Bijlage 1 - programmonitor_2025_DEF.docx

Door deze thema’s te verbinden aan desinformatie en democratisch burgerschap ontstond ruimte voor open gesprekken. Jongeren kregen meer inzicht in algoritmes, kijken kritischer naar hun socialmediagebruik en zijn zich bewuster van democratische waarden. De pilot bood docenten steun en praktische handvatten bij het bespreekbaar maken van gevoelige onderwerpen. De inzet van peer educators werd als meerwaarde ervaren vanwege hun aansluiting bij de leefwereld van jongeren. Opgedane inzichten en vooruitblik De pilot laat zien dat er behoefte is aan ondersteuning bij mediawijsheid en democratisch burgerschap, maar ook aan verdere aanscherping. Begrippen als persvrijheid en vrijheid van meningsuiting blijken voor veel jongeren abstract, waardoor concrete voorbeelden en interactieve werkvormen essentieel zijn. Om de impact te vergroten is de professionalisering van peer educators versterkt met een aangescherpte ontwikkel- en begeleidingsstructuur, die sinds augustus 2025 geldt. Alle deelnemende docenten hebben aangegeven opnieuw aan Under Pressure te willen deelnemen. De gemeente Amsterdam en Diversion zijn in gesprek over een mogelijk vervolg.

Weerbaarheidstrainingen Vanuit het programma is aanvullend budget beschikbaar voor weerbaarheidstrajecten. Deze trajecten worden primair vanuit de sociale basis gesubsidieerd. Het programma levert hierop een gerichte bijdrage door jaarlijks een vastgesteld aantal extra trajecten in te zetten in de stadsdelen waar de behoefte het grootst is. De inzet wordt in overleg met projectleiders verdeeld en afgestemd. Waar nodig wordt in gesprek met stadsdelen en uitvoerende partijen gekeken of het

28

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Definitieve versie 11 maart 2026

Programmamonitor Radicalisering & Extremisme 2025

aanbod nog aansluit bij de praktijk en waar bijsturing nodig is. In 2025 zijn weerbaarheidstrainingen uitgevoerd, waarbij in totaal één traject bij SIPI, vier trajecten bij Trias en tien trajecten bij IMD zijn afgenomen, verspreid over meerdere stadsdelen. SIPI

Trias Pedagogica

IMD

Diamant is een door het Nederlands Jeugd Instituut (NJI) goed onderbouwde training van SIPI (Samenwerkingsverband Islamitische en Publieke Instellingen) die radicalisering binnen islamitische gemeenschappen helpt voorkomen. Jongeren (12-23 jaar) werken aan identiteit, weerbaarheid en morele ontwikkeling via groepsbijeenkomsten en coaching. Tegelijk leren professionals signalen herkennen en doorverwijzen. De cultuur sensitieve aanpak sluit aan bij jongeren hun leefwereld en biedt handvatten rond thema’s als discriminatie en sociaal isolement. Trias Pedagogica organiseert opvoeddebatten en trainingen voor ouders, vooral vaders, gericht op het herkennen en bespreken van spanningen, identiteitsvragen en extreme opvattingen bij jongeren. Open gesprekken over opvoeding, religie en uitsluiting vergroten de weerbaarheid van gezinnen en helpen polarisatie en radicalisering voorkomen. De interventie bevindt zich momenteel in het erkenningstraject van het NJI, maar wordt door het Kennisplatform Inclusief Samenleven (KIS) beschouwd als veelbelovend. Stichting IMD ondersteunt kwetsbare jongeren via intensieve coaching en begeleiding. Met een combinatie van jongerenwerk, forensische zorg en specialistische hulp versterken zij de weerbaarheid en zelfstandigheid van jongeren.

