Bijlage 1 verkenning van kansen IJplein-Vogelbuurt.pdf

November 2020

Verkenning van Kansen IJplein-/Vogelbuurt

Principenota IJplein-/Vogelbuurt

Deze principenota beschrijft de wijk en de kansen die er liggen om het leven voor de bewoners beter te maken.

2

3

Principenota IJplein-/Vogelbuurt

Voorwoord Voor u ligt de Verkenning van Kansen, ook wel de principenota voor de IJplein-/Vogelbuurt. De IJplein-/Vogelbuurt is de fijnste buurt van de stad zullen veel bewoners zeggen. Een mooie buurt ook. Een buurt waar het fijn wonen is maar waar de huizen beter kunnen. Een buurt waar veel armoede is en waar veel gedeeld wordt. Waar met trots op het eigen wordt gewezen. En soms met wantrouwen wordt gekeken naar de plannen van de gemeente en woningcorporaties. De buurt is een ontwikkelbuurt. Wij kennen deze buurt en deze buurt kent ons. De IJplein-/Vogelbuurt wordt al decennia genoemd in beleidsnotities waarin we maatregelen opschreven en uitvoerden die problemen kleiner moeten maken en op moeten lossen. En nu weer een principenota, zeggen ze dan in de buurt. Ja, zeggen wij, om verder te gaan met dat wat gedaan wordt en aandacht te krijgen voor dat wat gedaan moet worden. Om richting te geven aan dat wat gedaan moet worden, onderzochten we waar de kansen liggen voor deze wijk. De IJplein-/Vogelbuurt is een wijk van samen, op straat en in woonkamers. Van de speelplek en van De Meeuw. Van Leefkringhuis en Koekoeksnest. Van scholen en winkels waar iedereen elkaar tegenkomt. De wijk van ­onderlinge zorg, betrokkenheid, initiatieven, boosheid en creativiteit die zich in tal van vormen openbaart.

In de IJplein-/Vogelbuurt zien we liefdevolle verwaarlozing, bemoeizorg en zorgmijding, achterstanden en mogelijkheden. We struikelen over ongelijke stoepen, zigzaggen soms om het vuil, hebben het koud in slecht geïsoleerde woningen, zijn bezorgd over de toekomst van de kinderen maar nog vaker of we het einde van de maand gaan halen.

4

Deze principenota beschrijft de wijk, de taaie problemen en de kansen die er liggen om het leven een beetje beter en makkelijker te maken. Deze nota bevat ook het verhaal van de buurt, opgetekend aan de hand van gesprekken met tien willekeurige buurtbewoners. Hun verhaal staat los van statistiek en gaat over de zorgen, irritatie, trots en energie van mensen die de buurt al hun hele leven of pas heel kort kennen. Voor deze tien ­mensen maakt het niet uit of je oude of nieuwe bewoner bent. Herkenning en verbinding ontstaan door gedeelde armoede, betrokkenheid en het gevoel onderdeel te willen zijn van je omgeving. Mensen maken de buurt. Er gebeuren veel mooie en bijzondere dingen. Zonder dat wij dat altijd weten. En dat hoeft ook niet. We willen ruimte ­blijven bieden aan al die buurtbewoners, sleutelfiguren, en rolmodellen zodat Ze kunnen blijven doen wat ze doen. En als we soms een handje ­kunnen helpen….., graag. We hopen met deze nota een nieuwe impuls te geven aan het toekomstbestendig maken van de buurt en het oplossen van de problemen van haar inwoners. Projectteam ontwikkelbuurt IJplein-/Vogelbuurt

5

Principenota IJplein-/Vogelbuurt

Samenvatting verkenning van kansen IJplein-/Vogelbuurt – principenota De IJplein-/Vogelbuurt ligt aan de zonzijde van het IJ, ingeklemd tussen enerzijds de Leeuwarderweg en anderzijds het Hamerkwartier. Het Hamerkwartier is een voormalig werkgebied in transitie naar een gemengde wijk. De wijk bestaat uit de buurten IJplein, Vogelbuurt-Zuid, de Vogelpunt en het Vogeldorp. Aan de Vogelpunt grenst het westelijke gedeelte van het Noorderpark en bevindt zich ook de ontsluiting naar de metrohalte. De Vogelbuurt (zuid, de Punt en het Vogeldorp) is begin vorige eeuw gebouwd en was een van de eerste tuindorpen in de stad. Het IJplein is na het verdwijnen van de ADM-werf gebouwd op het voormalige werfterrein. De Meeuwenlaan, waar ooit de tram naar Volendam reed, doorsnijdt de wijk van zuid naar noord en kruist de Van Hasseltzone, die aan de noordzijde een fysieke scheiding tussen Vogeldorp en Vogelpunt met de rest van de wijk veroorzaakt. De IJplein-/Vogelbuurt blijft op sociaaleconomisch gebied achter bij de rest van de stad en staat te boek als een van de kwetsbare buurten in Amsterdam. Daarom heeft het college de wijk aangewezen als ontwikkelbuurt. Naast sociaaleconomische problematiek zijn ook in de openbare ruimte, de woningvoorraad en veiligheid verbeteringen noodzakelijk.

De vogelbuurt is een buurt met een grote sociale cohesie waar de meeste mensen ondanks tal van problemen achter de voordeur prettig wonen. Tien van deze bewoners uit de wijk zijn gevraagd om hun verhaal over de wijk te doen. Dat is te lezen in het tweede hoofdstuk. Deze principenota verkent de kansen en ambities voor de IJplein-/­ Vogelbuurt, hoe de potenties optimaal kunnen worden benut en hoe de sociaaleconomische achterstand van deze buurt en haar bewoners kan ­worden ingelopen. Met deze Verkenning van Kansen leggen we nu te maken strategische keuzes voor aan het college van B&W. Het principebesluit dat op basis van deze verkenning tot stand komt, is de eerste stap in de planvorming en bestuurlijke besluitvorming. Het is de nadrukkelijke wens van een groot deel van de mensen die we gesproken hebben om meer zeggenschap te krijgen over de plannen en uitvoering in hun wijk.

6

Sociaaleconomische verkenning van kansen Analyse De sociaaleconomische problemen in de buurt zijn groot, zo leeft ruim een kwart van de mensen langdurig in armoede en groeit een op de drie jongeren op in armoede. Daarbij is een relatief groot deel van de bewoners afhankelijk van een bijstands- of WAO-uitkering. Als gevolg van de hoge armoedecijfers is ook de groep bewoners die langdurig met schulden te kampen heeft groot. Veel bewoners kampen daarnaast met diverse gezondheidsproblemen en ervaren weinig regie over hun eigen leven. De stapeling van problemen die mensen tegenkomen, leidt ertoe dat het aantal kwetsbare bewoners hoger is dan gemiddeld. In sommige straten zien we daarbij overlast ontstaan als gevolg van bijvoorbeeld verward gedrag van mensen of overlast als gevolg van drugs- of alcoholgebruik. Een deel van de jongeren in de buurt groeit op in kwetsbare omstandigheden, bijvoorbeeld omdat er geen mogelijkheden zijn om deel te nemen aan activiteiten en er geen adequate ondersteuning op school of voldoende zorg geboden kan worden. Ondanks een gevarieerd aanbod van activiteiten is er een verandering in de straatcultuur te zien, verharden tieners op jongere leeftijd en blijft overlast regelmatig de kop op steken.

Uit gesprekken met ouders uit de buurt blijkt dat zij veel zorgen hebben over de kinderen en bestaat de behoefte om gezamenlijk de leefbaarheid, in de breedste zin van het woord, voor kinderen te verbeteren. Deze opgaven zijn benoemd en moeten nader uitgewerkt worden: Betere toeleiding naar werk (inclusief stages en leerwerkbanen) en beter bereik van sociale voorzieningen. Verbeteren van de sociaaleconomische positie van bewoners, onder andere door het verminderen van problematische schulden. Hiervoor is het programma ‘De armen ineen’ gestart waarin op basis van gedeelde expertise van ­ervaringsdeskundigen/sleutelfiguren en stedelijke programma’s het a antal huishoudens met problematische schulden wordt teruggedrongen. Het verkleinen van achterstanden bij jongeren. Onder andere door ze ­weerbaar te maken en perspectief te bieden. Vergroten van sociale veiligheid. Ongedeelde wijk Stadsdeel Noord is samen met stadsdeel Oost, het snelst groeiende stadsdeel. De stedelijke ontwikkeling van Noord vindt midden in de stad plaats, versnipperd over geheel Noord én direct grenzend aan bestaande buurten, zoals de Vogelbuurt.

