Bijlage 1. Amsterdams Veiligheidsbeeld 2024

45 46

Gemeente Amsterdam, O&S (2024), Fysieke seksuele grensoverschrijding en sexting-misbruik. Gemeente Amsterdam, O&S (2024), Fysieke seksuele grensoverschrijding en sexting-misbruik.

22

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

6 februari 2025

Amsterdams Veiligheidsbeeld 2024

4 Overlast door personen

Bewoners, ondernemers en bezoekers kunnen overlast ervaren door het gedrag van andere mensen. We onderscheiden verschillende typen overlast aan de hand van de mensen die deze overlast veroorzaken. Zoals jeugdoverlast (zie hoofdstuk 5), overlast door dak- en thuislozen en andere kwetsbare groepen en overlast door uitgaanspubliek. Deze vorm van problematiek ligt op het snijvlak van leefbaarheid, zorg en veiligheid, en vraagt capaciteit van de handhavende partijen.

4.1 Ervaren overlast Uit enquêtegegevens blijkt dat de overlast die Amsterdammers ervaren in het algemeen licht is toegenomen in 2024.47 In Amsterdam Oost nam de ervaren overlast het meest toe, doordat hier meer personenoverlast was. De ervaren overlast verschilt echter per type overlast en tussen wijken, zie onderstaande figuur. Met name in Centrum ervaren bewoners nog steeds veel overlast, maar ook de Dapperbuurt in Oost en De Punt in Nieuw-West vallen op.

Index ervaren overlast per wijk, augustus 2024. Bron: dashboard Veiligheid in beeld, Onderzoek & Statistiek.

Bij ervaren overlast gaat het bijvoorbeeld om overlast door ‘rondhangende jongeren’ (12%), ‘verwarde personen’ (8%) of ‘buurtbewoners’ (6%). Het type overlast verschilt per gebied. Zo ervaren bewoners in Centrum veel overlast van toeristen (24%) en dronken mensen (17%), terwijl bewoners van Nieuw-West en Oost vooral overlast ervaren van rondhangende jongeren (20% en 14%, Veiligheidsmonitor 2024). 47 Onderzoek en Statistiek Amsterdam 2024: ervaren overlastindex augustus 2024, zie Veiligheid in beeld | Website

Onderzoek en Statistiek.

23

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

6 februari 2025

Amsterdams Veiligheidsbeeld 2024

Meldingen personenoverlast Het aantal meldingen van personenoverlast ligt aanzienlijk hoger dan in voorgaande jaren. In 2024 kwamen bijna 25.500 meldingen van personenoverlast48 binnen, ten opzichte van bijna 19.50049 in 2023. In januari is een piek in het aantal meldingen te zien door vuurwerkoverlast, maar ook in oktober waren er veel meldingen. Meldingen van personenoverlast gaan bijvoorbeeld over geluidsoverlast, buiten slapende mensen, bedelen, alcohol- of drugsoverlast, vuurwerkoverlast en andere vormen van buren- of hangoverlast.

4.2 Overlast door dak- en thuislozen Professionals zien in 2024 een verdere toename van overlast door personen zonder vaste woon- of verblijfplaats die op straat verblijven. Op bepaalde plekken in de stad zijn structureel slapers en bedelaars aanwezig. Zowel het aantal mensen dat op straat slaapt als de mate en ernst van de overlast en achterliggende problematiek lijkt te zijn toegenomen. Professionals zien vooral vaker problematisch middelengebruik, waardoor personen eerder onbegrepen of agressief gedrag vertonen. Dit blijkt ook uit de forse toename in het aantal meldingen van bewoners over personen die bedelen of slapen in de openbare ruimte. In 2024 ligt het aantal meldingen van personenoverlast door ‘daklozen/bedelen’ bijna 80% hoger (ruim 5.300) dan in 2023 (bijna 3.000). Vorig jaar lag het aantal meldingen ook al hoger dan in het jaar ervoor (bijna 1.800). Hoewel de toename in Centrum het grootst is, is in vrijwel alle stadsdelen een forse toename te zien, met uitzondering van stadsgebied Weesp. De overlast door dak- en thuislozen bestaat voornamelijk uit slapen in de openbare ruimte en portieken, wildplassen en –poepen en achterlaten van afval, zoals gebruikte naalden of matrassen. Wanneer de overlast hiertoe beperkt is maken professionals zich vooral zorgen over de gezondheidsrisico’s en de vaak schrijnende situatie van dak- en thuislozen.

De aanwezigheid van grote groepen slapers kunnen bovendien zorgen voor onveiligheidsgevoelens bij bewoners. Soms veroorzaken dak- en thuislozen echter ook overlast door middelengebruik in de openbare ruimte, bedelen en intimiderend gedrag. Daarnaast zijn er vermoedens dat deze doelgroep betrokken is bij kleine criminaliteit, zoals winkeldiefstal en zakkenrollerij. In een aantal stadsdelen hebben professionals vermoedens van georganiseerd bedelen. Daarbij zou sprake zijn van mensenhandel.

Toename agressief en onbegrepen gedrag Vanuit verschillende stadsdelen zijn bovendien signalen van agressief gedrag door dak- en thuislozen: naar elkaar, naar voorbijgangers en naar handhavende partijen. Dit kan bijdragen aan gevoelens van onveiligheid bij en gevaarlijke situaties voor bewoners, bezoekers en ondernemers.

48 Dit is het aantal meldingen exclusief jeugdoverlast, omdat we deze vorm van overlast bespreken in hoofdstuk 5. 49 Dit is een gecorrigeerd aantal. In december 2023 is een zeer groot aantal meldingen gedaan van

vuurwerkoverlast op een bepaalde locatie. Het gaat om 9.946 meldingen binnen enkele dagen. Vermoedelijk is gebruikgemaakt van een bot. Deze meldingen zijn hier niet meegeteld omdat dit een vertekend beeld zou geven.

24

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

6 februari 2025

Amsterdams Veiligheidsbeeld 2024

Professionals zien in 2024 opnieuw een toename van onbegrepen gedrag. Dit kan voortkomen uit psychische problematiek, maar is dikwijls ook gerelateerd aan middelengebruik. Handhavers ervaren verbale en fysieke agressie vanuit deze doelgroep en geven aan dat instructies minder goed worden opgevolgd. Ook spanningen tussen dak- en thuislozen en onderlinge vecht- en steekpartijen komen voor. Vanuit verschillende stadsdelen zijn er signalen dat dak- en thuislozen wapens bij zich dragen, al dan niet ter verdediging.

Locaties van de overlast Overlast door dak- en thuislozen speelt door de hele stad. Overdag vaak op drukbezochte locaties waar dak- en thuislozen bedelen, zoals winkelstraten en stations. ’s Avonds verplaatsen mensen zich naar opvanglocaties verspreid over de stad of naar plekken om in de openbare ruimte te overnachten, zoals parken en pleinen. Daarbij is een waterbedeffect te zien: de verplaatsing van dak- en thuislozen door de stad wordt mede geleid door de aanwezigheid van toezicht en handhaving op bepaalde locaties. Afgelopen jaar viel de overlast in het Oosterpark en omgeving extra op. Hier verzamelen zich grote groepen mensen die in het openbaar drugs gebruiken. Dit geeft overlast in de vorm van vervuiling door drugsafval en wildplassen en -poepen. Maar ook door agressief gedrag vanuit personen die onder invloed zijn. Bezoekers van het Oosterpark geven aan te zijn uitgescholden, bedreigd, belaagd of achtervolgd. Ook is sprake van seksuele intimidatie van vrouwen. Naast de overlast door gebruikers ervaren bezoekers van het park veel overlast van straatdealers: in het Oosterpark wordt openlijk gedeald en er zijn meldingen van dealers die parkbezoekers intimideren.

