Bijlage 1 verslag Speelplaatsenonderzoek_met bijlagen.pdf

Straat Binnengasthuisstraat 46 Laagte Kadijk Henri Polaklaan 12B Mauritskade 56 Nieuwe Kerkstraat 126 Laing's Nekstraat 44 Eerste Jan van der Heijdenstraat 161 Frederik Hendrikstraat 28 Herengracht 244H Rapenburg 51 Overtoom 403H

Concentratie 0-20 m-mv Lood 730 mg/kg ds Lood 85 mg/kg ds Lood 670 mg/kg ds Lood 380 mg/kg ds Lood 1300 mg/kg ds Niet aangetoond Lood 1300 mg/kg ds Lood 980 mg/kg ds Lood 670 mg/kg ds Lood 8200 mg/kg ds Lood 4500 mg/kg ds

Bij de 9 locaties hierboven waar een loodgehalte >370 mg/kg d.s is bevestigd en bij het Bachzaal (zie hoofdstuk 5) is gesaneerd of zijn maatregelen getroffen om de blootstelling te verminderen. In hoofdstuk 7 wordt per locatie beschreven wat er is gebeurd. Bij ‘Nelson Mandela’ is de beheerder geadviseerd om de gebruiksadviezen die in de ‘Let op Lood’ folder staan op te volgen. Bij de openbare speeltuin aan de Laagte Kadijk is geen advies gegeven omdat de gehaltes laag zijn en omdat de beheerder van de openbare ruimte geen

28

Gemeente Amsterdam Grond en Ontwikkeling, afdeling Bodem

Versie 1 23 januari 2023

loodverontreiniging op kinderspeelplaatsen

contact heeft met ouders die de gebruiksadviezen moeten opvolgen. Wel zijn de onderzoeksresultaten met de beheerder gedeeld.

6.4 Contact eigenaren Het contact vanuit de gemeente wordt gevoerd met de locatiebeheerders en eventueel verantwoordelijken van het kinderdagverblijf/school etc. Het is voorgekomen dat degene met wie we contact hadden over de onderzoeken niet de eigenaar van de locatie betrof. Hier kwamen we pas achter bij het opstellen van de BUS-melding. Hierdoor werden de eigenaren overrompeld met het loodprobleem. Om de voortgang van het project niet te laten stagneren is besloten om het indicatieve onderzoek af te spreken met de locatiebeheerder. Mocht het nodig zijn om aanvullend bodemonderzoek uit te voeren is de eigenaar benaderd.

29

Gemeente Amsterdam Grond en Ontwikkeling, afdeling Bodem

Versie 1 23 januari 2023

loodverontreiniging op kinderspeelplaatsen

7 Saneringen en het treffen van maatregelen

Wanneer loodwaardes op de onverharde delen >370 mg/kg d.s. werd aangetoond (bij aanvullend onderzoek), is in overleg met de locaties en eigenaren besloten welke (sanerings)maatregelen genomen worden om het blootstellingsrisico weg te nemen. In dit hoofdstuk wordt per locatie besproken welke (sanerings)maatregelen de gemeente Amsterdam heeft getroffen en de kosten die daarbij kwamen kijken.

7.1 Risicolocaties met loodwaardes >370 mg/kg d.s. In totaal zijn er tien risicolocaties waar met concentraties > 370 mg/kg waarbij (sanerings)maatregelen in beginsel wenselijk zijn. Deze locaties zijn gespecificeerd in tabel 8 Hierin is ook aangegeven wat de hoogste loodwaarde was die gemeten is in de contactlaag. In figuur 3 is geografische weergegeven waar de locaties zich bevinden in Amsterdam. Uiteindelijk heeft de gemeente Amsterdam bij acht locaties maatregelen getroffen, deze worden besproken in paragraaf 7.2 en 7.3. Voor kinderdagverblijf SamSam Frederik Hendrik (referentie 8) was saneren niet wenselijk, omdat dit betekende dat het kinderdagverblijf een week zou moeten sluiten. Wel wilde het kinderdagverblijf de blootstellingsrisico’s wegnemen door de buitenruimte opnieuw in te richten. In samenspraak met het kinderdagverblijf is besloten dat het inrichtingsplan wordt voorlegt aan de GGD om te bepalen of hiermee de bloostellingsrisico’s voldoende worden weggenomen. De portefeuillehouder in stadsdeel West is middels een memo (bijlage 8) op de hoogte gebracht van de stand van zaken. Bij kinderdagverblijf Kinderrijk Binnengasthuisstraat zijn ook geen maatregelen getroffen. Deze locatie was onderverhuurd aan Kinderrijk door de Universiteit van Amsterdam, maar uiteindelijk bleek een kinderdagverblijf op deze locatie niet wenselijk.

Deze locatie is nu dus ook gesloten en er zal in de nabije toekomst ook geen nieuw kinderdagverblijf zich hier huisvesten.

30

Gemeente Amsterdam Grond en Ontwikkeling, afdeling Bodem

Versie 1 23 januari 2023

loodverontreiniging op kinderspeelplaatsen

Tabel 8 Gegevens van risicolocaties met loodwaardes >370 mg/kg d.s.

Type locatie Onderwijsinstelling Kinderdagverblijf Kinderdagverblijf Kinderdagverblijf Kinderdagverblijf Kinderdagverblijf Kinderdagverblijf

Naam

Adres

OBS Oscar Carré (OOadA) Kinderrijk Mauritskade Kinderrijk Binnengasthuisstraat

Eerste Jan van der Heijdenstraat 161

1300 mg/kg d.s.*

Mauritskade 56

380 mg/kg d.s. *

Binnengasthuisstraat 46

730 mg/kg d.s. *

IJsterk Dikkie Dik

Nieuwe Kerkstraat 126A

1300 mg/kg d.s. *

Henri Polaklaan 12B

670 mg/kg d.s. *

Herengracht 244H

670 mg/kg d.s. *

Frederik Hendrikstraat 28H

980 mg/kg d.s. *

IJsterk De Kleine Plantage Kindergarden Herengracht SamSam Frederik Hendrik

Hoogste loodwaarde

Kinderdagverblijf

De Stampertjes

Rapenburg 51B

8200 mg/kg d.s. *

Kinderdagverblijf

Het Rozentuintje

Overtoom 403H

450 mg/kg d.s. *

Kinderdagverblijf

CompaNanny De Bachzaal

Bachstraat 7

570 mg/kg d.s.**

* Hoogste loodwaarde uit aanvullend onderzoek uitgevoerd door Stantec B.V. ** Hoogste loodwaarde uit indicatief onderzoek uitgevoerd door VanderHelm Bedrijven B.V.

Figuur 3 Geografische weergave van risicolocaties met loodwaardes >370 mg/kg d.s.

Legenda: Onderwijsinstelling Kinderdagverblijf

31

Gemeente Amsterdam Grond en Ontwikkeling, afdeling Bodem

Versie 1 23 januari 2023

loodverontreiniging op kinderspeelplaatsen

7.2 Sanering uitgevoerd door gemeente Amsterdam Wanneer loodwaardes >370 mg/kg d.s. zijn aangetroffen stuurde de gemeente Amsterdam zo veel mogelijk op saneringen, omdat dit robuuste en toekomstgerichte oplossingen zijn. De doelstelling van de saneringen is het realiseren van een schone contact- of leeflaag. In deze paragraaf wordt per locatie de resultaten van het aanvullend onderzoek getoond en besproken welke saneringswerkzaamheden hebben plaatsgevonden.

7.2.1 Openbare Basisschool (OBS) Oscar Carré (locatiecode AM036321095) Openbare Basisschool (OBS) Oscar Carré van Stichting Openbaar Onderwijs Aan de Amstel (OOadA) gevestigd op de Eerste Jan van der Heijdenstraat 161 in Amsterdam Zuid. Dit schoolplein was voor 2016 op initiatief van de school vergroend. Na aanvullend onderzoek bleek dat de loodwaardes in vak B groter waren dan 370 mg/kg d.s. De loodwaardes van vak F overschreden de laagste advieswaarde (100 mg/kg d.s.) met 10 mg/kg. Het saneringscriterium wordt dus niet overschreden, maar voor dit vak worden wel de adviesmaatregelen geadviseerd. Deze blijven ook gelden nadat vak B gesaneerd is. Echter wilde de onderwijsinstelling hier geen maatregelen nemen, omdat de loodwaarde zeer dicht tegen de laagste advieswaarde aan lag en deze plek beperkt toegankelijk was voor kinderen. In figuur 4 zijn de gemeten loodwaardes van vak B te zien en de plattegrond van de buitenruimte.

