Bijlage 1. Amsterdams Veiligheidsbeeld 2024
Tekst van het document
6 februari 2025
Amsterdams Veiligheidsbeeld 2024 Indrukken en cijfers over de veiligheid in de stad
Directie Openbare Orde en Veiligheid
Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid
6 februari 2025
Amsterdams Veiligheidsbeeld 2024
Inhoud Drie belangrijkste trends ............................................................................................ 3 1. Problematiek die onder de radar blijft......................................................................................... 3 2. Zorgproblematiek uit zich in veiligheidsproblematiek ................................................................ 4 3. Maatschappelijke onrust ............................................................................................................. 4 1 Amsterdamse veiligheid in beeld brengen ................................................................. 6 1.1 Aanleiding en doel .................................................................................................................... 6 1.2 Meldingsbereidheid en veiligheidsgevoelens .............................................................................7 2 Georganiseerde en ondermijnende criminaliteit ......................................................... 8 2.1 Uitingsvormen van drugscriminaliteit .......................................................................................
8 2.2 Mensenhandel .........................................................................................................................10 2.3 Overige ondermijnende criminaliteit .......................................................................................12 2.4 Excessief geweld en invloed op wijken .....................................................................................14 3 Overige criminaliteit en geweld .............................................................................. 16 3.1 High Impact criminaliteit .......................................................................................................... 17 3.2 High Volume criminaliteit .........................................................................................................18 3.3 Digitale criminaliteit.................................................................................................................19 3.4 Huiselijk geweld en kindermishandeling ................................................................................. 20 3.5 Seksueel geweld en seksuele intimidatie .................................................................................21 4 Overlast door personen..........................................................................................
23 4.1 Ervaren overlast .......................................................................................................................23 4.2 Overlast door dak- en thuislozen ............................................................................................ 24 4.3 Overlast door buurtgenoten in een kwetsbare positie ............................................................. 25 4.4 Overlast door bezoekers en recreanten ................................................................................... 27 5 Overlast en criminaliteit door jongeren en jongvolwassenen ..................................... 29 5.1 Risicovol en gewelddadig gedrag ............................................................................................ 29 5.2 Overlast door jongeren en jongvolwassenen ...........................................................................32 5.3 Betrokkenheid jongeren bij criminaliteit ..................................................................................34 6 Discriminatie en spanningen .................................................................................. 36 6.1 Discriminatie ..........................................................................................................................
36 6.2 Spanningen .............................................................................................................................38 Tot slot ................................................................................................................... 43
2
Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid
6 februari 2025
Amsterdams Veiligheidsbeeld 2024
Drie belangrijkste trends
Dit Amsterdams Veiligheidsbeeld beschrijft de veiligheidssituatie in de stad voor het jaar 2024. Het is gebaseerd op interviews met circa 180 professionals, politieregistraties, meldingen bij de gemeente en gegevens uit de Veiligheidsmonitor. Het veiligheidsbeeld informeert bestuurders en beleidsmakers over de veiligheidsopgave, zodat zij kunnen bepalen of bijsturing van het veiligheidsbeleid nodig is. Daarnaast dient het beeld om de gemeenteraad te informeren over de veiligheidssituatie in de stad. Uit dit veiligheidsbeeld komen drie overkoepelende trends naar voren. Gezamenlijk kenmerken deze trends de veiligheidssituatie in Amsterdam in 2024.
1. Problematiek die onder de radar blijft Professionals hebben ook in 2024 veel zorgen over wat we niet zien. Veel veiligheidsproblematiek is onzichtbaar totdat dit zich uit in incidenten of heftige casuïstiek. Dit komt enerzijds door de aard van problematiek, anderzijds door ontwikkelingen zoals digitalisering. De online en offline wereld zijn volledig met elkaar vermengd. Voor professionals blijft de online wereld echter ongrijpbaar. Uiteenlopende veiligheidsproblemen hebben een online component: van oplichting tot seksueel grensoverschrijdend gedrag en drugshandel. Digitale criminaliteit wordt door diverse gesprekspartners aangeduid als een groeiend probleem en het aandeel Amsterdammers dat hiervan slachtoffer wordt neemt gestaag toe. De meldingsbereidheid is echter laag en professionals in de wijken hebben beperkt zicht op deze vorm van criminaliteit. Dit gebrek aan grip en het gevoel steeds achter te lopen ervaren professionals ook als het gaat om de online leefwereld van jongeren. In 2024 zien we heftig pestgedrag en ander risicovol gedrag onder jeugd waarbij de digitale component belangrijk is. Professionals en ouders zien dit echter pas als het escaleert tot offline problemen. In Amsterdam speelt veel problematiek achter de voordeur. Huiselijk geweld komt overal in de stad voor maar het zicht hierop is beperkt.