In 2017 is in de Vogelbuurt en het aangrenzende Hamerkwartier daarom het pilotproject ‘ongedeelde wijk’ begonnen om de Vogelbuurt mee te laten profiteren van de stedelijke ontwikkeling en op fysiek, economisch en sociaal terrein voor verbindingen tussen beide buurten te zorgen.

7

Principenota IJplein-/Vogelbuurt

Vanwege de veelheid aan ontwikkelingen in Noord geldt dat overstijgende planvorming daarnaast gewenst is. Op een aantal beleidsterreinen (o.a. landschapskaart, mobiliteitsplan, sport, economie, cultuur) is al planontwikkeling in gang gezet, deze wordt nader afgestemd met de opgaven van de Vogelbuurt/IJplein. Ook kijken we naar de samenhang in de tijd van de verschillende projecten in Noord. Dit om waar mogelijk werk met werk te maken én Noord gedurende de lange periode van ontwikkeling leefbaar en bereikbaar te houden.

Fysieke analyse en opgaven Wonen De woningvoorraad in de wijk bestaat uit zo’n 4000 woningen waarvan 73% corporatiebezit is. Er zijn 5 corporaties actief in de buurt. Afgezien van de Key hebben alle corporaties de afgelopen jaren woningen verkocht waardoor veel complexen onderdeel zijn van een VVE. De woningen op het IJplein zijn uit de jaren tachtig, in andere buurten zijn de woningen uit het begin van de vorige eeuw. Vooral die woningen scoren slecht op de energielabels. Een aanzienlijk deel van de woningen moet worden opgeknapt. De woningen in de Punt en aan de Fazantenweg staan als eerste op de nominatie om aangepakt te worden. Verdichtingsmogelijkheden worden onderzocht op de kavel waar nu de Kinderboom staat, die zal op termijn verhuizen naar het Hamerkwartier. Maatschappelijke voorzieningen De IJplein-/Vogelbuurt zal dus op termijn twee basisscholen overhouden. Onderzocht wordt op welke wijze zowel het onderwijs als de buurt het beste bediend kunnen worden. Onderdeel van het onderzoek is de mogelijke realisatie van een Alles in 1 school. In de wijk zijn staan verder een huis van de wijk, een buurtkamer en jongerencentrum. Op termijn zal op de grens van Hamerkwartier en IJplein-/ Vogelbuurt een zorg/welzijnscluster gebouwd worden dat alle drie de buurten moet gaan bedienen.

We constateren dat ondanks het aanbod een deel van de vaak kwetsbare bewoners geen of weinig gebruikt maakt van de voorzieningen. Op diverse plekken in en rond de wijk worden cursusactiviteiten voor kinderen en jongeren georganiseerd. Gezien de gesignaleerde sociaal­ economische problemen zou uitbreiding van de voorzieningen onderzocht moeten worden. Denk aan een locatie waar kinderen in hun vrije tijd naar binnen kunnen lopen.

8

Buurteconomie Aan de Meeuwenlaan/Motorplein zijn twee grote supermarkten voor alle dagelijkse boodschappen. In de wijken liggen kleine buurtwinkels waarvan sommigen moeite hebben om het hoofd boven water te houden. Op het Spreeuwenpark treffen we verschillende horeca aan. Verder zit de horeca vooral verspreid over de Meeuwenlaan. Tevens zijn verspreid door de wijk kleine bedrijfsonroerendgoed-panden te vinden waarvan vaak de corporaties eigenaar zijn. Om de buurteconomie levendig te houden, is het behoud en versterken van het bestaande aanbod en het ondernemerschap van belang. Openbare ruimte en bereikbaarheid Goede openbare ruimte draagt bij aan veiligheidsgevoelens, versterkt de buurteconomie en biedt de mogelijkheid tot allerlei vormen van meer en minder intensief bewegen. Maar de openbare ruimte ligt er op veel plekken in deze wijk slecht bij. Er is veel achterstallig onderhoud van straten en stoepen. Het groen wordt weinig onderhouden en het onkruid schiet tussen de tegels omhoog. Verspreid door de buurt zijn grotere en kleine pleinen te vinden. Sommigen zijn in de afgelopen jaren opgeknapt, anderen vragen om forse investeringen om de kwaliteit, uitstraling en het gebruik te verbeteren. Voor een samenhangende inzet op de openbare hebben we een pleinenanalyse en plan opgesteld.

Op basis daarvan kunnen we een start maken met het herinrichten en/of opknappen van de verblijfsruimte. Door de wijk lopen drie doorgaande routes (Meeuwenlaan, Havikslaan en de Johannes van Hasseltweg). Verder verbinden meerdere straten pleinen en buurten met elkaar. Vooral deze straten maar in toenemende mate ook de doorgaande routes, zijn niet berekend op het toegenomen autoverkeer. Bewoners geven vaak aan dat er in hun ogen te hard wordt gereden. Daarom voeren we een verkenning uit naar het afwaarderen van de snelheid in straten (van 50 naar 30 km). Ook kijken we waar het autogebruik verminderd kan worden, en daarmee de parkeerdruk kan worden verlaagd en de openbare ruimte kan worden vergroend, en hoe we de veiligheid en bereikbaarheid voor voetgangers en fietsers kunnen verbeteren. Duurzaamheid Op verschillende plekken in de wijk is sprake van ernstige wateroverlast wanneer er een forse bui valt. En hoewel aan de randen van de wijk voldoende groen te vinden is (Vliegenbos en Noorderpark) zijn de buurten erg stenig en houden ze veel hitte vast. Meer groen in de wijk is een wenselijke oplossing. Daarnaast kan in overleg met corporaties, maar ook met particuliere eigenaren, een start gemaakt worden met het verduurzamen van de woningen in de wijk.

In de volgende fase kunnen de mogelijkheden hiervoor, inclusief de ontwikkelingen rond een aardgasvrije wijk, verder worden onderzocht.

9

Principenota IJplein-/Vogelbuurt

Inhoud Voorwoord Samenvatting

5 6

1. Inleiding

12

2. Onder protest

19

3. Sociaaleconomische analyse en opgave

24

1.1 Plangebied ontwikkelbuurt IJplein-/Vogelbuurt 1.2 Historische ontwikkeling en ruimtelijke structuur 1.3 Aanleiding en kansen voor de IJplein-/Vogelbuurt 1.4 Doel van de Verkenning van Kansen en leeswijzer

3.1 Analyse sociaaleconomische opgaven 3.2 Maatregelen om sociaaleconomische opgaven aan te pakken 3.2.1 Beter bereik sociale voorzieningen en toeleiding naar werk 3.2.2 Verminderen van problematische schulden 3.2.3 Weerbare jongeren 3.2.4 IJplein-/Vogelbuurt als ongedeelde wijk

4. Fysieke analyse en opgaven

4.1 Analyse fysieke opgave Woningvoorraad Buurteconomie Openbare ruimte Duurzaamheid, Rainproof en aardgasvrij 4.2 Maatregelen om fysieke opgaven aan te pakken 4.2.1 Woningvoorraad: intentieovereenkomst met de woningcorporaties 4.2.2 Nieuwe bouwlocaties in de IJplein-/Vogelbuurt en inzet op particulier bezit 4.2.3 Buurteconomie 4.2.4 Openbare ruimte

5. Beleid

Koers 2025 Woonagenda 2025 Ouderenhuisvesting Amsterdams Detailhandelsbeleid 2018-2022 en Distributie Planologisch Onderzoek Noord Programma Bewegende stad Sportvisie 2025 De sportieve stad en Strategisch huisvestingsplan sport

10

13 13 17 18

25 28 29 29 30 31

33

34 34 36 37 37 38 38 42 43 44

50 51 51 51

Aanpak Gezond gewicht Programmaplan Ouderenhuisvesting 2019-2022 Positief perspectief (jeugd) Integrale buurtteams Actieplan Schone lucht Agenda duurzaamheid Erfgoed voor de Stad Erfgoedverordening Amsterdam Amsterdamse referentienorm voor maatschappelijke ­voorzieningen, groen en spelen (2018) Agenda Groen (2015) Integrale Landschapskaart (2020) Visie Openbare Ruimte 2025 (2017) Uitvoeringsagenda mobiliteit

52 53 53 53 54 54 54 54 54 54 54 55 55

6. Krachtenveldanalyse en risicoverkenning

55

7. Ontwikkelstrategie

58

8. Financiën

60

9. Participatie en communicatie

62

10. Planning en organisatie

68

11. Principebesluiten

70

12. Bijlagen

73

6.1 Krachtenveldanalyse 6.2 Risicoverkenning

9.1 Wat hebben we gedaan 9.2 Wat gaan we doen 9.3 Communicatie

10.1 Planning 10.2 Organisatie

57 57

63 64 66

69 69

52 52 52

11

Principenota IJplein-/Vogelbuurt

1.1 Plangebied ontwikkelbuurt IJplein-/ Vogelbuurt De IJplein-/Vogelbuurt telt drie buurten: het IJplein en omstreken, de Vogelbuurt Zuid en Noord. De Vogelbuurt Noord kent nog een nader te onderscheiden subbuurt, namelijk het Vogeldorp. Kaart 1: Plangrens ontwikkelbuurt IJplein-/Vogelbuurt Bron: gemeente Amsterdam, Ruimte & Duurzaamheid