4.3 Verbindende activiteiten in de stad en actief onderhouden van contact met lokale gemeenschappen Werkwijze Binnen de actielijn democratische veerkracht komen het stimuleren van verbindende activiteiten in de stad en het actief onderhouden van contact met lokale gemeenschappen in de praktijk sterk samen. Daarom worden deze twee onderdelen in samenhang beschreven. Projectleiders in de stadsdelen zoeken actief gemeenschappen op die niet vanzelf naar de gemeente toe komen, vaak op een informele en persoonlijke manier. Waar mogelijk worden gemeenschappen met elkaar in contact gebracht die elkaar niet vanzelfsprekend ontmoeten, met als doel wederzijds begrip te vergroten en onderlinge relaties te versterken. Door deze inzet op netwerkopbouw en dialoog ontstaat zicht op wat er leeft in de stad en kan tijdig worden ingespeeld op spanningen en maatschappelijke ontwikkelingen.

Inzet en resultaten in 2025 Voorbeelden van verbindende initiatieven in de stadsdelen De uitgangspunten van netwerkopbouw, dialoog en vroegtijdige de-escalatie krijgen in de praktijk vorm via het organiseren van verbindende activiteiten in de stad en het actief onderhouden van

29

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Definitieve versie 11 maart 2026

Programmamonitor Radicalisering & Extremisme 2025

contact met lokale gemeenschappen. Binnen de stadsdelen worden hiervoor verschillende initiatieven ingezet, zoals masterclasses, weerbaarheidstrainingen voor jongeren en activiteiten voor specifieke doelgroepen, waaronder de lhbtiqa+-gemeenschap. Ook zijn er in 2025 drie bijeenkomsten voor buurtouders georganiseerd. Deze activiteiten bieden ruimte voor ontmoeting, kennisdeling en gesprekken over maatschappelijke zorgen, zoals armoede, polarisatie en discriminatie. Daarmee ondersteunen deze activiteiten netwerken, dialoog en sociale samenhang in de stad. Hieronder lichten we twee initiatieven uit die illustreren hoe deze werkwijzen concreet vorm krijgen in de stadsdelen: de Gebedshuizenoverleggen en Het Lopend Vuurtje. De Gebedshuizenoverleggen zijn periodieke bijeenkomsten op stadsdeelniveau van bestuurders van verschillende religieuze organisaties. Hierin wisselen zij inzichten uit over maatschappelijke ontwikkelingen en delen zij wat er leeft en speelt binnen hun achterban. De gemeente faciliteert deze gesprekken en gebruikt de overleggen om inzicht te krijgen in wat er speelt, onderlinge relaties te versterken en waar nodig bij te dragen aan de-escalatie. De bijeenkomsten dragen bij aan het in stand houden van een actief netwerk dat zowel in rustige periodes als bij incidenten kan worden benut.

Door frustraties en zorgen in een vroeg stadium bespreekbaar te maken, ontstaat ruimte voor dialoog, wederzijds begrip en gezamenlijke verantwoordelijkheid. In de praktijk blijkt dat deze gesprekken kunnen bijdragen aan herstel van vertrouwen en het voorkomen van verdere escalatie van spanningen. Daarmee vormen de Gebedshuizenoverleggen een belangrijke invulling van de inzet op democratische veerkracht. Het Lopend Vuurtje bestaat 10 jaar en is een reeks informele dialoogbijeenkomsten in de wijk, waarin bewoners met uiteenlopende achtergronden met elkaar in gesprek gaan over wat er leeft en speelt in de stad. Jaarlijks worden circa 15 bijeenkomsten georganiseerd in stadsdeel Oost. Tijdens deze bijeenkomsten wordt in een laagdrempelige setting, met gezamenlijke maaltijden, ruimte gecreëerd voor ontmoeting, uitwisseling van perspectieven en gesprekken over maatschappelijke spanningen en gedeeld Amsterdammerschap. Afhankelijk van wat er speelt zijn bijeenkomsten themagericht, bijvoorbeeld na een ingrijpende gebeurtenis, met gespreksbegeleiding en gerichte vragen, of juist themaloos, zodat deelnemers vanuit eigen behoefte onderwerpen kunnen aandragen. Juist in die open setting ontstaan vaak levendige en betekenisvolle gesprekken.