Doelgroep De overlast lijkt vooral veroorzaakt te worden door personen die geen recht hebben op opvang. De meeste dak- en thuislozen zijn afkomstig uit het buitenland, het overgrote deel uit Midden- en OostEuropa. Veel van hen kampen met verslavingsproblematiek. Ook heeft een groot deel van de doelgroep psychosociale problematiek, een klein deel heeft ernstige psychische problematiek. Professionals zien dat mensen naar Nederland komen in hoop op een beter leven, maar na aankomst in Amsterdam snel aan lagerwal raken. De combinatie van psychische problematiek met alcohol- of drugsgebruik maakt dit een complexe doelgroep. Het gaat vaak om personen die niet gemotiveerd zijn voor gedragsverandering en zorg mijden. Een groot deel van de doelgroep heeft bovendien geen binding met Amsterdam en daardoor geen recht op de meeste voorzieningen.

4.3 Overlast door buurtgenoten in een kwetsbare positie Al langere tijd vormt het hoge aantal bewoners met psychische en verslavingsproblematiek in bepaalde buurten een punt van zorg bij professionals. De meeste van deze bewoners veroorzaken geen overlast, maar lopen wel een verhoogd risico om slachtoffer te worden van criminaliteit. Daarnaast veroorzaken sommige bewoners in een kwetsbare positie wel overlast voor hun 25

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

6 februari 2025

Amsterdams Veiligheidsbeeld 2024

omgeving. Dit varieert van geluidsoverlast, aanloop van onprettige bezoekers of stankoverlast tot antisociaal, bedreigend of agressief gedrag naar de omgeving. Soms is er sprake van ernstige of langdurige overlast en een verstoorde relatie met omwonenden. De toename van overlast door bewoners met onbegrepen gedrag blijft in 2024 een groot punt van zorg bij professionals. De achterliggende problematiek is divers. Vaak is sprake van een combinatie van psychische problematiek en verslavingsproblematiek. Maar ook trauma’s, eenzaamheid, lvbproblematiek en dementie spelen mee. Professionals uiten zorgen over nieuwe chemische drugs die agressief gedrag of een psychose kunnen veroorzaken.

Clustering kwetsbare huishoudens Overlast door buurtgenoten in een kwetsbare positie is niet gelijk verdeeld over de stad. In buurten met veel sociale huurwoningen wonen relatief veel personen in een kwetsbare positie. Ook zijn er in bepaalde buurten veel woningen met een zorgcontract: voornamelijk buurten met veel kleine woningen, omdat het meestal om eenpersoonshuishoudens gaat. Bovendien bieden ook particuliere zorginstellingen woningen aan voor mensen die zorg nodig hebben. In bepaalde buurten speelt hierdoor veel problematiek achter de voordeur. Zoals armoede, eenzaamheid, verwaarlozing en vervuiling, ggz-problematiek, lvb-problematiek, verslavings- en gezondheidsproblemen, huiselijk geweld en problemen in de opvoeding. De clustering van kwetsbare huishoudens kan bijdragen aan relatief veel overlast in bepaalde buurten. Ook kan dit een negatief effect hebben op deze bewoners zelf: bijvoorbeeld criminelen die deze buurten uitkiezen om misbruik van te maken of bewoners die elkaars problematiek in stand houden. Tegelijkertijd zijn dit volgens professionals vaak ook wijken waaruit weinig meldingen komen. Juist in wijken met veel kwetsbare huishoudens zien professionals vaker een gebrek aan vertrouwen in de overheid, waardoor bewoners mogelijk geen melding doen. Ook schaamte en gewenning spelen daarbij een rol.

Bovendien kan gebrek aan vertrouwen in instanties eraan bijdragen dat mensen minder snel hulp zoeken bij hun problemen. In veel gevallen komt de zorgproblematiek pas in beeld als de situatie escaleert. Uit enquêteonderzoek blijkt ook dat het aantal meldingen sterk verschilt tussen gebieden.50 Dit lijkt echter vooral te komen door verschillen in de mate waarin bewoners overlast waarnemen. De mate waarin bewoners ook een melding doen van de overlast die ze waarnemen verschilt minder tussen gebieden.

Kwetsbare groepen Vanuit meerdere stadsdelen zijn er zorgen over ouderen in een kwetsbare positie: oudere bewoners waarbij sprake is van eenzaamheid, verwaarlozing en soms ook onbegrepen gedrag. Ook statushouders en asielzoekers vormen volgens professionals een kwetsbare groep. Daarbij gaat het zowel om statushouders die verblijven in speciale wooncomplexen als in reguliere woningen. Een deel van hen kampt met complexe problematiek, zoals trauma’s die nog niet verwerkt zijn. Dit kan 50 Onderzoek en Statistiek Amsterdam 2024, Van overlast tot melding | Website Onderzoek en Statistiek.

26

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

6 februari 2025

Amsterdams Veiligheidsbeeld 2024

uitmonden in overlast of onveilig gedrag, voor henzelf of hun omgeving. Soms is er ook sprake van zorgmijdend gedrag of een taalbarrière.

Sneller en ernstiger escalatie van woonoverlast Professionals in vrijwel alle stadsdelen signaleren al langer dat de casuïstiek rond bewoners met onbegrepen gedrag ernstiger en complexer wordt. Problemen rond overlast door deze doelgroep lijken sneller en ernstiger te escaleren. De middelen die instanties ter beschikking hebben lossen soms het probleem niet op. Professionals kregen in 2024 te maken met agressie en bedreigingen: zowel vanuit bewoners met onbegrepen gedrag als vanuit melders die boos zijn dat het probleem niet is opgelost. Professionals hebben zorgen over mensen die zelfstandig moeten wonen die dit eigenlijk niet kunnen of die wonen in een woning met voor hen onvoldoende begeleiding. Factoren die hieraan bijdragen zijn wachtlijsten in de zorg en het tekort aan plekken bij de maatschappelijke opvang, beschermd wonen en de ggz. Verschillende maatschappelijke problemen buiten het veiligheidsdomein blijven van invloed op kwetsbare groepen en de overlastsituatie in de stad. Uiteindelijk uit deze zorgproblematiek zich ook in veiligheidsproblemen, zoals overlast en geweld.

Ernstige geweldsincidenten door personen met onbegrepen gedrag Ernstige geweldsincidenten door personen met onbegrepen gedrag blijven een groot punt van zorg bij professionals. In 2024 vonden opnieuw meerdere geweldsincidenten plaats, soms met dodelijke afloop. Deze incidenten hebben een grote negatieve invloed op het veiligheidsgevoel van omwonenden. Zowel achter de voordeur als in de openbare ruimte zijn er veel incidenten rond personen met onbegrepen gedrag. Naast geweldsdelicten en agressief gedrag naar de omgeving bijvoorbeeld ook vermissingen en suïcides.

4.4 Overlast door bezoekers en recreanten De vele horecagelegenheden, evenementen en toeristische attracties in de stad trekken vanzelfsprekend bezoekers en recreanten aan. Dit bruisende stadsleven kan gepaard gaan met overlast. Amsterdammers ervaarden in 2024 ongeveer evenveel overlast van horeca en bezoekers als vorig jaar: 7% ervaart veel overlast van dronken mensen op straat, 6% ervaart veel overlast van toeristen en 4% ervaart veel overlast van horecagelegenheden (Veiligheidsmonitor 2024). In Centrum zijn deze percentages aanzienlijk hoger. Het aantal meldingen van overlast door bedrijven en horeca ligt op een vergelijkbaar niveau als vorig jaar. Het gaat dan vooral om geluidsoverlast vanuit horeca- en uitgaansgelegenheden of van feesten en festivals. Deze vorm van overlast concentreert zich logischerwijs in gebieden met veel horeca. Zo worden er veel meldingen gedaan in de Jordaan, de Burgwallen, Haarlemmerbuurt en rondom het Leidseplein, evenals in aan het Centrum grenzende delen van West en Zuid zoals Oud27

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

6 februari 2025

Amsterdams Veiligheidsbeeld 2024

West, de Baarsjes en de Pijp. Maar ook in gebieden waar regelmatig evenementen zijn, zoals het NDSM-terrein in Noord. Rondom evenementen ondervinden bewoners bijvoorbeeld geluidsoverlast, overlast door wildplassen, afval of parkeeroverlast.