Figuur 4 Gemeten loodwaardes van vak B + plattegrond van de buitenruimte van OBS Oscar Carré

32

Gemeente Amsterdam Grond en Ontwikkeling, afdeling Bodem

Versie 1 23 januari 2023

loodverontreiniging op kinderspeelplaatsen

Saneringswerkzaamheden uitgevoerd door RB Tuinen Vak B is afgegraven tot 0,20 m-mv. Vervolgens is een monster genomen van de putbodem om aan te tonen dat de verontreinigde laag verwijderd was. Het resultaat van het putbodem monster was 120 mg/kg d.s. Vervolgens is in vak B schone grond aangebracht tot huidig maaiveldhoogte. De nieuw aangebrachte grond heeft de volgende kwaliteit: - Voor de toepassing in of op de bodem voldoet de partij aan de achtergrondwaarden. - PFAS bodemfunctieklasse Landbouw / Natuur. Middels een BUS melding is de sanering geregistreerd door het bevoegd gezag. OOadA was opdrachtgever voor de sanering bij OBS Oscar Carré. De kosten van de sanering zijn gedekt door afdeling Onderwijs, Jeugd & Zorg gemeente Amsterdam.

7.2.2 Kinderrijk Mauritskade (locatiecode AM036321121) en Oosterpark Kinderdagverblijf Het kinderdagverblijf Kinderrijk Mauritskade ligt in Amsterdam – Oost grenzend aan het Oosterpark. Het aanvullend bodemonderzoek bevestigde dat vak E, F en G verhoogde loodgehaltes bevatte. Onder de ouders was onrust ontstaan over de bodemkwaliteit van het Oosterpark. Stichting Herstel Oosterpark had krantenartikelen laten plaatsen waar o.a. lood in de bodem werd besproken. Om de onrust weg te nemen is samen met de GGD een inloopouderavond georganiseerd. Hier kwam één ouder op af. Wel merkte deze ouder op dat ze dat meerdere ouders zich grote zorgen maakten en zelf het bloed van hun jonge kinderen wilde laten testen op lood via de huisarts. Oosterpark (referentie 9) Kinderrijk Mauritskade grenst aan het Oosterpark. Omdat er onrust was ontstaan over de bodemkwaliteit in het Oosterpark zijn de speellocaties in het Oosterpark eerder en uitgebreider onderzocht dan de speellocaties in andere parken. Uiteindelijk zijn drie locaties in het Oosterpark onderzocht door VanderHelm. Speelplaats Oosterpark – De Slinger, Speelplaats Oosterpark II – Natuurspeelplaats en het gebied rondom het pierenbadje.

Het bodemonderzoek van Speelplaats Oosterpark – De Slinger was uitgebreid met een perk dat aan het kinderdagverblijf grenst, dit is gedaan nadat een bodemonderzoek van de Stichting Herstel Oosterpark daar verhoogde loodwaardes (604 mg/kg 0-0,3 m-mv (gestandaardiseerde waarde)) had aangetroffen. Het indicatieve bodemonderzoek toonde aan dat in de laag van 0-0,2 m-mv geen loodwaardes boven de 100mg/kg d.s. zijn aangetroffen. Dieper in de bodem (0,5-1,50 m-mv) zijn wel loodwaardes aangetroffen boven 370 mg/kg d.s., maar dit levert geen blootstellingsrisico op. De indicatieve bodemonderzoeken van de speelplaatsen in het Oosterpark zijn terug te vinden in referentie 9

Saneringswerkzaamheden uitgevoerd door Aannemings- en Hoveniersbedrijf Germieco B.V.

33

Gemeente Amsterdam Grond en Ontwikkeling, afdeling Bodem

Versie 1 23 januari 2023

loodverontreiniging op kinderspeelplaatsen

Zoals reeds beschreven bevestigde het aanvullend onderzoek dat vak E, F en G verhoogde loodgehaltes bevatte. In vak F en G stonden bomen waar het kinderdagverblijf zelf al een kapvergunning voor had aangevraagd. Deze vakken zijn na verwijdering van de bomen betegeld om de blootstelling aan lood in de grond tegen te gaan. De loodwaardes in vak E (ook wel de natuurspeelplaats genoemd) liggen diffuus verspreid. De toplaag is wat schoner dan eronder, echter wel aan de hoge kant. De natuurspeelplaats is geheel onverhard en hierdoor is het contactmogelijkheid erg hoog. Om de speelplaats ook voor de toekomst besteding te maken is er besloten om het gehele vak te saneren. Het vak werd af gegraven tot 40 cm diep en vervolgens werd het vak aangevuld met een schone laag grond met een dikte van 50 cm. Om de waterafvoer te bevorderen is door Kinderrijk de drainage in de schone laag grond bekostigd. Middels een BUSmelding is de sanering geregistreerd door het bevoegd gezag. In figuur 5 zijn de gemeten loodwaardes te zien en de plattegrond van de buitenruimte.

Figuur 5 Gemeten loodwaardes + plattegrond van de buitenruimte van Kinderrijk Mauritskade

34

Gemeente Amsterdam Grond en Ontwikkeling, afdeling Bodem

Versie 1 23 januari 2023

loodverontreiniging op kinderspeelplaatsen

7.2.3 IJsterk De Kleine Plantage (locatiecode AM036321159) Kinderdagverblijf De Kleine Plantage (onderdeel van IJsterk Kinderdagverblijven) ligt in het centrum van Amsterdam. De locatiemanager van het kinderdagverblijf was op de hoogte van de gevaren van lood en wist dat in deze buurt (Plantage) een grote kans was op verhoogde loodgehaltes in de buitenruimte. Het (aanvullend) bodemonderzoek bevestigde dit vermoeden. Alle analysevakken hadden een te hoog loodgehalte. In figuur 6 zijn de gemeten loodwaardes uit het aanvullende bodemonderzoek te zien en de plattegrond van de buitenruimte.

Figuur 6 Gemeten loodwaardes + plattegrond van de buitenruimte van IJsterk De Kleine Plantage

Saneringswerkzaamheden uitgevoerd door Dura Vermeer Voor deze sanering is gebruik gemaakt van een grondzuigtechniek om de grond te kunnen transporten van de buitenruimte naar de openbare weg. De buitenruimte ligt midden in een huizenblok waar geen achterom mogelijk is. Ook transport over het gebouw heen was geen optie omdat het gebouw 4 verdiepingen hoog was. De saneringsmaatregelen werden uitgevoerd op de delen waar de bodem onbedekt is (vak A,B,C,G,H,J,L,M). De binnentuin had een groen karakter, dit is zoveel mogelijk behouden. Voorafgaand aan de sanering is een broedvogelcontrole uitgevoerd. De sanering is uitgevoerd in het voorjaar van 2020. Op dat moment was het kinderdagverblijf zeer beperkt in gebruik, door de

35

Gemeente Amsterdam Grond en Ontwikkeling, afdeling Bodem

Versie 1 23 januari 2023

loodverontreiniging op kinderspeelplaatsen

lockdown in verband met de coronapandemie. Hierdoor is de overlast voor het kinderdagverblijf beperkt gebleven. De grondzuigtechniek geeft enorme geluidsoverlast, mede door de grote zuigkracht die nodig was omdat de afstand van de tuin naar de weg te overbruggen. Ter plaatse van de plantvakken, bomen en struiken werd de grond zoveel als mogelijk ontgraven of weggezogen met een grondzuiger. Vervolgens werden deze plekken aangevuld met een schone grondlaag en afgedekt met houtsnippers. Het speelveld aan de zuidzijde van de locatie (vak H en J) is ontgraven tot 50 cm- bestaand maaiveld en aangevuld met 40 cm schone grond en 10 centimeter houtsnippers. Middels een saneringsplan is de sanering geregistreerd door het bevoegd gezag.

7.2.4 De Stampertjes (locatiecode AM036321569) Kinderdagverblijf De Stampertjes ligt ook in het centrum van Amsterdam. Deze buitenruimte bevindt zich in een binnentuin van een woningblok grenzend aan openbare ruimte met privé siertuinen. De buitenruimte van het kinderdagverblijf was sterk verontreinigd met lood (zie figuur 7) en om een beeld te krijgen van de verontreinigingssituatie van de siertuinen in de openbare ruimte heeft er een onderzoek plaats gevonden met de XRF (strategie ARVO 2020, Risicocheck diffuus lood (XRF)) zie referentie 10, uitgevoerd door VanderHelm. Hieruit bleek dat de siertuinen in de openbare ruimte niet dezelfde verontreinigingsgraad hadden en deze niet gesaneerd diende te worden.