De bijeenkomsten kenmerken zich door een gelijkwaardige opzet, zonder hiërarchie, waarin wederzijds begrip centraal staat en deelnemers zich veilig voelen om ervaringen en zorgen te delen. Door bewust sleutelfiguren, rolmodellen en partners uit lokale netwerken te betrekken, ontstaat ontmoeting tussen groepen die elkaar niet vanzelfsprekend treffen. Daarmee vormt Het Lopend Vuurtje een concreet voorbeeld van hoe via informele dialoog en ontmoeting wordt gewerkt aan verbinding en democratische veerkracht in de stad. Volgens projectleiders laat de bereidheid van gemeenschappen om deel te nemen aan initiatieven zien dat dialoog en ontmoeting worden gewaardeerd. Tegelijkertijd bestaan binnen sommige gemeenschappen kritische opvattingen over uitingen en beslissingen van de overheid in de afgelopen jaren en wordt niet altijd ervaren dat zorgen of behoeften voldoende worden gehoord of ondersteund. De beperkte meldingsbereidheid die hieruit kan voortkomen benadrukt het belang van blijvend investeren in persoonlijk contact, relatieopbouw en zorgvuldige communicatie. Het is daarom van belang gemeenschappen te benaderen vanuit verbinding, en niet vanuit het perspectief van radicalisering. Tegelijk ligt de focus op het intensiveren van zowel professionele als

30

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Definitieve versie 11 maart 2026

Programmamonitor Radicalisering & Extremisme 2025

informele netwerken, waarbij volgens projectleiders juist de persoonlijke relatie doorslaggevend is: “Je kunt niet verschillende poppetjes op een netwerk zetten; de relatie wordt gebouwd op vertrouwen, en dat bouw je als persoon”. Daarnaast vraagt de brede variatie aan thema’s en problematiek binnen democratische veerkracht om voortdurende aandacht. Verschillen en overeenkomsten tussen stadsdelen in incidenten, prioriteiten en maatschappelijke spanningen maken maatwerk noodzakelijk, maar benadrukken ook het belang van samenwerking en kennisdeling. Het tijdig ophalen van signalen uit gemeenschappen speelt hierin een belangrijke rol, juist om te voorkomen dat spanningen onzichtbaar blijven en escaleren. Zoals een projectleider het verwoordt: “Zonder deze inzet raken mensen in de anonimiteit. Dan wordt het stil, en dat is gevaarlijker dan geluid”. Tegelijkertijd blijven politieke gevoeligheden een factor van betekenis. Uitspraken, framing of maatregelen vanuit de overheid kunnen, wanneer zij als ongelijk of onvoldoende zorgvuldig worden ervaren, bestaande spanningen versterken in plaats van verminderen. Het voorkomen van dergelijke onbedoelde versterking van spanningen vraagt om zorgvuldige duiding, afstemming en timing van handelen.

Tot slot: Gemeente als verbindende factor Wat duidelijk naar voren komt, is dat het versterken van democratische veerkracht niet alleen een taak van de overheid is, maar een gezamenlijke verantwoordelijkheid van gemeente, partners en gemeenschappen. Projectleiders vervullen hierin een belangrijke rol door groepen te verbinden, polarisatie te helpen voorkomen en ruimte te bieden voor dialoog en wederzijds respect. Het versterken van de democratische veerkracht blijft een voortdurende opgave die vraagt om flexibiliteit, samenwerking en een sterke verbinding tussen stad en bewoners.

4.4 Ondersteuning bieden aan professionals Werkwijze Het versterken van democratische veerkracht vraagt om professionals die spanningen en polarisatie tijdig herkennen en zorgvuldig handelen. Daarom biedt het programma kennis, training en advies om democratische vaardigheden en handelingsperspectief te versterken en vroegtijdig passende ondersteuning mogelijk te maken.