1. Inleiding

1.2 Historische ontwikkeling en ruimtelijke structuur

12

In de dertiende eeuw werd de Waterlandse Zeedijk aangelegd om het land te beschermen tegen de zee. De buitenlandtong in het IJ werd de Volewijck genoemd. Vanaf het eind van de negentiende eeuw vestigden zich hier industriële – en havengebonden bedrijven. De allereerste woningen waren villa’s voor de directeuren van de scheepsbouwbedrijven in de Nieuwendammer­ham, aan de zuidkant van de wijk langs de Meeuwenlaan. Vooruitlopend op de woningbouw wordt in 1910 het Volewijckspark

13

Principenota IJplein-/Vogelbuurt

hotel) gebouwd, gevolgd door de aanleg van de Johan van Hasseltweg in 1968 die de oorspronkelijke buurten nu doorsnijdt. In de jaren zeventig kwam een einde aan de grootschalige scheepsbouw in Nederland. De ADM-werf kwam vrij voor de bouw van de IJ-pleinbuurt voor Noorderlingen bestaande uit 100% sociale huurwoningen. De IJ-pleinbuurt die tussen 1980 en 1987 gerealiseerd werd is het eerst uitgevoerde project van Rem Koolhaas en wordt als een baanbrekend ontwerp voor een woonwijk beschouwd. De Vogelbuurt is al sinds 2014 een beschermd stadsgezicht. Inmiddels is de IJpleinbuurt op initiatief van VVE ’t IJ ook voorgedragen als gemeentelijk beschermd stadsgezicht. In 2014 ontstond het Noorderpark door de samenvoeging van Florapark en Volewijckspark en in 2018 is de Noord-Zuidlijn gaan rijden. De IJplein-/ Vogelbuurt grenst aan voormalige haven- en bedrijventerreinen aan het IJ die worden getransformeerd naar gemengde stadsbuurten. Dit zijn de wijken Overhoeks en het Hamerkwartier, nieuwe wijken waar divers gebouwd wordt. Er komt meer koop en middenhuur dan gebruikelijk in de oude wijken in Noord en veel nieuwe mensen van buiten Noord en Amsterdam zullen hier een woning betrekken. Het is de vraag hoe de bewoners en ondernemers van de IJplein-/Vogelbuurt kunnen meeprofiteren van deze nieuwe ontwikkelingen.

Kaart 2: Ontstaan van de Vogelbuurt 1906 Bron: Detail ontwerp voor herziening bestemmingsplan voor de gebieden ten noorden van het IJ uit 1915. Uit: Cultuurhistorische Verkenning IJ-plein M&A 2019.

aangelegd. Tien jaar later wordt gestart met het Florapark. De vogelbuurt is gebouwd in de periode tussen 1910 en 1923 volgens de principes van het tuinstadmodel: licht, lucht en ruimte. De sociale huurwoningen bedoeld voor havenarbeiders en diverse groepen inwoners van het centrum, van niet meer dan twee verdiepingen met een schuine kap, hebben een eigen tuin en in de stedenbouwkundige opzet zijn perken, pleinen en parken opgenomen. Gemeenschapszin is daarmee ruimtelijk verankerd in de buurt. Het naastgelegen Vogeldorp is gebouwd in 1918 in het kader van de Woningnoodwet (net als tweelingdorp Disteldorp in de Volewijck) met als doel om als noodwoningen te dienen en de grootste woningnood op te vangen, in principe voor een gebruik van maximaal 35 jaar. Dat is een van de redenen dat de woningen niet onderheid zijn en gebouwd zijn op betonplaten. Met de in 1958 verschenen aanvulling op het Algemeen Uitbreidingsplan uit 1935 wordt de basis gelegd voor de huidige stedenbouwkundige structuur van Amsterdam Noord. Deze structuur heeft ook zijn uitwerking gekregen in de IJplein-buurt en wordt gekenmerkt door een opbouw van loodrecht op het IJ staande groene voegen met daartussen met groen afgebakende woonbuurten.

In het groen zijn de ontsluitingswegen zoals de IJtunnel en de Nieuwe Leeuwarderweg (die nu het oorspronkelijke Volewijckspark en de Waterlandse Zeedijk doorsnijden) opgenomen. Op het tracé van het Johan van Hasseltkanaal werd in 1966 het Ziekenhuis Amsterdam-Noord (nu een

14

De tuindorpen De tuindorpen in Amsterdam Noord zijn rijksbeschermd stadsgezicht omdat ze een bijzonder en geslaagd onderdeel zijn van de volkshuisvestingsgeschiedenis van Nederland. Ze kwamen tot stand als gevolg van de ambitieuze idealen van de gemeente Amsterdam om ook voor de gewone arbeider betaalbare eengezinshuizen met een tuin in een aantrekkelijke woonomgeving mogelijk te maken, als ware het de grachtengordel voor de gewone man. Met beperkte financiële middelen werd door samenwerkende architecten, corporaties, gemeenteapparaat en -bestuur een immense krachtinspanning geleverd die een serie even bescheiden als uitzonderlijke tuindorpen tot resultaat heeft gehad. De gemeente besloot hiervoor in het eerste kwart van de 20ste eeuw de nieuw verworven grond ten noorden van het IJ en ter weerszijden van het Noordhollands Kanaal behalve voor (scheepsbouw) industrie ook geschikt te maken voor sociale woningbouw - destijds een nieuw fenomeen. Vooral de daadkracht van de eerste wethouder volkshuisvesting F.M. Wibaut, wethouder W. Vliegen van Publieke Werken en J.W.C. Tellegen die tot 1915 directeur was van Bouw en Woningtoezicht (BWT) en daarna burgemeester was, en A. Keppler aan het hoofd van de Gemeentelijke Woningdienst (GWD) vormde een onmisbare factor.

Keppler was een van de belangrijkste voorvechters van de moderne stedenbouwkundige beginselen en de motor achter de realisatie van de tuindorpen in Noord. Zowel de stedenbouwkundige plannen voor de diverse deelgebieden als de architectonische ontwerpen zijn ontstaan in nauwe samenwerking met 15

Principenota IJplein-/Vogelbuurt

woningbouwvereningen en sociaal geëngageerde en vooruitstrevende architecten als H.P. Berlage, B.T. Boeyinga, J.E. Van der Pek, J.H.W. Leliman en H.J.M Walenkamp. Amsterdam-Noord werd in de periode 1910-1940 tot in de kleinste details uitgewerkt als een uniek ‘sociaal-democratisch’ woongebied. De woningbouw startte in 1909 in het zuiden van de Vogelbuurt. Later volgden de Van der Pekbuurt (ca. 1918-1926), de rest van de Vogelbuurt (1920-1930), Tuindorp Oostzaan (in twee fases 1921-1924 en 1935-1938), de Bloemenbuurt (1928-1931), Tuindorp Nieuwendam (1927-1930) en Tuindorp Buiksloot (1930-1932). De nieuwe woonbuurten kregen allerlei geplande voorzieningen, zo als scholen, winkels, politieposten, verenigingsgebouwen, een openbare leeszaal, badhuizen, en ook een zwembad (Obelt, tot 1926), de Noorderbegraafplaats, en een kerk aan het Zwanenplein (overige kerken waren particuliere initiatieven). Als groenvoorziening kwamen er drie parken, te weten het Vliegenbos, het Volewijks- en het Florapark. Het resultaat bestaat uit een reeks tuindorpen waarvan de stedenbouwkundige opzet, inrichting van de openbare ruimte, beplanting en het bebouwingskarakter op uitgekiende wijze op elkaar afgestemd zijn.

Ze worden in grote mate gekenmerkt door een kleinschalig en schilderachtig effect, met gebogen of verspringende gevelwanden, verschillen in bouwhoogten, het bijzondere daklandschap, geknikte of gekromde straten, poortvormige doorgangen en besloten straatjes en groene hoven. De overgang tussen de openbare en privé buitenruimten loopt subtiel in elkaar over, bouwblokken worden opengeknipt en het zicht op de (semi) privé binnenterreinen speelt nadrukkelijk mee in het totale concept. IJ-plein Het IJ-plein dat tussen 1980 en 1987 gerealiseerd werd naar ontwerp van Rem Koolhaas en zijn bureau OMA is onmiskenbaar een baanbrekend ontwerp voor een woonwijk. Om te beginnen omdat de ondernemingsraad van de verkopende Amsterdamse Droogdok Maatschappij in de jaren ’70 wist af te dwingen dat deze failliete werf niet tot een goudkust zou verworden, maar een sociale woningbouwwijk, zodat de wortels van de noorderlingen –inclusief de ziel van de arbeidersbeweging, te weten het voorzien in ­voldoende goede en betaalbare woningen in een goede woonomgeving – op deze historische scheepsbouwlocatie dan tenminste in de vorm van wonen stand zou houden.

