix van neonazi’s, anti-islamgroepen, identitaire groepen en volks- en etnonationalisten. De ene rechtsextremist legt vooral de nadruk op cultuur of religie, de ander op zogenaamde volkeren of rassen. Het rechtsextremistische landschap in Nederland blijft gefragmenteerd door culturele en ideologische verschillen, al vormt de genoemde omvolkingstheorie wel een verbindende factor. Doordat er bij rechtsextremisme steeds meer sprake is van zogenaamde salad bar ideologieën (zie het kader op pagina 3), is het voor aanhangers makkelijker om te wisselen tussen verschillende (online) groepen en zijn rechtsextremistische groepen ook toegankelijker voor nieuwe geïnteresseerden.16 De nieuwe generatie rechtsextremisten bestaat grofweg uit twee groepen: de accelerationisten (zie paragraaf 2.1.2) en de alt-right-beweging (zie paragraaf 2.1.3). Deze groepen komen in hun doelen en denkbeelden overeen maar verschillen in strategie, oftewel in de manier waarop ze hun doelen 16 NCTV, DTN 58.

11

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Versie 10 juli 2023

Informatiebeeld Radicalisering en Extremisme

willen bereiken. Beide groepen streven naar een witte etnostaat en vrezen de ‘omvolking’ van Nederland. Accelerationisten willen dit bereiken door het gebruik van terroristisch geweld: ze willen chaos creëren, met als doel om een rassenoorlog en de vervanging van de democratie door een witte etnostaat te versnellen. Binnen deze ideologie is een sterk gevoel van urgentie en wordt geweld expliciet als legitiem middel gezien. Alt-right-aanhangers hanteren daarentegen een langere termijnstrategie en willen hun gedachtegoed normaliseren. Hierdoor vormen zij niet zozeer een geweldsdreiging maar wel een dreiging voor de democratische rechtsorde. De nieuwe generatie rechtsextremisten dragen geen zichtbaar rechtsextremistische symbolen, kleding of kapsels en zijn in het openbaar dan ook moeilijk herkenbaar als rechtsextremist.17 Aanhangers van het accelerationisme zijn voornamelijk jonge mannen, vaak met een instabiele thuissituatie en psychosociale problematiek. De alt-right-beweging bestond voorheen vooral uit jonge hoogopgeleide mannen, maar is de laatste tijd meer divers geworden qua leeftijd en opleidingsniveau.

2.1.2 Terroristische dreiging vanuit accelerationisme De terroristische geweldsdreiging vanuit het rechtsextremisme is het afgelopen jaar niet verminderd en gaat nog steeds voornamelijk uit van aanhangers van het accelerationisme.18 De inschatting van de AIVD is dat er in Nederland enkele honderden aanhangers zijn van dit gedachtegoed. Het aantal aanhangers lijkt in het afgelopen jaar niet te zijn toegenomen.19 Aanhangers staan internationaal met elkaar in contact via online chatgroepen, kanalen en platforms, waar zij spreken over rassenhaat en antisemitisme en het gebruik van geweld en bekende rechts-terroristische aanslagplegers verheerlijken. Doordat er niet of nauwelijks fysiek contact is tussen de deelnemers en de gedragingen zich hoofdzakelijk online af spelen, is dit gedrag vaak onzichtbaar voor de omgeving. In het buitenland heeft accelerationisme geleid tot terroristisch geweld, sinds het vorige informatiebeeld bijvoorbeeld in de VS (Buffalo, mei 2022) en Slowakije (Bratislava, oktober 2022). Maar ook eerdere aanslagen zoals in Christchurch, El Paso en Halle (2019) waren gebaseerd op dergelijke ideeën. In Nederland heeft geweld vanuit accelerationisme nog niet plaatsgevonden. Wel heeft de AIVD in 2022 verschillende keren een mogelijke rechts-terroristische dreiging actief verstoord.

Ook zijn vorig jaar een aantal Nederlanders gearresteerd op verdenking van rechtsterrorisme. Dit illustreert de geweldsdreiging die – ook in ons land – uitgaat van deze vorm van extremisme.

2.1.3 Normalisering rechtsextremistisch gedachtegoed Zoals benoemd wil een deel van de rechtsextremisten, waaronder de alt-right-beweging, de witte etnostaat niet zozeer bereiken met het gebruik van geweld, maar hanteren zij een lange 17 DTN 58. 18 Zie DTN 58 en Jaarverslag AIVD 2022. 19 DTN 58 en Jaarverslag AIVD 2022.

