bijlage.2 Amsterdam impact keuzes n.a.v. COVID-19 - Einddocument - vDefinitief_leesversie.pdf
Tekst van het document
De impact van COVID-19: noodzakelijke keuzes voor een beter Amsterdam Eindrapport over toekomst Amsterdam na coronacrisis — Lange leesversie Leesversie DECEMBER 2020
Van dit document bestaat ook een kortere versie
Context en aanleiding van rapport
Wat echter nog ontbreekt is een integraal (economisch en maatschappelijk) en op feiten gebaseerd overzicht van de impact van COVID-19 in de context van de unieke krachten en uitdagingen die de gemeente / MRA al voor de huidige crisis had. Daarnaast ontbreekt een blik op de toekomst met een geïntegreerd handelingsperspectief dat zich baseert op dat feitenoverzicht en dat de potentiële (beleids)interventies in kaart brengt. Dat terwijl proactief handelen juist nu cruciaal is; korte- en middellangetermijn-beslissingen bepalen hoe Amsterdam op lange termijn uit de crisis komt — met een kort window of opportunity om de kansen die de crisis ook biedt te benutten. Barbara Baarsma, Willemijn van Dolen, Henri de Groot, Mirjam van Praag, Marc Salomon (hoogleraren aan de UvA en VU) schetsen daarom samen met Boston Consulting Group een integrale impactanalyse met verschillende vergezichten en een op feiten gebaseerd voorstel voor gamechanging (beleids)interventies die Amsterdam kan initiëren. Hierbij is voortgebouwd op reeds bestaande toekomstvisies en studies naar specifieke deelaspecten. Dit voorstel is niet uit naam van de gemeente Amsterdam. Dit document is echter wel tot stand gekomen in nauwe samenwerking met de gemeente en daarbij verrijkt met inzichten en bijdragen vanuit de gemeentelijke organisatie.
Doelen van rapport 1. In kaart brengen van de impact van COVID-19 (kansen én bedreigingen) op de kernfuncties en belangrijkste doelen van Amsterdam
2. Schetsen van vergezichten en keuzes die Amsterdam kan maken om de impact van de coronacrisis te adresseren en om langetermijndoelen te verwezenlijken
1. O.a. waardevol denken van SEO, de Amsterdam Economic Board, OIS (gemeente), amsterdam&partners en de City Doughnut
1
Copyright © 2020 by Boston Consulting Group. All rights reserved.
De coronacrisis heeft Amsterdam en de metropoolregio bovengemiddeld hard geraakt. Als gevolg hebben meerdere partijen de afgelopen maanden goede analyses en veelal nuttige voorstellen gedaan voor het adresseren van de crisis.1
Twee versies van dit rapport: een korte versie en een langere leesversie U leest nu de...
Leesversie met alle inzichten én de onderliggende analyses
ww
Alleen de belangrijke overzichtspagina's worden meegenomen in de korte versie. Iedere pagina in deze versie is tevens te vinden in de uitgebreidere leesversie.
Bevat naast de overzichtspagina's ook de gedetailleerde analyses en verdiepende inzichten. Deze pagina's zijn te herkennen aan de grijze sticker: Leesversie 2
Copyright © 2020 by Boston Consulting Group. All rights reserved.
Korte versie met een samenvatting van de belangrijkste inzichten
Samenvatting
4
Methode & structuur
9
Hoofdstuk 1 – Impactanalyse
17
Hoofdstuk 2 – Vergezichten
52
Hoofdstuk 3 – Handelingsperspectief
62
Appendix A – Definitie best case- en worst case-scenario's
94
Appendix B – Gedetailleerde aannames voor data-indicatoren
96
Appendix C - Gemeentefinanciën
102 3
Copyright © 2020 by Boston Consulting Group. All rights reserved.
Inhoudsopgave
Terug naar de inhoudsopgave
Samenvatting (1/4): de coronacrisis houdt Amsterdam een spiegel voor en dwingt tot scherpe toekomstkeuzes
Het Amsterdamse model leek decennialang een succesverhaal, maar de coronacrisis houdt de stad een spiegel voor. De stad, haar economie en het maatschappelijk leven komen nu (deels) tot stilstand. Hierdoor worden bestaande maatschappelijke problemen verdiept én zichtbaarder. De crisis levert ook nieuwe uitdagingen en kansen op. Voor een succesvolle weg naar herstel is herbezinning noodzakelijk. Van wie en voor wat is de stad eigenlijk?
De coronacrisis: grote impact op welzijn en welvaart
Impactanalyse Hoofdstuk I
De ijzersterke verdienpotentie van Amsterdam staat buiten kijf. Maar de stilte tijdens de coronacrisis maakt ook duidelijk hoezeer de economie de stad inkleurde; de massaliteit van de bezoekersstromen, het beslag van commercie op de openbare ruimte en een oprukkende monocultuur. Het internationale bedrijfsleven bepaalt steeds meer de arbeidsmarkt, het straatbeeld en soms zelfs sociale voorzieningen als de kinderopvang.
Het verloop van de coronacrisis blijft onzeker, maar sommige effecten op de stad zijn al scherp te zien. Vooral de kansenongelijkheid in de stad neemt toe. Dat betekent dat de inclusiviteit van Amsterdam, die al langer onder druk staat, nu snel afneemt. Dat leidt tot economische en sociale schade op groepsén samenlevingsniveau. Zo lopen scholieren met laagopgeleide ouders veel grotere leerachterstanden op. Studenten zijn veroordeeld tot een digitaal studentenleven, verliezen hun stage en hebben minder perspectief op werk en woning na afstuderen. De verwachte werkloosheidsklap zal lageropgeleiden, flexwerkers en migranten harder treffen. Een toename van (structurele) armoede en een versterkte maatschappelijke tweedeling liggen op de loer.
Niet iedereen deelt mee in de baten van dit (economische) systeem. De stad lijkt steeds minder van iedereen. Yuppen, expats en toeristen lijken soms meer ruimte te krijgen dan (midden)groepen, studenten en starters. Jonge gezinnen, werkenden in vitale (publieke) sectoren en creatieve vrijdenkers en -werkers dreigen te worden verdrukt. De stad geeft deze groepen steeds minder lucht; vaste banen verworden tot luxegoed, de woningprijzen exploderen en de eigen wijk verliest haar herkenbaarheid en vangnetfunctie.
Ook het openbare en sociale domein zijn kwetsbaar. De leefbaarheid van de stad neemt misschien tijdelijk toe in een stille (binnen)stad, maar tegelijkertijd ontdekt men de nadelen van klein wonen in een dichtbebouwde omgeving. Het individuele welbevinden wordt daarnaast sterk geraakt door het grootschalige uitstel van (reguliere) zorg, meer psychische klachten en een potentieel groeiende schulden- en daklozenproblematiek. Maatschappelijke onvrede en polarisatie nemen verder toe bij een voortduren van de crisis. 1/4
4
Copyright © 2020 by Boston Consulting Group. All rights reserved.
Amsterdam: een stad onder druk
Ook de fysieke leefomgeving knelt en kraakt, terwijl de bevolking doorgroeit. De (recreatieve) natuur in en rond de stad is schaars, terwijl het milieu en klimaat aan de noodrem trekken. Amsterdam als succesverhaal; dat zeker, maar het is onmiskenbaar wel tijd voor een nieuw hoofdstuk. De coronacrisis dwingt daar nog sneller toe.
Samenvatting (2/4)
Steun van het Rijk, slimme ‘pandemieadaptatie’ van ondernemers en de vaccinatiecampagne bieden hoop, maar nog geen garantie op herstel van het ‘oude’ stadsmodel en verdienvermogen. Mocht dit herstel wel optreden, dan neemt dit de urgentie van de eerdergenoemde problemen niet weg.
Het eerste herstel: beginnen met kansengelijkheid Zonder tijdige en ingrijpende systeemwijzigingen zal Amsterdam vermoedelijk, vroeg of laat, weer terugveren naar een kwetsbare variant op de precoronasituatie. Dat is zowel onwenselijk als onhoudbaar. Er is een antwoord nodig op de vraagstukken die door de coronacrisis zijn verdiept of blootgelegd, voortbouwend op de wend- en weerbaarheid die de stad toonde in vorige crises. Een sterk antwoord op de crisis begint met het herstellen en versterken van de kansengelijkheid; dit is essentieel in ieder toekomstperspectief. Een stad waaraan iedereen kan bijdragen creëert haar eigen voorsprong. Omgekeerd geldt dat zonder kansengelijkheid veel potentieel onbenut blijft en de verdiencapaciteit en brede welvaart van de gehele samenleving afneemt. Het Amsterdamse onderwijs zou iedere leerling dezelfde kansen moeten bieden en kan dat bevorderen met intensievere voorschoolse educatie, (toegankelijke) digitalisering en betere schakels tussen onderwijs en arbeidsmarkt. Omscholing, van werk naar school én terug naar werk, moet van modewoord in dagelijkse praktijk veranderen. Het denken in termen van vaardigheden in plaats van diploma’s moet gemeengoed worden.