16

Vervolgens is de buurt een opmerkelijk voorbeeld van participatie, politieke en ambtelijke strijd. Daar waar de gemeente een reeks min of meer gesloten bouwblokken met portieketagewoningen op deze locatie opnieuw als standaard bouwvorm wilde doorvoeren, kozen de buurtbewoners nadrukkelijk voor iets anders. Zij wilden een plan dat recht zou doen aan deze bijzondere locatie aan het IJ. Een doorwaaibare buurt met aandacht voor zichtlijnen tussen de Vogelbuurt, het IJ en de binnenstad. Rem Koolhaas met diens bureau OMA werd als ‘conditionerend architect’ betrokken, hij had destijds nog niets gebouwd en niet lang daarvoor had hij zich bepaald niet positief over bewonersparticipatie geuit: “…buurtbewoners? Ik geloof dat er in Nederland nog maar heel weinig echte buurtbewoners bestaan. Dat is allang

een synthetisch leger van inspraakmonsters geworden, geoefend in een speciale vorm van terreur.” Hij besloot echter zijn kans te grijpen en trok in deze onduidelijke situatie en de bijzondere machtsverwikkelingen de regie naar zich toe. Het resulteerde in een crash course stedenbouw voor de buurtbewoners annex een samenwerkingstraject om tot een stadse wijk te komen waarin Koolhaas die toen al naam begon te maken, zijn ideeën voor het eerst concreet gestalte kon geven, mét en mede dankzij de input van deze Noorderlingen. Het resultaat is een unieke stadsvernieuwingswijk met als enkele bijzondere kenmerken de oriëntatie van de open opzet van de bouwblokken zo’n manier dat zoveel mogelijk mensen vanuit hun woning en de achterliggende Vogelbuurt het IJ kunnen zien; Het groen en de inrichting van de openbare ruimte waarmee plek geboden wordt aan verschillende gebruiksvormen en wat integraal is mee-ontworpen; Een vernieuwende mix van verkavelingstypologieën en woonvormen: urban villa’s en strokenbouw met uiteenlopende woonvormen, waarvan sommige types en/of plattegronden op zich ook vernieuwend zijn; Een wijk die stedenbouwkundig, architectonisch en qua landschap-/groenaanleg tot op detailniveau, inclusief boomsoorten en het materiaal- en kleurgebruik, ontworpen werd.

1.3 Aanleiding en kansen voor de IJplein-/Vogelbuurt De IJplein-/Vogelbuurt blijft op sociaaleconomisch vlak achter bij de rest van de stad en staat te boek als een van de meest kwetsbare buurten in Amsterdam. De wijk heeft een bevolking waarvan een bovengemiddeld deel langdurig in armoede leeft. Gezondheids- en psychische problemen leggen een grote druk op bewoners en de buurten. Een wijk waar kinderen en jongeren niet altijd de steun krijgen die ze kunnen gebruiken. De openbare ruimte in IJplein-/Vogelbuurt is op veel plekken in slechte staat en aan vervanging of herinrichting toe. Daarnaast vraagt de ontwikkeling van het Hamerkwartier en de bijkomende mobiliteitsvraagstukken in en rondom de IJplein-/Vogelbuurt om aanpassingen en herinrichting van straten en pleinen. Ook kent de buurt veel waterproblematiek, met extreme wateroverlast na fikse regenbuien. En met name het bezit van de woningcorporaties vraagt op verschillende plekken een renovatieslag. De renovatie van woningen op het Zwanenplein is ondertussen uitgevoerd en heeft tot een bijzonder fraai resultaat geleid. Voor de overige woningcorporaties ligt er hier en daar nog een opgave.

In november 2017 heeft het college van B&W de IJplein-/Vogelbuurt daarom aangewezen als ontwikkelbuurt, met als doel om de buurt en haar inwoners verder te helpen om de taaie sociale problematiek aan te pakken en mensen perspectief te bieden. Ondanks de problemen achter de voordeur, is de IJplein-/Vogelbuurt volgens haar bewoners een fijne buurt om in te wonen en in op te groeien. De buurt kent een warm netwerk van actieve buurtbewoners die voor elkaar klaarstaan en elkaar helpen. In de ontwikkelbuurtenaanpak is het belangrijk om juist die kracht in de wijk te benutten en

17

Principenota IJplein-/Vogelbuurt

te versterken. Nadat deze principenota is vastgesteld zullen de verschillende opgaven verder uitgewerkt gaan worden. Soms zullen voorstellen zullen zelfs al eerder in voorbereiding gaan. De afgelopen jaren heeft in ieder geval geleerd dat bewoners op tijd bij de plannen en opgaven die er voor deze buurt op papier worden gezet betrokken willen worden en daar een substantiële bijdrage aan willen leveren. In deze principenota worden de opgaven en kansen beschreven en ter besluitvorming voorgelegd. De IJplein-/Vogelbuurt is omringd door gebieden waar de komende tijd veel woningbouw wordt gerealiseerd, met name in het Hamerkwartier. De uitdaging is om de buurt de aankomende jaren zo goed mogelijk te laten aansluiten en te laten meeprofiteren van de ontwikkelingen daar. Bijvoorbeeld door het realiseren van doorstroming van bewoners uit de IJplein-/Vogelbuurt naar sociale - en middenhuurwoningen in het Hamerkwartier, het zorgen voor de benodigde sociale voorzieningen in de IJplein-/ Vogelbuurt en het realiseren van goede fysiek en sociale verbindingen tussen de nieuwe wijken en de IJplein-/Vogelbuurt.

2. Onder protest

De start van de ontwikkeling van het Hamerkwartier is ook de start geweest van het ontwikkelen van de Ongedeelde wijkaanpak. In die aanpak staat de vraag centraal hoe een bestaande buurt kan meeprofiteren van de stedelijke ontwikkeling in de omgeving. Door de samenwerking tussen gebiedsontwikkeling, ontwikkelbuurten en de woningcorporaties is een gevarieerd pallet aan kansen en mogelijkheden ontstaan die de IJplein-/Vogelbuurt ten goede kunnen komen.

1.4 Doel van de Verkenning van Kansen en leeswijzer Deze principenota verkent de kansen en ambities voor de IJplein-/ Vogelbuurt, hoe de potenties optimaal kunnen worden benut en hoe de sociaaleconomische achterstand van deze buurt en haar bewoners kan worden ingelopen. Met deze Verkenning van Kansen leggen we nu te maken strategische keuzes voor aan het college van B&W. Het principebesluit dat op basis van deze verkenning tot stand komt, is de eerste stap in de planvorming en bestuurlijke besluitvorming. De nota start met een verhaal van de buurt, opgeschreven op basis van gesprekken met een groep bewoners met verschillende achtergronden. Het geeft goed weer waar de problemen zitten en doet ook een appèl op de gemeente om bij het verder uitwerken van plannen voor de IJplein-/Vogelbuurt de diversiteit en geschiedenis van de wijk niet uit het oog te verliezen.

18

In de volgende hoofdstukken behandelen we de sociale en fysieke opgaven. Ook lichten we toe hoe we bewoners en ondernemers hebben betrokken bij het opstellen van deze nota.

19

Principenota IJplein-/Vogelbuurt

Het verhaal van de Vogelbuurt en IJpleinbuurt in Amsterdam Noord Chris Keulemans, februari 2020

P

roblemen heeft de buurt genoeg. En dan hebben we het niet eens over schulden, want daar was de Vogelbuurt al beroemd om. Maar wel over criminaliteit: rond het Spreeuwenpark zijn er sinds de zomer vijftig auto’s opengebroken, de zilverpapiertjes van de nieuwe junks liggen bij de metro, piepjonge dealers lopen rond met messen, meisjes krijgen te horen dat ze in de kofferbak worden getrokken als ze hun bek niet houden. Over verwaarlozing: in twee jaar al drie zolderbranden in de Punt, de verrommeling van de publieke ruimte rond het IJplein, de trieste rode kunstmuur aan de Meeuwenlaan, het vuil dat zich ophoopt rond de containers. Over de opstapeling van zogenaamde kwetsbare groepen in de resterende sociale huurwoningen: verslaafden, zorgmijders, mensen met psychische problemen, laaggeletterden.