12

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Versie 10 juli 2023

Informatiebeeld Radicalisering en Extremisme

termijnstrategie waarbij ze het rechtsextremistisch gedachtegoed actief proberen te normaliseren. Daarbij liften rechtsextremistische aanjagers volop mee op maatschappelijke discussies en zorgen die breder leven in de samenleving, bijvoorbeeld rond migratie. Ze vermengen hun extremisme met activistische uitingen en zoeken steeds de rand van het toelaatbare op.20 Daarbij is soms een duidelijk verschil te zien in hoe zij zich in het openbaar uiten (activistisch, gematigd) en de extremere uitingen in besloten (Telegram)groepen (neonazistisch, antisemitisch). Dit lijkt een doelbewuste strategie: zich in het openbaar gematigder voor te doen, om zo het gedachtegoed te normaliseren. In het afgelopen jaar hebben acties vanuit deze strategie om het rechtsextremistisch gedachtegoed te normaliseren de aandacht getrokken. Sinds december 2022 zijn er op verschillende plekken in Nederland rechtsextremistische laserprojecties geweest, waarbij racistische en antisemitische teksten werden geprojecteerd op gebouwen. Een deel is opgeëist door een klein netwerk van nazisympathisanten (‘White Lives Matter’). Deze acties illustreren dat een klein aantal actievoerders een groot bereik kan krijgen door de blaasbalgfunctie van sociale media. In het buitenland worden laserprojecties al langer gebruikt als methode door zowel rechtse als linkse actievoerders.

In februari 2023 zijn meerdere personen aangehouden vanwege hun betrokkenheid bij de projecties.21 Niet-gewelddadige rechtsextremistische groepen kunnen op termijn een gevaar vormen voor de democratische rechtsorde in Nederland, als de rechtsextremistische beweging een substantiële omvang of invloed krijgt.22 Daarbij is de grootste dreiging dat hun extreme ideeën zoals antisemitisme en racisme, die haaks staan op de fundamenten van onze democratische rechtsorde zoals bescherming van de rechten van minderheden, door veel mensen worden geaccepteerd. De NCTV merkt op dat daadwerkelijk te zien is dat het gangbaarder is geworden om rechtsextremistisch (xenofoob, racistisch) gedachtegoed uit te dragen, in (sociale) media, de politiek en het dagelijks leven.

2.1.4 Interesse in wapens, fysieke training en defensie De voornaamste dreiging vanuit de alt-right-beweging is de hierboven beschreven ondermijning van de democratische rechtsorde door het normaliseren van ideeën die de grondrechten van (minderheids)groepen schenden. Alt-right-aanhangers zien het gebruik van geweld in principe als contraproductief voor de groei van de beweging, al is de grens met accelerationisten vooral online diffuus en wordt in meer besloten online groepen geweld als ‘zelfverdediging’ of ‘noodzakelijk kwaad’ wel degelijk gerechtvaardigd.23 Ook is te zien dat aanhangers van de alt-right-beweging zich voorbereiden op een gewelddadige confrontatie met tegenstanders: door fysieke training, maar ook proberen rechtsextremisten wapens te verkrijgen en hebben zij interesse in lidmaatschap van schietverenigingen. Al sinds 2020 zien inlichtingen- en veiligheidsdiensten bovendien een toegenomen interesse bij rechtsextremisten voor een baan bij defensie.

20 Jaarverslag AIVD 2022 en DTN 58. 21 DTN 58. 22 Jaarverslag AIVD 2022. 23 DTN 58.

13

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Versie 10 juli 2023

Informatiebeeld Radicalisering en Extremisme

2.1.5 Online wereld en internetcultuur Kenmerkend voor de rechtsextremistische dreiging is dat dit gedachtegoed vooral online wordt gedeeld en het daarbij moeilijk is onderscheid te maken tussen verschillende groepen en stromingen. Zo schetst de AIVD dat dezelfde profielen actief kunnen zijn in accelerationistische chatgroepen, neonazistische kanalen, alt-right groepen of etnonationalistische groepen.24 De rechtsextremistische internetcultuur maakt veel gebruik van ironie en provocatie. Rechtsextremistische boodschappen worden als ‘humor’ verpakt, bijvoorbeeld in memes, waardoor ze verspreid kunnen worden onder een breder publiek en minder snel als problematisch worden gezien.25 Deze memes en plaatjes worden ook buiten de eigen kanalen verspreid, bijvoorbeeld in online games, waardoor jongeren er mee in aanraking komen. Het onderscheid tussen voor- en tegenstanders van geweld is door deze online cultuur niet altijd duidelijk. De AIVD merkt verder op dat sommige jongeren in eerste instantie gefascineerd zijn door het gebruik van wapens en geweld, en de rechtsextremistische ideologie pas later een rol gaat spelen in het radicaliseringsproces.