Als het gaat om kansen, moet worden gekeken naar de mens als geheel. De uitrol van meer gezondheidsmaatregelen hoort daarbij, zoals de actievere inzet op een gezonde leefstijl en het organiseren van effectieve (preventieve) zorg. Ook een stabiele en gezonde thuissituatie is essentieel. Het adresseren van bijvoorbeeld de groeiende schuldenproblematiek is daarom urgent.
De weg naar de toekomst: het realisme van ‘of of’ Deze basisset aan maatregelen laat onverlet dat de stad voor grote, richtinggevende keuzes staat. Voor wie kan en wil de stad een thuis zijn? Wordt Amsterdam dé magneet voor wereldwijd talent, de anywheres die de stad naar de toekomst tillen? Of creëren we meer ruimte voor de traditionelere bevolkingsgroepen, de somewheres die vanouds de straten, wijken en het sociale leven dragen? Richten we de blik naar buiten of op elkaar? En hoe vinden we een weg naar de toekomst zonder stikstofcrises, en zonder het klimaat overmatig te belasten? Zetten we in op decentrale energieopwekking met wind en zon, in een streven naar zelfvoorzienende duurzaamheid? Of kiezen we voor het behoud van de open ruimte, en investeren we in innovatieve alternatieven zoals het importeren van elektriciteit en waterstof? Daarnaast: welke rol gaat circulariteit spelen? De coronacrisis vormt een uniek window of opportunity om deze keuzes te maken. Het draagvlak voor verandering is groter dan ooit en de kans op een reset van de stad, zoals nu, is er zelden. Er komen fysieke locaties én (inter)nationale (herstel)fondsen vrij. Tegelijkertijd bestaat er ook een simpele noodzaak om keuzes te maken; zonder keuzes ontstaat geen sociaal en duurzaam herstel. Het is daarom van groot belang om het huidige momentum te benutten. 2/4
5
Copyright © 2020 by Boston Consulting Group. All rights reserved.
Naast sociale duurzaamheid wordt ook ecologische duurzaamheid geraakt. De coronacrisis leidt tot (tijdelijk) minder uitstoot, maar zet bovenal druk op investeringen in de energietransitie en circulariteit. Het op tijd behalen van de duurzaamheidsdoelen loopt daarmee gevaar.
Bij het maken van deze keuzes gelden, zeker nu, beperkingen: de middelen om aan de stad van de toekomst te bouwen, zoals geld en ruimte, zijn sterk begrensd. In het beste geval heeft de gemeente het straks financieel iets magerder dan voor de coronacrisis. In het slechtste geval zijn er honderden miljoenen euro’s per jaar minder te besteden. De verdeling van ruimte is minstens zo uitdagend. De grond in en rond de stad, bijna zonder uitzondering al in gebruik, kan meestal maar één keer benut worden; voor landbouw, energievoorzieningen, woningen, wegen of natuur. Met het oog op deze (ruimtelijke) grenzen geldt dat regionale samenwerking onmisbaar is. De maatschappelijke gewenning aan ‘én én’ zal in de komende jaren moeten plaatsmaken voor het realisme van ‘of of’. Dat betekent niet noodzakelijkerwijs een stap terug. Met een samenhangende visie op de toekomst van de stad kunnen we samen juist een stap verder komen.
Drie inspirerende vergezichten
Vergezichten Hoofdstuk II & III
In dit rapport schetsen wij, ter inspiratie, drie vergezichten. Deze vergezichten vormen een synthese van de kansen én uitdagingen die de coronacrisis creëert, en zijn gevoed door perspectieven vanuit de gemeente Amsterdam, de Amsterdam Economic Board en de City Doughnut. Elk van de drie vergezichten biedt een integraal perspectief op een toekomstbestendige stad binnen de regionale economie. Vanzelfsprekend met andere nadrukken en met een andere uitwerking op de economie, ruimte, de bevolking en haar cultuur. De keuze tussen deze toekomstperspectieven is niet vrijblijvend, want toekomstige beleidskeuzes sluiten elkaar soms uit en bepalen de verdeling van grond en geld.
Zo zien wij de Slimme metropool waarin vergaande digitalisering en innovatieve groeisectoren ruim baan krijgen. Amsterdam wordt nog sterker op gebieden waarin ze nu al uitblinkt zoals de Social Sciences, Life Sciences & Health en Data & AI. Dat vereist aanzienlijke investeringen in innovatieve ecosystemen waar ondernemerschap, kennis en overheid elkaar vinden, (digitaal) onderwijs, en – voor zakelijk verkeer – internationale (trein)verbindingen met Amsterdam Zuid en doortrekken N-Z lijn tot Schiphol (t.b.v. zakelijk klimaat en bereikbaarheid NL). Om een aantrekkelijk en internationaal leef- en vestigingsklimaat te creëren, wordt gekozen voor een transitie van landbouw naar natuur rond de stad. Keerzijdes van dit vergezicht zijn minder nieuwe (eengezins)woningen, een kleiner budget voor het regionale openbaar vervoer en minder ruimte voor lokale energieopwekking. Al met al ontstaat zo wel een welvarende, weerbare en wendbare stad – door vergaande digitalisering ook tijdens toekomstige pandemieën. Iedereen krijgt de kans hiervan te profiteren door effectief onderwijs, maar hogeropgeleiden voelen zich in dit stadsmodel misschien meer thuis. Internationaal ondernemerschap en innovatie vormen de motor van brede welvaart. Daar zou een Regionale metropool tegenover kunnen staan, waarin waardering weer boven (financiële) waarde staat.
Sociale én ecologische duurzaamheid vormen de speerpunten van dit systeem, met nadruk op de potentie van de eigen regio. Lokaal ondernemerschap, dat sterk werd gewaardeerd tijdens de coronacrisis, wordt aangemoedigd en versterkt. Het meerennen met de hypercompetitiviteit van de internationale economie maakt plaats voor investeringen in regionale bottom-up-initiatieven, lokalere productieketens en het benutten van eigen talent. Een sterk mkb vormt de motor van de welvaart. Energie wordt zoveel mogelijk zelf opgewekt op regionale energieparken. Lageropgeleiden en middengroepen krijgen weer 3/4
6
Copyright © 2020 by Boston Consulting Group. All rights reserved.
Samenvatting (3/4)
Samenvatting (4/4) kansen, onder andere door sterk (vak)onderwijs, werk in het mkb (bijvoorbeeld in de energietransitie) en aantrekkelijke, nieuwe woonkernen in de regio. Stadsuitbreiding richt zich op het noorden, westen en oosten—en woningen in de stad worden behouden. Een belangrijke voorwaarde hiervoor is de sluiting Kleine Ring. Deze investeringen in energie, circulariteit en gebiedsontwikkeling impliceren wel een kleiner budget voor bijvoorbeeld culturele en academische topinstellingen. Meer financiële steun van het Rijk is waarschijnlijk nodig. Ook bestaat, door de energielandschappen en nieuwe woongebieden, minder ruimte voor natuur en (export)landbouw.
Welke richting zou u inslaan? Wij moedigen de stad, regio en inwoners aan om dit toekomstdebat nú te voeren en om uiteindelijk richtinggevende keuzes te maken. De coronacrisis raakt de stad hard, maar er bestaat een belofte van een aantrekkelijke, zelfgekozen toekomst.
4/4
7
Copyright © 2020 by Boston Consulting Group. All rights reserved.
Minder revolutionair maar sterk voortbouwend op de bestaande krachten van Amsterdam is de Ontmoetingsmetropool. Een stad waarin bezoekers nog steeds de motor van de economie vormen, maar waar generieke massaliteit plaatsmaakt voor een kleinschaliger en hoogwaardiger cultuur- en voorzieningenaanbod. Bezoekers zullen zich spreiden over de aantrekkelijke (buiten)wijken waar ondernemers én bewoners van profiteren. Internationale bedrijven en kennisorganisaties zullen hun beurzen en symposia in dit nieuwe Amsterdam organiseren. De leefbaarheids- en veiligheidsnadelen van bezoekersstromen worden sterk beperkt. Voor deze ontwikkelingen zijn grote investeringen nodig in veiligheid, cultuur en duurzame mobiliteit, zowel internationaal (de Noord-Zuidlijn naar Schiphol en Amsterdam Zuid als treinhub) als binnenstedelijk (schaalsprong van OV). Dat betekent minder financiële slagkracht voor vergaande verduurzaming en innovatie. Amsterdam blijft aantrekkelijk om in te wonen, maar de beschikbare woon- en werkruimte zal niet veel groeien vanwege het horeca-, winkel- en voorzieningenaanbod. Lageropgeleiden en middengroepen zullen nog steeds te maken hebben met een lastige woningmarkt, maar wel profiteren van een betere leefbaarheid en diverse arbeidsvraag. Deze bruisende metropool is een toonbeeld van (inter)nationale gastvrijheid, tolerantie en diversiteit.