36

Gemeente Amsterdam Grond en Ontwikkeling, afdeling Bodem

Versie 1 23 januari 2023

loodverontreiniging op kinderspeelplaatsen

Figuur 7 Gemeten loodwaardes + plattegrond van de buitenruimte van De Stampertjes

37

Gemeente Amsterdam Grond en Ontwikkeling, afdeling Bodem

Versie 1 23 januari 2023

loodverontreiniging op kinderspeelplaatsen

Saneringswerkzaamheden uitgevoerd door Aannemings- en Hoveniersbedrijf Germieco B.V. Voor de sanering bij De Stampertjes werd gekozen om een BUS melding in te dienen bij het bevoegd gezag waarin aangegeven was dat alle plantenbakken (onverharde delen) werden afgegraven tot 0,5 m-mv. Uit onderzoek bleek dat alle boringen voor 1,0 m-mv stuitte op puinbrokken. Wat te verklaren was door historische elementen die zijn achtergebleven in de bodem. Om de historische waarde van deze elementen te behouden is afgegraven tot 0,5 m-mv. Daarna is een worteldoek geplaatst wat dient als signaleringsdoek voor de medewerkers van het kinderdagverblijf. Zo blijft duidelijk waar de schone grond ophoud en waar zich de verontreinigde grond bevindt.

7.2.5 Het Rozentuintje (locatiecode AM036321590) Kinderdagverblijf Het Rozentuintje gelegen aan de Overtoom 403H in Amsterdam West, is een kinderdagverblijf waarbij de buitenruimte aan alle drie de kanten grenst aan andere tuinen, zonder een achterom mogelijkheid. Hierdoor is grondverbetering lastig en was er een grote kans dat in de tuin verhoogde loodwaardes werden aangetroffen. Dit werd bevestigd door het (aanvullende) bodemonderzoek. In figuur 8 zijn de gemeten loodwaardes uit het aanvullende bodemonderzoek te zien en de plattegrond van de buitenruimte.

Figuur 8 Gemeten loodwaardes + plattegrond van de buitenruimte van Het Rozentuintje

38

Gemeente Amsterdam Grond en Ontwikkeling, afdeling Bodem

Versie 1 23 januari 2023

loodverontreiniging op kinderspeelplaatsen

Saneringswerkzaamheden uitgevoerd door Aannemings- en Hoveniersbedrijf Germieco B.V. In overleg met de manager van het kinderdagverblijf en de woordvoerder van de eigenaar was besloten om de gehele achtertuin, excl. het gedeelte onder de veranda, af te graven tot 1,0 m-mv. De eigenaar koos voor deze robuuste saneringsmaatregel omdat deze het meest toekomst bestendig is. Middels een BUS melding is de sanering geregistreerd door het bevoegd gezag De uitvoering van deze sanering was ingewikkeld, omdat toegang tot de tuin kon worden verkregen door medewerking van de buren of door de af en aanvoer van materiaal door het kinderdagverblijf heen. Uiteindelijk is voor de uitvoering toegang van de tuin van Schoolstaat 5 verkregen om zo de buitenruimte van Het Rozentuintje te bereiken. Hierdoor werd voorkomen dat het kinderdagverblijf moest sluiten voor de uitvoering. Voor het gebruik van de tuin van Schoolstaat 5 werd een vergoeding voor de bewoner van 50 euro per dag gerekend.

7.3 Maatregelen genomen door gemeente Amsterdam Voor de onderstaande locaties is geen officiële sanering uitgevoerd, maar zijn er maatregelen getroffen waardoor de bootstelling aan lood in de bodem werd voorkomen.

7.3.1 IJsterk Dikkie Dik Kinderdagverblijf Dikkie Dik van IJsterk Kinderdagverblijven ligt in het centrum van Amsterdam in de Weesperbuurt. In 2018 is een deel van het plein heringericht, waarbij onverharde gedeeltes verhard werden. Na aanvullend onderzoek bleek dat in vak G een loodgehalte >370 mg/kg d.s was aangetoond en in de vakken A,C-F loodgehalte tussen de 100 en 370 mg/kg d.s. (zie figuur 9) Om gebruik te kunnen maken van de buitenruimte zonder aanvullende maatregelen is in samenspraak met de locatiemanager en facilitair coördinator besloten om de volgende maatregelen toe te passen op de buitenruimte: - Het betegelen van de onbedekte grond langs het gebouw (vak G) - Het bedekken van de onbedekte grond van de perken met boomschors (vakken A,C-F) Door deze maatregelen te nemen kunnen kinderen niet meer direct in contact komen met lood in de grond. De verantwoordelijkheid voor de dikte van de laag boomschors op de perken ligt bij IJsterk.

39

Gemeente Amsterdam Grond en Ontwikkeling, afdeling Bodem

Versie 1 23 januari 2023

loodverontreiniging op kinderspeelplaatsen

Figuur 9 Plattegrond van de buitenruimte van kinderdagverblijf Dikkie Dik (IJsterk) met visueel weergegeven de gemeten loodwaardes in de laag (0-0,2 m-mv)

7.3.2 Kindergarden Herengracht Kinderdagverblijd Kindergarden Herengracht ligt in het centrum van Amsterdam. Ook dit kinderdagverblijf heeft een buitenruimte die zich bevindt in een huizenblok waar geen andere toegang mogelijk is dan via het kinderdagverblijf. Vak B en E zijn in het aanvullend onderzoek niet meegenomen omdat deze waardes lager lagen dan 100 mg/kg d.s. bij het indicatieve onderzoek. Dit lag in lijn met de verwachtingen, omdat dit gedeelte van de buitenruimte in 2018 was heringericht.

Figuur 10 Plattegrond van de buitenruimte van kinderdagverblijf Kindergarden Herengracht met visueel weergegeven de gemeten loodwaardes in de laag (0-0,2 m-mv)

40

Gemeente Amsterdam Grond en Ontwikkeling, afdeling Bodem

Versie 1 23 januari 2023

loodverontreiniging op kinderspeelplaatsen

In het aanvullend bodemonderzoek is aangetoond dat vak D een slechte bodemkwaliteit heeft (loodwaardes boven 370 mg/kg) in de contactlaag en de dieper gelegen bodemlagen. De overige twee onderzochte vakken (vak A en C) hebben een matige bodemkwaliteit (loodwaardes tussen de 100 en 370 mg/kg) in de contactlaag (figuur 10). Om de blootstelling aan de verontreinigde grond in vak D weg te nemen is in samenspraak de facilitair specialist van Kindergarden besloten om dit vak af te dekken door een op maat gemaakte plantenbak met een grond scheidend doek te plaatsen op de verontreinigde bodemlaag. Hierdoor is geen contact met de verontreinigde grond meer mogelijk en is het risico op blootstelling weg genomen. Voor de vakken A en C is besloten om de grond tot 20 cm te verwijderen en hier schone grond met een loodgehalte lager dan 100 mg/kg voor terug te brengen.

7.3.3 CompaNanny Bachzaal Kinderdagverblijf CompaNanny Bachzaal ligt in Amsterdam-Zuid en heeft twee buitenruimtes, een binnenplein en een buitenplein. Na indicatief onderzoek werd aangetoond dat het onbedekte gedeelte (vak A) van het binnenplein een loodgehalte >370 mg/kg d.s. had. In dit vak stond een boom (figuur 11). Omdat het kinderdagverblijf niet de wens had om de boom te verwijderen is een passende maatregel aangeboden aan het kinderdagverblijf. Aanvullend onderzoek had hierdoor geen meerwaarde. Door het aanbrengen van een epoxy- gebonden granulaat in vak A werd de blootstelling aan de lood verontreinigde grond weg genomen, waardoor dit vak geen blootstellingsrisico meer oplevert. Na 6 maanden constateerde de locatiemanager dat het epoxygebonden granulaat was afgebroken, dit is hersteld door aannemings- en hoveniersbedrijf Germieco B.V.

Figuur 11 Foto van vak A, voor het treffen van de maatregel.

7.4 Kosten en inkoop van de saneringen & kosten maatregelen In het najaar van 2019 is een gesprek gevoerd met een inkoopadviseur van het Ingenieursbureau. Op dat moment was het beeld dat er ongeveer 10 saneringen uitgevoerd zouden moeten worden voor een bedrag van circa €50.000,00 per stuk. Er is gesproken over het opzetten van een soort

41

Gemeente Amsterdam Grond en Ontwikkeling, afdeling Bodem

Versie 1 23 januari 2023

loodverontreiniging op kinderspeelplaatsen

raamcontract, echter gezien het beperkte inkoopbedrag was dit een te zware constructie. Besloten is om van iedere sanering een aparte opdracht te maken. De aanbiedingen zijn 1 op 1 uitgevraagd, behoudens de opdracht voor de Mauritskade. Hier is in concurrentie bij 3 aannemers een prijs uitgevraagd. Gunning heeft plaats gevonden op basis van laagste prijs. De aannemer van de Mauritskade heeft ook de overige opdrachten voor de locaties Overtoom en Rapenburg uitgevoerd. Dit waren relatief kleine opdrachten en op basis van de ervaring van de Mauritskade bleek deze aannemer zeer geschikt voor dit type werkzaamheden. De omgeving werd netjes achter gelaten en de prijs was billijk. In tabel 9 zijn per saneringslocatie de kosten (excl. BTW) opgenomen. Hierin worden de kosten voor de aannemer, de grondafvoer en milieukundige begeleiding (mkb) apart weeggeven. Voor de locatie OBS Oscar Carré kan geen goed onderscheid worden gemaakt tussen de kosten voor de aannemer, grondafvoer en mkb, omdat de gemeente Amsterdam niet opdrachtgever was dit werk. Voor deze locatie is het totaal van de saneringskosten opgenomen in tabel 9. Tabel 7.2 Saneringskosten (excl. BTW) per locatie uitgesplitst tussen de aannemer, grondafvoer en mkb.