2.1.6 Landelijke casuïstiek Rechtsextremisme maakt ongeveer een vijfde deel uit van de casuïstiek bij het landelijke TER-team van Reclassering Nederland. Het gaat dan vaak om zaken waarbij wapens zijn gevonden en nazistisch materiaal (zoals nazivlaggen of afbeeldingen van Hitler). Ook zijn er zaken waarbij nog geduid moet worden of er sprake is van rechtsextremistisch gedachtegoed. Er zijn in het afgelopen jaar geen personen ingestroomd bij het TER-team die passen in het profiel van accelerationisme. Bij het Landelijk Steunpunt Extremisme (LSE) betreft een aanzienlijk deel van de meldingen en (hulp-)vragen die binnenkomen deze vorm van extremisme: ongeveer 35% betreft zorgen vanwege mogelijk rechtsextremisme. Daarbij is overigens niet altijd ook daadwerkelijk sprake van extremisme.

2.2 Amsterdams beeld 2.2.1 Amsterdamse casuïstiek Evenals ten tijde van het vorige informatiebeeld, zijn er momenteel drie personen in de iPGA-R opgenomen vanwege rechtsextremisme.26 Sinds het vorige informatiebeeld (april 2022) is er één persoon uitgestroomd en één persoon ingestroomd voor rechtsextremisme. De aard van de casuïstiek voor rechtsextremisme is divers. Zo verschillen de drie personen van elkaar in denkbeelden en in de mate waarin zij contacten onderhouden met andere radicale personen of netwerken. 24 Jaarverslag 2022. 25 DTN 58. 26 In totaal zijn er 21 personen opgenomen in de iPGA-R, zie het kader op pagina 9.

14

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Versie 10 juli 2023

Informatiebeeld Radicalisering en Extremisme

2.2.2 Meldingen Steunpunt Sinds het vorige informatiebeeld (april 2022) zijn er vier meldingen binnengekomen over zorgen rond een persoon vanwege rechtsextremisme, waarvan twee over dezelfde persoon. Deze persoon is ingebracht in het instroomproces en zal mogelijk nog instromen in de iPGA-R. Er zijn in het afgelopen jaar geen adviesvragen binnengekomen die gerelateerd zijn aan zorgen rond rechtse radicalisering. Hoewel accelerationisme zich grotendeels online afspeelt, zijn er inmiddels wel meerdere Amsterdamse casussen en meldingen waarin deze ideologie te zien is, waaruit blijkt dat dit ook voorkomt in Amsterdam.

2.2.3 Beeld uit de stad Verschillende Amsterdamse professionals geven aan dat rechtsextremisme zich met name online afspeelt en zij daardoor beperkt zicht hebben op dit fenomeen (op lokaal niveau). Wel zijn er verschillende signalen uit het afgelopen jaar van rechtsextremistische acties in de stad. Projecties In februari 2023 zijn er enkele keren projecties geweest van racistische, antisemitische en/of rechtsextremistische teksten op gebouwen in Amsterdam, waaronder op het Anne Frank Huis. Een aanname is dat deze projecties, net als de projecties op de Erasmusbrug en elders in het land, zijn gedaan door de groep ‘White Lives Matter’. Het kan echter ook het werk zijn van copycats. Het is niet precies bekend hoe groot deze groep is en of hier Amsterdammers bij zitten. In april 2023 is een persoon aangehouden in Polen op verdenking van betrokkenheid bij de projectie op het Anne Frank Huis. Andere extreemrechtse acties en uitingen Incidenteel zijn er acties van extreemrechtse actiegroepen in de stad. Over het algemeen zijn deze acties kleinschalig en verlopen ze zonder wanordelijkheden. Op 28 mei 2022 was er een demonstratie van Voorpost bij het Tropeninstituut in Amsterdam en een niet aangemelde tegendemonstratie van Mokum tegen Fascisme. Er ontstond een conflict tussen beide groepen demonstranten, wat uitmondde in ontbinding van de tegendemonstratie.

Ook vonden er het afgelopen jaar opnieuw enkele anti-islamacties plaats, deze staan beschreven in paragraaf 5.4.3. Verder worden in Amsterdam met enige regelmaat stickers geplakt met racistische teksten en verwijzingen naar de omvolkingstheorie, waaronder van White Lives Matter. Ook zijn er van het afgelopen jaar drie signalen dat in de openbare ruimte de Hitlergroet is gebracht (bij het Anne Frank Huis, bij de opening van de tentoongestelde Russische tank op het Leidseplein en later opnieuw bij de Russische tank).