A'dam in 2023: mogelijke gevolgen van de coronacrisis €
Totaal arbeidsverlies kan oplopen tot 71.000 banen. Lageropgeleiden zullen hierbij ~2x zo hard geraakt worden als andere segmenten.
2,5%
5–10 maanden leerachterstand
0,9%
+2%
-9%
voor kinderen van lageropgeleiden
maximaal CO2-reductie door verminderd woon-werkverkeer
tot BRP-ontwikkeling1 in 2023 t.o.v. 2019
Kinderen met lageropgeleide ouders lopen ~2x meer achterstand op dan gemiddeld door afstandsonderwijs en uitvallen (praktijk)onderwijs.
CO2-reductie door verminderd woonwerkverkeer zal beperkt zijn: een druppel op een gloeiende plaat t.o.v. klimaatdoelen (-55% in 2030).
In een optimistisch scenario zal de economie veerkrachtig zijn. Bij een langere verstoring kan echter drastische krimp plaatsvinden.
70%
113.000
50.000–400.000
tot jaarlijkse bevolkingskrimp
tot minder bezoekers
tot extra huishoudens met schulden2
zorgbehandelingen aan achterstand
Bij een langdurige (internationale) verstoring kan de bevolking krimpen door minder buitenlandse vestigers en een trek uit de stad.
Een langdurige verstoring zal tot minder bezoekers leiden, dit vermindert toeristenproblematiek, maar ten koste van verdienvermogen.
Bij een langere verstoring zal het aantal huishoudens met schulden met ~70% groeien door verhoogde werkloosheid en financiële impact.
In ieder scenario zal er een stuwmeer aan zorg opgebouwd zijn, met negatieve gevolgen voor toegankelijkheid en wachttijden.
1. Relatief aan het pre-COVID basispad ligt het BRP in 2023 in een optimistisch scenario 5% lager, in een pessimistisch scenario ligt BRP 16% lager dan in het basispad 2. Inclusief lichte schulden
8
Copyright © 2020 by Boston Consulting Group. All rights reserved.
55.000
tot extra lageropgeleide werklozen
Terug naar de inhoudsopgave
Na een integrale impactanalyse volgt een schets van drie vergezichten voor de lange termijn; de post-COVID-19 metropool. Voor ieder van deze vergezichten is een concreet handelingsperspectief geschetst voor de middellange termijn.
De impactanalyse beschrijft de mogelijke gevolgen van COVID-19, nu en in de toekomst
Drie vergezichten voor 2030 schetsen steeds een ideale metropool
Handelingsperspectief voor 2022-2025 grijpt in op de huidige ontwikkelingen
Hoe ziet Amsterdam er in 2022-2025 uit zonder grote koerswijzigingen en wat doet dat met belangrijke doelen voor de stad?
Hoe zou Amsterdam er in 2030 uit kunnen zien als er actie wordt ondernomen, en hoe is dat mede door COVID-19 anders dan vandaag?
Welke interventies vanuit de gemeente zijn nodig per vergezicht om de kansen en bedreigingen van de coronacrisis te adresseren?
Kijken daarbij naar stand van de stad voor COVID-19 en zowel korte als middellange termijn impact van de crisis (a.d.h.v. scenario's)
Nemen daarbij drie verschillende vergezichten om keuzes voor de stad Amsterdam te articuleren
Houden daarbij ook rekening met de ruimtelijke en financiële middelen van de gemeente
9
Copyright © 2020 by Boston Consulting Group. All rights reserved.
Methode & structuur: van impactanalyse naar vergezichten mét handelingsperspectief
Methode: Voor een compleet beeld van de gevolgen, hebben we het COVID-19 effect op 9 kernfuncties van de stad geanalyseerd…
…om vervolgens te beoordelen in welke mate deze effecten mogelijke doelen voor de stad dichterbij/verder weg brengen
Kansengelijkheid Werken
4
Zorgen
7
Wonen
2
Leren
5
Samenleven
8
Reizen
3
Innoveren
6
Ontspannen
9
Winkelen
Verdienvermogen Veiligheid en leefbaarheid
Duurzaamheid Individueel welbevinden
•
1e orde effecten – COVID-19 leidt tot directe effecten op elk van deze functies
•
2e orde effecten - De effecten op de functies hebben een impact op potentiële leidende doelen voor de stad
•
Volledigheid – De 9 functies helpen om een zo compleet mogelijk beeld te krijgen van de effecten van COVID-19
•
Leidende draad – Het verhaal rondom de impactanalyse wordt verteld a.d.h.v. deze doelen
10
Copyright © 2020 by Boston Consulting Group. All rights reserved.
1
Methode: Impact crisis is bepaald door pre-coronavirus stand van de stad en kortetermijneffecten te extrapoleren naar middellange termijn aan de hand van twee uiterste scenario's Impact op middellange termijn A. Weg naar boven
COVID-19 kortetermijneffecten
Pre-COVID stand van de stad
Versterkend
B. Blijvende verstoring
•
Bestaande sterktes en uitdagingen langs de 5 leidende doelen
•
1e en 2e orde effecten die de afgelopen maanden waargenomen zijn
•
Observaties kortetermijneffecten, tijdens golven en tussen golven in, gebruikt om de middellangetermijnimpact te voorspellen en kwantificeren in de twee scenario's
•
Gekwantificeerd over tijd en t.o.v. andere steden
•
Gekwantificeerd a.d.h.v. set data-indicatoren
•
Verwachting voor de middellange termijn (2022-25), gebaseerd op twee uiterste scenario's (best case en worst case) om zo de range aan mogelijke uitkomsten te beschrijven
2020
2021
2022
2025 11
Copyright © 2020 by Boston Consulting Group. All rights reserved.
Herstellend
Leesversie
Methodiek scenario's
Twee uiterste scenario's om de range aan mogelijke uitkomsten op middellange termijn te beschrijven O.b.v. set (sleutel)onzekerheden is een worst- en best case scenario gedefinieerd
1
Relevante onzekerheden geïdentificeerd voor middellange termijn
2
Belangrijkste sleutelonzekerheden geselecteerd als startpunt voor scenario's
3
Twee uiterste scenario's gedefinieerd (best en worst case) op basis van sleutelonzekerheden
4
Scenario's verder uitgewerkt langs alle geselecteerde onzekerheden
Uiterste (worst & best case) scenario's
Virus • Verstorende invloed virus in NL • Impact van vaccin • Restricties op gedrag / activiteiten • Impact sneltesten & tracen Economisch • Mondiale verstoring economie • Groeipad • Adaptievermogen / veerkracht • Steun van Rijksoverheid Maatschappelijk • Ziekte-/zorgdruk • Vertrouwen in overheid & instituties • Maatschappelijke onrust
Scenario A: best case
Scenario B: worst case
De twee scenario's zijn extreme uitersten: ze schetsen realistischer wijze een zo positief dan wel negatief mogelijke uitkomst op twee sleutel-onzekerheden (best case en worst case respectievelijk) A.d.h.v. die uitkomsten zijn de scenario's vervolgens uitgewerkt langs elk van de onzekerheden Op deze manier wordt dus de volledige range aan (realistisch) mogelijke gevolgen op middellange termijn omschreven
Belangrijkste sleutelonzekerheden Meer informatie over de definitie van de scenario's in Appendix A
12
Copyright © 2020 by Boston Consulting Group. All rights reserved.
Onzekerheden
Leesversie
Structuur: Vijf leidende doelen voor Amsterdam als leidraad voor impactanalyse en handelingsperspectief Kansengelijkheid Gelijke kansen in het onderwijs, op de arbeidsmarkt, in de gezondheidszorg. Gelijke toegang tot kapitaal, zowel sociaal als financieel.
Verdienvermogen
Veiligheid en leefbaarheid Veiligheid op straat. Sociale cohesie tussen buurtbewoners. Vertrouwen in instituties. Hoge mate van tolerantie. Gezonde en fijne leefomgeving voor burgers. Hoge kwaliteit voorzieningen.
Duurzaamheid Duurzaam klimaat, door beperkte uitstoot. Duurzaam leefmilieu, door verbeterde luchtkwaliteit en weinig geluidsoverlast.
Individueel welbevinden Vergroten van zelfredzaamheid en veerkracht van burgers. Mentale en fysieke gezondheid van burgers. Veilig thuis.
13
Copyright © 2020 by Boston Consulting Group. All rights reserved.
Vergroten welvaart (bestedingsruimte) van burgers. Aanjagen van economische groei. Vergroten concurrentiekracht. Creëren van aantrekkelijk ondernemersklimaat.