SIA-meldingen in de categorie Overlast door bedrijven en horeca in 2024 per buurtcombinatie. Bron: Datawarehouse Openbare Orde en Veiligheid.

De drukte en daarmee gepaard gaande overlast breidt zich uit naar andere stadsdelen. Hoewel de meldingen nog een duidelijk zwaartepunt in Centrum laten zien, is het beeld dat overlast door drukte in toenemende mate door de stad heen plaatsvindt. De gebieden om het Centrum heen hebben volgens professionals steeds meer een centrumfunctie: met horecagelegenheden, recreatielocaties en evenementen die bezoekers aantrekken, evenals hotels en Airbnb’s waar toeristen verblijven. Bovendien trekken gebieden verder van het Centrum af in toenemende mate bezoekers aan door evenementen en recreatiegebieden, bijvoorbeeld in Zuidoost en Nieuw-West.

28

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

6 februari 2025

Amsterdams Veiligheidsbeeld 2024

5 Overlast en criminaliteit door jongeren en jongvolwassenen

Amsterdamse jeugd speelt een belangrijke rol in verschillende vormen van overlast en criminaliteit in de stad. Zo zijn jongeren betrokken bij drugscriminaliteit en incidenten van excessief geweld, plegen jongeren straatroven en veroorzaken jongeren vormen van overlast. Vooral risicovol en gewelddadig gedrag en de hardnekkige aantrekkingskracht van criminaliteit op jeugd vallen Amsterdamse professionals in 2024 op. Er zijn veel zorgen over de negatieve invloed van sociale media op jongeren en het gebrek aan grip hierop van professionals en overheid. De landelijke daling van de geregistreerde jeugdcriminaliteit is in de afgelopen jaren afgevlakt. Ook het aantal jeugdige verdachten in Amsterdam is de afgelopen jaren stabiel. Professionals vermoeden bovendien dat jeugdigen betrokken zijn bij drugscriminaliteit en digitale criminaliteit: vormen van criminaliteit die minder zichtbaar zijn in de cijfers (zie ook hoofdstuk 1 en 2). Nog altijd zijn er zorgen bij professionals over de negatieve gevolgen van de coronapandemie voor de mentale gezondheid en ontwikkeling van de jeugd. Uit landelijk onderzoek blijkt dat tijdens de coronapandemie mentale klachten bij jongeren zijn verergerd, zoals angst, depressieve gevoelens en eenzaamheid. Maar ook voor de pandemie ging het mentaal welbevinden van kinderen en jongeren al achteruit.51

5.1 Risicovol en gewelddadig gedrag Rol online leefwereld in jeugdproblematiek Risicovol en strafbaar gedrag door jongeren speelt zich vaak online af, via platforms als Snapchat, Telegram en Tiktok. Dit loopt uiteen van online pesten en seksueel overschrijdend gedrag, tot drugshandel via Snapchat en online radicalisering. Via sociale media worden jongeren geronseld voor criminele activiteiten. Sociale media kunnen werken als een katalysator voor overlast en onrust: ongeregeldheden in de openbare ruimte zijn vaak mede het gevolg van online conflicten. Voor jongeren is de online wereld een normaal en onlosmakelijk deel van hun leven. Professionals ervaren echter vaak een gebrek aan grip en hebben het gevoel steeds achter te lopen. Op de online leefwereld is weinig toezicht vanuit ouders of professionals. De invloed van normen op sociale media op jongeren blijft een punt van zorg onder Amsterdamse professionals. De online wereld van geweld, seks en drugsgebruik heeft invloed op het wereldbeeld 51 Nederlands Jeugdinstituut 2023, Mentaal welbevinden van de jeugd: lessen uit de coronacrisis.

29

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

6 februari 2025

Amsterdams Veiligheidsbeeld 2024

van jongeren. Influencers met een groot digitaal bereik spelen hierin een belangrijke rol. Ook criminelen kunnen op sociale media een negatief rolmodel vormen voor jeugd. Bijvoorbeeld door uitingen over criminele activiteiten in video’s op sociale media. Daarnaast winnen zorgwekkende trends via sociale media snel aan populariteit. Zo zijn er uit het afgelopen jaar signalen van meiden die video’s delen waarop ze zichzelf snijden.

Onderlinge vernedering, pestgedrag en afpersing Professionals hebben zorgen over onderlinge vernedering, pestgedrag en afpersing onder jongeren in Amsterdam. Sommige jongeren vernederen elkaar en zetten elkaar onder grote druk. Bijvoorbeeld om geld of dure spullen afhandig te maken of bepaald gedrag af te dwingen. Ook zien professionals ernstig pestgedrag en conflicten tussen jongeren die escaleren tot geweld, tot aan het plaatsen van explosieven. Pesten onder jeugd heeft een digitale component gekregen en gaat hierdoor 24 uur per dag door. Deze problematiek is niet nieuw maar viel in 2024 nog meer op dan voorheen. Bijvoorbeeld door de ‘kniel en zeg sorry’-filmpjes52. Dit is een vorm van online pesten waarbij vernederende beelden van jongeren worden verspreid via sociale media. Afgelopen jaar zijn er voorbeelden bekend van jongeren in Amsterdam die zijn gedwongen om te knielen en ‘sorry’ te zeggen of om vieze dingen te eten. Deze problematiek valt op in stadsdelen met veel scholen zoals Noord en Zuid, maar speelt in de hele stad. Dit gedrag speelt al op de basisschool. Vaak gaat het om daders en slachtoffers die elkaar kennen. Slachtoffer- en daderschap lopen soms door elkaar heen. Angst voor afpersingen draagt bij aan een gevoel van onveiligheid onder jeugd. Dit kan een van de redenen zijn dat sommige jongeren een wapen dragen.

Slachtoffers willen dergelijke incidenten zelf niet altijd melden, bijvoorbeeld vanwege angst voor represailles of uit schaamte. Bovendien spelen veel incidenten zich online af. Vaak komen signalen pas in beeld bij veiligheidspartners als de situatie escaleert. De mogelijkheden die technologie biedt om elkaar te pesten nemen verder toe en zijn steeds toegankelijker. Jongeren vernederen elkaar, bijvoorbeeld door exposen, shaming en sextortion.53 Deze problemen hebben grote gevolgen voor de slachtoffers. Zo komt het voor dat meiden na exposen thuis worden gehouden. Overigens zijn de daders van shaming of sextortion niet altijd andere jongeren. Zo zijn er voorbeelden van mannen die contact leggen met een minderjarige (grooming) en vervolgens beeldmateriaal online publiceren.

Vechtpartijen en ander agressief gedrag Geweld onder jongeren blijft voorkomen in de stad. Zo waren er in 2024 opnieuw vechtpartijen tussen groepen jongeren op schoolpleinen en in de openbare ruimte. Bijvoorbeeld rond stations 52 NOS 2024, 'Kniel en zeg sorry': nieuwe vorm van pesten onder jongeren. 53 Exposen is het verspreiden van compromitterend beeldmateriaal en persoonsgegevens zonder iemands

toestemming. Shaming is het verspreiden van seksueel getint beeldmateriaal zonder iemands toestemming, met als doel diens reputatie te schaden. Sextortion is het gebruiken van seksueel getint beeldmateriaal als chantagemiddel.