”Ik word altijd boos van het woord achterstands­wijk: die achterstand is bewust gecreëerd.” Eva, bewoners­ commissie de Punt

Alleen over racisme heeft niemand het, als we twee avonden doorpraten met tien bewoners van deze buurten, eerst in Huis van de Wijk de Meeuw, daarna thuis bij Janine aan het Zwanenplein. ‘Bestaat hier gewoon niet’, zegt Nicole. ‘Ik klop bij iedereen aan.’ ‘Hier gaat het niet over zwart en wit, maar over arm en rijk’, zegt Janine. Eva: ‘Over kansenongelijkheid.’ En trouwens, corona bestond toen alleen nog maar in China. Alle tien zijn ze zo gehecht aan hun buurt dat ze elke misstand ervaren als een persoonlijke belediging. Omdat ze weten hoe mooi het hier is – of zou moeten zijn. En hoe goed iedereen hier met elkaar omgaat – op die paar nieuwelingen na. Bij mooi weer zoekt niemand het ver weg: de VerbroederIJ, het Vliegenbos, het pierenbadje, het café van de Jumbo, de timmerwerkplaats voor kids bij de Sixhaven. Een avondje uit? La Rosa op het Buikslotermeerplein, de nieuwe Euroscoop, ook wel eens de Jordaan of de Zeedijk, ‘al huilt mijn hart als ik tegenwoordig door het centrum loop’. Maar het liefst toch gewoon een zomeravond in de eigen voortuin met de buren. ‘En mijn waterpistool in de aanslag voor de rolkoffers.’ Boodschappen doen ze bij de Dirk, de Jumbo en de Lidl. Maar ook bij de Marokkaan aan de Ganzenweg, snackbar ’t Smikkelhoekje en Ambulia voor de kat. ‘Vroeger gingen we met de hele familie koffiedrinken bij oma op de Leeuwerikstraat’, vertelt Nicole.

‘En dan met z’n allen naar de markt op het Mosveld. Waren we gezellig de hele middag uit.’

20

Over een paar dingen is iedereen het eens. De beste Surinamer van Noord is Tjon Express. De lekkerste koffie drink je bij Sylvia van Al Ponte. De mooiste straat, zonder concurrentie, is de Putterstraat. En het Hamerkwartier wordt een wijk voor de yuppen.

Ze zitten hier trouwens niet voor de lol. Sterker nog: een paar van deze mensen – Janine, Eva en Maarten – hebben gevraagd en ongevraagd al zo vaak de gemeente van advies voorzien dat ze hier onder protest zitten. Ze eisen excuses voor de trage totstandkoming van de plannen voor de buurt en de vaagheid van wat er eigenlijk gebeurt met al hun inbreng. Het slothoofdstuk van de nota hebben Maarten en Eva intussen zelf al geschreven, namens het Bewonersplatform Vogelbuurt en IJpleinbuurt. Maanden geleden al, en ook daarvan blijft onduidelijk wat de gemeente wel of niet overneemt. Terwijl het met kennis van zaken is opgesteld. Neem deze passage over de Sixhaven. Het bewonersplatform is blij dat er naar ze is geluisterd, maar ‘het probleem blijft dat de gemeente de planvorming in zoveel delen opknipt dat niemand meer zicht heeft op de samenhang’. Hetzelfde geldt, schrijven ze, voor de Meeuwenlaan, het Hamerkwartier en het gebied rond de Dirk. Je moet welhaast zelf een ambtenaar zijn geweest om dat soort ambtelijke wildgroei te herkennen. Maarten de Boer, penvoerder van het bewonersplatform, was in 1968 brandwacht op de ADM, hier om de hoek. Later was hij jarenlang hoofd stadsvernieuwing voor de gemeente. Een hoge ambtenaar dus. Tegenwoordig woont hij in een torenflat aan het Albatrospad, en laat hij zijn hond uit in het Vliegenbos.

Daar raakte hij aan de praat met Petra, die hem voorstelde aan haar buurvrouw Eva, die hij vervolgens weer hielp bij de strijd tegen De Key om de renovatie van de jarenlang verwaarloosde woningen in de Punt. Zo werkt dat in de Vogelbuurt. Je woont hier niet alleen. Dus je hoeft niet alles alleen op te lossen. Nicole weet er alles van. Vroeger stond in de zomer het plastic zwembadje gewoon midden op de Zwaluwstraat en opa sjouwde de tv naar buiten als het voetballen was. Nu woont ze met dochter Kayleigh een straat verderop en die kijkt liever Netflix dan dat ze naar buiten gaat. Behalve als de Gay Pride ook door de buurt zou trekken, zoals in andere landen, dat zou ze mooi vinden.

”Racisme bestaat hier gewoon niet. Ik klop bij iedereen aan.” Nicole, moeder

Ahmed woont zijn hele leven in Noord. Dus toen zijn auto laatst werd gestolen wist hij al dat aangifte doen niet zou helpen. Hij spoorde hem zelf op, via vrienden en kennissen, in Floradorp – alleen moest hij dan wel zelf de 180 euro sleepkosten betalen. Zijn buurvrouw Marianne, die al sinds 1982 aan de Reigerweg woont, heeft de buurtwinkels en –verenigingen zien verdwijnen. ‘De hele sociale cohesie is weg.’ Juist daarom drukt Maryam haar nieuwe gasten in buurtkamer Ons Koekoeksnest – vrouwen uit Sudan, Somalië, Eritrea – op het hart: groet je buren, maak een praatje. Want je hoeft niet alles alleen op te lossen. Maar dan moet je wel zelf het initiatief nemen. Ab woont sinds drie jaar in Noord. Vandaag groette zijn buurman aan de Koperslagerij hem voor het eerst terug. Ook als je zelf het initiatief neemt kan het nog wel even duren… Maar Ab ontdekte ook dat die vrolijke kassadame van de Jumbo net een kapperszaakje heeft geopend aan de Zamenhofstraat. Nu weet hij dus waar hij zijn haar gaat laten knippen. Hij weet trouwens ook hoe gentrificatie werkt. Ooit geloofde hij als wethouder van de Baarsjes heel sterk in het mengen van buurten; nu zou hij er niet

21

Principenota IJplein-/Vogelbuurt

meer willen wonen. Wat hij daar kwijtraakte, dit soort verhalen van honden en zwembadjes en praatjes maken en kassadames die kapster worden, dat vindt hij terug in Noord. En net als iedereen in dit gezelschap zou hij dat zo willen houden. Maar gaat dat lukken? Leonie ziet de leefbaarheid van de roze flat aan het IJplein achteruit kachelen sinds er steeds meer mensen met psychische problemen en gebruikers worden gedropt. En Eva ziet daar een patroon in. Er bestaat een link tussen de verwaarlozing door corporaties en door de gemeente. Ze delen de desinteresse in bepaalde wijken. Eva krijgt bijval. Bij Nicole en Kayleigh is het tochtig, de rieten plafonds zijn brandgevaarlijk en komen bijna naar beneden, maar Eigen Haard doet niks. Maarten ziet hoe buurten steeds harder worden opgeknipt. Niet de mengeling waar Ab ooit van droomde, maar louter kwetsbaren in de sociale huurwoningen en de rest zoveel mogelijk in de verkoop. Renovatie ten behoeve van de mensen die er al wonen: liever niet. ‘Rijk, gemeente en corporaties hebben geen geld over voor wijkverbetering’, zegt hij. In de vorige raadsvergadering hierover telde hij 83 keer het woord nieuwbouw en één keer renovatie.

”Teveel vrouwen die ik ken durven niet naar buiten en blijven binnen.“ Maryam, buurtkamer Ons Koekoeksnest

22

Iedereen in dit gezelschap, mensen met allerlei herkomsten en inkomsten, is bang dat deze buurt de volgende is die kapseist op de gentrificatiegolf. Zodat ze hier niet meer kunnen wonen zoals ze dat graag doen. En niet kunnen doorverhuizen binnen de buurt waar hun kinderen zijn opgegroeid, met als gevolg dat de jongegezinnencohesie waar Noord om bekend staat uit elkaar wordt getrokken. Noodgedwongen zijn ze allemaal deskundige geworden in de wetten van de woonmarkt. Des te tergender is het als er niet naar ze wordt geluisterd. Janine vertelt het verhaal van haar dochter, die architectuur studeert. Toen een docent haar vroeg of het een goed idee zou zijn om hotels te bouwen in het Hamerkwartier zei ze nee. ‘Maar ja,’ zei de docent, ‘jouw mening telt niet, want jij woont hier.’ We lachen als boeren met kiespijn. En zien door het raam de twee torens van de nieuwe Holiday Inn in aanbouw. In de mantra van de ongedeelde wijk, die de gemeente ons graag voorspiegelt, gelooft hier niemand. Het Hamerkwartier wordt gewoon een ander verhaal. Intussen blijft het goed toeven in de Vogelbuurt, Vogeldorp en de IJpleinbuurt. Zolang je eraan kan blijven werken. Niet alleen met tijdelijke initiatieven die komen en weer gaan – kindersport op het Zwanenplein, buurtkamer in de Sixhaven, de Gallische tafel in de Voortuin van Noord.