Dit terwijl de gevolgen groot kunnen zijn voor slachtoffers en voor kinderen die opgroeien in een onveilige thuissituatie. In enkele gevallen was er zelfs sprake van femicide. In delen van de stad is bovendien een clustering van huishoudens waar veel problematiek achter de voordeur speelt. Zoals armoede, ggz-problematiek en gezondheidsproblemen. Dit komt vaak pas in beeld bij veiligheidspartners wanneer het leidt tot overlast of onveilige situaties. In 2024 waren er verschillende ernstige geweldsincidenten waardoor achterliggende problematiek zichtbaar werd. In een aantal gevallen bestond dit geweld uit een explosie, waarvan er opnieuw een recordaantal plaatsvonden in de stad.
3
Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid
6 februari 2025
Amsterdams Veiligheidsbeeld 2024
De complexe problematiek bij sommige meiden vanaf ongeveer 11 jaar oud is het afgelopen jaar opnieuw beter in beeld gekomen, door verhoogde inzet bij verschillende partijen. Het gaat dan om pestgedrag en geweld, maar ook seksuele uitbuiting. Het gevoel van professionals is dat meidenproblematiek langer onder de radar blijft dan bij jongens, doordat problemen zich in eerste instantie niet uiten in overlastgevend gedrag en meiden minder zichtbaar zijn bij organisaties. Meiden komen vaak pas in beeld als de problematiek escaleert. Tot slot is jeugd steeds mobieler waardoor jeugdoverlast zich minder concentreert op vaste locaties. Dit kan er aan bijdragen dat problematiek langer onder de radar blijft.
2. Zorgproblematiek uit zich in veiligheidsproblematiek In het afgelopen jaar hebben maatschappelijke problemen opnieuw geleid tot onveiligheid. In 2024 vonden ernstige geweldsincidenten plaats door personen met onbegrepen gedrag, soms met dodelijke afloop. Dergelijke gebeurtenissen hebben een groot effect op de onveiligheidsgevoelens van bewoners. Vermoedelijk spelen meerdere maatschappelijke factoren een rol in de toename van deze geweldsincidenten, zoals wachtlijsten in de zorg. Bovendien is sprake van een verdere toename van overlast door personen met onbegrepen gedrag. Dit zien professionals maar blijkt ook uit de forse toename van het aantal meldingen. Het gaat zowel om overlast door mensen met een woning als om overlast door dak- en thuislozen. Onbegrepen gedrag kan voortkomen uit psychische problematiek, maar is dikwijls ook gerelateerd aan middelengebruik. Deze combinatie van psychische problemen met problematisch middelengebruik maakt de casuïstiek complex. Daarnaast vindt huiselijk geweld, seksueel geweld en uitbuiting plaats, vaak bij personen met een achterliggende kwetsbaarheid of in een afhankelijkheidsrelatie. Ook de zorgen om de gevolgen van stijgende armoede houden aan. Financiële problemen veroorzaken stress, waardoor bijvoorbeeld spanningen, conflicten en huiselijk geweld kunnen toenemen.
Bovendien kan financiële nood bepaalde vormen van criminaliteit aantrekkelijker maken.
3. Maatschappelijke onrust Spanningen die breder spelen in de samenleving hadden in 2024 hun weerslag op Amsterdam. De spanningen rondom de oorlog in het Midden-Oosten waren prominent aanwezig in de stad en daarbij kwam het ook tot geweldsincidenten en openbare ordeverstoringen. Amsterdamse professionals hebben zorgen over de verscherping van tegenstellingen en toegenomen intolerantie. Tegelijkertijd is moeilijk vast te stellen in welke mate de polarisatie en verharding op sociale media en in het publieke debat zich ook manifesteert in de contacten tussen Amsterdammers. Het aantal aangemelde demonstraties in de stad is nagenoeg verdubbeld naar bijna 3.000 demonstraties in 2024. Amsterdam trekt demonstranten uit het hele land. Hoewel veruit de meeste demonstraties ordelijk verliepen waren maatschappelijke spanningen het afgelopen jaar meer dan
4
Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid
6 februari 2025
Amsterdams Veiligheidsbeeld 2024
voorheen merkbaar rond demonstraties in de stad. Zo leidde een aantal demonstraties in de stad tot openbare ordeverstoringen. Er was sprake van confrontaties tussen demonstranten en tegendemonstranten, maar ook tussen demonstranten en de politie. Bij een deel van de demonstranten zagen we een verharding in de houding naar politie en media. Spanningen rond demonstraties waren ook te zien aan de politieke en maatschappelijke reacties hierop. Het landelijk gebrek aan vertrouwen tussen burger en overheid1 blijft ook merkbaar bij Amsterdammers. Een deel van de bewoners heeft weinig vertrouwen in de overheid en instituties. Dit komt vaak voort uit een gevoel van ongelijke behandeling door de overheid. Zo zien professionals jongeren die afhaken en zich niet meer thuis voelen in de samenleving. Veruit de meeste Amsterdammers uiten hun kritiek en onvrede binnen de kaders van de democratische rechtsorde. Bij een klein deel van de bewoners is wel vijandigheid te zien. Zo kregen handhavende partijen en politieke ambtsdragers te maken met agressie.