30

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

6 februari 2025

Amsterdams Veiligheidsbeeld 2024

waar schoolgaande jeugd zich verzamelt. Dikwijls hadden vechtpartijen een triviale oorzaak. Ook hierbij is de digitale component belangrijk. Conflicten rond online pestgedrag escaleren, jongeren dagen elkaar uit via sociale media of spreken af om op een bepaalde plek te vechten. Doordat dit rondgaat op sociale media kan een dergelijk conflict andere jongeren aantrekken. Ook is de groepsdruk door sociale media vele malen groter geworden: filmpjes van beledigingen of confrontaties zijn zichtbaar voor een grote groep leeftijdsgenoten. Jongeren kunnen zich bovendien snel verplaatsen door metrolijnen en fatbikes. Deze factoren maken dat een kleinschalig conflict in korte tijd kan uitgroeien tot een grootschalige vechtpartij. In verschillende stadsdelen zien professionals dat ouders en andere familieleden soms een negatieve rol spelen bij conflicten tussen jongeren. Familieleden komen verhaal halen bij de andere partij in een conflict en zijn hierbij intimiderend. Soms escaleren ruzies nadat familieleden zich ermee zijn gaan bemoeien. Ook zijn er uit verschillende stadsdelen signalen van conflicten tussen ouders en leerkrachten, waarbij ouders zich agressief of bedreigend opstellen naar docenten. Verder blijven de zorgen van professionals bestaan over gedragsproblemen onder jongeren en de jonge leeftijd waarop dit gedrag begint. Dit geldt zowel voor meiden als voor jongens.

Kinderen vanaf ongeveer 8 jaar oud zijn verbaal agressief en laten zich niet aanspreken op hun gedrag. Ook het genoemde ernstige pestgedrag begint al op de basisschool.

Meidenproblematiek De complexe problematiek bij sommige meiden vanaf ongeveer 11 jaar oud is het afgelopen jaar opnieuw beter in beeld gekomen, door verhoogde inzet bij verschillende partijen. Bij de genoemde online conflicten, pestgedrag en vechtpartijen tussen jeugd gaat het vaak in eerste instantie om meiden. Uit conflicten tussen meiden zijn afgelopen jaar op verschillende plekken in de stad vechtpartijen en explosies voortgekomen. Ook houden sommige meiden zich bezig met criminaliteit en risicovol gedrag, zoals middelengebruik. Bovendien blijven de zorgen over seksueel overschrijdend gedrag en seksuele uitbuiting bestaan. Zo zien professionals minderjarige meiden, soms nog in de basisschoolleeftijd, die seksueel worden misbruikt door volwassen mannen in ruil voor geld of andere middelen. Professionals zien dat bij deze meiden vaak achterliggende problematiek is. Zoals moeilijke thuissituaties, huiselijk geweld, armoede, een zeer strenge opvoeding of juist verwaarlozing en gebrek aan ouderlijk gezag, en een laag zelfbeeld. Soms is sprake van seksuele uitbuiting door een partner, waarbij meiden onder druk worden gezet om seksuele handelingen te verrichten met andere mannen. Ook zijn er signalen van ronselen voor illegale prostitutie.

Het gevoel van professionals is dat meiden waarbij sprake is van achterliggende problematiek meer risico lopen slachtoffer te worden van zaken als mensenhandel, shaming of sextortion. Professionals uit verschillende stadsdelen benoemen dat meidenproblematiek mogelijk langer onder de radar blijft dan problematiek bij jongens. Problemen uiten zich in eerste instantie vooral online, op school of achter de voordeur, maar niet in overlastgevend gedrag op straat. Bij meisjes uiten problemen zich vaker in gedrag waar vooral het kind zelf last van heeft, zoals faalangst of 31

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

6 februari 2025

Amsterdams Veiligheidsbeeld 2024

somberheid. Terwijl jongens vaker gedragsproblemen laten zien waar de omgeving last van heeft, zoals impulsief of antisociaal gedrag.54 Ook zijn meiden volgens professionals minder zichtbaar dan jongens bij organisaties zoals het jongerenwerk. Het gevoel is dat meiden vaak pas in beeld komen als de problematiek escaleert.

5.2 Overlast door jongeren en jongvolwassenen Algemeen beeld jeugdoverlast Jongeren zijn niet gebonden aan een bepaalde plek of buurt, maar bewegen zich in toenemende mate door de hele stad. Jeugdoverlast is dan ook vaak gerelateerd aan de locaties van scholen, stations, winkelcentra en voorzieningen voor de jeugd. Bovendien vindt jeugdoverlast niet alleen plaats in de openbare ruimte maar ook inpandig. Zo kunnen trapportalen of parkeerruimtes door de geboden anonimiteit een aantrekkelijke hanglocatie zijn voor jeugd. Of veroorzaken jongeren soms overlast in publiek toegankelijke ruimtes zoals bibliotheken. Door fatbikes is jeugd nog mobieler geworden. Dat jeugdoverlast zich minder concentreert op vaste locaties kan er aan bijdragen dat problematiek langer onder de radar blijft. De aard van jeugdoverlast en de achterliggende problematiek is divers. Zo is door de hele stad soms sprake van overlast door groepjes jongeren of jongvolwassenen, waarbij de overlast een onbedoeld bijproduct lijkt te zijn van het samenkomen op straat. In andere gevallen is sprake van jongeren die meer moedwillig overlast veroorzaken. Bijvoorbeeld door vernielingen te plegen, illegaal vuurwerk af te steken en buurtbewoners te treiteren of intimideren. Dit speelde in 2024 op verschillende plekken in de stad.

Soms is er sprake van een ernstig verstoorde relatie tussen deze jongeren en bewoners, ondernemers en andere jongeren uit de buurt. Bovendien is vaak ook sprake van een negatieve houding van jongeren richting professionals met een uniform. Zo lokken jongeren een kat- en muisspel uit met politie of handhaving. Ook zijn er voorbeelden van uitschelden, intimideren en treiteren van handhavende partijen. Zoals hierboven benoemd maken professionals zich zorgen over deze vorm van overlast en het agressieve gedrag van jonge jeugd. Daarnaast kan jeugdoverlast vermengd zijn met criminaliteit (zie paragraaf 1.3). Op verschillende locaties in de stad zijn weinig overlastmeldingen maar ondertussen wel signalen van drugshandel of andere jeugdcriminaliteit. Juist het afnemen van overlast kan betekenen dat jongeren betrokken zijn bij criminaliteit en onder de radar proberen te blijven. Zo zien professionals dat kinderen op de uitkijk staan en waarschuwen als er handhavende partijen aankomen. Ook kan meespelen dat bewoners geen melding durven te doen uit angst voor represailles. Deze onduidelijke grens tussen jeugdoverlast en criminaliteit speelt in de meeste stadsdelen in specifieke buurten.

54 Hassink-Franke, Oud & Beeres. Gedragsproblemen bij jonge kinderen. Huisarts en Wetenschap, 2015.

https://www.henw.org/system/files/download/HW58-378.pdf

32

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

6 februari 2025

Amsterdams Veiligheidsbeeld 2024

Meldingen van jeugdoverlast Het aantal meldingen van jeugdoverlast bij de gemeente lag in 2024 aanzienlijk hoger dan in de voorgaande twee jaren. Door het jaar heen vormt het aantal meldingen eenzelfde patroon. Vooral in het voorjaar en in oktober lag dit hoger dan eerdere jaren, maar de piek blijft in de zomerperiode. In vrijwel elke buurt is weleens sprake van buurtbewoners die jeugdoverlast melden. Wel zijn er grote verschillen tussen buurten in de mate en de aard van de jeugdoverlast en de achterliggende problematiek. Vooral in Nieuw-West en Oost zijn veel meldingen van jeugdoverlast. Tegelijkertijd geven meldingen soms geen goed beeld van de problematiek. In sommige buurten is volgens professionals structurele of ernstige overlast, maar is het aantal meldingen laag. Terwijl in andere buurten professionals aangeven dat de problematiek meevalt maar er toch veel meldingen worden gedaan. Bovendien kunnen bewoners jeugdoverlast ook melden bij andere instanties dan de gemeente, zoals de politie.