Niet alleen door dingen te roepen op informatieavonden en hopen dat ze niet in de bureautunnel verdwijnen. Maar echt structureel. Op niveau. Aan deze tafel zit zoveel kennis, vaak met pijn en moeite opgestoken, dat de gemeente er goed aan zou doen om die een vaste plek te geven in de planvorming. In principenota’s als deze, van het eerste tot het laatste hoofdstuk, maar ook in de uitvoering en monitoring van al die plannen.

”De beste plek in de buurt is het café van de Jumbo.” Kayleigh, Mediacollege

”Gemeente en corporaties hebben onze buurten langdurig verwaarloosd. En waren de laatste jaren vooral bezig met nieuwbouw. Onder flinke druk vanuit de buurt begint daar nu verandering in te komen. Maarten, Bewonersplatform IJplein-/ Vogelbuurt

”Gentrificatie is de ruimtelijke uiting van klassenongelijkheid.” Janine, chef Zwanenplein

”Er wordt teveel ad hoc gewerkt en te weinig vanuit een visie voor de lange termijn.” Ab, Havenbedrijf

”Mijn auto is sinds de zomer al vier keer opengebroken.“ Ahmed, Huttenland

”In de loop van zes jaar heb ik de leefbaarheid achteruit zien gaan.” Leonie, bewonerscommissie IJplein

”De hele sociale cohesie is weg.” Marianne, gepensioneerd

23

Principenota IJplein-/Vogelbuurt

3. Sociaaleconomische analyse en opgave

De IJplein-/Vogelbuurt telt op dit moment 8270 inwoners. Er wonen relatief veel eenoudergezinnen (12%) en bewoners met een niet westerse migratieachtergrond (44,5%). Het aandeel ouderen (8,9%) is er juist lager. De buurt kent veel sociale problemen. Ook het aandeel lager opgeleiden in de IJplein-/Vogelbuurt ligt beduidend hoger (34%) dan gemiddeld in Amsterdam. Verder is de Vogelbuurt één van de armste wijken van Amsterdam, twee op de tien huishoudens leeft van een minimuminkomen. Het aandeel kwetsbare bewoners is bijna twee keer zo hoog als gemiddeld in Amsterdam. De instroom van kwetsbare doelgroepen is er hoog doordat de woningvoorraad grotendeels bestaat uit kleine, betaalbare huurwoningen die dringend aan verbetering toe zijn. De IJplein-/Vogelbuurt telt 18,3% kinderen en jongeren tot 18 jaar, 12,5% is jonger dan 12 en 5,8% is 12- 17 jaar. Veel jongeren groeien op in armoede (32%).

3.1 Analyse sociaaleconomische opgaven Armoede

De IJplein-/Vogelbuurt kent een relatief grote sociaaleconomische problematiek. Ruim een kwart (28%) van de huishoudens leven van een minimuminkomen en één op de drie jongeren groeit op in een minimahuishouden. Er is sprake van een relatief hoog percentage bijstandsontvangers (10,5% in 2019) en inwoners met een arbeidsongeschiktheidsuitkering (9,5% in 2018). Ook komt onder bewoners van Vogelbuurt vaker schuldenproblematiek voor dan gemiddeld in Noord en Amsterdam. Het aandeel werkenden ligt met 179 per duizend personen aanzienlijk lager ligt dan gemiddeld in Noord (358) en in Amsterdam als geheel (646) en dit is de afgelopen jaren ook gedaald. De werkloosheid is relatief hoog (15,5%). Het bevorderen van de werkgelegenheid en de arbeidsparticipatie is daarom een belangrijke opgave. In de IJplein-/Vogelbuurt is in veel huishoudens geen sprake van een- of tweeverdieners maar van geenverdieners. De sociale problematiek vind je in alle delen van de IJplein-/Vogelbuurt. Het gemiddeld besteedbaar huishoudinkomen in de IJplein-/Vogelbuurt was in 2017 met 29.100 euro, lager dan dat van Noord (34.500 euro) en Amsterdam (39.000 euro).

24

25

Principenota IJplein-/Vogelbuurt

op 20% (2018), in de IJplein-/Vogelbuurt ligt dit rond de 30%. De IJplein-/ Vogelbuurt zit met 16% (2017) kwetsbare bewoners boven het gemiddelde van Noord (14%) en Amsterdam (11%). Je kunt spreken over een kwetsbare buurt.

Jeugd en Jongeren

Eén op de drie kinderen tot en met 17 jaar groeit op in een minimum huishouden. Dat ligt ver boven het stedelijke gemiddelde van 18%. Het aandeel laagopgeleide schoolverlaters (17-22 jaar) is relatief hoog, 13,4% (2019). Ter vergelijking: het gemiddelde van Noord is 11,7% en Amsterdam is 9%. In de IJplein-/Vogelbuurt zijn ouders van basisschoolleerlingen vaker laagopgeleid dan gemiddeld in Amsterdam: 31% (2017) tegenover 23% in Noord en 20% in Amsterdam. Wat betreft de Cito-toets scoren kinderen uit de IJplein-/ Vogelbuurt lager (531 in 2018) dan de gemiddelde Amsterdamse citoscore (535). Een aanzienlijk deel van de kinderen in de wijk groeit op in achterstand. Zij lopen de kans dat ze niet al hun potenties kunnen ontwikkelen.

Gezondheid en Welzijn

Sociaaleconomische factoren hangen vaak samen met gezondheid en welzijn. Het aantal inwoners dat zijn gezondheid (zeer) goed beoordeeld is in de IJplein-/Vogelbuurt met 68% (2016) dan ook lager dan in Noord (71%) en Amsterdam (76%). Ook hebben bewoners van de IJplein-/Vogelbuurt vaker ernstige psychische klachten (12% in 2016) dan gemiddeld in Noord (7%) en Amsterdam (8%). Daarnaast komt in de IJplein-/Vogelbuurt eenzaamheid meer voor dan gemiddeld in Noord en Amsterdam: 17% (2016) van de bewoners van de IJplein-/Vogelbuurt is (zeer) ernstig eenzaam tegenover 15% in Noord en 13% in Amsterdam. Tot slot heeft 48% van de bevolking van de IJplein-/Vogelbuurt overgewicht/obesitas (2016). Dit is iets minder dan het gemiddelde van Noord (50%) en is hoger dan het aandeel bewoners met overgewicht/obesitas in Amsterdam (40%). Het aandeel bewoners dat aangeeft weinig regie over zijn eigen leven te ervaren is in de IJplein-/Vogelbuurt met 14% (2016) groter dan gemiddeld in Noord (13%) en Amsterdam (10%). Naar schatting is een relatief groot deel van de bevolking in de IJplein-/Vogelbuurt laaggeletterd en/of licht verstandelijk beperkt. Gemiddeld in Amsterdam wordt dit percentage geschat

26

Veiligheid

De bewoners van de IJplein-/Vogelbuurt ervaren relatief meer overlast dan gemiddeld in de regio (de overlastindex van de IJplein-/Vogelbuurt is 102, ten opzichte van 90 als regiogemiddelde). De overlastindex toont de mate waarin bewoners overlast ervaren van personen (aantal meldingen en ervaringen met overlast) en de verloedering in de wijk. Hoe hoger de index, hoe hoger de overlast. Opvallend is de categorie verloedering; deze is hoger dan de categorie personenoverlast. De categorie verloedering beslaat zowel de verloedering ten gevolge van misdrijven (bijvoorbeeld vernielingen) als de verloedering van de buurt (achterstallig onderhoud). Uit de cijfers van de index blijkt dat vooral de laatste categorie, verloedering van de buurt, hoog is. Verloedering wordt mede veroorzaakt door de aanblik van het vele vuil in de wijk in de vorm van zwerfvuil en bijplaatsingen van afval. Dat is aan de orde van de dag. Het grofvuil wordt maandelijks één keer opgehaald. Voor een wijk waar mensen zo klein behuisd zijn, is dat weinig en veel belandt dan ook op de niet ophaaldagen op straat. Daarnaast is het ook een kwestie van gedrag van bewoners, die zich soms bewust maar ook vaak onbewust niet aan de regels houden. De afgelopen jaren heeft de IJplein-/Vogelbuurt regelmatig te maken gehad met overlastgevende en (licht)-criminele jeugdgroepen.