Saneringslocatie OBS Oscar Carré Kinderrijk Mauritskade IJsterk De Kleine Plantage De Stampertjes Het Rozentuintje

Kosten aannemer € 26.900,00 € 49.950,00 € 13.200,00 € 17.350,00

Kosten grondafvoer € 12.501,00 € 2.335,50 € 2.706,40 € 707,44 € 2905,00

Kosten mkb € 8.325,00 € 8.475,00 € 4.040,00 € 4.040,00

De kosten (excl. BTW) die zijn gemaakt voor het uitvoeren van de beschreven maatregelen in paragraaf 7.4 zijn per locatie weergegeven in tabel 10. Tabel 10 Uitvoeringskosten (excl. BTW) per locatie voor de maatregelen

Locatie IJsterk Dikkie Dik Kindergarden Herengracht CompaNanny Bachzaal

Kosten € 1.865,00 € 2.849,00 + € 86,50 (acceptatiekosten depot TOP Noodstort) € 650,00

Voor twee locaties, De Kleine Plantage en Het Rozentuintje, zijn buiten de genoemde kosten in tabel 9 aanvullende kosten gemaakt om de sanering te mogen uitvoeren. Bij De Kleine Plantage diende voorafgaand aan de werkzaamheden een broedvogelcontrole worden uitgevoerd. Doordat de binnentuin een groen karakter heeft en de sanering in het voorjaar werd uitgevoerd is het van de belang dat broedende vogels niet worden gestoord. De kosten hiervoor bedroegen €1,250,00. Om de buitenruimte van Het Rozentuintje te kunnen bereiken voor uitvoeren van de saneringswerkzaamheden is toegang van de tuin van Schoolstaat 5 verkregen. Voor het verlenen van de toegang is ter compensatie een financiële vergoeding betaald aan de bewoner van Schoolstaat 5. Deze bedroeg €50,00 per dag. Verder was een kapvergunning nodig om de boom te kunnen verwijderen. De leges voor de vergunning bedroegen €128,10.

42

Gemeente Amsterdam Grond en Ontwikkeling, afdeling Bodem

Versie 1 23 januari 2023

loodverontreiniging op kinderspeelplaatsen

Tabel 11 Uitvoeringskosten (excl. BTW) per locatie voor de maatregelen

locatie OBS Oscar Carré Kinderrijk Mauritskade IJsterk De Kleine Plantage De Stampertjes Het Rozentuintje IJsterk Dikkie Dik Kindergarden Herengracht CompaNanny Bachzaal Totale saneringskosten

Totale kosten €12.501,00 € 37.560,50 € 62.381,40 € 17.947,44 € 4.673,50 € 1.865,00 € 2.935,50 € 650,00 € 140.514,34

De totale saneringskosten komen hiermee op € 140.514,34

7.5 Communicatie Het aanvullend onderzoek incl. samenvatting werd gedeeld met de contactpersoon van de risicolocatie en de eigenaar van de grond. Bij het delen van de resultaten werd meteen een verzoek meegestuurd voor het maken van een afspraak. Tijdens deze afspraak, waarbij contactpersonen van de risicolocaties en een bodemadviseur van de gemeente Amsterdam en soms de eigenaar (of een woordvoerder) aanwezig waren, werd besproken welke (sanerings)maatregelen de gemeente Amsterdam adviseerde om de blootstellingsrisico’s weg te nemen. In goed overleg met de gesprekspartners is uiteindelijk besloten welke (sanerings)maatregelen werden uitgevoerd, deze werkzaamheden zijn besproken in paragraaf 7.3 en 7.4. Voorafgaand aan de uitvoering van de (sanerings)werkzaamheden zijn verschillende contact momenten geweest: - Met de eigenaar: Bij een sanering: De eigenaar dient een overeenkomst te tekenen waarin akkoord wordt gegeven op de overeengekomen afspraken en de verdere communicatie. Alle overeenkomsten die opgesteld zijn, zijn opgenomen in referentie 11. Bij het nemen van maatregelen: De eigenaar wordt middels een brief op de hoogte gesteld van de aanleiding van het onderzoek, de te nemen maatregelen en het toekomstperspectief. De brief die is opgesteld voor kinderdagverblijf Kindergarden Herengracht is als voorbeeld opgenomen in referentie 12.

- Met de ouders: Wanneer de contactpersonen van de risicolocaties aangaven de ouders middels een brief op de hoogte te willen stellen, stelde de gemeente Amsterdam een brief op waarin beschreven staat welke werkzaamheden uitgevoerd diende te worden en de reden daarvan.

43

Gemeente Amsterdam Grond en Ontwikkeling, afdeling Bodem

Versie 1 23 januari 2023

loodverontreiniging op kinderspeelplaatsen

-

-

Ook werd deze gelegenheid aangepakt om ouders te informeren over lood in de bodem. Hiervoor werd de volgende tekst toegevoegd aan de brief: “Het verminderen van de blootstelling aan lood is niet alleen van belang bij het kinderdagverblijf, maar ook daarbuiten. In de bijgevoegde Let op Lood! folder kunt u lezen wat u zelf kunt doen om blootstelling aan lood uit de bodem van uw kinderen aan lood te beperken (referentie 13). Met de omwonende: Bij het uitvoeren van saneringswerkzaamheden werd altijd een brief naar de omwonende gestuurd. Saneringen leveren snel overlast en duren meestal langer, dan wanneer er alleen maatregelen genomen diende te worden. Minimaal 3 dagen voor start van de werkzaamheden ontvingen de omwonende een brief waarin de duur van de werkzaamheden werden aangekondigd en tussen welke tijden eventueel overlast verwacht kon worden. In deze brieven werd altijd een contactpersoon opgenomen, zodat bij vragen de bewoners gemakkelijk contact met de gemeente konden krijgen. In referentie 14 is als voorbeeld de brief voor Henri Pollaklaan opgenomen. Op de gestuurde brieven voor omwonende zijn een aantal reacties binnengekomen. De vragen van omwonenden gingen over: de afzetting van de parkeer vakken, het geluidsoverlast en specifiek over het uitvoeren van de werkzaamheden. Denk hierbij aan vragen zoals, hoe gaat Germieco B.V. de grondwerkzaamheden uitvoeren c.q.

het materiaal aanvoeren en afvoeren? Met woordvoering van de gemeente Amsterdam: De woordvoering is graag op de hoogte van de saneringen die uitgevoerd diende te worden bij de risicolocaties. Saneringen bij kinderspeelplaatsen worden als politiek gevoelig gezien en om voorbereid te zijn op onrust is besloten de woordvoering op de hoogte te houden van nieuwe locaties waar (sanerings)werkzaamheden uitgevoerd diende te worden en mee te nemen in de communicatie. Zo zijn bijvoorbeeld de brieven voor de ouders eerst langs de communicatie adviseur van het stadsdeel gegaan. Nadat de (sanerings)werkzaamheden uitgevoerd waren is bij de risicolocaties nagegaan of er nog vragen of opmerkingen waren over het gebruik van de buitenruimte. In dit afsluitende gesprek is aangegeven dat het e-mailadres lood@amsterdam.nl bereikbaar zal blijven voor vragen.

7.6 Overeenkomsten tussen de locaties met loodgehaltes >370 mg/kg d.s. De locaties waar de hoogste loodgehaltes gemeten zijn, zijn locaties die over het algemeen slecht bereikbaar zijn, waardoor grond vernieuwing vaak niet van zelfsprekend is. Denk hierbij aan buitenruimtes die aan alle kanten worden omheind door andere gebouwen en waar geen achterom mogelijkheden zijn.