15

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Versie 10 juli 2023

Informatiebeeld Radicalisering en Extremisme

2.2.4 Vragenlijstonderzoek onder professionals Uit het vragenlijstonderzoek komt naar voren dat 31% van de 94 ondervraagde Amsterdamse professionals in de afgelopen twee jaar (vermoedens van) rechtsextremisme is tegengekomen. Hiermee wordt deze vorm van extremisme iets minder vaak gezien dan extremisme vanuit complotdenken (35%), islamitisch extremisme (33%) en anti-overheidsextremisme (32%), maar vaker dan andere vormen van extremisme zoals linksextremisme (29%) en milieu- of dierenrechtenextremisme (23%). Het aandeel Amsterdamse professionals dat (vermoedens van) rechtsextremisme tegenkwam ligt iets hoger dan bij de meting in 2021: toen gaf 27% van de professionals aan deze vorm van extremisme te zijn tegengekomen.27 Verder geeft 12% van de ondervraagde professionals aan zich over rechtsextremisme het meest zorgen te maken, minder dan in 2021 (19%).

27 In de vraagstelling toen nog twee aparte items: rechtsextremisme en extremisme vanuit white supremacy.

16

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Versie 10 juli 2023

Informatiebeeld Radicalisering en Extremisme

3 Anti-institutioneel extremisme institutionele radicalisering

en

anti-

Anti-institutioneel extremisme wordt door de AIVD als volgt gedefinieerd: een fenomeen waarbij personen en groepen zich vanuit ideologisch motief specifiek richten tegen democratische instituties en processen, en daarbij bereid zijn om (niet-) gewelddadige activiteiten te verrichten die de democratische rechtsorde ondermijnen. Het gaat om het narratief dat er internationaal en in Nederland een kwaadaardige elite aan de macht is die de vijand is van de bevolking en de bevolking wil onderdrukken, tot slaaf wil maken of zelfs wil vermoorden. Volgens aanhangers van dit narratief heeft de elite de controle over onder meer de overheid, rechtspraak, media en wetenschap. Deze elite zou streven naar een totalitaire controlestaat en zaken verzinnen om steeds verdergaande controle uit te oefenen, zoals de coronapandemie, de stikstofcrisis of de oorlog in Oekraïne. Met complottheorieën over deze elite (zoals over het World Economic Forum of de QAnontheorie over de deep state) onderbouwen aanhangers hun anti-institutionele wereldbeeld. Aanhangers richten zich vaak op specifieke issues of onderwerpen om hun ongenoegen te uiten. Hun wereldbeeld is echter omvattender dan alleen deze specifieke onderwerpen. Daarmee onderscheiden zij zich van (de veel bredere groep) burgers die volstrekt legitieme kritiek op (het functioneren van) de overheid uiten.

3.1 Landelijk beeld 3.1.1 Tweeledige dreiging vanuit het kwaadaardige elite-narratief De omvang van de anti-institutioneel extremistische beweging is het afgelopen jaar gegroeid, ondanks het wegvallen van de coronamaatregelen. De inschatting van de AIVD is dat meer dan honderdduizend Nederlanders in meer of mindere mate geloven in het narratief over een kwaadaardige elite. Daarbij valt onderscheid te maken tussen aanjagers (die bewust het narratief verspreiden, vaak via eigen mediakanalen) en andere fanatici enerzijds, en een grote groep volgers anderzijds.28 Het narratief heeft een groot bereik en lijkt momenteel het populairste extremistische narratief in Nederland.29

28 DTN 58. 29 Jaarverslag AIVD 2022.

17

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Versie 10 juli 2023

Informatiebeeld Radicalisering en Extremisme

De voornaamste dreiging die uitgaat van het anti-institutioneel extremisme is ondermijning van de democratische rechtsorde op de lange termijn.30 De anti-institutioneel extremistische beweging kenmerkt zich door een diepe vijandigheid richting gezagsdragers en anderen die zij zien als onderdeel van de elite. Er wordt een zodanig wantrouwen gezaaid dat mensen die werken in democratische instituties belemmerd worden in hun werk en afbreuk wordt gedaan aan de legitimiteit van instituties. Daarnaast is de inschatting van de AIVD dat er op kortere termijn een geweldsdreiging uitgaat van een klein deel van de aanhangers. Hoewel over het algemeen door anti-institutioneel extremisten niet expliciet wordt opgeroepen tot geweld, voorziet het narratief wel in een vijandbeeld dat geweld tegen vermeende leden van de kwaadaardige elite kan rechtvaardigen (zie paragraaf 3.1.4). Zo stellen aanhangers dat het volk in oorlog is met de elite, dat zij in bezet gebied leven, dat personen die deel uitmaken van de elite moeten worden gearresteerd en berecht in tribunalen, waarbij regelmatig de doodstraf als legitiem wordt gezien. Ook is te zien dat een klein deel van de zogeheten soevereinen zich voorbereidt op een gewelddadige strijd (zie paragraaf 3.1.5). Tot nu toe is het aantal geweldsincidenten vanuit anti-institutioneel extremisme echter beperkt gebleven.31