Meldingen jeugdoverlast die binnenkwamen bij de gemeente in 2024 per gebied. Bron: Datawarehouse Openbare Orde en Veiligheid.

Enquêtegegevens ervaren jeugdoverlast De Veiligheidsmonitor 2024 laat wel een vergelijkbaar beeld zien, al komt Oost hier minder nadrukkelijk in naar voren als aandachtsgebied. Ruim een op de tien Amsterdammers ervaart veel overlast in de buurt van rondhangende jongeren (12%). Dit aandeel is ongeveer gelijk aan vorig jaar (11%). In Nieuw-West ligt dit aandeel aanzienlijk hoger (20%). In de gebieden Osdorp en Geuzenveld, Slotermeer ervaart een kwart van de bewoners veel jeugdoverlast (25%). Ook in Oost ervaren relatief veel bewoners overlast van rondhangende jongeren in de buurt (14%). Vooral IJburg valt op, waar 23% van de bewoners veel jeugdoverlast ervaart. In Zuid (7%) en Weesp (9%) ligt dit aandeel juist relatief laag.

33

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

6 februari 2025

Amsterdams Veiligheidsbeeld 2024

Overlast door fatbikes Roekeloos rijgedrag op fatbikes zorgt voor overlast en irritatie in de stad. Fatbikes zijn al langer aanwezig in het straatbeeld maar nemen toe. Met name het rijgedrag van jongeren veroorzaakt overlast. Jongeren rijden onvoorzichtig op zeer hoge snelheid en houden zich niet aan de verkeersregels. Dit zorgt voor overlast en gevaarlijke verkeerssituaties, met name op drukke locaties met veel voetgangers zoals winkelcentra. Bovendien zijn er in verschillende stadsdelen signalen van jongeren op fatbikes die mensen uitschelden, intimideren of bespugen. Jongeren adviseren elkaar hoe fatbikes opgevoerd kunnen worden. Daarnaast worden fatbikes gebruikt bij criminaliteit als straatroven en auto-inbraken, omdat daders zich hierop snel uit de voeten kunnen maken.

5.3 Betrokkenheid jongeren bij criminaliteit Geregistreerde jeugdcriminaliteit De geregistreerde jeugdcriminaliteit is landelijk in de afgelopen twee decennia fors afgenomen.55 In de meest recente vijf jaar (2018-2023) is de daling van de geregistreerde jeugdcriminaliteit echter afgevlakt. Verder is het landelijk beeld dat er weinig zicht is op digitale criminaliteit, terwijl deze vorm van criminaliteit door jongeren zelf vaak gerapporteerd wordt.56 Ook in Amsterdamse cijfers is te zien dat de daling van geregistreerde jeugdcriminaliteit ten einde is.57 In 2023 was 2,1 procent van de Amsterdamse jongeren in de leeftijd 12- tot 24- jaar verdacht van een misdrijf gepleegd binnen de gemeente. In de voorgaande twee jaren was dit 2,0 procent.

Grote zorgen om betrokkenheid jeugd bij criminaliteit Bij professionals zijn aanhoudende zorgen over de aantrekkingskracht van criminaliteit op jongeren en de snelle doorgroei naar zware criminaliteit. Jonge daders zijn betrokken bij explosies, drugshandel en vuurwapengeweld. De jonge leeftijd waarop jongeren de criminaliteit ingezogen raken en al in beeld komen voor ernstige delicten als drugshandel of geweld baart professionals zorgen. De verwachting is dat dit in de toekomst niet zal veranderen. Jongeren kunnen dusdanig veel verdienen met het uithalen van drugs of het plaatsen van explosieven bij een woning, dat de risico’s in de ogen van deze jongeren in veel gevallen niet opwegen tegen de voordelen. Een deel van de Amsterdamse jeugd groeit bovendien op met criminaliteit. Jonge jeugd kijkt op naar oudere jongeren die betrokken zijn bij zwaardere criminaliteit en die bijvoorbeeld dure spullen hebben. Ze krijgen de leefwereld van het snelle geld van jongs af aan mee. Criminele jongvolwassenen hebben invloed op de jongere jeugd doordat er broertjes, zusjes of buurjongens 55 Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum 2024, Ontwikkelingen in de jeugdcriminaliteit 2000-2023. 56 Idem. 57 Onderzoek en Statistiek Amsterdam 2024, Jeugdcriminaliteit blijft stabiel | Website Onderzoek en Statistiek.

34

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

6 februari 2025

Amsterdams Veiligheidsbeeld 2024

van hen bij zitten. Of doordat zij aanzien hebben op sociale media. Jeugdigen kennen hen vaak al hun leven lang, hebben familiebanden of een vertrouwensband door in dezelfde wijk te wonen. Dat maakt het ook moeilijk om verzoeken om een klusje te doen te weigeren. Professionals zien bovendien ronselpraktijken op scholen en pleinen. Bijvoorbeeld jongvolwassen criminelen die kinderen benaderen om drugs voor ze rond te brengen. De meeste jongeren worden echter online geronseld voor criminele klussen, via sociale media als Telegram en Snapchat. Bijvoorbeeld voor het verkopen van drugs, om te fungeren als geldezel58 of voor explosies. Het is lastig om de aard en omvang van ronselen hard te maken, aangezien jongeren ermee naar buiten moeten komen of er een directe waarneming moet zijn van partners. Bovendien kan het gaan om criminelen die jongeren persoonlijk kennen, waardoor moeilijk vast te stellen is wanneer contact overgaat in ronselen. Naast concrete signalen van ronselen, zien professionals op diverse plekken in de stad dat oudere criminelen contact zoeken met jonge jeugd. Verschillende factoren vormen volgens professionals een voedingsbodem voor jongeren om in de criminaliteit te belanden. Zoals opgroeien met geweld, opgroeien in armoede en beschadigd vertrouwen in de overheid.

Onder sommige Amsterdamse jongeren heerst het gevoel dat niemand zich om hen bekommert en ze op zichzelf aangewezen zijn. Daarbij komt de genoemde invloed van sociale media, die de nadruk legt op geld en status en geweld normaliseert. Evenals de genoemde aanwezigheid van criminelen in de buurt die hen ogenschijnlijk eenvoudige klussen aanbieden voor zeer veel geld. Met name jongeren in een moeilijke thuissituatie en met lvb-problematiek zijn hier kwetsbaar voor. Eenmaal betrokken bij criminaliteit is het moeilijk om er weer uit te stappen.

58 Geldezels laten hun bankrekening gebruiken door criminelen om geld over te maken of wit te wassen.

35

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

6 februari 2025

Amsterdams Veiligheidsbeeld 2024

6 Discriminatie en spanningen

In Amsterdam wonen mensen met allerlei verschillende achtergronden. Verschillen in leefstijlen en opvattingen horen bij een diverse stad, evenals dat verschillen soms tot spanningen leiden. Amsterdammers spreken zich uit over onderwerpen die hen raken en zijn daarbij kritisch op de overheid. Dit hoort bij een democratische rechtsstaat. In sommige gevallen leiden spanningen echter tot onveiligheid, discriminatie of risico’s voor de openbare orde.59 Bovendien kan institutioneel racisme zorgen voor een verstoorde relatie met de overheid.