44

Gemeente Amsterdam Grond en Ontwikkeling, afdeling Bodem

Versie 1 23 januari 2023

loodverontreiniging op kinderspeelplaatsen

Vooral verontreiniging in bloemperken of onverharde delen met zwart gekleurde grond hadden een verhoogd loodgehalte. Echter zijn er ook veel indicatieve onderzoeken geweest waarbij de zwarte grond van onverharde delen geen loodwaardes toonde > 370 mg/kg. Uit deze visuele waarneming kan dus geen conclusie worden getrokken of de grond verhoogde loodwaardes heeft of niet. Er zijn geen grasvelden die na indicatief onderzoek een loodgehalte hadden >370 mg/kg d.s. Opvallend is ook dat geen openbare speeltuin loodgehaltes >370 mg/kg d.s. toonde. Dit is mogelijk te verklaren doordat het frequente beheer en onderhoud van de speelplaatsen en de groen eromheen.

45

Gemeente Amsterdam Grond en Ontwikkeling, afdeling Bodem

Versie 1 23 januari 2023

loodverontreiniging op kinderspeelplaatsen

8 Conclusies

8.1 Concreet resultaat Met behulp van datalab, aangevuld met informatie uit de stadsdelen is een lijst opgesteld van 5670 locaties waar veel kinderen komen. Na een voorselectie zijn er 710 locaties bezocht. Op 296 locaties is een indicatief bodemonderzoek uitgevoerd. Daaruit volgden in eerste instantie 12 risicolocaties. 2 locaties vielen daarna af omdat bij aanvullend onderzoek bleek dat de gehalten toch niet verhoogd waren. 1 locatie viel af omdat deze gesloten werd. Op 4 locaties zijn maatregelen genomen om blootstelling te voorkomen en op 5 locaties zijn saneringen uitgevoerd.

8.2 Stedelijke risicobeoordeling De risico’s bij de kinderspeelplaatsen bleken gelukkig veel lager dan vooraf op basis van de bodemkwaliteitskaart werd gevreesd. De bodem op de speelplaatsen in de openbare ruimte en bij scholen bleek over het algemeen van goede kwaliteit. We vermoeden dat deze speelplaatsen in de laatste decennia met schoon zand en schone teelaarde zijn aangelegd. Bij kinderdagverblijven was het beeld iets genuanceerder. De speelruimtes liggen vaak in de minder toegankelijke binnentuinen waar het moeilijker is om schone grond aan te voeren. Vaak zijn die speelplaatsen grotendeels verhard, maar zijn er wel groene of onbedekte delen. Deze blijken soms verontreinigd te zijn. Door de nu uitgevoerde inventarisatie zijn op de geïdentificeerde locaties met gehalten boven 370 mg/kg maatregelen genomen. Op andere locaties zijn gebruiksadviezen gegeven. Over het algemeen waren beheerders slecht op de hoogte van de risico’s van bodemverontreiniging met lood. Ze zijn door de uitvoering van het project wel geïnformeerd, maar een blijvend bewustzijn van de risico’s mag niet worden verwacht. Daar staat tegenover dat veel van de gebruiksadviezen om blootstelling aan lood tegen te gaan wel worden opgevolgd, maar dan als algemene hygiënemaatregelen. Zo moeten kinderen na het buiten spelen hun handen wassen en voeten vegen en worden de vloeren zeer regelmatig gereinigd.

Dus uiteindelijk geldt ook voor de kinderdagverblijven dat de risico’s als gevolg van loodverontreiniging minder waren dan vooraf werd gedacht.

46

Gemeente Amsterdam Grond en Ontwikkeling, afdeling Bodem

Versie 1 23 januari 2023

loodverontreiniging op kinderspeelplaatsen

8.3 Evaluatie proces Vooraf is de keuze gemaakt dat de gemeente dit project volledig zelf zou trekken en financieren. Dat was niet op basis van een expliciete wettelijke verplichting, maar wel op basis een wettelijke verantwoordelijkheid. Bij scholen en de openbare ruimte is die verantwoordelijkheid éénduidig, maar bij particuliere kinderdagverblijven hadden ook andere keuzes gemaakt kunnen worden. De gemeente heeft er echter voor gekozen om te investeren en de beheerders van de kinderdagverblijven te ontlasten en daarbij ook optimaal resultaat te behalen bij het terugdringen van de blootstelling. Deze keuze heeft gewerkt, meer dan 90% van de locaties heeft medewerking verleend en op alle locaties waar verhoogde loodgehalten zijn aangetroffen, zijn maatregelen genomen. Doordat het aantal te saneren locaties veel lager was dan vooraf werd geraamd, zijn de kosten van het project meegevallen. Vooraf is een stappenplan uitgedacht met achtereenvolgens data-analyse, vooronderzoek, indicatief onderzoek, aanvullend onderzoek en sanering Daarbij werd verwacht dat een goede data-analyse en vooronderzoek veel werk in de volgende fases kon worden vermeden. Dat was echter niet het geval. Het belangrijkste resultaat van de eerste stap was dat er een basislijst met adressen van speelplaatsen werd opgesteld waar de rest van het project op is gebaseerd.

Verder was het eenvoudig om de locaties in de schone gebieden uit te sluiten van verder onderzoek. Wel bleek dat deze lijst niet helemaal compleet was en is deze aangevuld met gegevens van de stadsdelen. Het is niet uitgesloten dat er locaties zijn gemist. De data-analyse op percentage verharding en op bestaande onderzoeksgegevens heeft weinig opgeleverd en heeft het project helaas wel flink vertraagd. De fase van het vooronderzoek is al vrij snel in het proces vergaand versimpeld waardoor die fase tot weinig vertraging heeft geleid. De fase van het locatiebezoek was intensief en heeft veel tijd en inzet gekost, maar leverde ook veel op. In deze fase werden gesprekken gevoerd, de situatie beoordeeld en zo nodig een onderzoeksplan opgesteld. Veel locaties konden worden afgesloten omdat de speelplaatsen vrijwel geheel waren verhard. Door de Coronamaatregelen en omdat het moeilijk was om alle beheerders tot medewerking te bewegen is deze fase wel uitgelopen in tijd, maar uiteindelijk is dit deel van het project soepel en doelmatig verlopen. Voor het indicatief onderzoek is gebruik gemaakt van het bestaande raamcontract met onderzoeksbureau Van der Helm. Van der Helm heeft uiteindelijk 296 locaties onderzocht. Deze fase is soepel en efficiënt verlopen. Bij dit uitgevoerde onderzoek bleek dat de bodem veel schoner was dan op basis van de bodemkwaliteitskaart werd verwacht.

Bij verhoogde gehalten is aanvullend onderzoek uitgevoerd door Stantec. Vooraf werd gedacht dat onderzoek en rapportages gevoelig zouden kunnen liggen bij de beheerders en de ouders van kinderen. Daarom is bij de eerste rapportages veel aandacht besteed aan de juiste formuleringen en rapportopbouw. Uiteindelijk viel het erg mee met de ongerustheid en bezorgdheid.

47

Gemeente Amsterdam Grond en Ontwikkeling, afdeling Bodem

Versie 1 23 januari 2023

loodverontreiniging op kinderspeelplaatsen

Het was vooraf duidelijk dat voor de eventuele saneringen echt maatwerkoplossingen bedacht zouden moeten worden en dat hier veel inzet voor nodig was. Als gemeente bieden we aan om te saneren, maar we zijn volledig afhankelijk van de medewerking van de beheerders en eigenaren. Enkele locaties waar verhoogde gehalten zijn aangetroffen zijn dan ook niet gesaneerd. Wel zijn er overal maatregelen genomen om de blootstelling te verminderen. Ook deze stap is succesvol afgerond.

8.4 Beperkingen project In de loop van het project zijn we tegen enkele beperkingen aangelopen. Hieronder worden ze benoemd: 1.

Compleetheid en volledigheid adressenlijst. We hebben ons aanvankelijk gebaseerd op een adressenlijst van Datalab. Later is de lijst aangevuld met adressen van speellocaties die door de stadsdelen zijn geleverd. Het is mogelijk dat niet alles locaties waar kinderen spelen in het onderzoek zijn meegenomen. Denk daarbij ook aan plekken in parken waar mogelijk veel kinderen komen, maar ook aan adressen die niet ingevoerd zijn. Bij andere onderdelen van het loodprogramma worden de parken onderzocht en worden alle tuinbezitters aangeschreven. Kinderdagverblijven die we eventueel gemist hebben, kunnen dan alsnog meedoen. Wij denken dat deze beperking een minimaal effect heeft. 2. Representativiteit van het onderzoek. Bodemonderzoek betreft altijd een steekproef. De onderzoeken zijn echter uitgevoerd volgens de protocollen en zelfs de kleinste perkjes zijn apart onderzocht. De kans op afwijkingen is daarom niet groter dan de kans die algemeen bij bodemonderzoek wordt geaccepteerd. Het is wel zo dat de bodem duidelijk schoner lijkt dan op basis van de bodemkwaliteitskaart werd verwacht. Daar is nog geen goede verklaring voor. Dat is geen reden om aan de resultaten van het onderzoek te twijfelen, maar het is voor het begrip wel wenselijk om te proberen dit verschil te verklaren. Daarmee kunnen we later betere risico-inschattingen maken.