Leesversie
Kernfuncties
Sub-dimensies
1
Werken
Aantal banen, inkomen, baanzekerheid, kwaliteit van banen
2
Leren
Primair & secundair, tertiair (mbo/hbo/wo), leven lang ontwikkelen
3
Innoveren en concurreren
Nieuwe ondernemingen, financiering, corporate R&D, agglomeratie-effecten
4
Zorgen
COVID-19 zorg, reguliere zorg, thuis-/mantelzorg, mentale zorg
5
Samenleven
Binnen bubbel, buiten bubbel, sociale cohesie
6
Ontspannen
Sociaal, sport & actief, cultuur, overnachtingen & reizen
7
Wonen
Bestaande koopsector, bestaande huursector, sociale huur, nieuwbouw
8
Reizen
Openbaar vervoer, wandelen & fietsen, auto, taxi, parkeren
9
Winkelen
Dagelijkse behoeftes, secundaire behoeftes, diensten 14
Copyright © 2020 by Boston Consulting Group. All rights reserved.
Structuur: Negen kernfuncties voor een compleet beeld van de effecten
Methode: We kijken naar de economie van de MRA1 en zoomen voor andere functies in op Amsterdam Metropoolregio Amsterdam
Gemeente Amsterdam Voor niet-economische functies, zoals wonen of leren, zoomen we in eerste instantie in op de Gemeente Amsterdam. We bekijken deze effecten wel in relatie tot ontwikkelingen in de bredere Metropoolregio Amsterdam.
1. Metropoolregio Amsterdam
15
Copyright © 2020 by Boston Consulting Group. All rights reserved.
Vanwege de sterke economische verwevenheid van de 7 deelregio's en 32 gemeenten die verenigd zijn in de Metropoolregio Amsterdam, kijken we in het onderzoek op het niveau van de Metropoolregio Amsterdam naar de impact op de economie en werkgelegenheid.
Methode: We hanteren 2022-2025 als middellange termijn en 2030 als lange termijn
1
Huidige impact van COVID-19 op functies
2020 Q4
X
Middellange termijn
2021
Stap/volgorde in onderzoeksproces
Medio 2021
2
Evolutie van impact van COVID19 in scenario's op functies, en doorwerking op leidende doelen
4
Handelingsperspectief om impact te mitigeren én om vergezichten dichterbij te brengen
2022-2025
Lange termijn
3
Drie vergezichten voor toekomst
20301
Toepassing van twee scenario's met betrekking tot het virus, de economische context en ziekte-/zorgdruk
1. Het jaar 2030 is gekozen voor de lange termijn omdat dit dichtbij genoeg ligt om concreet te kunnen maken mét een urgent handelingsperspectief, maar ver weg genoeg ligt om te kunnen sturen op doelen waarbij tijd nodig is om impact te kunnen behalen (bijv. duurzaamheid)
16
Copyright © 2020 by Boston Consulting Group. All rights reserved.
Korte termijn
Terug naar de inhoudsopgave
HOOFDSTUK 1
HOOFDSTUK 2
HOOFDSTUK 3
De impactanalyse beschrijft de mogelijke gevolgen van COVID-19, nu en in de toekomst
Drie vergezichten voor 2030 schetsen steeds een ideale metropool
Handelingsperspectief voor 2022-2025 grijpt in op de huidige ontwikkelingen
Hoe ziet Amsterdam er in 2022-2025 uit zonder grote koerswijzigingen en wat doet dat met belangrijke doelen voor de stad?
Hoe zou Amsterdam er in 2030 uit kunnen zien als er actie wordt ondernomen, en hoe is dat mede door COVID-19 anders dan vandaag?
Welke interventies vanuit de gemeente zijn nodig per vergezicht om de kansen en bedreigingen van de coronacrisis te adresseren?
Kijken daarbij naar stand van de stad voor COVID-19 en zowel korte als middellange termijn impact van de crisis (a.d.h.v. scenario's)
Nemen daarbij drie verschillende vergezichten om keuzes voor de stad Amsterdam te articuleren
Houden daarbij ook rekening met de ruimtelijke en financiële middelen van de gemeente 17
Copyright © 2020 by Boston Consulting Group. All rights reserved.
Hoofdstuk 1 — Impactanalyse
Impact COVID-19
Overzicht
Samenvatting: Impact COVID-19 op vijf leidende doelen Kansengelijkheid Zorgelijke en al groeiende kansenongelijkheid ernstig bedreigd1 door de effecten van COVID-19, m.n. door slechtere toegang tot
werk, onderwijs en woningmarkt. Zo werkten lageropgeleiden 2-2,5x vaker in hard geraakte sectoren met flexibele contracten en is de aangetoonde leerachterstand ~50% hoger bij kinderen uit lagere SEK 2. In een pessimistisch scenario kan hierdoor op middellange termijn voor lageropgeleiden het arbeidsverlies oplopen tot 55k banen3 en de leerachterstand tot 10 lastig in te halen maanden. In een optimistisch scenario is de toegang weer zoals het pre-COVID was, maar is de ongelijkheid intussen gegroeid.
Duurzaamheid
Pre-COVID werd relatief beperkte voortgang op uitdagende klimaatdoelen gemaakt, de ogenschijnlijk positieve impact van COVID19 is een rimpel op deze grote uitdaging. In 2020 is een CO2 equivalente reductie van ~10% t.o.v. 2019 waargenomen. Het structurele effect is echter beperkt: impact van minder transport 3 wordt bijv. geschat op een eenmalige reductie van 0,4-0,9% CO2 (afhankelijk van het scenario), terwijl elk jaar ~6% nodig is om doelen te halen. In een pessimistisch scenario zal de investeringsruimte voor verduurzaming bovendien verder onder druk staan. Door o.a. de unieke sectormix werd de MRA economie in 2020 ~20% harder geraakt dan de rest van NL. In een optimistisch scenario zal in 2023 de economie herstellen, met weinig verdere impact. In een pessimistisch scenario kan de economie met 8-9% krimpen tussen 2019-23, met negatieve gevolgen voor de concurrentiepositie en investeringsruimte. Ook zijn er dan risico's voor het verdienvermogen op lange termijn door een 'verloren generatie' i.v.m. (langdurige) werkloosheid en loopbaanachterstand.
Veiligheid & leefbaarheid
Leefbaarheid was pre-COVID relatief goed, maar varieerde sterk per wijk, ook was er veel toerisme-overlast; lockdowns hebben een grote impact op de aantrekkelijkheid van de stad en creëren risico's op oplopende onrust en polarisatie. Op korte termijn had COVID-19 een enigszins positieve impact op buurtsolidariteit en toeristenoverlast, maar de stad is minder aantrekkelijk in een lockdown door het wegvallen van voorzieningen5 en het beperkte groen in de buurt / leefruimte thuis. In een optimistisch scenario worden geen structurele effecten verwacht. Bij een blijvende verstoring zijn er echter grote risico's voor verder oplopende onrust.
Individueel welbevinden
Pre-COVID was het welbevinden vergelijkbaar met andere steden, maar was er veel langdurige armoede en de stad was slecht toegankelijk voor laag- en middeninkomens. COVID-19 creëert uitdagingen op psychisch welzijn, toegang tot zorg, en armoede. Op korte termijn werd een daling in het psychisch welbevinden waargenomen, en stond de zorg onder grote druk. In een optimistisch scenario zal welbevinden herstellen, maar met blijvende sporen op bijv. armoede en zorgachterstand. In een pessimistisch scenario staat de zorg onder grote druk en lijkt een stijging van bijv. schuldenproblematiek en psychische klachten onvermijdelijk.
1. Geldt ook voor migranten, en mensen met een beperking (DGR subsidies) 2. Sociaal economische klassen: gedefinieerd als kinderen met lageropgeleide ouders; 3. Door vermindering woon-werkverkeer, incl. vliegbewegingen; 3. In Metropoolregio Amsterdam (niet enkel gemeente Amsterdam); 4. Sterke economische groei en concurrentiekracht pre-COVID, echter was deze welvaart onevenredig verdeeld en werd de stad steeds minder toegankelijk voor bijv. het middensegment (met veelal vitale beroepen) 5. Bijv. horeca en cultuurvoorzieningen;
18
Copyright © 2020 by Boston Consulting Group. All rights reserved.
Verdienvermogen Sterke MRA economie4 is hard geraakt door de coronacrisis, de lange termijn impact is sterk afhankelijk van het toekomstscenario.