3.1.2 Groeipotentieel van de beweging Een belangrijke factor in de dreiging die uitgaat van de anti-institutioneel extremistische beweging is het groeipotentieel. Hiervoor zijn verschillende oorzaken. Ten eerste heeft het narratief een groot bereik via online en offline influencers. Daaronder zijn ook publieke figuren en politici, wat bijdraagt aan normalisering van het narratief.32 Ten tweede is het narratief zeer wendbaar. Nieuwe thema’s en actuele gebeurtenissen kunnen hierin geplaatst worden (onwelgevallige gebeurtenissen passen in het idee van een duister plan door de elite) en het narratief gaat goed samen met andere extremistische boodschappen. Ook kan het inspelen op breder gevoelde onvrede en teleurstelling in het functioneren van de overheid. Ten derde wordt dankzij de salad bar ideologie niemand op voorhand uitgesloten. Dikwijls is er geen sprake van een helder einddoel, van hoe het wél zou moeten zijn, behalve ‘vrijheid’ en de val van de elite. Dit biedt een gezamenlijk doel van ‘tegen de huidige situatie zijn’ terwijl tegelijkertijd onenigheid over hoe de nieuwe situatie eruit moet zien voorkomen wordt. Dit maakt het makkelijker voor verschillende groeperingen om zich te verenigen tegen een gezamenlijke vijand.

Mede door de wendbaarheid van het narratief en het gebrek aan een gezamenlijk einddoel, beschouwt de AIVD het anti-institutioneel extremisme als de meest inclusieve extremistische beweging van dit moment, waardoor hier ook het meeste groeipotentieel van uitgaat.33

30 AIVD (2023). Anti-institutioneel extremisme in Nederland: een ernstige dreiging voor de democratische rechtsorde? 31 Zie ook DTN 58. 32 DTN 58. 33 AIVD (2023). Anti-institutioneel extremisme in Nederland: een ernstige dreiging voor de democratische rechtsorde?;

Jaarverslag AIVD 2022; DTN 58.

18

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Versie 10 juli 2023

Informatiebeeld Radicalisering en Extremisme

3.1.3 Diversiteit aan denkbeelden Bij anti-institutioneel extremisme is sprake van een zogenaamde salad bar ideologie waarbij mensen hun eigen ideologie samenstellen vanuit losse fragmenten van verschillende denkbeelden. Er is bij anti-institutioneel extremisme dus geen sprake van een coherente, gemeenschappelijke ideologie die gedeeld en uitgedragen wordt door een groep of organisatie. Daarbij is er vermenging van ideologie met persoonlijke grieven, negatieve ervaringen met de overheid of persoonlijke problemen.34 De aanhangers vormen dan ook een zeer diverse en fluïde groep mensen. Er is geen sprake van formele of centraal georganiseerde groepen, maar van losse netwerken en gelegenheidscoalities rondom specifieke thema’s (zowel online als fysiek). Het kwaadaardige elite-narratief wordt gecombineerd met denkbeelden vanuit religie, spiritualiteit, rechtsextremisme of antisemitisme. Binnen de anti-institutionele beweging zijn verschillende groeperingen te onderscheiden met specifiek gedachtegoed binnen het overkoepelende kwaadaardige elite-narratief. De AIVD benoemt vier zogeheten subnarratieven: 1) Het idee dat de kwaadaardige elite zich schuldig maakt aan satanisch kindermisbruik en kinderhandel; 2) Het idee dat de kwaadaardige elite moedwillig het ‘woke’ gedachtegoed oplegt, dat zij vanuit overheid en media de publieke opinie wil controleren over o.a.

lhbtiq+-emancipatie, het klimaat en immigratie, om zo haar macht veilig te stellen; 3) De vermenging van het kwaadaardige elite-narratief met spirituele opvattingen (‘conspiritualisme’), vanuit het christendom en/of New Age, waarbij mensen de strijd tegen de elite bijvoorbeeld zien als een spirituele oorlog tussen Goed en Kwaad of stellen dat God het recht geeft om deze elite – en daarmee uiteindelijk de democratische regels – niet te gehoorzamen; 4) De zogenaamde ‘soevereinen’ die zich afkeren van de samenleving (zie paragraaf 3.1.5).