Inzet en resultaten in 2025 Advies en ondersteuning bieden Zoals in hoofdstuk 1 weergegeven, kwamen in 2025 zes adviesvragen binnen over democratische veerkracht/polarisatie. Ook zijn vier signalen over democratische veerkracht/polarisatie ter attendering gedeeld met het Steunpunt. Ook zijn er vanuit het steunpunt vier kennisactiviteiten georganiseerd op dit thema en één masterclass over vrouwenhaat. Daarnaast is er een handelingskader en training ‘Voelen, Vechten, Vertalen’ ontwikkeld.

31

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Definitieve versie 11 maart 2026

Programmamonitor Radicalisering & Extremisme 2025

Ontwikkeling van handelingskader en training ‘Vreedzaam vechten’ In 2025 is een handelingskader en training over polarisatie voor jongerenwerkers ontwikkeld, door Stijn Sieckelinck en Annebregt Dijkman. Als pilot is één trainingsdag georganiseerd, waaraan zeven jongerenwerkers deelnamen. De sessie werd positief ontvangen en vormde de basis voor verdere doorontwikkeling van de training. Voor 2026 wordt gewerkt aan een train-de-trainer-variant, zodat het aanbod duurzaam beschikbaar kan worden gemaakt voor jongerenwerkers in Amsterdam. Het ontwikkelde handelingskader is bedoeld om jongerenwerkers houvast te bieden bij het omgaan met maatschappelijke onrust, polarisatie en spanningen onder jongeren. Centraal staan drie samenhangende handelingsperspectieven: het oefenen van medemenselijkheid en het erkennen van emoties, het stimuleren van ‘vreedzaam vechten’ waarbij conflicten zonder geweld worden gehanteerd en het bouwen aan democratische professionaliteit binnen organisaties. Deze perspectieven ondersteunen professionals bij het voeren van gesprekken, het signaleren van escalatie en het versterken van verbinding tussen jongeren en hun omgeving.

Aandacht voor het thema vrouwenhaat Eind 2024 is via een motie gevraagd bij de aanpak van extremistische ideologieën aandacht te hebben voor vormen van vrouwenhaat, lhbtiq+-haat en de incelcultuur. Haat tegen specifieke groepen kan onderdeel zijn van extremistische overtuigingen en komt soms terug in online radicaliseringsprocessen. Tegelijkertijd is dit fenomeen breder dan het domein radicalisering en vloeit het merendeel van geweld tegen vrouwen niet voort uit een extremistische ideologie. Binnen het programma is in het afgelopen jaar aandacht besteed aan deze thema’s. Zo is in een masterclass en in voorlichtingen aan professionals expliciet ingegaan op haat tegen specifieke groepen, waaronder vrouwen en lhbtiqa+-personen en op online radicaliseringsprocessen. Het Steunpunt Radicalisering adviseert professionals bij signalen of dilemma’s, ook wanneer (nog) geen sprake is van extremistisch geweld, met het oog op vroegtijdige signalering. Daarnaast worden vrouwenhaat, lhbtiqa+-haat en incelgerelateerd gedachtegoed betrokken bij de duiding van casuïstiek en in het jaarlijkse informatiebeeld radicalisering en extremisme. De aanpak van vrouwenhaat vraagt om een bredere, gemeentebrede inzet die verder reikt dan het perspectief van radicalisering en extremisme alleen.

Daarom wordt samengewerkt met andere gemeentelijke programma’s en afdelingen, waaronder jeugd, zorg, diversiteit en de aanpak seksuele intimidatie en seksueel geweld, om samenhang en aanvullende inzet te versterken.