1 Zie bijvoorbeeld Continu Onderzoek Burgerperspectieven, Sociaal en Cultureel Planbureau 2024.
5
Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid
6 februari 2025
Amsterdams Veiligheidsbeeld 2024
1 Amsterdamse veiligheid in beeld brengen
1.1 Aanleiding en doel Het Amsterdams Veiligheidsbeeld brengt de veiligheidsopgave in kaart op basis van kwantitatieve gegevens over veiligheid in de stad én kwalitatieve informatie van professionals die in de stad werken. Dit veiligheidsbeeld beschrijft de veiligheidssituatie in Amsterdam voor het jaar 2024. Het veiligheidsbeeld informeert bestuurders en beleidsmakers over de veiligheidsopgave, zodat zij kunnen bepalen of bijsturing van het veiligheidsbeleid nodig is. Daarnaast dient het beeld om de gemeenteraad te informeren over de veiligheidssituatie in de stad. Dit veiligheidsbeeld schetst een overkoepelend beeld voor de stad. Ieder stadsdeel en stadsgebied heeft echter eigen kenmerken die bepalen welke veiligheidsproblematiek er speelt. Zoals de aanwezige voorzieningen en toeristische attracties, de aanwezigheid van buitengebieden en bedrijventerreinen, het aantal jongeren, de aanwezigheid van scholen of het aantal woningen met een zorgcontract. De onderlinge verschillen tussen stadsdelen zijn dan ook groot. De in dit beeld benoemde thema’s spelen echter in meer of mindere mate in de hele stad.
Zicht krijgen op de veiligheidssituatie Cijfermatige informatie speelt een belangrijke rol bij het in beeld krijgen van de veiligheidssituatie in de stad. Gemeente en politie registreren meldingen, aangiftes en waarnemingen. Deze kwantitatieve bronnen geven inzicht in een deel van de problematiek in de stad, maar vertellen niet het volledige verhaal. Registraties zijn sterk afhankelijk van de meldings- en aangiftebereidheid van Amsterdammers en bezoekers. Maar ook van de inzet van handhavings- en opsporingscapaciteit. Een deel van de veiligheidsproblematiek vindt buiten het zicht van de overheid plaats. Dit kan ook komen door de aard van de problematiek. Denk aan ondermijnende criminaliteit, radicalisering of huiselijk geweld. Door cijfermatige informatie te combineren met kwalitatieve informatie ontstaat een breder beeld van de veiligheidssituatie. Dit veiligheidsbeeld is gebaseerd op gesprekken met professionals, politiecijfers, meldingen bij de gemeente en gegevens uit de Veiligheidsmonitor en Burgermonitor. Dit zijn grootschalige enquêtes onder bewoners. Veiligheidspartners in de stadsdelen, zoals politie, handhaving en straatcoaches, zijn gedurende het jaar geïnterviewd. Bij elkaar gaat het om ongeveer 180 professionals. Hierbij zijn bewust ook vermoedens en persoonlijke inschattingen van professionals meegenomen.
Hoewel dit vaak geen harde signalen betreft, is het wel waardevol deze signalen te kennen. Vervolgens is het beeld getoetst binnen de directie Openbare Orde en Veiligheid en meegelezen op onjuistheden door de politie en het Openbaar Ministerie.
6
Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid
6 februari 2025
Amsterdams Veiligheidsbeeld 2024
Dit beeld is geschreven vanuit het perspectief van Openbare Orde en Veiligheid. Veruit de meeste bewoners en bezoekers van Amsterdam vormen geen veiligheidsrisico, maar vanuit een veiligheidsperspectief zijn juist de uitzonderingen hierop relevant. De partijen die voor dit beeld zijn gesproken werken veelal in het veiligheidsdomein of met mensen in een kwetsbare positie. De mensen waarmee zij in aanraking komen zijn niet per se representatief voor de gemiddelde bewoner of bezoeker van de stad. Verder zijn sommige cijfermatige bronnen op het moment van schrijven nog niet beschikbaar voor 2024, waardoor in een aantal gevallen cijfers van 2023 zijn gebruikt.