Een aantal leden van deze groepen is verantwoordelijk voor

27

Principenota IJplein-/Vogelbuurt

verschillende delicten in de wijk (woninginbraak, straatroof en vernielingen). In de wijk geven bewoners aan dat een deel van de jongere jeugd steeds moeilijk aanspreekbaar is op gedrag. Daarnaast constateren ze dat drugshandel als verdienmodel (geen eigen gebruik) steeds populairder wordt.

Voorzieningen

Binnen de IJplein-/Vogelbuurt zijn verschillende welzijnsorganisaties en maatschappelijke organisaties actief en zijn er meerdere fysieke locaties waar kwetsbare buurtbewoners met vragen op sociaal- en maatschappelijk gebied terecht kunnen. Midden in de Vogelbuurt staat het Leefkringhuis, een laagdrempelige voorziening waar bewoners met allerlei knelpunten en vragen terecht kunnen op het vlak van armoede en schulden. Het Leefkringhuis heeft ook een laagdrempelige voedselbank. Daarnaast beschikt de wijk over Huis van de Wijk de Meeuw, participatiecentrum Eva en Adam, buurtkamer het Koekoeksnest, de Albatros en Kerk en Buurt. Deze voorzieningen hebben een breed palet aan activiteiten en ondersteuning voor kwetsbare buurtbewoners, zoals bewoners met een (grote) afstand tot de arbeidsmarkt en eenzame buurtbewoners. Voor jongeren is er het jongerenproductiehuis de Valk waar stichting Dock jongeren helpt en activiteiten aanbiedt voor meer zelfstandigheid en ter ondersteuning bij het opgroeien. Zie bijlage buurtbrochure voor een meer gedetailleerde uitleg over alle voorzieningen in de IJplein-/Vogelbuurt en het Hamerkwartier. Maatschappelijke dienstverlener Doras houdt kantoor op een steenworp afstand in de Volewijck. Daar worden eveneens allerlei activiteiten en spreekuren gehouden.

Klantmanagers, participatiemedewerkers en maatschappelijke dienstverleners werken veelal op een outreachende manier in de wijk. Een aandachtspunt is dat veel kwetsbare bewoners nog geen gebruik maken van deze voorzieningen en activiteiten. Hierdoor blijven hun kansen en mogelijkheden langer onbenut waardoor zij belemmerd worden mee te kunnen doen. In de buurt zijn weinig culturele voorzieningen maar in de directe omgeving (Hamerkwartier, Tolhuistuin) kunnen bewoners zelf kunst beoefenen of als toeschouwer hiervan genieten. Aandachtspunt voor de (nabije) toekomst; hoe blijven de voorzieningen bereikbaar voor buurtbewoners. In het Hamerkwartier komen ook nieuwe sportvoorzieningen die ook door bewoners uit de Vogelbuurt/IJplein gebruikt kunnen worden.

3.2 Maatregelen om sociaaleconomische ­opgaven aan te pakken

28

Om de problemen in de IJplein-/Vogelbuurt aan te pakken en bewoners perspectief te bieden, is het van belang om extra in te zetten op vier thema’s: beter bereik sociale voorzieningen en toeleiding naar werk, verminderen van problematische schulden, weerbare jongeren en het realiseren van de ongedeelde wijk.

Dit laatste betekent dat we om nieuwe (lopende) projecten en initiatieven te versterken of uit te breiden, meer inzetten op goede samenhang en integraliteit tussen de projecten en initiatieven, en op zoek gaan naar samenwerkingsverbanden tussen én met de formele en informele partners in de wijk. Hierin bouwen we voort op het bestaande netwerk van maatschappelijke organisaties en bewonersnetwerken die al actief zijn in de wijk.

3.2.1 Beter bereik sociale voorzieningen en toeleiding naar werk Zoals hiervoor beschreven kent de IJplein-/Vogelbuurt een uitgebreid aanbod aan sociale voorzieningen. Toch worden de kwetsbare huishoudens niet altijd goed bereikt. Dit vraagt extra aandacht van de maatschappelijke dienstverleners die werken in de buurt. Voor een betere aansluiting van het aanbod bij de vraag van buurtbewoners worden de diverse voorzieningen beter geschikt gemaakt voor de doelgroep in de buurt. Het bevorderen van de werkgelegenheid en de arbeidsparticipatie is een belangrijke opgave om de sociaaleconomische situatie van de bewoners te verbeteren. In Oud-Noord worden bewoners met een participatiewet-uitkering uitgenodigd voor een gesprek over hun kansen op werk. Zij worden begeleid door een gemeentelijke multidisciplinair team waaraan klantmanagers Activering, Werk en Re-integratie en Koers naar Werk deelnemen evenals jobcoaches en jobhunters. De caseload van klantmanagers neemt hierdoor af. Deze individuele aanpak is vooral gericht op uitstroom naar werk. Bewoners voor wie werk nog een stap te ver is, worden individueel begeleid naar zorg of participatie. We zetten extra in op werkervaringsplekken, stageplekken, dagbestedingsplekken en overige plekken die aansluiten bij de behoefte van kwetsbare buurtbewoners en die de afstand tot de arbeidsmarkt verkleinen.

Hierbij kijken we als eerste naar de kansen die het Hamerkwartier biedt en welke mogelijkheden ondernemers daar hebben om iets te doen voor de IJplein-/ Vogelbuurt. Hiervoor is een kwartiermaker aangesteld om te onderzoeken hoe we dat kunnen realiseren. Dit vraagt verdere uitwerking in de vorm van experimenten en afspraken waardoor bewoners uit de IJplein-/Vogelbuurt perspectief op een baan krijgen in het Hamerkwartier.

3.2.2 Verminderen van problematische schulden Veel inwoners van de IJplein-/Vogelbuurt hebben problematische schulden. Jongeren groeien op in gezinnen die al generaties lang op het bestaansminimum leven en waar schulden hebben en maken normaal is. Om deze cirkel te doorbreken maken we ons sterkt voor een betere aansluiting van armoedemiddelen op de specifieke situatie van de bewoners en om het uitgebreide informele netwerk in de buurt beter in te zetten voor deze mensen. Om dit voor elkaar te krijgen, zijn we in 2020 gestart met een innovatieve aanpak genaamd ‘De armen ineen’. Bewoners en professionals ontwikkelen

29

Principenota IJplein-/Vogelbuurt

samen een aanpak met als belangrijkste doelen de samenredzaamheid versterken, de schulden verminderen en (nieuw) perspectief bieden in de buurt. Buurtbewoners met een groot netwerk in de wijk vormen de spil van deze aanpak. Zij kennen de behoeften en leefomstandigheden van hun buurtgenoten als geen ander en weten wat er speelt in de wijk. Gezamenlijk kijken ze in hoeverre het huidige aanbod werkt, wat er beter kan, wat er mist, en om daar dan meteen wat mee of aan te doen. Ook onderzoeken ze de kansen om de huidige wijknetwerken te versterken en te verbinden.

3.2.3 Weerbare jongeren Een fijn thuis is een belangrijke basis voor goede schoolresultaten en gewenst sociaal gedrag. Dit is niet voor iedereen vanzelfsprekend. In de IJplein-/Vogelbuurt groeien jongeren vaak op in een kwetsbare thuissituatie. Om hun ontwikkelingskansen te vergroten, moeten we ervoor zorgen dat hun thuissituatie minder kwetsbaar is. De al eerder genoemde maatregelen (beter bereik sociale voorzieningen en toeleiding naar werk, en aanpak problematische schulden) moeten niet alleen de situatie van de volwassenen verbeteren, maar ook bijdragen aan een stabiele en rustige thuissituatie voor de betrokken kinderen en jongvolwassenen. We zetten daarom in het bijzonder in op het voorkomen van onveilige situaties zoals huiselijk geweld en kindermishandeling. Een veilige en stabiele thuissituatie is niet af te dwingen, maar sociale steun kan er wel voor zorgen dat de schade beperkt blijft. Om sociale steun te kunnen geven, is het belangrijk dat mensen elkaar zien en horen en dat er een netwerk is. Daarom moeten we ervoor zorgen dat mensen in een buurt, wijk en woonblok elkaar ontmoeten, leren kennen, zien en horen waardoor zij in staat zijn om elkaar sociale steun te geven.

We constateren dat er een aantal goede i9nitiatieven op basis van tijdelijk geld zijn gestart maar zien ook dat een structurele aanpak noodzakelijk is. Daarvoor kan even een pas op de plaats om een quick en dirty analyse uit te voeren of het aanbod in voldoende mate aansluit op de vraag bijdragen aan het vaststellen welke inzet voor wie noodzakelijk is. Daarnaast ontbreken positieve en zichtbare rolmodellen voor jongeren. We moeten kinderen en tieners een ander perspectief bieden. Er is meer preventieve aandacht en aansprekend aanbod voor de jeugd nodig. Dat vraagt om een samenhangende aanpak waarbij we samen optrekken met alle partners (binnen en buiten de sociale basis) in de wijk; ouders, professionals, sleutelfiguren, politie en scholen.