4.5 Inspelen op spanningen: Draaiboek Vrede Werkwijze Draaiboek Vrede is een gemeentelijke werkwijze voor acute of dreigende maatschappelijke spanningen. Doel is tijdig zicht te krijgen op sentimenten in de stad en passende acties te ondernemen om ordeverstoringen te voorkomen, in afstemming met de driehoek en onder aansturing van de burgemeester. Via het netwerk van stadsdelen en maatschappelijke partners worden signalen opgehaald, gedeeld en vertaald naar bestuurlijke en maatschappelijke inzet. De meerwaarde ligt in het vroegtijdig duiden van spanningen en het gezamenlijk handelen daarop. Het

32

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Definitieve versie 11 maart 2026

Programmamonitor Radicalisering & Extremisme 2025

ophalen en terugkoppelen van signalen uit de samenleving draagt eraan bij dat bewoners en gemeenschappen zich beter gehoord voelen. Door relaties ook in rustige tijden te onderhouden, kan bij spanningen sneller en effectiever worden gehandeld.

Inzet en resultaten in 2025 Een voorbeeld van eerdere inzet van draaiboek vrede De inzet van het Draaiboek Vrede na de ongeregeldheden rond de wedstrijd Ajax – Maccabi Tel Aviv in november 2024 liep door tot in 2025 en vormt een illustratief voorbeeld van de werking van het instrument. Direct na de gebeurtenissen werd het netwerk geactiveerd en gingen medewerkers en partners de stad in om signalen en zorgen uit verschillende gemeenschappen op te halen. Daarbij werd zichtbaar dat de angst binnen de Joodse gemeenschap groot was, terwijl ook kritiek bestond op de beeldvorming rond de rol van Maccabi-supporters. In de eerste dagen daarna, wanneer de behoefte om zorgen en emoties te delen het grootst is, werden bijeenkomsten georganiseerd voor vertegenwoordigers uit zowel Joodse als islamitische gemeenschappen en sprak de burgemeester zich publiekelijk uit met een boodschap van zorg en solidariteit. Vervolgens verschoof de toon naar meer reflectie, terwijl de aandacht bleef bestaan en activiteiten geleidelijk overgingen in het reguliere werk binnen de stadsdelen. Deze casus illustreert hoe snelle aanwezigheid, het ophalen van signalen, erkenning en dialoog kunnen bijdragen aan het dempen van spanningen en aan een zorgvuldige overgang van crisisinzet naar reguliere betrokkenheid. Ontwikkelingen in 2025 In 2025 is het draaiboek niet geactiveerd.

Wel is het ambtelijke netwerk op meerdere momenten benut om signalen te peilen na nationale en internationale gebeurtenissen. Met name incidenten die hier sterk werden gevoeld, zoals aanslagen op een moskee in Frankrijk en een synagoge in Manchester, een geplande koranverbranding en politieke ontwikkelingen in het buitenland. Deze zogenoemde ‘lichte’ toepassing sluit aan bij de praktijk waarin bij dreigende spanningen laagdrempelig wordt geïnventariseerd of verdere opschaling nodig is. Daarnaast heeft in 2025 een externe procesevaluatie plaatsgevonden met betrokken partners, gericht op de doorontwikkeling van de werkwijze. Aanleiding hiervoor was dat het bestaande draaiboek uit 2016 niet meer volledig aansloot op de gegroeide praktijk en veranderde maatschappelijke context. De evaluatie heeft geleid tot verbetervoorstellen langs vier lijnen: duidelijke werkafspraken, meer aandacht voor positieve en dempende activiteiten, versterking van leren en nazorg, en een helderdere governancestructuur.

Aandachtspunten en doorontwikkeling richting 2026 Tegelijkertijd blijven er aandachtspunten in de uitvoering, zoals beperkt zicht op online sentimenten in besloten netwerken, moeizaam contact met sommige groepen in de stad en de hoge belasting voor professionals die signalen ophalen. De procesevaluatie heeft daarom geleid tot een herzien Draaiboek Vrede 2026, waarin duidelijkere werkafspraken, betere samenwerking binnen het netwerk en meer aandacht voor communicatie en verbinding met gemeenschappen centraal staan. De aanbevelingen die voortkomen uit de procesevaluatie worden in 2026 geïmplementeerd.

33