1.2 Meldingsbereidheid en veiligheidsgevoelens Veel verschillende factoren zijn van invloed op de meldings- en aangiftebereidheid van bewoners en bezoekers van Amsterdam. Zoals vertrouwen in de overheid, ideeën over het nut van melden, bekendheid met meldingsplatforms, taalvaardigheid, meldcultuur of verschillen in beleving over hoe het leven in een grote stad eruit hoort te zien. Maar ook gevoelens van onveiligheid en angst voor represailles. Bij bewoners die in armoede leven of die veel persoonlijke problemen hebben is er vaak minder tijd en aandacht om zich te bekommeren om problemen in hun buurt. Terwijl professionals zien dat meer welvarende en nieuwe bewoners juist relatief snel melden. Gentrificatie leidt hierdoor vaak tot een toename van meldingen in een buurt, zonder dat de problematiek of meldingsbereidheid onder bestaande bewoners is veranderd. De meldingsbereidheid is van directe invloed op het zicht dat we als overheid hebben op de problematiek in de stad, maar de factoren die deze beïnvloeden zijn niet gelijk verdeeld over de wijken. Juist buurten met weinig sociale controle zijn vaak aantrekkelijke plekken voor het ontplooien van criminele activiteiten. Problematiek in deze buurten blijft vaak buiten het zicht van de overheid, tenzij het escaleert. Enkel het aantal meldingen geeft dus dikwijls geen goede weergave van de ernst van de problematiek.
In algemene zin zijn de onveiligheidsgevoelens van Amsterdammers in 2024 nagenoeg gelijk gebleven ten opzichte van 2023. Ruim een kwart van de Amsterdammers (26%) voelt zich weleens onveilig in de eigen buurt en 4% van de Amsterdammers voelt zich in de eigen buurt vaak onveilig.
7
Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid
6 februari 2025
Amsterdams Veiligheidsbeeld 2024
2 Georganiseerde en ondermijnende criminaliteit
De georganiseerde criminaliteit heeft een grote invloed in Amsterdam.2 Er zijn al langere zorgen over de plaats die Amsterdam inneemt in de internationale drugscriminaliteit.3 Zichtbare en onzichtbare uitingen van een criminele onderwereld hebben volgens professionals grote invloed op de veiligheidsgevoelens van Amsterdammers. Bovendien hebben de praktijken van malafide ondernemers negatieve effecten voor goedwillende ondernemers in de stad.4 De strafbare feiten die criminelen plegen zijn echter niet altijd terug te zien in de politiecijfers. Delicten als witwassen of drugshandel kennen vaak geen direct slachtoffer dat hiervan aangifte kan doen. Bovendien kan het gevoel dat er gevaarlijke criminelen achter zitten, burgers en bedrijven angstig maken om te melden. Georganiseerde criminaliteit heeft diverse uitingsvormen in de stad. Een daarvan is drugscriminaliteit, waaronder drugshandel- en productie (paragraaf 2.1). Een ander deel van de ondermijnende criminaliteit bestaat uit mensenhandel. Alle vormen van mensenhandel komen in de stad voor: seksuele uitbuiting, criminele uitbuiting en arbeidsuitbuiting (paragraaf 2.2). Daarnaast spelen er andere vormen van ondermijnende criminaliteit, zoals ondermijning in het sociaal domein (paragraaf 2.3).
Bovendien blijven burgers in de stad opgeschrikt worden door uitingen van excessief geweld in de openbare ruimte, zoals explosies (paragraaf 2.4).
2.1 Uitingsvormen van drugscriminaliteit Nederland is een cruciaal knooppunt in de internationale drugsmarkt.5 Verschillende soorten drugs worden ingevoerd, doorgevoerd, uitgevoerd en geproduceerd. Amsterdam is een belangrijk handelscentrum binnen deze drugsmarkt.6 Drugscriminaliteit heeft meerdere uitingsvormen in de stad en speelt een belangrijke rol in de verschillende stadsdelen: van jeugdige dealers tot hennepkwekerijen, drugslabs en woningen die gebruikt worden als opslag- of gebruikersplek. In
2 Georganiseerde criminaliteit betreft personen die voor langere tijd samenwerken om criminele activiteiten te
ontplooien, met het oog op financieel en materieel gewin. 3 The Gaurdian (2024), https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/jan/05/amsterdam-netherlands-drugspolicy-trade. 4 Andersson Elffers Felix (2024), De parallelle economie in de Amsterdamse binnenstad. 5 Vermeulen, I.J., Van Mantgem, J., Chessa, T., & Jansen, P. (2024), Georganiseerde drugscriminaliteit in beeld: Fenomeenbeeld drugs 2024. 6 Gemeente Amsterdam (2023), Drugscriminaliteit richting 2035: strategische verkenning naar trends, ontwikkelingen en handelingsperspectief.