Wij denken dat de beperking een gering effect heeft 3. Ca 55 kinderdagverblijven (bijna 8% deden niet mee aan het project. De kans dat we hierdoor een locatie met verhoogde gehalten hebben gemist is aanwezig. De beperking heeft een matig effect op het resultaat; 4. Beperkte effectiviteit gebruiksadviezen bij gehaltes tussen 100 en 370 mg/kg. Bij openbare speelplaatsen en ook scholen zijn er geen ouders of beheerders aan wie we de gebruiksadviezen kunnen doorgeven zodat ze ook opgevolgd worden. Gelukkig zijn juist deze locaties over het algemeen schoon. Ook bij kinderdagverblijven is het zeer de vraag of de adviezen blijven hangen. Daar staat tegenover dat juist bij kinderdagverblijven over

48

Gemeente Amsterdam Grond en Ontwikkeling, afdeling Bodem

Versie 1 23 januari 2023

loodverontreiniging op kinderspeelplaatsen

het algemeen goed op de hygiëne wordt gelet waarmee de blootstelling al flink wordt teruggebracht. Deze beperking heeft een matig effect op het resultaat 5. Herinrichting van de speelplaatsen kan leiden tot blootstelling als onder een bestaande verharding verontreiniging aanwezig is, of als verontreinigde grond naar boven wordt gehaald. We hebben in ons onderzoek alleen de onverharde delen onderzocht. In onze brieven hebben wij wel aangegeven dat bij herinrichting onderzoek uitgevoerd moet worden. De kans dat buitenterreinen op gegeven moment opnieuw worden ingericht is vrij groot. Het is goed mogelijk dat ons advies om dan onderzoek te doen, niet wordt opgevolgd of is vergeten. We verwachten echter dat bij een herinrichting schoon zand en teelaarde zal worden aangebracht om een goede basis te leggen voor groenperken of terrassen. Bovendien zal de laag zand onder de verharding meestal bestaan uit relatief schoon straatzand. Daarnaast is al eerder aangegeven dat de onderzochte bodemkwaliteit erg meeviel en er is geen aanleiding om te verwachten dat de kwaliteit onder de verharding slechter is. We verwachten dat deze beperking een matig effect heeft op het resultaat 6. Tijdens het project is besloten om niet alle perken en boomspiegels te blijven onderzoeken (hoofdstuk 4.5). Per locatie is er een afweging gemaakt, om te bepalen of onderzoek nodig was.

Dit werd gedaan doormiddel van visuele inspectie en een locatiebeheerder als deze er was. Er kan ten onrechte besloten zijn dat er voor een locatie geen onderzoek nodig was, terwijl kinderen er wel veel spelen.

8.5 Algemene vervolgadvies Op basis van de hierboven genoemde beperkingen komen we met het volgende advies. 1.

2. 3. 4. 5.

6.

7.

Benader de kinderdagverblijven die niet aan het project hebben meegedaan nog eens op een gunstig moment in 2023, met de gelegenheid om alsnog mee te doen. Vervolgens kunnen ze in het tuinenproject meelopen; Geef kinderdagverblijven altijd de mogelijkheid om mee te doen aan het tuinenonderzoek; Bij locaties waar gehalten zijn aangetroffen met concentraties hoger dan 100 mg/kg wordt in 2023 een herinneringsbrief gestuurd met de gebruiksadviezen; Bij scholen waar verhoogde gehaltes zijn aangetroffen wordt besproken of maatregelen wenselijk zijn; Stuur alle kinderdagverblijven eens per 3 jaar een reminder met informatie over lood en het advies om bij herinrichting onderzoek te doen. Als ze opnieuw hebben ingericht zonder onderzoek te doen, biedt dan aan om alsnog onderzoek uit te voeren; Volgens de regelgeving over kinderdagverblijven moeten de kinderdagverblijven regelmatig een risico-evaluatie maken. Bekijk de mogelijkheid of bodemverontreiniging daarin meegenomen kan worden; Maak speelplaatsen separaat zichtbaar in de loodkaart, dat helpt in de communicatie;

49

Gemeente Amsterdam Grond en Ontwikkeling, afdeling Bodem

Versie 1 23 januari 2023

loodverontreiniging op kinderspeelplaatsen

8. Onderzoek de verschillen in gemiddelde gehaltes tussen de resultaten van dit loodonderzoek enerzijds, het tuinenonderzoek en de bodemkwaliteitskaart. Probeer deze verschillen te verklaren en verbeter de risico-inschatting; 9. Organiseer terugkerende roadshow binnen de gemeentelijke organisatie om bij (her)inrichting van de openbare ruimte en schoolpleinen rekening te houden met lood; 10. Archiveer de onderzoeken en onderbouwing zorgvuldig zodat er later op teruggegrepen kan worden. Deel het onderzoek met zo veel mogelijk partijen. Koppel vervolgacties aan dit rapport. Hoewel het rapport deels een momentopname is, is het belangrijk dat de geleverde inspanning zijn waarde behoudt. 11. Ontwikkel een methode om de risico’s van loodverontreiniging te kwantificeren en de effectiviteit van maatregelen te kunnen meten. 12. Loop alle locatiebezoekrapporten langs waar besloten is om geen onderzoek te laten uitvoeren, en heroverweeg deze beslissing.

50

Gemeente Amsterdam Grond en Ontwikkeling, afdeling Bodem

Versie 1 23 januari 2023

loodverontreiniging op kinderspeelplaatsen

Referenties

1.

RIVM: Diffuse loodverontreiniging in de bodem - advies voor een gemeenschappelijk beleidskader 2. GHOR: Lood in bodem en gezondheid – aanvullend advies met informatie voor GGDadviseurs gezondheid en milieu 3. Maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA) maatregelen bodemlood 4. DMB: Risicobeoordeling van lood in de bodem bij basisscholen, peuterspeelzalen, Kinderdagverblijven en buitenschoolse opvangcentra in de gemeente Amsterdam, dd 17 maart 2010 5. locatiebezoekrapporten 6. Rapportages indicatieve onderzoeken 7. Bodemonderzoeken saneringslocaties 8. Aanpak Kinderdagverblijf SamSam Frederik Hendrik 9. Aanpak Oosterpark 10. Risicocheck nabij de stampertjes 11. Saneringsovereenkomsten eigenaren 12. Brieven aan eigenaren waar maatregelen zijn genomen 13. Brief met informatie aan ouders 14. Brief met informatie aan omwonenden 15. BUS-meldingen en evaluatierapporten

51

Gemeente Amsterdam Grond en Ontwikkeling, afdeling Bodem

Versie 1 23 januari 2023

loodverontreiniging op kinderspeelplaatsen

Bijlagen

Bijlage 1: Werkwijze groslijst Datalab Bijlage 2: Lood Brief Bijlage 3: Let op Lood! Folder Bijlage 4: ‘Doet niet mee’ Bijlage 5: ‘Geen contact’ Bijlage 6: Voorbeeld rapportage locatiebezoek Bijlage 7: Groslijst Bijlage 8: Memo kinderdagverblijf SamSam

52

Gemeente Amsterdam Grond en Ontwikkeling, afdeling Bodem

Versie 1 23 januari 2023

loodverontreiniging op kinderspeelplaatsen

Bijlage 1

53

Bijlage 3.1: Werkwijze groslijst Datalab Het loodproject betreft een selectie van alle, in hoeverre bekend, kinderspeelplaatsen binnen de gemeente Amsterdam. Hierbij gaat het naar schatting om 4171 locaties, onderverdeeld in: schoolpleinen, openbare speelplaatsen, kinderboerderijen, kinderdagverblijven en braakliggende terreinen. Er is ervoor gekozen om een prioriteitenlijst te genereren aan de hand de loodconcentraties van bestaande bodemonderzoeken op en nabij bovengenoemde locaties. Het doel van de prioriteitenlijst is om het aantal locatiebezoeken te beperken en de beschikbare tijd te kunnen besteden aan locaties met een hoge loodrisico voor jonge kinderen. Het genereren van de prioriteitenlijst is in samenwerking met Datalab van Onderzoek Informatie en Statistiek (OIS) uitgevoerd. De toegepaste werkwijze wordt beschreven in paragraaf 3.2.