3.1.4 Bedreigingen en intimidatie functionarissen Anti-institutioneel extremisten zien en behandelen politieke en bestuurlijke ambtsdragers, maar ook anderen die zij beschouwen als onderdeel van de elite (zoals politie, wetenschappers en journalisten), als vijanden van de Nederlandse bevolking. Vanuit deze overtuiging worden zowel online als offline bedreigingen en doodswensen geuit of worden anderen opgeroepen om in actie te komen. In 2022 en 2021 zijn verschillende Nederlanders aangehouden voor bedreiging van bewindspersonen, of zelfs voor het voorbereiden van een moordaanslag op de premier.35 Landelijk is bovendien een toename te zien in het aantal meldingen van bedreigingen van politici en journalisten. In onderzoek van de NOS onder 51 Tweede Kamerleden geeft 61% van hen aan bedreigd, geïntimideerd of op een andere manier lastiggevallen te worden vanwege hun politieke werk of overtuigingen.36 Bijna een kwart (24%) geeft aan zijn of haar standpunt als Kamerlid weleens voor zich te hebben gehouden vanwege mogelijke bedreigingen of intimidaties.

34 DTN 58. 35 Jaarverslag AIVD 2022. 36 https://nos.nl/artikel/2453170-onderzoek-nos-kamerleden-voelen-zich-geintimideerd-houden-mening-soms-voor-zich

19

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Versie 10 juli 2023

Informatiebeeld Radicalisering en Extremisme

3.1.5 Onttrekken aan wet- en regelgeving Een deel van de aanhangers van anti-institutionele denkbeelden keert zich actief af van de maatschappij. Deze zogenoemde soevereinenbeweging is de afgelopen drie jaar aanzienlijk gegroeid en bestaat vermoedelijk uit enkele duizenden personen.37 Het gaat hierbij om losse samenwerkingsverbanden van een diverse groep gelijkgestemden, en dus niet om een homogene groep of organisatie. De onderliggende motivatie of ideologie kan per persoon verschillen en de uitingsvormen zijn divers. Aanhangers van de soevereinenbeweging stellen dat de overheid niet (langer) legitiem is en verklaren zichzelf onafhankelijk van de staat (‘soeverein’ of ‘autonoom’). Een deel richt zich van de overheid af en probeert zo zelfvoorzienend mogelijk te leven, maar respecteert nog wel de wet- en regelgeving. Een ander deel stelt echter dat zij niet meer gebonden zijn aan wet- en regelgeving. Zij weigeren belastingen, boetes, huur of hypotheek te betalen, gaan over tot thuisonderwijs of zeggen verplichte verzekeringen op. Andere uitingsvormen van soevereinen zijn zich laten afmelden bij het kiesregister of terugsturen van de stempas, eigen identiteitsbewijzen ontwikkelen, een zogenaamde ‘opzegging machtiging besturen’ willen doen38 of zich beroepen op het ‘geboortetrust’.39 Daarbij stellen ze ambtenaren soms persoonlijk aansprakelijk of dreigen ze met een dwangsom.

Het Landelijk Steunpunt Extremisme ziet casuïstiek waarbij kinderen al jaren niet naar school gaan of waarbij kinderen niet worden aangemeld bij de burgerlijke stand. Sommige soevereinen in het buitenland bereiden zich actief voor op een verwachte confrontatie met de overheid (door de overheid geïnitieerd), bijvoorbeeld door het volgen van gevechtstraining of het verzamelen van wapens. Het is nog onduidelijk in hoeverre dit ook bij Nederlandse soevereinen speelt. Tot slot is er een beperkte groep soevereinen die de confrontatie met de overheid ook actief opzoekt. Dit is te zien bij de Common Law-beweging. Zij stellen dat het volk het recht heeft om zich te bewapenen/verdedigen en roepen op tot burgerarresten, waarbij ‘indien nodig’ dodelijk geweld mag worden gebruikt. In Nederland hebben zich tot dusver geen gewelddadige incidenten voorgedaan. In het buitenland (VS, België, Duitsland) zijn soevereinen wel betrokken geweest bij geweld.40 Belangrijk aandachtspunt bij de soevereine beweging is de rol van aanjagers/zwendelaars die soms uit zijn op financieel gewin. Er zijn personen en bedrijven die deze ideeën actief verspreiden en mensen geld vragen voor ondersteuning om een soeverein mens te worden. Die ondersteuning bestaat dan bijvoorbeeld uit voorbeeldbrieven, handleidingen, paspoorten en kentekenplaten.

Deze aanjagers doen valse beloftes, zoals het ontvangen van je geboortetrust en geen belasting meer hoeven betalen, en verdienen hier soms geld mee.

37

DTN 58.

38 Hierbij geven mensen aan niet langer bestuurd te willen worden door de overheid door de ‘machtiging’ hiertoe op te zeggen,

vanuit de onterechte overtuiging dat eerder aan de overheid een machtiging is gegeven om hen te besturen en de overheid deze machtiging nodig heeft om burgers wetten op te leggen. 39 Volgens deze complottheorie beheert de Belastingdienst een trustfonds van 1,5 miljoen euro per burger en kunnen mensen hier aanspraak op maken als zij alle banden met de staat verbreken (soeverein of autonoom worden). 40 DTN 58.