8
Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid
6 februari 2025
Amsterdams Veiligheidsbeeld 2024
2024 ervaart 7% van de Amsterdammers veel overlast van drugsgebruik, evenveel als vorig jaar, met een piek in Centrum (Veiligheidsmonitor 2024). Ook professionals in het centrum geven aan dat de overlast van drugsgebruik flink is toegenomen. Het openlijk gebruiken van harddrugs is hier weer terug. Het gebruik van drugs zorgt ook in andere stadsdelen voor overlast. Bijvoorbeeld doordat gebruikte naalden achterblijven in parken en op speellocaties. Ook lachgascilinders worden regelmatig aangetroffen in de openbare ruimte. Bovendien is drugscriminaliteit vaak verweven met andere vormen van ondermijning, zoals witwassen, met negatieve effecten op bewoners en bedrijven (zie paragraaf 2.3).
Drugshandel Van de Amsterdammers geeft 6% aan veel overlast te ervaren van drugshandel. Dit is gelijk aan vorig jaar. Professionals geven ook aan dat de overlast door drugshandel in de stad onverminderd hoog blijft of zelfs verder toeneemt. Zij maken zich bovendien zorgen over een normalisatie van ondermijnende criminaliteit. Georganiseerde drugscriminaliteit is daarmee ook een maatschappelijk en economisch fenomeen.7 Professionals geven aan dat in delen van de stad een grote informele drugseconomie aanwezig is die door alle lagen van de bevolking loopt. Van snorders die voor vervoer zorgen, tot woningen, vaak van personen in een kwetsbare positie, waar drugs verpakt, versneden, verhandeld en gebruikt wordt. En tot kinderen in de basisschoolleeftijd die worden geronseld voor de uitvoering van criminele activiteiten. Er worden ook creatievere manieren van drugshandel gebruikt. Bijvoorbeeld door drugs te verstoppen onder tegels of in geprepareerde flessen of helmen. Daarnaast valt op dat dealers worden aangetroffen met onder hun jas een vissersvest met diverse soorten drugs. Ook wordt er reclame gemaakt voor drugs, door middel van whatsapp- en telegramberichten, maar ook met folders in de brievenbus. Drugshandel vindt in de hele stad plaats. Professionals in Centrum maken zich bijvoorbeeld zorgen over de verkoop van drugsgerelateerde producten bij onder meer souvenirwinkels.
Er komen regelmatig nieuwe producten op de markt, waaronder zogenoemde designerdrugs, die de grens van het toelaatbare opzoeken of daar overheen gaan. Dit terwijl er ook veel drugs op bestelling wordt bezorgd, door bijvoorbeeld dealers op een scooter die de drugs bezorgen aan huis of bij uitgaansgelegenheden. Én de handel op straat veel blijft voorkomen. Wanneer hier meer op wordt ingezet lijkt dit probleem zich te verplaatsen. Bijvoorbeeld naar het Oosterpark, waar dealers openlijk in drugs handelen en parkbezoekers intimideren. Ook in West vindt veel handel op straat plaats, maar ook in binnentuinen. In Noord vindt dan weer veel handel plaats vanuit woningen en auto’s. In Zuidoost vindt dit zowel in de openbare ruimte als achter de voordeur plaats. Het aantal politieregistraties over drugshandel in Amsterdam (1.521) is vrijwel identiek aan vorig jaar (1.520), dat het hoogste aantal registraties kende sinds 2019.8 In hoeverre dit een betrouwbare weergave is van de ontwikkeling van de daadwerkelijke drugshandel is de vraag. Politieregistraties van drugshandel zijn sterk afhankelijk van de inzet van politie hierop. Terwijl de meeste registraties 7
Vermeulen, I.J., Van Mantgem, J., Chessa, T., & Jansen, P. (2024), Georganiseerde drugscriminaliteit in beeld: Fenomeenbeeld drugs 2024. 8 Dataportaal Politie (2025), https://data.politie.nl/#/Politie/nl/dataset/47015NED/table?dl=B4C6B.