6.1 Discriminatie Discriminatie kan vele vormen aannemen. Bijvoorbeeld discriminatie op basis van huidskleur, afkomst, geloof, genderidentiteit of seksuele oriëntatie. Ervaringen met discriminatie lopen uiteen van ongelijke behandeling en uitsluiting tot belediging, bedreiging of fysiek geweld. Het is moeilijk inzichtelijk te maken of discriminatie toe- of afneemt. Discriminatie-gerelateerde incidenten worden op verschillende plekken geregistreerd. Meldingen en aangiftes van discriminatie vormen vermoedelijk slechts een fractie van het werkelijk aantal incidenten. Verschillende factoren spelen een rol in de afweging om een incident te melden, waaronder verwachtingen over de opvolging, eerdere ervaringen met de overheid of politie, meldcultuur binnen de sociale omgeving van het slachtoffer en gevoelens van schuld of schaamte. Duidelijk is wel dat discriminatie een probleem blijft. Meldingen en ervaren discriminatie zijn toegenomen. Bovendien zijn voor diverse discriminatiegronden incidenten bekend uit het afgelopen jaar. Hieronder een schets van verschillende typen incidenten.

Toename aantal discriminatiemeldingen Het aantal discriminatiemeldingen bij de politie in Amsterdam is flink toegenomen, van 851 meldingen in 2022 naar 1158 meldingen in 2023.60 Cijfers over 2024 zijn nog niet beschikbaar. Ook het aantal meldingen bij antidiscriminatiebureaus in de eenheid Amsterdam nam toe, van 684 in 2022 naar 856 in 2023. De meeste meldingen bij de politie Amsterdam betroffen discriminatie op grond van herkomst (43%), gevolgd door discriminatie op grond van seksuele gerichtheid (31%). De meldingen bij politie namen toe voor alle vormen van discriminatie. Met name de stijging van het 59 Zie ook het Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme juni 2024, waarin deze thema’s

uitgebreider zijn beschreven. 60 Movisie en Art. 1 2024, Discriminatiecijfers in 2023 | Rapport | Rijksoverheid.nl

36

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

6 februari 2025

Amsterdams Veiligheidsbeeld 2024

aantal meldingen van antisemitisme, van 76 meldingen in 2022 naar 172 meldingen in 2023, is opvallend. Mogelijk houdt dit verband met de oorlog tussen Israël en Hamas vanaf 7 oktober 2023. Het aantal geregistreerde discriminatiezaken stijgt al jaren, waarbij de politie verband ziet met een toename van polarisatie in de samenleving.61 De ervaren discriminatie in de stad is stabiel hoog. Bijna een vijfde van de Amsterdammers voelde zich in 2024 weleens gediscrimineerd (19%, Veiligheidsmonitor 2024). In 2023 was dit 18%, in 2022 17%. Ervaringen met discriminatie komen in de hele stad voor. In Nieuw-West (24%) en Zuidoost (21%) voelen iets meer bewoners zich gediscrimineerd dan gemiddeld. Ervaringen met discriminatie zijn van uiteenlopende aard. Het gaat bijvoorbeeld om discriminerende opmerkingen, ongelijke behandeling of bedreiging. In 2024 voelde 2% van de Amsterdammers zich gediscrimineerd door geweld of agressief gedrag (Veiligheidsmonitor 2024).

Discriminatoire incidenten Een eerste vorm discriminatoire incidenten is agressie gericht op personen waarbij de identiteit van het slachtoffer de aanleiding vormt. Bijvoorbeeld iemands seksuele, religieuze of etnische identiteit. Deze incidenten vinden verspreid door de stad plaats. Amsterdammers krijgen te maken met uitschelden, treiteren of intimidatie vanwege hun identiteit. Ook vernielingen van eigendommen komen voor, soms in combinatie met belediging. Bovendien was er ook in 2024 sprake van mishandelingen waarbij discriminatie een rol speelde. Dit trof verschillende minderheidsgroepen. Dergelijke incidenten kunnen het veiligheidsgevoel van Amsterdammers sterk aantasten en ertoe bijdragen dat zij minder de vrijheid ervaren om zichzelf te zijn. Zo zien professionals afgelopen jaar sterke onveiligheidsgevoelens onder met name Joodse bewoners, islamitische bewoners en lhbtiqa+-bewoners. Een deel van deze Amsterdammers voelt zich niet meer vrij en veilig om zichzelf te zijn in de stad. Intolerantie richt zich niet alleen op personen maar ook op instellingen. Zoals religieuze instellingen of maatschappelijke organisaties die opkomen voor gelijkheid of de rechten van een bepaalde minderheidsgroep. In 2024 kregen Amsterdamse instellingen opnieuw te maken met uitingen van haat of intolerantie.

Zo ontvingen verschillende moskeeën intimiderende brieven met extreemrechtse of anti-islamuitingen.

Gevoel van ongelijke behandeling Discriminatie en institutioneel racisme kunnen bijdragen aan een verstoorde relatie met de overheid en spanningen. Een deel van de Amsterdammers, met verschillende achtergronden, ervaart dat de overheid er in mindere mate is voor bepaalde groepen. Zij hebben het gevoel dat de overheid meet met twee maten en bepaalde groepen als tweederangs burger beschouwt. Dit varieert van ervaren 61 Nationale Politie 2024, ‘De tolerantie neemt af, de uitersten nemen toe’ | politie.nl.

37

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

6 februari 2025

Amsterdams Veiligheidsbeeld 2024

discriminatie op basis van migratieachtergrond, huidskleur of religie tot achterstelling op basis van sociale klasse of woongebied. Dit kan de afstand tussen overheidsinstanties en bewoners verder vergroten. Dit is zeker niet nieuw, maar in 2024 zijn deze sentimenten nog duidelijker merkbaar geweest in de stad. In het afgelopen jaar waren verschillende internationale, nationale en lokale gebeurtenissen die gevoelens van ongelijke behandeling door de overheid kunnen versterken. Zoals de voortdurende oorlog in het Midden-Oosten, het aantreden van kabinet-Schoof en uitingen van landelijke politici en bewindslieden over minderheidsgroepen. In de stad is dit merkbaar aan de vele demonstraties en in gesprekken met bewoners. Professionals zien woede maar ook angst, gevoelens van onmacht en onveiligheid. Het gevoel dat de overheid er niet is om je te beschermen zorgt bij sommige Amsterdammers voor een gevoel van verlatenheid. Of angst dat juist het handelen van de overheid je in de problemen brengt, zoals gebeurde in het toeslagenschandaal.

6.2 Spanningen Zorgen over toegenomen polarisatie Amsterdamse professionals hebben zorgen over toenemende polarisatie, de verscherping van tegenstellingen en toegenomen intolerantie. Sommige professionals zien een verharding bij bewoners en wij-zij denken, waarbij er weinig ruimte en begrip is voor elkaar. Sommige professionals leggen een verband met de verharding in het politiek en maatschappelijk debat. Het is moeilijk vast te stellen in welke mate de polarisatie en verharding op sociale media en in het publieke debat zich ook manifesteert in de contacten tussen Amsterdammers. Wel geven professionals aan niet alleen online maar ook in gesprekken met bewoners en op scholen de verharding en polarisatie te merken. Enquêtegegevens over de sociale cohesie in de stad zijn echter vrij stabiel. In 2024 is de sociale cohesie score in Amsterdam 5,9 ten opzichte van 6 in voorgaande jaren (Veiligheidsmonitor 2024). Wel zijn er verschillen tussen gebieden. Zo is de sociale cohesie in Nieuw-West relatief laag, vooral in Slotervaart (5,2) en Osdorp (5,3), terwijl in Weesp juist een relatief hoge sociale cohesie is (6,7). Verder blijft de meerderheid van de Amsterdammers van mening dat mensen uit verschillende bevolkingsgroepen in de buurt op een prettige manier met elkaar omgaan (56% mee eens).