20

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Versie 10 juli 2023

Informatiebeeld Radicalisering en Extremisme

3.1.6 Landelijke casuïstiek Ongeveer 14% van de casuïstiek van het landelijke TER-team van Reclassering Nederland betreft anti-institutioneel extremisme. Bij deze personen is sprake van het kwaadaardige elite-narratief, waaronder het subnarratief van satanisch kindermisbruik. Bij een persoon zijn ook soevereine denkbeelden te zien (niet erkennen van de staat, geen belasting en huur meer betalen, kinderen niet meer naar school laten gaan). Soms is er een combinatie met psychische problematiek. Personen zijn meestal in beeld gekomen vanwege bedreiging van bewindspersonen (online of fysiek). Ook zijn er personen voor deze vorm van extremisme in de casuïstiek van het TER-team die strafbare feiten pleegden bij demonstraties. Bij het Landelijk Steunpunt Extremisme (LSE) betreft een aanzienlijk deel van de meldingen en (hulp-)vragen die binnenkomen deze vorm van extremisme: ongeveer 34% betreft zorgen vanwege mogelijk anti-institutioneel extremisme. Het LSE geeft aan een pilot te zijn gestart om de meldingen en (hulp-)vragen rondom anti-institutioneel extremisme beter te kunnen analyseren, ten behoeve van het aanscherpen van advisering en het bieden van handelingsperspectief.

3.2 Amsterdams beeld 3.2.1 Amsterdamse casuïstiek Momenteel zijn vier personen opgenomen in de iPGA-R voor anti-institutioneel extremisme.41 Allen zijn man, van uiteenlopende leeftijden (20-50 jaar). Ook wat betreft de contacten die zij hebben in radicale netwerken of groepen zijn er onderlinge verschillen. Sommigen zijn zowel online als offline actief in het uitdragen van het gedachtegoed, anderen zijn alleen online actief. Ze zijn lid van fluïde netwerken maar niet van formele organisaties, acteren soms samen met anderen maar ook alleen, en voelen zich in dat geval vaak wel gesteund door een (online) groep gelijkgestemden. Het is onbekend in hoeverre er onder de landelijk benoemde aanjagers Amsterdammers zijn. De verschillende subnarratieven die de AIVD benoemt zijn allemaal zichtbaar in de Amsterdamse casuïstiek.

3.2.2 Meldingen Steunpunt Sinds het vorige informatiebeeld (april 2022) zijn er drie meldingen binnengekomen bij het Steunpunt Radicalisering over zorgen rond een persoon vanwege anti-institutioneel extremisme, waarvan één melding heeft geleid tot opname van een persoon in de iPGA-R. Na september 2022 zijn er geen nieuwe meldingen geweest voor deze vorm van extremisme. In totaal zijn bij het Steunpunt Radicalisering negen meldingen geregistreerd onder anti-institutioneel extremisme (binnengekomen vanaf augustus 2021). Zes van deze meldingen betreffen de vier personen die zijn 41 In totaal zijn er 21 personen opgenomen in de iPGA-R, zie het kader op pagina 9.

21

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Versie 10 juli 2023

Informatiebeeld Radicalisering en Extremisme

opgenomen in de iPGA-R. Daarnaast is over drie personen een melding gedaan die uiteindelijk niet heeft geleid tot opname in de iPGA-R. Daarnaast zijn vijf adviesvragen geregistreerd die te maken hebben met anti-institutioneel denken. Deze adviesvragen zijn divers: hoe het gesprek te voeren met een cliënt die in complotten gelooft, hoe om te gaan met een ouder die brieven stuurt vanuit soevereine denkbeelden en alle hulpverlening afwijst, hoe om te gaan met een persoon die aan anti-overheidsdemonstraties deelneemt, duiding van uitingen op een website en hoe om te gaan met spanningen rond dit thema.

3.2.3 Beeld uit de stad Bedreigingen en intimidatie functionarissen Uit een rondgang van het Parool begin 2023 onder Amsterdamse gemeenteraadsleden blijkt dat vier op de tien raadsleden regelmatig te maken krijgt met bedreigingen en intimidatie.42 Het gaat dan bijvoorbeeld om scheldpartijen op sociale media of persoonlijke haatmails. Dit hoeft nog niet te betekenen dat hier ook een anti-institutioneel wereldbeeld achter zit, maar dat dit soms wel het geval is blijkt uit een analyse van de meldingen die in 2022 zijn binnengekomen bij het Meldpunt voor politieke ambtsdragers.43 In 2022 zijn in totaal 59 verschillende meldingen binnengekomen (waarbij één melding meerdere uitingen kan bevatten). In deze bedreigende en intimiderende berichten naar burgemeester, wethouders en raadsleden is soms vijanddenken of complotdenken zichtbaar. Bijvoorbeeld vergelijkingen met nazi’s of dictatuur, beschuldigen van landverraad of moord, verwijzingen naar een ‘tirannieke overheid’, verwijzingen naar het World Economic Forum (WEF) of pedofilie, spreken in oorlogstermen of de ontvanger uitmaken voor ‘duivel’ of ‘ratten’. De Amsterdamse politie geeft aan dat doxing van agenten en persoonlijke aanvallen op agenten voorkomen, al komen deze niet specifiek vanuit anti-institutionele hoek. Het aantal meldingen hierover is wel afgenomen en lijkt weer op het niveau te zijn van voor de coronapandemie.