9
Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid
6 februari 2025
Amsterdams Veiligheidsbeeld 2024
met betrekking tot drugshandel gelijk blijven, geeft de politie aan dat ‘bezit/ handel harddrugs’ is toegenomen. Dit komt deels doordat de politie op een aantal evenementen een ‘drugstester’ heeft ingezet waarmee drugsbezit beter aangetoond kon worden. De meeste drugsincidenten worden geregistreerd in Zuidoost en Centrum. Vermoedens van Amsterdammers over drugshandel namen in dezelfde periode licht af. Bijna een op de vijf Amsterdammers vermoedt dat het verkopen van harddrugs in hun buurt voorkomt: 17% heeft hiervan sterke vermoedens of weet dit zeker (Veiligheidsmonitor 2024), tegenover 19% in 2023. De haven van Amsterdam blijft een risicolocatie voor de import en doorvoer van drugs. Door de hardere aanpak in Antwerpen en Rotterdam zouden kleinere havens aantrekkelijker worden voor drugshandel. Toch lijken er in Amsterdam minder uithalers dan in bijvoorbeeld de Rotterdamse haven, waarschijnlijk omdat het gebied zich niet leent voor containerschepen. Het is volgens professionals waarschijnlijk dat criminelen andere manieren zoeken om drugs te verplaatsen, bijvoorbeeld door het uithalen van drugs onder de waterlijn. Dit vereist ander soort specialisten, zoals duikers. Ook doen criminelen zich voor als werknemer en weten zo toegang te krijgen tot het havengebied en schepen.
Drugsproductie Ruim één op de tien Amsterdammers vermoedt dat er in hun buurt wietteelt plaatsvindt; 11% weet dit zeker of heeft sterke vermoedens (Veiligheidsmonitor 2024). Over het produceren, bewerken of opslaan van harddrugs, zoals XTC en heroïne, in hun buurt heeft 7% van de Amsterdammers sterke vermoedens of weet dit zeker. Dit is in lijn met vorige jaren, al is dit jaar voor het eerst de uitsplitsing gemaakt naar wietteelt en harddrugs. Vermoedens van drugsproductie komen voor in de hele stad, maar met name in Zuidoost en, in mindere mate, Nieuw-West. De politie geeft aan dat de registraties over de productie van softdrugs en harddrugs in Amsterdam gelijk zijn gebleven. Het is moeilijk inzicht te geven in de ontwikkeling van drugsproductie, doordat registraties sterk afhankelijk zijn van de inzet van handhavings- en opsporingscapaciteit. Signalen van drugsproductie komen vanuit de hele stad. Regelmatig worden woningen gevonden die gebruikt worden voor de productie van drugs. Vaak worden hierbij ook wapens gevonden. In sommige gevallen heeft de productie tot een woningbrand geleid. Ook vermoeden professionals dat bewoners in een kwetsbare positie onder druk worden gezet drugsproductie toe te laten in hun woning. Vaak gaat het om aangetroffen hennepplantages of om afval dat wijst op de productie van harddrugs. Maar ook zijn er actieve harddrugslabs aangetroffen.
2.2 Mensenhandel Mensenhandel is het uitbuiten van een ander, voor persoonlijk gewin van de dader.9 De dader gebruikt daarbij dwang. Bijvoorbeeld in de vorm van geweld of intimidatie. Maar de dwang kan ook bestaan uit het misbruik maken van een kwetsbare positie van het slachtoffer zoals minderjarigheid 9 Zie: Nationaal Rapporteur, https://www.nationaalrapporteur.nl/mensenhandel.
10
Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid
6 februari 2025
Amsterdams Veiligheidsbeeld 2024
of een licht verstandelijke beperking. Mensenhandel kent drie voorname vormen: seksuele uitbuiting, arbeidsuitbuiting en criminele uitbuiting.10 Al deze vormen van mensenhandel komen voor in de stad. Het daadwerkelijk vaststellen van mensenhandel kan lastig zijn, omdat het element van dwang vaak moeilijk te bewijzen is.