Het aandeel dat het oneens is met deze stelling is wel licht toegenomen: van 6% in 2023 naar 8% in 2024. Ook geeft nog altijd een meerderheid van de Amsterdammers aan evenveel vertrouwen te hebben in buurtgenoten die hun cultuur delen als in buurtgenoten die uit een andere cultuur afkomstig zijn (59% mee eens). Maar ook bij deze stelling nam het aandeel dat het hiermee oneens is licht toe: van 10% in 2023 naar 13% in 2024. In de Amsterdamse Burgermonitor zijn in 2023 voor het eerst vragen gesteld over polarisatie. Bijna driekwart van de Amsterdammers (70%) is het eens met de stelling dat in ons land verschillen van mening over maatschappelijke kwesties steeds groter worden. Vier op de tien Amsterdammers geeft aan dat het voelt alsof je geen middenpositie kan kiezen. Een veel kleiner deel van de 38

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

6 februari 2025

Amsterdams Veiligheidsbeeld 2024

Amsterdammers (10%) is het eens met de stelling ‘er zijn mensen die ik ben gaan haten om de standpunten die zij innemen’.

Spanningen tussen bewoners In de hele stad spelen soms spanningen tussen bewoners. Daarbij kent elk gebied zijn eigen dynamiek. Met name de scheidslijnen naar economische positie en opleidingsniveau zorgen in de meeste stadsdelen tot op zekere hoogte voor spanningen. Bij bewoners die al langer in de buurt wonen heerst soms onvrede over de veranderingen in de wijk en het gevoel achtergesteld te worden ten opzichte van nieuwe bewoners. Nieuwe bewoners, vaak met een duurdere woning, hebben soms andere ideeën en verwachtingen over leefregels in de buurt. Ze doen sneller melding van overlast, wat weer tot irritaties en burenconflicten kan leiden. Met name in buurten die snel aan het veranderen zijn door nieuwbouw en gentrificatie komen deze spanningen aan de oppervlakte, bijvoorbeeld bij overlastmeldingen, incidenten of discussies op sociale media. Professionals zien bewoners die in verschillende leefwerelden zitten, waarbij er veel onbegrip is van beide kanten. Ongeveer een op de vijf Amsterdammers is van mening dat mensen in Amsterdam met verschillende politieke meningen, met verschillende religies of met verschillende herkomstlanden of culturele achtergronden slecht met elkaar omgaan (Burgermonitor 2023).

Het aandeel dat de omgang tussen mensen in Amsterdam met verschillende opleidingsniveaus of tussen jongeren en ouderen slecht vindt is een stuk lager, ruim een op de tien Amsterdammers. Dit is opvallend, omdat professionals in de stad juist vooral spanningen zien tussen jong en oud en tussen bewoners van verschillende opleidingsniveaus en economische positie.

Spanningen rond internationale politiek en conflicten Politieke spanningen en conflicten in het buitenland hebben soms grote invloed op Amsterdam, terwijl andere internationale conflicten haast ongemerkt voorbijgaan. Dergelijke spanningen bestaan vaak al langere tijd en spelen op naar aanleiding van de internationale ontwikkelingen. Doorgaans zijn dit soort spanningen merkbaar bij ontwikkelingen in het buitenland maar leidt dit niet tot escalatie of anderszins onveilige situaties. In 2024 waren de spanningen rondom de oorlog in het Midden-Oosten echter prominent aanwezig in de stad en kwam het daarbij ook tot geweldsincidenten en openbare ordeverstoringen.

Invloed van de oorlog in het Midden-Oosten Het is niet nieuw dat ontwikkelingen in het Israëlisch-Palestijns conflict emoties losmaken, maar de impact van de huidige oorlog lijkt vele malen groter. Deze spanningen spelen lokaal, nationaal en internationaal. In Amsterdam zijn spanningen vooral zichtbaar aan de vele uitingen van protest in de openbare ruimte: demonstraties, bekladdingen, stickers en vlaggen in de stad. Daarnaast vonden vernielingen plaats en incidenten gericht op personen, zoals intimidatie en bedreiging. Rond de voetbalwedstrijd tussen Ajax en de Israëlische club Maccabi Tel Aviv op 7 november 2024 vond 39

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

6 februari 2025

Amsterdams Veiligheidsbeeld 2024

ernstig geweld plaats. Deze spanningen speelden het hele jaar door maar kwamen op een aantal momenten op scherp te staan. Met name rond deze voetbalwedstrijd, maar ook een aantal keer rond demonstraties. Toenemende polarisatie De oorlog in het Midden-Oosten doet veel Amsterdammers pijn en leeft breed in de stad. Onder Amsterdammers die een binding hebben met de regio maar ook vele anderen die zich het leed aantrekken. De spanningen rond dit onderwerp zijn op diverse plekken en manieren in de stad zichtbaar. Zoals op scholen, bij bijeenkomsten in de wijken en op straat. Maar ook binnen organisaties in de stad. Professionals geven aan dat de discussie verhard en gepolariseerd is geraakt. Verschillende groepen komen niet bij elkaar en er is weinig begrip en ruimte voor elkaars standpunt. Professionals zien ook polarisatie als het gaat om de beleving van discriminatie en antisemitisme. Uitspraken die pro-Palestijnse groepen zelf zien als kritiek op de regering van Israël kwetsen Joodse bewoners en kunnen zij als haat, bedreiging of antisemitisme ervaren. Dit soort gevoeligheden kunnen ervoor zorgen dat mensen zich niet durven uitspreken, uit angst om weggezet te worden als antisemitisch of racistisch. Demonstraties en protest In 2024 hebben veel demonstraties plaatsgevonden in de stad die gerelateerd zijn aan de oorlog.

Zowel grotere demonstraties met duizenden betogers, als frequente kleinere demonstraties met enkele honderden of tientallen deelnemers. Het overgrote deel van de demonstraties verliep binnen de kaders van de democratische rechtsorde. Wel zagen we bij een deel van de demonstranten een verharding en wantrouwen naar politie en media. Opvallend waren de protesten bij universiteiten in mei 2024 omdat deze op meerdere momenten hebben geleid tot grootschalige openbare ordeverstoringen en vernielingen. Bij een klein aantal demonstraties zijn verstoringen geweest door confrontaties tussen demonstranten en omstanders of tegendemonstranten. Onrust na Ajax-Maccabi Tel Aviv De gewelddadigheden rond de voetbalwedstrijd Ajax-Maccabi Tel Aviv op 7 november leidden tot onrust in de stad. Op 11 november waren er openbare ordeverstoringen door groepen jongeren in Nieuw-West en oproepen tot ordeverstoringen in andere stadsdelen. Ook tijdens verschillende demonstraties in de dagen na 7 november, toen er een noodverordening gold, was er een grimmige sfeer en confrontaties met de politie. Gevoelens van onveiligheid en meten met twee maten Onder Joodse Amsterdammers is veel angst en sterke gevoelens van onveiligheid. Er zijn signalen van Joodse mensen die zich niet vrij voelen om over straat te gaan of hun werk te doen bij een Joodse instelling.

Deze onveiligheidsgevoelens zijn de afgelopen maanden toegenomen. Ook onder islamitische Amsterdammers zijn gevoelens van angst en onveiligheid. Bijvoorbeeld ouders die bang zijn om hun kind naar een islamitische school te laten gaan. Bij verschillende groepen Amsterdammers is het sentiment dat berichtgeving in reguliere media en politiek vooral het perspectief van Israël laat zien, terwijl de aandacht voor de slachtoffers in Gaza en de langer lopende mensenrechtenschendingen door Israël onderbelicht lijken te blijven. Het gevoel is dat er met twee maten wordt gemeten door overheid en media. Sommige 40

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

6 februari 2025

Amsterdams Veiligheidsbeeld 2024

Amsterdammers zien hierin een bevestiging van het sentiment dat de overheid er in mindere mate is voor bepaalde groepen. Bij de Joodse gemeenschap zien professionals eveneens steeds meer een gevoel van verlatenheid. Bij de genoemde angst en pijn hebben sommige Joodse bewoners geen begrip voor de ruimte die gegeven wordt aan pro-Palestijnse activisten. Tegelijkertijd hebben sommige pro-Palestijnse activisten het gevoel te worden gecriminaliseerd en juist weinig ruimte te krijgen. Verschillende groepen voelen zich rond het conflict dus in de steek gelaten door de overheid en gemeente. Impact op jongeren Professionals die met jongeren werken geven aan dat onder veel jongeren boosheid en frustratie is. Dit komt samen met gevoelens van uitsluiting, onrechtvaardigheid en zich niet thuis voelen in de samenleving. Doordat jongeren zich soms niet durven uit te spreken, kunnen ze hun frustraties ook moeilijk kwijt. Jongeren laten zich veelal via sociale media informeren over wat er in de wereld speelt. Onder professionals die met jongeren werken zijn zorgen over de schokkende beelden van de oorlog die jongeren op hun tijdlijn binnenkrijgen. Tegelijkertijd geven andere professionals weer aan dat de interesse voor de oorlog onder sommige jongeren de laatste maanden afneemt.