Kwaadaardige elite-narratief Ook in Amsterdam is te zien dat diverse maatschappelijke problemen zoals stikstof, energie en migratie worden gekoppeld aan een anti-elite-narratief. Eveneens is het landelijk beeld herkenbaar dat met het verdwijnen van de coronamaatregelen het maatschappelijk ongenoegen niet is weggenomen maar eerder is toegenomen. Tegelijkertijd is moeilijk vast te stellen hoe groot het aantal aanhangers van het anti-institutionele narratief is in Amsterdam. De Amsterdamse politie heeft geen indicaties dat de landelijk benoemde aanjagers Amsterdammers zijn, maar geeft ook aan geen volledig beeld te hebben van anti-institutioneel extremisme. Het valt de politie wel op dat mensen opener zijn geworden over hun denkbeelden. Waar er voorheen angst was om als ‘gek’ gezien te worden, doen mensen hun uitingen nu openlijk en is er een zekere mate van trots om ‘wappie’ te zijn. Hierdoor is het anti-institutionele denken zichtbaarder geworden op openbare bronnen.

42 https://www.parool.nl/amsterdam/amsterdamse-raadsleden-lopen-tegen-grenzen-aan-werkdruk-is-te-hoog~b9736a88/ 43 Vanaf maart 2022 kunnen bedreigingen en intimidaties van Amsterdamse politieke ambtsdragers hier worden gemeld.

22

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Versie 10 juli 2023

Informatiebeeld Radicalisering en Extremisme

Meerdere stadsdelen zien wel achterdochtigheid richting de overheid of complotdenken onder een deel van de bewoners. Dit varieert van meer complotachtige denkbeelden over de Deep State, de New World Order en het idee dat bepaalde groepen (zoals Joden of illuminati) de touwtjes in handen hebben. Tot zaken als het gevoel dat de overheid steeds meer controle wil hebben, het gevoel dat de lhbtiq+-agenda wordt doorgedrukt of dat de overheid kwade intenties heeft. Andere stadsdelen geven aan dat het kwaadaardige elite-narratief niet of nauwelijks zichtbaar is onder bewoners, maar gezien het landelijk beeld is de verwachting dat dit wel voorkomt onder Amsterdammers. Over het algemeen zien stadsdelen echter geen zorgwekkende uitingen en is er weinig actiebereidheid en geen georganiseerdheid in deze sentimenten. Bij demonstraties in de stad – waar ook mensen van buiten Amsterdam aan deelnemen – zijn regelmatig uitingen te zien die refereren aan complotten over een kwaadaardige elite, al zij het bij slechts een klein deel van de demonstranten.

Zo zijn de zogeheten ‘Black umbrellas’ – een groep die zich richt op vermeend satanisch kindermisbruik – gezien bij demonstraties in Amsterdam, evenals verwijzingen naar QAnon en het World Economic Forum (WEF).44 In november 2022 zou de Britse complotdenker David Icke spreken op een (later geannuleerde) demonstratie in Amsterdam.45 Daarnaast is te zien dat beleid vanuit de gemeente Amsterdam in het kwaadaardige elite-narratief wordt geplaatst, zoals recentelijk de afsluiting van de Weesperstraat.46 Geweld bij demonstraties Tijdens demonstraties in Amsterdam is sprake geweest van openbare ordeverstoringen en (gewelds)incidenten, met name bij demonstraties tegen het coronabeleid in 2021 en begin 2022. Nog steeds vinden met enige regelmaat anti-overheidsdemonstraties plaats, maar deze verlopen ordelijk, zonder grote openbare ordeverstoringen of (gewelds)incidenten. Deze demonstraties zijn bovendien minder frequent dan ten tijde van de coronamaatregelen, en hebben ook een lager mobilisatievermogen. Het afgelopen jaar zijn de Defend-groepen nauwelijks in beeld geweest in Amsterdam. Soevereinen In Amsterdam is het zicht op soevereinen nog beperkt, maar uit verschillende bronnen blijkt wel dat dit voorkomt in de stad, waaronder het genoemde voorbeeld in de iPGA-R.