Impact COVID-19
Overzicht
Impact van COVID-19 op doelen uitgedrukt in cijfers 2021
2022
2025
Pre-COVID startpunt
Kortetermijneffect
Bedreigd ~5–15% hogere Bedreigd inkomensongelijkheid in Amsterdam t.o.v. andere grote steden
Verslechterd 50% hogere Bedreigd Lageropgeleiden: ~5mnd Verslechterd A. Bedreird leerachterstand bij leerlingen in primair leerachterstand onderwijs met lageropgeleide ouders B. Beschadigd Beschadigd Lageropgeleiden: +60% / ~55k werklozen2 en ~10mnd leerachterstand
Bedreigd Bedreigd ~1% reductie per jaar, waar ~6% reductie nodig is voor klimaatdoelen
Weinig Weinig impact impact ~10% reductie in 2020, maar weinig impact tenzij structurele gedragsverandering plaatsvindt
A. Bedreigd Bedreigd Max 0,5% (structurele) CO2reductie door verminderd transport B. Ambigu Ambigu Max 0,9% CO2-reductie en minder investeringsruimte
Sterk BRP-groei van 2,7%-4,8% in 2017Sterk 2019
Bedreigd 5-8% krimp in Amsterdam in Bedreiss 2020 t.o.v. 2019
Herstellend ~2% groei 2019-23 (t.o.v. A. Herstellend ~7% groei normaliter)3 B. Beschadigd Beschadigd ~9% krimp 2019-233
Veiligheid & leefbaarheid
Gemiddeld Gemiddeld Leefbaarheid vergelijkbaar met andere steden (rapportcijfer 6,6), maar sterk wisselend per wijk en bevolkingsgroep
Wisselend geraak -70% toerisme Wisselend geraakt resulterend in minder overlast, leefbaarheid minder door beperkingen
A. Herstellend Herstellend N.v.t.– stabiele criminaliteit en leefbaarheid B. Beschadigd Beschadigd N.v.t. – risico's voor onrust en polarisatie
Individueel welbevinden
Gemiddeld Gemiddeld Minimahuishoudens nam af met ~15%, maar gedreven door minder instroom, uitstroom beperkt
Bedreigd Bedreigd 10-15% capaciteitsreductie in reguliere zorg, stijging mentale klachten
A. Herstellend Herstellend 1% meer huishoudens2 met schulden (~1k) t.o.v. 2019 B. Beschadigd Beschadigd 71% meer huishoudens2 met schulden (~113k) t.o.v. 2019
Kansengelijkheid
Duurzaamheid
Verdienvermogen
Impact op middellange termijn1
1. A: Best case scenario: Weg naar boven, B: Worst case scenario: Blijvende verstoring 2. Impact aan het einde van het jaar 2023 3. Dus ~5% en ~16% minder groei in Scenario A en B respectievelijk, wanneer COVID-19 niet had plaatsgevonden
19
Copyright © 2020 by Boston Consulting Group. All rights reserved.
2020
Meer datapunten beschikbaar op detailpagina's
Impact COVID-19
Kansen
De crisis biedt ook kansen — snel handelen van belang Uitval van werk biedt nu nog kans om grootschalig om te scholen naar banen van de toekomst
Kansengelijkheid
• Urgentie van kansengelijkheid hoog op de persoonlijke en nationale agenda, wat middelen biedt om in herstelfase structurele veranderingen in bv. aannamebeleid, kwaliteit onderwijs en omscholingsprogramma's aan te brengen 1 • Digitalisering biedt kansen om op grotere schaal (geïndividualiseerd) onderwijs te geven, waarbij de kwaliteit minder afhankelijk is van een bepaalde leraar of context, ter beschikking stellen van digitale hulpmiddelen is hierbij van belang
Kans om nu nog meer aan te sturen op duurzaam beleid, bijv. door voorwaarden in herstelfondsen
Duurzaamheid
• Huidige afhankelijkheid van groei- en herstelfondsen biedt een kans om meer aan te sturen op duurzaam beleid, door bijvoorbeeld voorwaarden te stellen voor subsidies; groter draagvlak voor klimaatbeleid kan helpen bij acceptatie • Lagere productie geeft groot-uitstoters "adempauze" om strategie te creëren op langere termijn doelen (zoals duurzaamheid) • Groter draagvlak voor maatregelen die persoonlijk gedrag stimuleren voor vermindering uitstoot (bv. transport vermindering)
Verdienvermogen
• De crisis heeft geleid tot nauwere samenwerking tussen publieke en private instanties waar op gebouwd kan worden om innovatie te accelereren (bv. oprichting Civic AI Lab door UvA, VU en de gemeente om AI in te zetten voor kansengelijkheid) • Dit kan verder gestimuleerd worden door huidige vrijval ruimte (bv. door leegstand kantoren en winkels) in te zetten voor ontmoetingsplaatsen of ter beschikking te stellen voor innovatieve sectoren • Verhoogde (geforceerde) digitalisering biedt nu kansen voor hogere productiviteit, ook juist binnen MKB, en grootschaliger toegang tot onderwijs; door geforceerde adoptie van digitale processen zijn meer mensen comfortabel met de technologieën
Meer ruimte en nu nog kans om in heropbouw aan te sturen op een meer leefbare stad
Veiligheid & leefbaarheid
• Vrijgekomen ruimte i.v.m. verhoogde leegstand van kantoor- en winkelpanden geeft kans om te transformeren voor een leefbaardere stad, bijvoorbeeld door transformatie naar buurtvoorzieningen, groen, hoogstaande (sociale) woonverhuur etc. • Nu kans om het toerismebeleid aan te scherpen (type toerist, vakantieverhuurbeleid etc.) voor minder overlast • In de heropbouw van horeca- en cultuursector kan meer gestuurd worden op een gewenste balans (bijv. type en plaats horeca)
Innovatie en verbeterde samenwerking kunnen op termijn leiden tot betere en goedkopere zorg
Individueel welbevinden
• Het geforceerde experimenteren met zorg op afstand wordt steeds meer ervaren als nieuwe normaal; deze ontwikkeling, samen met daarmee gepaarde meer data-gedreven aanpak, maakt zorg minder arbeidsintensief en verbetert schaalbaarheid • COVID-19 heeft geleid tot een nauwere samenwerking tussen instellingen onderling en tussen instellingen en toezichthouders, wat van groot belang kan zijn voor kwaliteit en betaalbaarheid van zorg
1. Bijvoorbeeld steunpakket voor begeleiding naar werk, zo is er in NOW 3 €650M beschikbaar gesteld voor begeleiding van werk(loosheid) naar werk, en nog eens ~750M voor armoedebestrijding, voorkoming van jeugdwerkloosheid en scholing en ontwikkeling
20
Copyright © 2020 by Boston Consulting Group. All rights reserved.
Acceleratie samenwerkingsverbanden, innovatie en (nu nog) adoptie van (digitale) middelen
Impact COVID-19
Kansen
Middellange termijn impact
Leesversie
Meer detail | Ruimtecreatie van ca. 215-440k m2 die mogelijk ingezet kan worden voor leidende doelen Percentage verhuurbare vloeroppervlakte 10% 5% 0%
8,8%
7,6% 5,3%
Leegstand pre-Corona
5,3%
6,3%
Eind 2021
Eind 2023
Scenario B Scenario A
Additionele verhuurbare winkeloppervlakte geschat op ~125-230k m2 eind 2023 Percentage verhuurbare vloeroppervlakte 30%
23,4%
20% 10%
0%
14,6% 3,9%
5,8%
Scenario B Scenario A
14,6%
Leegstand Eind 2020 Begin 2022 Eind 2023 pre-Corona
Materiële leegstand kantoorruimtes door COVID-19, maar toename minder dan in eerdere crises (bijv. kredietcrisis): • Het startpunt is nu veel sterker dan voor de kredietcrisis: ~5,3% leegstand preCOVID, vs. ~16,5% leegstand bij start kredietcrisis • Sectoren die hard getroffen zijn (bijv. horeca, hotels, winkels en luchtvaart) werker veelal niet vanuit kantoor • Verhoogd thuiswerken kan een gamechanger zijn, op middellange termijn wordt verwacht dat dit effect mee zal vallen, omdat: – Bedrijven nu nog afwachtend zijn, gezien de onzekere toekomst, en de contractduur lang is (gemiddeld ~5-10 jaar) – Thuiswerkers veelal dezelfde dagen thuiswerken, dit zal echter wegvallen wanneer bedrijven actief aansturen op spreiding
Een forse toename in leegstand wordt verwacht door faillissementen en versnelde (structurele) verschuiving van fysiek winkelen naar e-com • Faillissementen worden verwacht in beide scenario's maar m.n. in scenario B (een blijvende verstoring), zeker na het wegvallen van huidige steunmaatregelen • De al geobserveerde toename in leegstand is sterker in Amsterdam dan in de rest van Nederland, met name omdat zij afhankelijker is van bezoekers, de huurprijzen hoger liggen, en binnensteden zich meer focussen op "funshoppen" in plaats van doelgericht winkelen (wat conjunctuurgevoeliger is) • Een landelijke trend van minder fysiek winkelen was pre-COVID al gaande, deze beweging is door COVID-19 (structureel) versneld • De leegstand begin 2022 door PBL1 voorspeld voor Amsterdam wordt daarom niet afgezwakt in 2023 in scenario A, in scenario B zal leegstand verder toenemen door blijvende (internationale) verstoring
1. Planbureau voor leefomgeving, voorspelling Amsterdam specifiek; Bron: Colliers "geen massale kantorenleegstand door coronacrisis", Amsterdam gemeente monitor kantoren, Planbureau voor leefomgeving "Veerkracht op de proef gesteld", Amsterdam gemeente Winkelleegstandsbarometer, NVM Kantoren in cijfers
21
Copyright © 2020 by Boston Consulting Group. All rights reserved.