Seksuele uitbuiting Vanuit de hele stad komen er signalen van illegale prostitutie. Het circuit van illegale prostitutiebedrijven en faciliteerders in Amsterdam is omvangrijk en groeiend. Faciliteerders zijn personen of organisaties die ondersteuning bieden bij de illegale prostitutie. Bijvoorbeeld door mensen onder valse voorwendselen naar Nederland te halen of door ruimten beschikbaar te stellen. In sommige gevallen worden woningen verkamerd en illegaal gebruikt als bordeel. Maar ook massagesalons en hotels worden illegaal gebruikt als sekswerkplekken. Bij illegale prostitutiebedrijven is er aanzienlijk risico op seksuele uitbuiting.11 Verschillende professionals in de stad geven aan dat hier kwetsbare vreemdelingen bij betrokken zijn. Dit kan een extra indicatie zijn voor uitbuiting, omdat zij voor werk en verblijf volledig afhankelijk van illegale faciliteerders. Ook minderjarigen, in het bijzonder die met een licht verstandelijke beperking, blijven extra kwetsbaar voor seksuele uitbuiting. In dit kader is het belangrijk te realiseren dat waar over ‘loverboypraktijken’ wordt gesproken, er feitelijk sprake is van seksuele uitbuiting. Uit delen van de stad komen bijvoorbeeld signalen naar voren dat vrouwen, vaak minderjarig, door bekende criminelen in auto’s worden meegenomen naar afgelegen plekken. Hier moeten zij seksuele handelingen verrichten met soms meerdere mannen.
Daarbij worden ze onder druk gezet om geld af te staan aan de mensenhandelaar. Werving van slachtoffers gebeurt in toenemende mate online. Soms worden slachtoffers ingepalmd maar ook sextortion (zie paragraaf 5.1) kan leiden tot seksuele uitbuiting. Bij sextortion worden bijvoorbeeld naaktfoto’s als chantagemiddel gebruikt.
Criminele uitbuiting Op verschillende plaatsen in de stad vindt criminele uitbuiting plaats. Hierbij wordt iemand gedwongen tot het plegen van strafbare feiten, waarvan een ander financieel voordeel heeft. Te denken valt aan drugsgerelateerde misdrijven, maar ook aan diefstal, overvallen, explosies en inzet als geldezel.12 Zorgelijk zijn bijvoorbeeld de signalen over het ‘ronselen’ van jongeren op sociale media, rondom scholen en in zorginstellingen. Jongeren en (jong)volwassenen met een (licht) verstandelijke beperking zijn extra kwetsbaar voor uitbuiting. Dit geldt ook voor criminele uitbuiting.
10 Daarnaast ook nog ‘gedwongen orgaanverwijdering’, maar dit wordt in Nederland maar weinig geconstateerd. 11 Zie: Nationaal Rapporteur (2024), Jaarcijfers Mensenhandel 2023. 12 Geldezels laten hun bankrekening gebruiken door criminelen om geld over te maken of wit te wassen.
11
Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid
6 februari 2025
Amsterdams Veiligheidsbeeld 2024
Daarnaast zien professionals bewoners die verslaafd of anderszins kwetsbaar zijn, die worden misbruikt voor het faciliteren van drugsproductie en –handel. Zij worden bijvoorbeeld gedwongen hun huis daarvoor beschikbaar te stellen. Dergelijke drugspanden zorgen bovendien voor veel aanloop van gebruikers en dealers, wat overlast veroorzaakt voor de omgeving. Ten slotte is er in een groot deel van de stad een toename te zien in bedelen (zie ook paragraaf 4.2). Bij een deel van de bedelaars vermoeden professionals georganiseerd bedelen, waarbij bedelaars met een busje afgezet en opgehaald worden. Dit is één van de signalen van gedwongen bedelen.13 Bovendien worden er door de professionals bedelbendes gesignaleerd in de stad. Betrokken personen zijn de ene dag zakkenroller, de volgende dag bedelen ze en weer een andere keer plegen ze winkeldiefstallen.
Arbeidsuitbuiting Arbeidsuitbuiting betreft situaties, waarbij het slachtoffer onder dwang (of door ernstig misbruik van diens kwetsbare positie) in slechte omstandigheden en tegen geen of te weinig salaris werkt. Professionals geven aan dat er bij controles regelmatig migranten in de stad worden aangetroffen die niet mogen werken in Nederland, maar dat wel doen. Ook recent onderzoek benadrukt de kwetsbaarheid van migranten voor arbeidsuitbuiting in Amsterdam.14 Zij zijn voor werk, inkomen en huisvesting vaak afhankelijk van dezelfde netwerken die hen naar Nederland hebben geholpen. Dit brengt hen in een kwetsbare positie. Bovendien zijn er vermoedens van vluchtelingen die illegaal zijn gehuisvest in bedrijfspanden. Ook dit is een signaal van arbeidsuitbuiting.15
2.3 Overige ondermijnende criminaliteit Ondermijnende criminaliteit is een containerbegrip voor verschillende soorten delicten en gedragingen, waarbij sprake is van verwevenheid van de onder- en bovenwereld. Naast drugscriminaliteit en mensenhandel zijn er meer vormen van ondermijning. Zoals ondergronds bankieren, witwassen en malafide investeringen in vastgoed. Vaak gaat het hierbij om geld dat met criminaliteit, zoals mensenhandel of drugshandel, is verdiend. Veel hiervan blijft onzichtbaar. Wat we hierover weten is dan ook vaak afhankelijk van waar professionals op inzetten. Problematiek komt namelijk vaak in beeld door controles of wanneer een bepaald gebied of thema extra aandacht krijgt. Daarnaast hebben professionals vermoedens en onderbuikgevoelens over wat zich afspeelt. Deze signalen kunnen wel degelijk duiden op ondermijning, maar het gaat hierbij vaak niet om harde feiten. Ook bewoners hebben vermoedens van omstandigheden die mogelijk duiden op ondermijnende criminaliteit. Zo ziet bijna een op de vijf Amsterdammers in hun buurt mensen die spullen hebben
13 Zie bijvoorbeeld: EMM, Signalenkaart gedwongen bedelarij. 14 Andersson Elffers Felix (2024), De parallelle economie in de Amsterdamse binnenstad. 15 Zie bijvoorbeeld: De Nederlandse Arbeidsinspectie, https://www.nlarbeidsinspectie.nl/onderwerpen/herkennen-
en-melden-arbeidsuitbuiting.