3.2.4 IJplein-/Vogelbuurt als ongedeelde wijk De IJplein-/Vogelbuurt grenst aan twee projectgebieden aan de IJ-oever: het Hamerkwartier en de Sixhaven. in het Hamerkwartier komen grote aantallen nieuwe mensen wonen en komen nieuwe voorzieningen. Om te zorgen dat de kwetsbare bewoners van de IJplein-/Vogelbuurt meeprofiteren van deze nieuwe ontwikkelingen, hanteren we in de projecten het principe van de ongedeelde wijk. Bij de gebiedsontwikkeling Hamerkwartier is deze ambitie als belangrijk uitgangspunt meegenomen. De inzet is om het Hamerkwartier te ontwerpen als wijk waar oude en nieuwe bewoners zich thuis voelen en allen gebruik maken van de voorzieningen en verblijfsruimten.

Hamerkwartier: De inzet is om het Hamerkwartier te ontwerpen als wijk waar oude en nieuwe bewoners zich thuis voelen en allen gebruik maken van de voorzieningen en verblijfsruimten.

Daarnaast is het belangrijk dat de scholen in de IJplein-/Vogelbuurt hun positie versterken en dat die de kinderen een veilige omgeving kunnen bieden waarin zij gestimuleerd worden zich te ontwikkelen, zowel op het gebied van het curriculum als in zelfontplooiing, weerbaarheid en talentontwikkeling. Samen met de scholen en de betrokken sociale en buurtorganisaties maken we een plan om hier invulling aan te geven. Wat betreft de huisvesting van scholen is ook inzet gewenst. Een aantal scholen in de IJplein-/Vogelbuurt is verouderd, ligt te dicht bij een drukke weg en/of kampt met lage leerlingaantallen. De komende jaren worden de mogelijkheden voor verplaatsing en/of samenvoeging verkend. Een mogelijkheid is de verplaatsing van de basisschool de Kinderboom naar het naburige Hamerkwartier. Een andere mogelijkheid is de realisatie van een alles in een school.

30

Ook op straat is meer aandacht voor kinderen en jongeren nodig. Professionals die werken in de IJplein-/Vogelbuurt geven aan dat er onder jongeren en jongvolwassenen een negatieve cultuur heerst. De oudere groep beïnvloedt de jongere groep negatief en de jeugd vertoont op steeds jongere leeftijd afwijkend gedrag. Er is sprake van een bepaalde mate van normvervaging en kopieergedrag. Ouders corrigeren dit gedrag niet of nauwelijks en voelen zich vaak onmachtig. Ondanks de inspanning van de bestaande organisaties zijn snelle interventies en meer maatwerk noodzakelijk.

31

Principenota IJplein-/Vogelbuurt

Zoals te lezen in hoofdstuk 2, zien de gevraagde bewoners in de ontwikkeling van het Hamerkwartier niet als een verrijking voor hun buurt. Ook het principe van de ongedeelde wijk wordt vooralsnog niet geloofd. Om die reden worden bewoners en ondernemers in de bestaande oude wijken betrokken in deze ontwikkelingen en krijgen zij zeggenschap in de plan­ vorming. Met samenwerkingspartners in bestaande en nieuwe buurten wordt gewerkt aan de ambitie van een ongedeeld Noord.

Voor de IJplein-/Vogelbuurt zien we de volgende opgaven voor de o ­ ngedeelde wijk:  p basis van de intentieovereenkomst van vijf woningcorporaties en de O gemeente zijn acht ambities gedefinieerd voor het fysiek verbeteren van de woningvoorraad en voor het verbinden van de aanwezige mogelijk­ heden in de woningvoorraad in het Hamerkwartier met de opgaven in de IJplein-/Vogelbuurt. Deze ambities lichten we in het volgende hoofdstuk verder toe.  erkzoekenden uit de IJplein-/Vogelbuurt koppelen aan banen in het W Hamerkwartier.

4. F  ysieke analyse en opgaven

 ieuwe economische voorzieningen goed laten aansluiten op de vraag en N sociaaleconomische opgave in de IJplein-/Vogelbuurt.  e openbare ruimte van de oude wijken verbeteren en goed laten D aansluiten op de nieuwe wijken. Dit kan door te investeren in de pleinen in de IJplein-/Vogelbuurt, in de Meeuwenlaan en in diverse fietsroutes. We gaan hier in het volgende hoofdstuk verder op in.  aatschappelijke voorzieningen realiseren voor ontmoeting en die bijdraM gen aan het verbinden van beide wijken. Binnen de gebiedsontwikkeling Hamerkwartier is aan de Meeuwenlaan, nabij Huis van de wijk de Meeuw, ruimte gereserveerd voor maatschappelijke dienstverlening. Hier komt een wijkzorgcluster met ruimte voor eerstelijnszorg.  anjagen en initiëren van tijdelijke initiatieven die bijdragen aan de ­opgave A in de IJplein-/Vogelbuurt op de plekken in het Hamerkwartier waar de gebiedsontwikkeling nog even op zich laat wachten. Denk aan de al ­gerealiseerde initiatieven de Buurthaven in de Sixhaven en de VerbroederIJ in het Hamerkwartier.

32

33

Principenota IJplein-/Vogelbuurt

4.1 Analyse fysieke opgave In dit hoofdstuk worden de analyse, de opgaven en de kansen voor wonen, buurteconomie, openbare ruimte beschreven.

Woningvoorraad

De IJplein-/Vogelbuurt telt ruim 4000 woningen. Hiervan bestaat 73% uit corporatiewoningen, 7% uit particuliere huur en 20% uit koop. Voor Noord is dat 57-12-31% en voor Amsterdam als geheel is dit 41-29-30%. Er zijn geen grote verschillen in het percentage corporatiewoningen tussen de buurten IJplein e.o., Vogelbuurt Noord en Zuid. In de Vogelbuurt-/IJplein zijn 70% van de woningen sociale huurwoningen. Hiervan is 65% in handen van de corporaties en 5% van particulieren. Daarnaast verhuren de corporaties 7% van hun woningen als vrije sector woningen. De overige 2% wordt door particulieren als vrije sector verhuurd. Het percentage koopwoningen is lager dan gemiddeld. Dit geldt in nog sterkere mate voor de particuliere huurwoningen.

34

De IJplein-Vogelbuurt is een centrum stedelijke stadswijk met relatief veel kleine woningen, 42% is kleiner dan 60m2 en 36% tussen de 40-60 m2, daardoor zijn er veel lage huren. In Amsterdam zijn 37% van de woningen kleiner dan 60 m2. Ook de woningvoorraad van kleine goedkope huurwoningen heeft mede gezorgd voor een hoge instroom van kwetsbare groepen. Veel gezinnen wonen te krap. Dit komt in Oud-Noord vaker voor dan in de stad als geheel. De meeste van deze krap wonende gezinnen wonen in een sociale huurwoning. Volgens data van Woningnet heeft deze groep de laagste slagingskans op het vinden van een nieuwe, meer passende woning. De woningvoorraad is eenzijdig te noemen, zowel naar marktsegment als naar woninggrootte. De wijk is niet voor iedereen toegankelijk. Er ontbreken op dit moment mogelijkheden voor een wooncarrière binnen de buurt – met name voor huishoudens met kinderen – omdat grotere woningen zowel in de sociale huur als in het middensegment ontbreken.

35

Principenota IJplein-/Vogelbuurt

Er ontbreken mogelijkheden voor ouderen, die veelal te groot wonen, om door te stromen naar kleinere, geclusterde ouderenwoning met voorzieningen in de nabijheid. Van de 55-plussers in Oud-Noord geeft 61% aan de woning niet geschikt te vinden om oud in te worden. Er ligt een opgave voor het realiseren van 110 geclusterde woningen met zorg voor ouderen, vooral in de sociale sector. Dit komt enerzijds door de vergrijzing en anderzijds door de opkomst van de zorg aan huis (extramuralisering). Er zijn vijf Amsterdamse woningcorporaties die bezit hebben in de IJplein-/ Vogelbuurt: Ymere, Stadgenoot, Rochdale, de Key en Eigen Haard. Een deel van de woningvoorraad is dringend aan verbetering toe, met name in de Vogelbuurt-Noord. Veel woningen worden na renovatie bij mutatie in de (dure) vrije sector aangeboden of verkocht. Het is van belang dat er voldoende sociale huurwoningen overblijven (tenminste 60%). Een deel van de woningvoorraad is in bezit van eigenaar-bewoners (soms georganiseerd in VvE’s) die zelf verantwoordelijk zijn voor het onderhoud.