Additionele verhuurbare kantooroppervlakte geschat op ~90-210k m2 eind 2023
Impact COVID-19
Kansengelijkheid
Al groeiende kansenongelijkheid geaccelereerd Bedreigd
Pre-COVID stand - Kansenongelijkheid was al zorgelijk en groeiende, m.n. door verschil in toegang werk, opleiding, zorg & woningmarkt • Werk: Inkomensongelijkheid was 5–15% hoger dan in andere grote steden1. Tevens had Amsterdam 15–35% meer flexwerkers, met risico's voor kansengelijkheid gezien die posities veelal ingevuld worden door lageropgeleiden 5 en bij crises de flexibele schil als eerste onder druk staat • Opleiding: Amsterdamse kinderen met laagopgeleide ouders kregen 2,5x vaker een lager schooladvies dan het resultaat van hun eindtoets (bijv. CITO score) • Zorg: In Nederland hadden lageropgeleiden 21% minder gezonde levensjaren dan hogeropgeleiden: 57 vs. 72 gezonde levensjaren en verschil nam verder toe • Woningmarkt: De sociale huursector zat pre-COVID al praktisch op slot met een gemiddelde wachttijd van 15+ jaar 2020
Verslechterd
Kortetermijneffect – COVID-19 accelereert de groeiende kansenongelijkheid, door verslechterde toegang op vier dimensies
2022
2025
Impact op middellange termijn Bedreigd
Beschadigd
Scenario A: Terug bij af en achterstand vergroot
Scenario B: Toegang structureel beschadigd
We verwachten dat door herstel van de economie de toegang weer is zoals het pre-COVID was, maar de achterstand over tijd verder vergroot wordt: • Werk: Totale werkloosheid op pre-COVID niveau, echter wel vergrote kansenongelijkheid aangezien lageropgeleiden5 vaker (en langer) werkloos zijn geweest, wat hun afstand tot de arbeidsmarkt vergroot • Onderwijs: Leerlingen met lageropgeleide ouders ongeveer 0,4 schooljaren aan leerachterstand opgebouwd, t.o.v. 0,2 jaar gemiddeld • Woning: COVID-19 weinig impact op sociale sector, wachttijd dus gelijk aan pre-COVID situatie (15+ jaar)
We verwachten dat overheidssteun niet langer alle sectoren overeind kan houden, resulterend in een structurele krimp en toenemende ongelijkheid: • Werk: Geschatte werkloosheid onder lageropgeleiden stijgt tot ~19% (t.o.v. 11% in overige niveaus), gelijk aan ~55k extra verloren banen • Onderwijs: Leerlingen met lageropgeleide ouders bijna een vol jaar aan leerachterstand opgebouwd, t.o.v. ~0,5 jaar gemiddeld • Woning: ~8.5k incr. tekort sociale huurwoningen (~4% van voorraad), t.o.v. een overschot van ~25k woningen op de gehele markt
1. Gemeten met Gini-coëfficiënt; 2. BBP in sectoren met veel lageropgeleiden krompen gemiddeld 35% harder dan gemiddeld; 3. Gebaseerd op achteruitgang in CITO scores; 4. Sociaaleconomische status; 5. Praktisch of lageropgeleiden, maar ook migranten en mensen met een beperking (DGR subsidies)
22
Copyright © 2020 by Boston Consulting Group. All rights reserved.
2021
• Werk: Lageropgeleiden5 werkten 2-2,5x vaker in flexibele functies in hard geraakte sectoren, zoals uitzendbranche, horeca, reisbureaus en sierteelt • Opleiding: Leerlingen in primair onderwijs met lageropgeleide ouders liepen al ~50% meer leerachterstand op 3: over het afgelopen jaar gemiddeld ~0,3 jr achterstand t.o.v. ~0,2 jr bij leerlingen met hogeropgeleide ouders; het praktijkgerichte mbo wordt harder getroffen door de maatregelen • Woningmarkt: De financiële impact zorgt voor verdere krapte in de sociale huursector. In de vrije sector beginnen de huurprijzen te dalen, echter profiteren lageropgeleiden hier niet van • Zorg: Bewoners met lagere SES4 zijn harder getroffen door het virus (besmettingsgraad in kwetsbare wijken ~30% hoger), ook geven zij vaker aan dat niet-COVID19 zorg uitgesteld is: zo geeft 16% van lageropgeleiden aan dat zij minder professionele zorg hebben gekregen, t.o.v. 7% van hogeropgeleiden
Impact COVID-19
Kansengelijkheid
Stand van de stad
Leesversie
Meer detail | Kansenongelijkheid was al een zorgelijk en groeiend probleem, met name door verschil in toegang tot werk, opleiding & zorg Inkomensongelijkheid relatief hoog in A'dam
Hoog aantal flexcontracten in A'dam
Ongelijkheid deels gedreven door toegang onderwijs
Laagopgeleiden lagere gezonde levensverwachting
Gini-coëfficiënt per stad (2018)
Percentage Amsterdammers met flexcontract
Basisschooladvies1 vergeleken met eindtoets (bijv. CITO) in Amsterdam
Gezonde levensjaren in NL
-5%
0
-16%
40
60
80
25 0,35
0,33
0,31
NL 0,29
Schooladvies lager dan eindtoets
20 15 10
Aantal zzp'ers ligt lager in Den Haag (-15%), Utrecht (-28%) en Rotterdam (-35%)
Schooladvies hoger dan eindtoets
Laag
39% 15%
Middel
Utr
DH
R'dam
0 2008
56%
Stabiele trend over laatste jaren, geen toename 2012 zzp’ers
2016 overig
2019
Lageropgeleide ouders Hogeropgeleide ouders
1. Studie onder 28 AMOS scholen, resultaten ook zichtbaar in rest van Amsterdamse scholen en gelijk aan voorgaande jaren Bron: CBS; Factsheet flexibele schil gemeente Amsterdam; OIS; GGD
-21%
Hoog
40%
5
A'dam
20
In Amsterdam ligt de levensverwachting ~1 jaar lager dan in Nederland, met verschillen in gezonde levensjaren per stadsdeel 2011-14
2015-18 23
Copyright © 2020 by Boston Consulting Group. All rights reserved.
0,37
-11%
Impact COVID-19
Kansengelijkheid Korte termijn impact COVID-19
Leesversie
Meer detail | Voornamelijk sectoren met veel lageropgeleiden en flexwerkers hard geraakt door COVID-19 Grote krimpsectoren voornamelijk sectoren met grote proporties lageropgeleiden en flexibele contracten
Kwetsbaren op de arbeidsmarkt werken vaker in zwaarder getroffen sectoren met flexibele contracten
Baantype in grootste krimp-/groeisectoren (Groot-Amsterdam)
Deel van werkenden dat in kwetsbare sector werkt (heel Nederland)
Groeisectoren
79% 5%
28%
72%
30%
70%
9%
7%
Uitzendbureaus
Horea
47%
53%
5%
52%
63%
81%
80% 84%
88%
5%
90% 95%
5%
Vast
5% 48%
37%
16%
19%
15%
4%
12%
8%
Flexibel
2%
DetailCultuur, handel sport, (non-food) recreatie
12%
5%
Zorg
Overheid
Sectoren met veel lageropgeleiden Noot: de luchtvaart is ook een belangrijke krimpsector, maar heeft <2% van de werkenden Bron: UWV – Coronacrisis: impact op de werkgelegenheid in Groot-Amsterdam (4 juni 2020)
Deel werkenden in Groot-Amsterdam
Beperking Migranten Lager(DGR(1e gener.) opgeleid subsidie) (vmbo)
Lageropgeleid (mbo)
6%
3% 3%
Gemiddeld (Nederland)
Hogeropgeleid (wo/hbo+)
Andere sector (niet kwetsbaar) Vast contract – kwetsbare sector Flexibel contract – kwetsbare sector Noot: kwetsbare sectoren zijn hier gedefinieerd als de uitzendbranche, horeca, reisbureaus, cultuur/sport/recreatie en sierteelt. DGR-subsidie: geen Wajong/WSW-baan. Bron: SCP – Kwetsbare groepen op de arbeidsmarkt (9 juli 2020)
24
Copyright © 2020 by Boston Consulting Group. All rights reserved.