Afnemend vertrouwen in politiek en overheid Het vertrouwen tussen burger en overheid staat al langer onder druk. Sinds de coronapandemie zijn de verhoudingen op scherp komen te staan en het vertrouwen in de politiek is laag.62 Veel verschillende factoren spelen hierin een rol, waaronder maatschappelijke problemen en het optreden van de overheid zelf. Ook in Amsterdam is dit merkbaar. Een deel van de bewoners heeft weinig vertrouwen in de overheid en instituties en voelt zich niet gehoord. In Amsterdam heeft een klein deel van de bewoners veel vertrouwen in de regering (16%) en in de Tweede Kamer (15%, Burgermonitor 2023). Het vertrouwen in Amsterdamse instituties is aanzienlijk hoger. Zo heeft bijna de helft van de Amsterdammers veel vertrouwen in de Amsterdamse politie, een op de vijf veel vertrouwen in de gemeenteraad en vier op de tien veel vertrouwen in de burgemeester. Ook het vertrouwen in de rechtspraak is hoger: 52% van de Amsterdammers heeft veel vertrouwen in de rechtspraak. Ruim een kwart van de Amsterdammers vindt dat de overheid onvoldoende doet voor mensen zoals zij. Wantrouwen in de overheid komt volgens professionals vaak voort uit een gevoel van ongelijke behandeling door de overheid en zich tweederangsburger voelen. Sommige bewoners zijn afgehaakt en willen liever niets met de overheid te maken hebben.

Professionals uiten ook zorgen over desinformatie en informatiebubbels, waarbij mensen vooral informatie zien die hun eigen ideeën bevestigt. Professionals die met jongeren werken geven aan dat wantrouwen in de overheid de begeleiding soms bemoeilijkt. Zij zien jongeren die afhaken, gefrustreerd zijn en een zodanig wantrouwen hebben dat ze niet meer mee willen doen in de samenleving. Professionals zien een toenemende kloof tussen jongeren en de overheid en instituties. Diverse professionals geven aan dat Amsterdamse jongeren worstelen met hun identiteit en zich niet thuis voelen in de samenleving. 62 Zie bijvoorbeeld Continu Onderzoek Burgerperspectieven, Sociaal en Cultureel Planbureau 2024.

41

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

6 februari 2025

Amsterdams Veiligheidsbeeld 2024

Politieke ontwikkelingen kunnen gevoelens van meten met twee maten versterken. Zo versterkt de winst van de PVV bij de afgelopen Tweede Kamerverkiezing en de vorming van het kabinet-Schoof bij sommige islamitische bewoners een gevoel van ongelijke behandeling, onveiligheid of angst dat er voor hen geen plek meer is in Nederland. De uitingen van landelijke politici en bewindslieden over minderheidsgroepen na de gewelddadigheden in de stad op 7 november veroorzaakten woede, angst en gevoelens van uitsluiting bij sommige Amsterdammers. Veruit de meeste Amsterdammers uiten hun kritiek en onvrede binnen de kaders van de democratische rechtsorde. Bij een klein deel van de bewoners is wel vijandigheid te zien. Zo kregen handhavende partijen in 2024 te maken met agressie, treiteren en geweld. Ook krijgen raadsleden, politieke ambtsdragers en andere vertegenwoordigers in de democratische rechtsorde te maken met bedreiging, intimidatie en online haat.

Verdubbeling aantal demonstraties in Amsterdam Het aantal aangemelde demonstraties in Amsterdam is bijna verdubbeld. In 2024 waren er bijna 3.000 aangemelde demonstraties in de stad. Vorig jaar ging het om meer dan 1.600 demonstraties, toen ook al een recordaantal. Niet alle aangemelde demonstraties vinden daadwerkelijk plaats en soms melden organisatoren een demonstratie meerdere keren aan. Tegelijkertijd vinden er ook demonstraties plaats die niet zijn aangemeld. Het aantal aangemelde demonstraties komt daardoor niet precies overeen met het aantal demonstraties dat heeft plaatsgevonden in de stad, maar geeft wel een goede indicatie. Amsterdam is een aantrekkelijke demonstratielocatie voor lokale, nationale en internationale thema’s en trekt demonstranten uit het hele land. De meeste demonstraties hebben minder dan 50 deelnemers. Maar in 2024 waren er ook meer demonstraties met meer dan 500 deelnemers: 113 demonstraties, in 2023 waren dit er 83. In het afgelopen jaar vonden diverse disruptieve manifestaties plaats van activistische groeperingen. Een voorbeeld zijn acties van klimaatactivisten waarbij de A10 is geblokkeerd of acties waarbij gebouwen zijn beklad met verf. Ongeveer de helft van de demonstraties vindt plaats op de Dam. Professionals geven wel aan dat ook andere stadsdelen dan Centrum vaker te maken krijgen met demonstraties.

Bijvoorbeeld demonstraties die in Centrum beginnen maar in een aangrenzend stadsdeel eindigen. Lokaal is op bepaalde plekken in de stad te zien dat ondernemers of bezoekers soms overlast ervaren van demonstraties, vooral geluidsoverlast door het gebruik van geluidsversterking. Veruit de meeste demonstraties in 2024 verliepen ordelijk. Rond sommige demonstraties zijn spanningen merkbaar. Bijvoorbeeld confrontaties tussen demonstranten en omstanders bij demonstraties rond de oorlog in het Midden-Oosten. Ook waren er in het afgelopen jaar confrontaties tussen Koerdische en nationalistische Turkse Nederlanders bij demonstraties voor de Koerdische zaak. Een aantal demonstraties in de stad heeft in 2024 tot openbare ordeverstoringen geleid. Waaronder de genoemde protesten bij universiteiten in mei en demonstraties die plaatsvonden tijdens de noodverordening in november. 42

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

6 februari 2025

Amsterdams Veiligheidsbeeld 2024

Tot slot

Dit Amsterdams Veiligheidsbeeld beschrijft de veiligheidssituatie in de stad over het jaar 2024. Het is gebaseerd op interviews met circa 180 professionals, politiecijfers, meldingen bij de gemeente en gegevens uit de Veiligheidsmonitor. Het veiligheidsbeeld informeert bestuurders en beleidsmakers over de veiligheidsopgave, zodat zij kunnen bepalen of bijsturing van het veiligheidsbeleid nodig is. Daarnaast dient het beeld om de gemeenteraad te informeren over de veiligheidssituatie in de stad. Uit dit Amsterdams Veiligheidsbeeld komen drie overkoepelende trends naar voren. Ten eerste zien we veiligheidsproblematiek die onder de radar blijft: doordat problematiek zich online afspeelt, achter de voordeur plaatsvindt, of wanneer jongeren waarbij problemen spelen geen overlast veroorzaken. Ten tweede uit zorgproblematiek zich in toenemende mate in veiligheidsproblematiek en overlast. Ten derde hebben maatschappelijke spanningen hun weerslag op de stad. Gezamenlijk kenmerken deze drie trends de veiligheidssituatie in Amsterdam in 2024.

43