1 Werkwijze Datalab

1.1 Algemene planning Datalab is het centrale loket in de stad dat data ontsluit en levert. In de periode april/mei 2017 is hen gevraagd om op basis van bestaande loodgegevens en bijbehorende informatie de verhoogde loodrisico’s op kinderspeelplaatsen in kaart te brengen en een prioriteitenlijst op te stellen per locatie. Om te bepalen of kinderen ook daadwerkelijk met lood in aanraking kunnen komen is het van belang om te constateren of er op de betreffende plaatsen verharding aanwezig is. Hiervoor was er een planning gemaakt, waarbij de resultaten voor het zomer speelseizoen van 2017 zouden worden geleverd. Dit bleek niet haalbaar te zijn, vanwege fouten in de dataset en obstakels die gaande weg de analyses werden geconstateerd. In paragraaf 3.2.2 t/m 3.2. wordt uitgebreid ingegaan op de werkwijze, obstakels en gemaakte keuzen. De uiteindelijke resultaten zijn geleverd in april 2019.

1.2 Data bronnen Voor de data analyse is gebruik gemaakt van bestaande data en het software programma Qgis. De databronnen kunnen worden opgedeeld in 3 groepen: Speellocaties, loodmetingen en registraties over de (openbare) ruimte in Amsterdam. Bronnen speellocaties Locaties waar jonge kinderen mogelijk buiten zouden kunnen spelen. Hierbij is niet gekeken naar tuinen op privéterrein. Bronnen loodmetingen Bronnen die iets zeggen over gemeten loodgehaltes op en nabij de locaties in Amsterdam.

Bronnen registraties Basisregistraties die informatie bevatten over de (openbare) ruimte in Amsterdam. Deze zijn voornamelijk gebruikt om te bepalen of een stuk ruimte verhard of onverhard is.

2 Werkwijze

Voor het genereren van een prioriteitenlijst was het volgende van belang om te weten: - Heeft de locatie een buitenruimte waar kinderen kunnen spelen? - In welke zone van de bodemkwaliteitskaart valt de locatie? - Zijn er recente loodgegevens bekend die de zone kwaliteit kunnen bevestigen? - Is de buitenruimte verhard en of directe contact met de bodem mogelijk? Van bovengenoemde vragen is een stroomschema (figuur 1) opgesteld met bijbehorende prioriteit van 1 tot en met 3, waarbij 1 is hoge risico en 3 is geen risico.

Figuur 1: Stroomschema voor het opstellen van de prioriteitenlijst (1= hoge prioriteit, 2a = bij het verwijderen van de verharding ontstaat een hoge prioriteit, 2b = zie 2a, de verharding is onbekend, 3 = geen prioriteit, * = er zijn geen loodmetingen bekend uit voorgaande bodemonderzoeken) Tijdens de data analyses is gekozen om drie categorieën te maken van de mate van prioriteit. Dit is gebaseerd op de GGD advieswaarden en het verlies van de IQ-punten. Categorie 1 = prioriteit 3 en heeft maximaal een loodconcentratie van 100 mg/kg ds. Categorie 2 = prioriteit 2 en heeft een loodconcentratie tussen de 100 & 370 mg/kg ds. Categorie 3 = prioriteit 1 en heeft een concentratie groter dan 370 mg/kg ds.

2.1 Bewerking van de speellocaties Alle data is ingeladen in Qgis en kregen een unieke code (POI_ID), bestaande uit type locatie + een cijfercode. Daarna zijn alle locaties samengevoegd in één bestand, waarbij geprobeerd is de verschillende typen contactgegevens te harmoniseren. Ook is op basis van de stadsdeelgrenzen een stadsdeelkenmerk toegevoegd. Al snel bleken de contactgegevens niet compleet en actueel te zijn. Dit is voor een deel handmatig ingevoerd. Van de basisscholen en kinderdagverblijven waren alleen puntcoördinaten bekend en geen pandomtrek. Enkele puntcoördinaten van kinderdagverblijven waren niet juist. Zo lagen ze bijvoorbeeld in de openbare weg of in een sloot. Deze zijn handmatig gewijzigd o.b.v. adresgegevens. Om te kunnen werken met contouren zijn de puntcoördinaten gekoppeld aan de BAG en is de omtrek van het bijbehorende pand toegevoegd. Ook van de braakliggende terreinen

waren alleen puntcoördinaten bekend. Deze coördinaten zijn gekoppeld aan de BGT, waarbij de omtrek van het BGT-vlak is toegevoegd als contour. Kinderboerderijen en braakliggende terreinen zijn handmatig ingetekend. De gegevens van de braakliggende terreinen zijn verder in het onderzoek niet gebruikt, aangezien de gegevens gedateerd zijn.

2.2 Data openbare speelplaatsen Om tot een zo goed als compleet bestand te komen van de openbare speelplaatsen is wat tijd overheen gegaan. De gegevens van de openbare speelplaatsen waren niet gebundeld in één database en daarom ook niet verkrijgbaar. Hiervoor is er contact geweest met divers personen binnen de Gemeente. Al gauw werden twee dingen duidelijk: er is geen goed bijgehouden bestand van de openbare speelplaatsen en het is een klus om soms contact te kunnen leggen me de juiste contactpersonen binnen de gemeente. Datalab had een bestand verkregen welke handmatig was ingevoerd en bijgehouden tot 2012. Door locatiebezoeken die in tussen tijd plaats vonden, werd duidelijk dat er meer dan 200 openbare speelplaatsen niet op de lijst staan. Dit leidde ertoe dat er verder gezocht moest worden naar een oplossing, zodat de lijst geactualiseerd kon worden. Via een contactpersoon bij Stadswerken werd duidelijk dat de er door de gemeente in onbekend jaar opdracht is gegeven aan Speelplan om de openbare speelplaatsen in kaart te brengen. Via Speelplan is de actuele database verkregen en gebruikt voor de prioriteitenlijst. Aandachtspunt: Een openbare speelplaats heeft geen naam, maar alleen een adres. Hiervan zijn Serge Netten van Stadswerken en .. opgenomen als contactpersoon.

2.3 Selectie loodgegevens Voor de bestaande loodgegevens zijn er meerdere gegevens gebruikt. Deze zijn verkregen uit de database NAZCA van het bevoegd gezag ONZKG en de loodkaart van de ODNZKG. Uit NAZCA zijn de volgende gegevens gebruikt: - loodmetingen (NAZCA); - loodvlakken (Loodkaart); -saneringscontouren (NAZCA). Opgemerkt dient te worden dat de loodkaart ook is opgebouwd uit de gegevens van NAZCA, echter houdt de kaart geen rekening met de saneringsgegevens. Tijdens de analyses zijn de gegevens van reeds gesaneerde locatie wel verwerkt. Aandachtspunt: De gegevens in Nazca zijn gegevens die handmatig zijn ingevoerd. Hierdoor komen contouren niet altijd overeen. De bron loodvlakken bevat ook locaties waar al gesaneerd is. Deze zijn verwijderd door alle delen van een loodvlak dat overlapt met een saneringsvlak te verwijderen. Saneringsvlakken die bijna volledig overlapt met een loodvlak zorgt voor randjes van een loodvlak. Deze randjes zijn meegenomen in de analyse.

Aangezien voorgaande onderzoeken niet altijd op een speellocatie zelf zijn uitgevoerd, maar wel een beeld geven over de te verwachte mate van verontreiniging in de nabije omgeving, zijn voor alle speellocaties een straal van 25 meter getrokken die de contouren van de locatie volgt. De buffer van 25 meter rondom een speellocatie is gebruikt om de loodgegevens te selecteren. Hiervan zijn de per locatie de maximale gemeten loodconcentratie gebruikt voor verdere data analyse.

2.4 Categorisering verharding op een speellocatie Voor de prioriteitsbepaling moest ook de verharding van de speellocatie worden gecategoriseerd als ‘verhard’, ‘onverhard’ of ‘onbekend’. Deze categorisering moest worden gebaseerd op de volledige oppervlakte binnen de straal van 25 meter, die meerdere vlakken met verschillende type verharding kan bevatten. Eerst is de totale oppervlakte van de 25-meterzone bepaald. Vervolgens zijn alle gecategoriseerde BGT-vlakken binnen de 25-meterzone geselecteerd, waarbij alleen het gedeelte wat binnen de 25meterzone is meegenomen. Daarvan is per vlak berekend wat de oppervlakte was. Daarna is per speellocatie opgeteld wat de totale oppervlakte van elk type verharding was. Hierbij werd een ruimte waarvoor geen BGT-vlak beschikbaar was gecategoriseerd als ‘verhard’. Tot slot is elke

locatie gecategoriseerd volgens onderstaand schema: Figuur 2: Categorisering verharding op een speellocatie

Gemeente Amsterdam Grond en Ontwikkeling, afdeling Bodem

Versie 1 23 januari 2023

loodverontreiniging op kinderspeelplaatsen

Bijlage 2

54

Bezoekadres Weesperplein 8 1018 XA Amsterdam Postbus 1104 1000 BC Amsterdam Telefoon 020-2544100 amsterdam.nl

Retouradres: Postbus 1104, 1000 BC Amsterdam

Datum Behandeld door Onderwerp Bijlage(n) Briefnummer

02 oktober 2018 Archana Murli en Femke Visser, Grond & Ontwikkeling Locatiebezoek door medewerkers van de Gemeente Amsterdam naar aanleiding van lood in de bodem Loodfolder 2018-12776

Geachte heer/mevrouw, Met deze brief stellen wij u op de hoogte dat medewerkers van de Gemeente Amsterdam, afdeling Bodem, binnenkort een locatiebezoek zullen inplannen op uw basisschool, peuterspeelzaal, kinderdagverblijf , buitenschoolse opvangcentrum en/of kinderboerderij. Tijdens het locatiebezoek wordt de buitenruimte waar kinderen spelen beoordeeld. Vooral in de oudere delen van de stad kan de grond verontreinigd zijn met lood. Als kinderen vaak op een onbedekte en verontreinigde bodem spelen, kunnen zij lood binnenkrijgen. Lood kan negatieve effecten hebben op de gezondheid, vooral bij kinderen tot 6 jaar. Het is daarom van groot belang om te weten of de kinderen op uw locatie veilig gebruik kunnen maken van de buitenruimte. Voor meer informatie verwijzen wij u naar de loodfolder die met deze brief wordt meegestuurd.