Krimpsectoren
Impact COVID-19
Kansengelijkheid Korte termijn impact COVID-19
Leesversie
Meer detail | Kansenongelijkheid verder geaccelereerd door verminderde toegang onderwijs en woningmarkt Leerlingen met lageropgeleide ouders ~50% meer leerachterstand opgelopen
Praktijkgericht mbo harder geraakt door wegvallen stageplekken
Percentielpunt leerachterstand o.b.v. achteruitgang toetsresultaten in primair onderwijs (groep 4-7)
Aantal stageplekken (bpvo's) t.o.v. vorig jaar
5%
4%
25%
4% 3%
24%
17% 6%
4% 0% -8% -16%
-25% 0%
Zeer laag
Laag
Hoog Onderwijsniveau ouders
-44%
-50% -56%
-55%
apr
mei
Om een dusdanige achteruitgang in toetsresultaten in te halen is gemiddeld ~20% van een schooljaar nodig, en voor leerlingen met laagopgeleide ouders dus bijna 30%
-75%
Bron: Learning inequality during the COVID-19 Pandemic, Engzell et al., oktober 2020
Bron: Samenwerkingsorganisatie Beroepsonderwijs Bedrijfsleven (SBB) actuele cijfers
jan
feb
mrt
jun
jul
aug
sep
25
Copyright © 2020 by Boston Consulting Group. All rights reserved.
+47%
Impact COVID-19
Kansengelijkheid Korte termijn impact COVID-19
Leesversie
Meer detail | Verhoogde krapte op sociale huurmarkt, terwijl verkoopprijzen nauwelijks zijn geraakt Verwachting dat door verhoogde vraag, wachttijden in sociale sector zullen stijgen
De prijzen per m2 voor koopwoningen stijgen al jaren, zonder afvlakking gedurende de coronacrisis1 Huurprijs per m2 per jaar in euro's 6.000 5.800
5.400 5.200 5.000 4.800 4.600
Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 2018 2018 2018 2018 2019 2019 2019 2019 2020 2020 2020
Bron: Gemeente Amsterdam–onderzoek Wonen in Amsterdam 2015-2019; AD; nu.nl
1. Afvlakking in Q3 2020 lijkt binnen normale fluctuaties te liggen Bron: Makelaarsvereniging Amsterdam–kwartaalcijfers 26
Copyright © 2020 by Boston Consulting Group. All rights reserved.
5.600
Impact COVID-19
Kansengelijkheid Korte termijn impact COVID-19
Leesversie
Meer detail | Bewoners met lagere SES zijn harder getroffen door het virus, en geven vaker aan dat niet-COVID zorg is uitgesteld Kwetsbare stadsdelen Zuidoost, Noord en Nieuw-West kennen hoogste besmettingsgraad in tweede coronagolf
Vermindering van zorggebruik in Amsterdam, vooral onder lageropgeleiden
Aantal positief geteste personen tijdens de tweede golf per 100.000 inwoners
Percentage respondenten die (helemaal) eens is met stelling
800
25%
700 500
15%
400 300
10%
200 5%
100 0
Centrum
Oost
West
Zuid
juli
september
augustus
oktober
Zuidoost
Noord
NieuwWest
Kwetsbare stadsdelen
0%
Ik vermijd bezoeken aan de huisarts
Ik vermijd bezoekende zorgverleners
Amsterdam - lageropgeleiden Bron: GGD Amsterdam data, CBS data; Kenniswerkplaats
Amsterdam - middelopgeleiden
Behandeling wordt mij onthouden
Ik krijg minder prof. zorg dan voor de crisis
Amsterdam - hogeropgeleiden 27
Copyright © 2020 by Boston Consulting Group. All rights reserved.
20%
600
Impact COVID-19
Kansengelijkheid
Middellange termijn impact
Leesversie
Meer detail | Groei in werkloosheid in scenario B sterk en ongelijk verdeeld
Percentage werkloze Amsterdammers (in bijstand, WW of arbeidsongeschikt)
Scenario A
In scenario A vindt er tot en met 2023 geen netto banenverlies plaats, maar naar verwachting wel vergrote kansenongelijkheid: Lageropgeleiden zijn vaker (en langer) werkloos geweest, en juist voor hen maakt die langdurige afstand tot de arbeidsmarkt herintreding lastig
Scenario B
Naar verwachting vindt er in scenario B na 2023 verdere toename van werkloosheid plaats
60% 55k
20%
19%
33% 16k
12%
8%
10% 0%
Lageropgeleiden Jan 2020
Dec 2023
11%
Overige niveaus #k
Incrementeel banenverlies
Splitsing arbeidsverlies naar niveau op basis van SEO-analyse op relatieve sectorimpact
Belangrijkste onderliggende mechanismes: Werkloosheidcijfers volgen BRP-ontwikkeling (+2% en -9% in scenario A en B respectievelijk), maar vertraagd en gedempt
BRP-krimp is in MRA ~20% sterker dan in de rest van Nederland, gedreven door de unieke sectormix In scenario A herstelt werkgelegenheid in de MRA bovengemiddeld snel door de grote flexibele schil en agglomeratie-effecten1 In scenario B is in de MRA het arbeidsverlies zelfs sterker dan tijdens kredietcrisis, doordat het hoge percentage flexwerkers de impact versterkt
1. Agglomeratie-effecten beschrijven het versterkende mechanisme waarbij aanwezigheid van veel bedrijven talent trekt, en groeiend arbeidspotentieel dan weer vestiging van bedrijven stimuleert; Bron: CPB; Gemeente Amsterdam – Werkloosheid naar Stadsdeel; SEO; CBS
28
Copyright © 2020 by Boston Consulting Group. All rights reserved.
Toename werkloosheid onder lageropgeleiden naar verwachting bijna 2x zo groot in scenario B
Indicatoren
Kansengelijkheid
Middellange termijn impact
Leesversie
Meer detail | Leerachterstanden m.n. bij leerlingen met lageropgeleide ouders
Gedifferentieerd naar opleidingsniveau ouders
+0,4 0,8
+0,2 0,4
0,4 0,2
Scenario A Leerlingen met lageropgeleide ouders
Scenario B
Onderliggende mechanismes en observaties: De oorzaak van verschil in leerachterstand (door effecten COVID-19) tussen leerlingen met lageropgeleide ouders en de rest is tweevoudig: 1. Kinderen met lageropgeleide ouders hebben meer last van afstandsonderwijs, bijv. door mindere toegang tot voorzieningen (eigen kamer, laptop), en omdat hun ouders hen minder goed kunnen ondersteunen 2. Kinderen met lageropgeleide ouders volgen vaker praktijkgericht onderwijs dat harder is geraakt door het uitvallen van stages / praktijk Door dit mix-effect verwachten we in beide scenario's een leerachterstand die ~2x zo groot is onder leerlingen met lageropgeleide ouders • Zelfs in een optimistisch toekomstscenario (scenario A) wordt de leerachterstand onder leerlingen met lageropgeleide ouders geschat op 0,4 leerjaren (~5 maanden!), t.o.v. 0,2 leerjaren voor anderen • In een pessimistisch toekomstscenario kan die leerachterstand verder oplopen tot bijna een vol studiejaar. Bij een blijvende verstoring zal deze in de jaren erna verder oplopen
Rest
Bron: Data en informatie Gemeente Amsterdam, Onderwijsinspectie 2016: verdeling onderwijsniveau, "Learning inequality during the COVID-19 Pandemic" (Engzell, Frey & Verhagen), AOB lesuitval door Corona, VU paper: "College students’ motivation and study results after COVID-19 stay-at-home orders" (Meeter et al.), SBB actuele cijfers
29
Copyright © 2020 by Boston Consulting Group. All rights reserved.
Gemiddelde leerachterstand in aantal jaren in 2023, veroorzaakt door COVID-19
Indicatoren
Kansengelijkheid
Middellange termijn impact
Leesversie
Meer detail | Incrementele krapte in de sociale huursector ten gevolge van effecten COVID-19, terwijl in de gehele markt juist extra woningen vrijkomen Inzichten
Aanbod
Gehele markt
Drijvers
Scenario A Scenario B Scenario A Scenario B
Krimp/vertraging nieuwbouw
0k
-1k
0,0k
1k
9k
•
-0,4k
0,2k
1,8k
Vrijgekomen panden toerisme1
0k
Vraag
Gehele markt
Drijvers
Scenario A Scenario B Scenario A Scenario B
Buitenlandse migratie Binnenlandse migratie2 Verschuiving sociale huur
1k
0k -1k
0,0k
-10k N.v.t.
0,0k
N.v.t.