Inventarisatie Gemeente Amsterdam In het najaar van 2017 heeft de Gemeente Amsterdam een lijst met locaties opgesteld waar veel kinderen komen. Deze locaties betreffen: basisscholen, peuterspeelzalen, kinderdagverblijven, buitenschoolse opvangcentra, kinderboerderijen en openbare speeltuinen. Met de beschikbare informatie over bodemverontreiniging is uit deze lijst een selectie gemaakt van mogelijke risicolocaties. Wij bezoeken de locaties om na te gaan of er ook echt risico’s zijn. Dat doen we door eerst te bekijken of er onverharde buitenruimtes zijn waar kinderen in contact kunnen komen met grond. Als dit van toepassing is nemen we bodemmonsters om de concentratie lood in de bodem vast te stellen.

Medewerking en planning Uw vestiging(en) kunnen benaderd worden om een afspraak te maken voor het locatiebezoek door onze medewerkers mevrouw A. Murli of mevrouw F. Visser. Bij voorkeur spreken zij met iemand die de locatie goed kent. Uw medewerking is niet verplicht, maar kan een belangrijke bijdrage leveren aan het veilig gebruik van de buitenruimte door de kinderen. De eerste bezoeken worden in oktober 2018 uitgevoerd. Naar verwachting zullen de laatste locatiebezoeken worden afgerond in het voorjaar van 2019. Wij vragen u om de beheerders van de vestiging(en) op de hoogte te stellen van dit onderzoek en het mogelijk te verwachten bezoek. De resultaten van het onderzoek zullen met u worden gedeeld. Indien er maatregelen nodig zijn, zullen wij u daarover adviseren. De gemeente rekent op uw medewerking om dit onderzoek tot een goed einde te brengen. Meer informatie - Loodconcentratie in de Amsterdamse bodem: https://gisviewer.odnzkg.nl/?@Lood - Vragen over lood en gezondheid: GGD team Milieu en Gezondheid: 020-5555405 ggd.amsterdam.nl/lood - Vragen over het uit te voeren onderzoek: Grond & Ontwikkeling, afdeling bodem: A. Murli: F. Visser 06-28504091 06-28504120 a.murli@amsterdam.nl femke.visser@amsterdam.nl

Met vriendelijke groet,

Maikel de Gram Afdelingshoofd Bodem Grond en Ontwikkeling

Gemeente Amsterdam Grond en Ontwikkeling, afdeling Bodem

Versie 1 23 januari 2023

loodverontreiniging op kinderspeelplaatsen

Bijlage 3

55

Let op Lood! Gezondheidsrisico’s en tips om inname te beperken

De bodem in Amsterdam is een stuk schoner dan vroeger. Maar toch is de grond nog niet overal schoon, vooral niet in de oudere delen van de stad. Een van de stoffen die in de Amsterdamse bodem voorkomt is lood. Als kinderen vaak en veel op onbedekte bodem spelen kunnen zij lood binnenkrijgen. Lood kan dan negatieve effecten hebben op de gezondheid. Dit is vooral het geval bij jonge kinderen tot 6 jaar. Dit informatieblad geeft u meer informatie over mogelijke gezondheidsrisico’s en tips om de inname van lood te beperken. Lood en gezondheid Lood kan een risico opleveren als je het inslikt. Jonge kinderen zijn extra gevoelig voor lood, omdat zij lood makkelijker in hun lichaam opnemen dan volwassenen. Als jonge kinderen veel in contact komen met onbedekte bodem kunnen zij lood binnenkrijgen. Dat kan dat een nadelig effect hebben op hun leervermogen. Omdat tuinen op de meeste plekken in Amsterdam bedekt zijn met gras of tegels, zullen kinderen niet snel veel lood binnenkrijgen. Toch zijn er plekken waar kinderen in contact kunnen komen met zwart zand in de bodem waarin lood aanwezig is. Daarom informeert de GGD ouders van jonge kinderen over de risico’s. Hoe minder lood kinderen binnen krijgen, hoe beter.

Hoe kun je lood binnenkrijgen? Vooral jonge kinderen tot 6 jaar kunnen lood uit de bodem binnenkrijgen doordat zij bij het buitenspelen vieze vingers in hun mond steken en zo de grond mogelijk doorslikken. Lood wordt ook opgenomen door groenten die op vervuilde grond worden geteeld. Als een kind of volwassene veel groenten uit eigen tuin eet waar lood in de grond zit, kan dat een bijdrage leveren aan de hoeveelheid lood in het lichaam. Hoe minder lood in het lichaam, hoe beter. Ook drinkwater kan soms een belangrijke bron van lood zijn. Vooral in oude huizen met loden waterleidingen komt lood in drinkwater terecht.



Wat kan ik doen om zo weinig mogelijk lood binnen te krijgen? Vooral als u jonge kinderen heeft en u weet niet zeker of de grond lood bevat, raden wij u aan onderstaande adviezen op te volgen: • Kies voor bodembedekking zoals gras, verharding (bij voorkeur waterdoorlatend) of breng een schone laag grond aan op plekken waar kinderen spelen. • Voorkom wateroverlast door bodembedekking. Kijk voor tips op www.rainproof.nl. • Kies voor een zandbak met schoon wit zand. • Laat uw kinderen hun handen wassen na het buitenspelen. • Was ook zelf uw handen na het tuinieren in eigen tuin en vóór het eten. • Kweek groente en fruit in plantenbakken met schone teelaarde. • Was zelfgekweekte groenten en fruit grondig. • Ga de inloop van grond in huis tegen door schoenen uit te doen voor u naar binnen gaat. • Stofzuig regelmatig uw huis, vooral als u of uw kinderen regelmatig met grond aan de schoenen het huis inkomen. Hoe kwam het lood in de bodem? Lood is in de bodem gekomen door de langdurige bewoning en industrie in de stad. Vroeger was men zich niet bewust van het risico van lood en kwam loodhoudend afval in de bodem terecht. Het komt daarom al eeuwenlang in de Amsterdamse bodem voor en gaat niet vanzelf weg. De hoeveelheid lood in het milieu is wel minder dan vroeger. Zo is lood uit benzine en verf gehaald en zijn op veel plekken loden waterleidingen vervangen.

Daarnaast blijft het belangrijk om de nog bestaande bronnen van loodverontreiniging aan te pakken. Dat gebeurt op momenten waarbij er in de grond wordt gewerkt, bijvoorbeeld bij nieuwbouwprojecten. Hoe weet ik of de grond in mijn tuin vervuild is? Het meeste lood in de Amsterdamse bodem is te vinden binnen de ringweg (vooroorlogse wijken) en in (voormalige) industriegebieden. De verontreiniging in Amsterdam is voor een deel in kaart gebracht en is in te zien via de website van de Omgevingsdienst Noordzeekanaalgebied. Van veel adressen zijn echter geen gegevens beschikbaar over lood in de bodem. Bovengenoemde adviezen gelden daarom uit voorzorg voor heel Amsterdam. Wat doet de gemeente Amsterdam? De gemeente Amsterdam heeft in 2010 de bodem van speelplaatsen bij basisscholen, kinderdagverblijven, peuterspeelzalen en buitenschoolse opvang geïnspecteerd. Vanwege nieuwe inzichten gaat de gemeente opnieuw na of deze locaties veilig genoeg zijn. Zonodig worden er maatregelen genomen. Er blijven nog plekken over waar kinderen lood kunnen binnenkrijgen, bijvoorbeeld via uw eigen tuin. De gemeente Amsterdam is alleen verantwoordelijk voor de publieke ruimte. Over privégrond kunt u informatie opvragen via de Omgevingsdienst Noordzeekanaalgebied.