0,0k
0,0k
0,0k
0,0k
0,0k
• •
Inzichten
Sociale huursector
-7k
•
Naar schatting zullen op de markt ~1-9k extra woningen aangeboden worden, m.n. gedreven door (leegstaande) kantoor- en winkelpanden. In de sociale huursector komen proportioneel minder woningen vrij: eigenaren van kantoor- en winkelpanden (veelal beleggers) focussen op particulier segment Weinig krimp in nieuwbouw o.b.v. kortetermijneffecten, echter is er juist in de hard benodigde nieuwbouw voor het middensegment wel wat vertraging opgelopen Wanneer in transformatie gestuurd wordt op het middensegment, kan dit bijdragen aan minder krapte in het middensegment
• •
9,9k
•
Naar verwachting zal de vraag op de gehele markt met ~1-17k woningen afnemen, gedreven door minder buitenlandse vestigers en afname van aantrekkelijkheid stad bij een blijvende verstoring Dit geldt niet voor sociale huurders: buitenlandse vestigers belanden niet of nauwelijks in het sociale segment, en huidige bewoners zullen niet snel hun woning opgeven. Ook zullen middeninkomens in mindere mate de stad uittrekken. Daarentegen wordt bij een blijvende verstoring een verschuiving van naar het sociale segment verwacht i.v.m. verhoogde werkloosheid percentages
Netto effect: De optelsom van incrementele vraag en aanbod leidt tot vrijgekomen woningen / incrementele krapte: • Scenario A: ~2.000 extra woningen (0,4%) over de gehele markt, ~200 sociale huurwoningen (0,1%), COVID heeft dus weinig impact op de woningmarkt • Scenario B: ~25.000 extra woningen over de gehele markt (~6%), maar een tekort van ~8.500 woningen in de sociale huur sector (~-4%); het oplopende tekort in de sociale sector is zorgwekkend, echter kunnen de extra woningen op de (vrije) markt bijdragen aan vermindering krapte in het middensegment 1. Met name Airbnb; 2. I.v.m. afname aantrekkelijkheid stad door gedeeltelijke lockdown / verhoogd thuiswerken; I.v.m. Verhoogde werkloosheidscijfers; Bron: nul20.nl woningvoorraad, rapportage stand van zaken woningbouwplan (2018-2025); Parool "woningnood wie huurhuis zoekt maakt nu meer kans"; nvm.nl Kantoren in cijfers 2020; Nieuwsuur "corona versnelt de trek30 naar het platteland"; Data gemeente Amsterdam (migratiesaldo) Noot: In deze analyse kijken we enkel naar de incrementele effecten ten gevolge van effecten COVID-19. Complexe bestaande bewegingen op de markt/ nieuwe wetsvoorstellen zijn dus buiten beschouwing
Copyright © 2020 by Boston Consulting Group. All rights reserved.
Transformatie extra leegstand
Sociale huursector
Impact COVID-19
Duurzaamheid
COVID-19 heeft weinig impact op klimaatuitdaging Bedreigd
Pre-COVID stand – Duurzaamheid bedreigd door beperkte voortgang op uitdagende klimaatdoelen • CO2-uitstoot: CO2-uitstoot in Amsterdam nam in 4 jaar met 5% af, dit is vergelijkbaar met andere steden • Voortgang klimaatdoelen: Doelstellingen (55% CO2 eq. reductie in '30) realiseerbaar, maar vragen miljarden investeringen die (nog) niet gebudgetteerd zijn: de ramingen o.b.v. rijks- en gemeentebeleid concluderen 21%-55% reductie in 2030, waarbij enkel de lower-bound 21% o.b.v. vastgesteld beleid is2. Dit is extra uitdagend aangezien toekomstig overheidsbeleid nog erg onzeker is 2020
Weinig impact
Kortetermijneffect - De ogenschijnlijk positieve impact van COVID-19 is een rimpel op de uitdagende klimaatdoelstellingen COVID-19 heeft weinig impact op de klimaatdoelen, tenzij er een structurele gedragsveranderingen plaatsvinden en materiële investeringen gedaan worden: • CO2-uitstoot: Afname van ~10% CO2-uitstoot in 2020 door toedoen van COVID-19 in NL; in vergelijking met ~1% jaarlijkse afname tussen 2018 en 2019, dit is gedeeltelijk gedreven door verminderd auto- en luchtverkeer (afname passagiersvluchten Schiphol 69% en afname autoreizen in Amsterdam 45%) • Voortgang klimaatdoelen: Er wordt verwacht dat dit als tijdelijk effect weinig impact zal hebben op de uitdagende klimaatdoelen
2022
2025
Impact op middellange termijn Bedreigd
Ambigu
Scenario A – COVID-19 heeft weinig gevolgen, terug bij af
Scenario B - Minder uitstoot, maar ook minder investeringsruimte
Door het versoepelen van maatregelen en met het economisch herstel zal Bij een blijvende verstoring zal de uitstoot langer verlaagd zijn, wat kansen uitstoot toenemen. Het mogelijke structurele effect van verminderd (zakelijk) voor structurele veranderingen verhoogd, echter zal het hard geraakte verkeer is een druppel op de gloeiende plaat: verdienvermogen ook de (duurzame) investeringsruimte drastisch aantasten: • Woon-werkverkeer: ~8-15% structurele afname zakelijke verkeer door • Verminderd woon-werkverkeer: 16-30% structurele afname zakelijke lucht en over land verwacht, resulterend in (eenmalige) verlaging CO2verkeer door lucht en over land verwacht, resulterend in (eenmalige) reductie 0,4%-0,5% (elk jaar 6% verlaging nodig voor klimaatdoelen) verlaging CO2-uitstoot van 0,7-0,9% • Investeringsruimte: Lichtelijk minder investeringsruimte, zo zijn algemene • Investeringsruimte: Hard geraakt, verwacht dat reserves uitgeput zullen reserves gemeente tijdens coronacrisis geraakt (~€165M), en is het zijn en het percentage BBP-groei zal in 2023 ~15% lager zijn dan het percentage BBP-groei in 2023 ~5% lager dan het zonder COVID-19 zou zijn zonder COVID-19 zou zijn 31 1. De gehele transportsector is verantwoordelijk voor ca. 20% van Nederlandse CO2 uitstoot, echter is enkel ca. 20% daarvan zakelijk; 2. Vastgesteld beleid van rijk en/of gemeente
Copyright © 2020 by Boston Consulting Group. All rights reserved.
2021
Impact COVID-19
Duurzaamheid Stand van de stad
Leesversie
Meer detail | Investeringen zijn vereist om doelen te behalen, vergeleken met andere steden boekt Amsterdam vergelijkbare voortgang CO2-uitstoot in A'dam met ~5% verlaagd over 5 jaar tijd, vergelijkbare voortgang met andere grote steden
Ondanks voortgang zijn CO2-doelstellingen nog ver weg: 55% afname t.o.v. 1990 als doel in 2030
Totaal bekende CO2-uitstoot in periode 2014–2018
Klimaatdoelstellingen gemeente Amsterdam in percentage CO2-uitstoot 100%
120%
100%
Op basis van gemiddelde afname in 2014-2018 (-1,2%)
80% 60%
5% afname in 4 jaar betekent ong. 1% afname per jaar, terwijl 55% afname in 12 jaar nodig is voor 2030 doel 2030
40%
Aanname dat uitstoot in 1990 gelijk was aan uitstoot in 2017, net als Nederland totaal
Doel: 45% van 1990
20% 0% 2014
Prognose: 85% van 1990
Doel: 5% van 1990
2050 2015
Amsterdam
2016
Den Haag
2017
Rotterdam
2018
Prognose: 67% van 1990
19901
20171
Doel 20301
Doel 20501
Utrecht
1. Op basis van afname van 40% in 2030 en 95% in 2050 t.o.v. waarde in 1990; doelen berekend op aanname dat Amsterdam net als NL totaal in 2017 een gelijke uitstoot had als in 1990 Bron: Klimaatmonitor, Universiteit Tilburg
32
Copyright © 2020 by Boston Consulting Group. All rights reserved.
100%
Impact COVID-19
Duurzaamheid
Korte termijn impact COVID-19
Leesversie
Meer detail | ~10% reductie in CO2 door effecten COVID-19, waarvan ~40% gedreven wordt door vermindering transport ~9% energiereductie in heel 2020 t.o.v. 2019, grotendeels gedreven door transport- en energiereductie
Sterke mobiliteitsafname, ook in Amsterdam 7-dagen gemiddeld verschil t.o.v. januari1 per vervoersmodus
8,8%
Rest (bv. verlaagde productie)
50%
40%
100%
20% 0% jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec
Energiereductie
10%
-40% -60%
Transportreductie
40%
2018
-80% -100%
1. Gemiddeld verschil genomen over 7-dagen (o.b.v. 3 dagen voor en 3 dagen na gekozen datum), baseline gelijk aan waargenomen beweging op 13 januari 2020 Bron: Apple mobiliteitsdata; KNMI.nl; duurzaamgebouwd.nl
Auto OV Lopen Gemiddeld
33
Copyright © 2020 by Boston Consulting Group. All rights reserved.
-20%
Impact COVID-19
Duurzaamheid
Korte termijn impact COVID-19