12
Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid
6 februari 2025
Amsterdams Veiligheidsbeeld 2024
die niet passen bij hun vermoede inkomsten (Veiligheidsmonitor 2024). Eveneens een op de vijf Amsterdammers ziet in hun buurt samenkomst van personen die mogelijk bij criminele activiteiten betrokken zijn. Deze percentages zijn vrij stabiel in de afgelopen jaren.
Malafide ondernemingen Over de hele stad uiten professionals vermoedens over misbruik van ondernemingen voor criminele doeleinden, al dan niet in combinatie met drugscriminaliteit. Malafide ondernemingen worden gebruikt als dekmantel voor criminele activiteiten, om drugsgeld wit te wassen, om valse dienstverbanden op te zetten en voor handel in verdovende middelen. Met name over de horeca en detailhandel zijn signalen dat ondernemingen worden gebruikt om crimineel geld wit te wassen. Bijvoorbeeld omdat er zeer weinig klanten te zien zijn. Signalen kunnen ook gaan over de eigenaars. Zoals meerdere winkels die in handen zijn van een zeer beperkt aantal personen en constructies met katvangers.16 Ook panden zelf kunnen reden tot zorg geven. Bijvoorbeeld waar steeds weer nieuwe ondernemingen starten en de te hoge huur niet in verhouding lijkt te staan met de inkomsten van de ondernemingen. Of omdat er heel veel bedrijven op één adres staan ingeschreven. Professionals zien hun vermoeden bevestigd doordat vergunningen voor onder meer horecazaken en autoverhuurbedrijven worden geweigerd of ingetrokken, bijvoorbeeld omdat ze niet transparant zijn over hun financiering.17 Anderzijds zijn er zorgen over vergelijkbare branches waarvoor geen vergunningsplicht geldt, zoals afhaal- of bezorgzaken of garages. Hiermee zoeken malafide ondernemers de zwakke plekken van wet- en regelgeving op.
Ook bewoners signaleren vermoedelijke malafide ondernemingen: zo ziet bijna een kwart van de Amsterdammers in hun buurt horeca, kappers of winkels waar (bijna) nooit een klant komt, maar die wel blijven bestaan (Veiligheidsmonitor 2024). Ondernemingen waarover vermoedens van ondermijnende criminaliteit bestaan kunnen een negatieve invloed hebben op veiligheidsgevoelens van bewoners, ook als er geen sprake is van daadwerkelijke overlast. Maar ook goedwillende ondernemers ondervinden ernstige negatieve effecten van malafide ondernemingen. Zo blijkt uit recent onderzoek dat ondernemers in de binnenstad hierdoor hogere winkelhuren ervaren, afbreuk van kwaliteit van winkelstraten, oneerlijke concurrentie en aantasting van het rechtsgevoel.18 Het risico bestaat dat bonafide ondernemers uit de markt worden gedrukt door malafide ondernemers.
Ondermijning in het sociaal domein Ondermijning in het sociaal domein, met name door criminele inmenging in de zorg, vormt een ernstige bedreiging voor de integriteit van verschillende sectoren. Zo blijkt uit onderzoek van OOV dat er risico’s bestaan met betrekking tot malafide ZZP’ers die via dubieuze uitzendbureaus 16 Een katvanger is iemand die op papier eigenaar is van een onderneming, met als doel de werkelijke eigenaar
buiten zicht van de autoriteiten te houden. 17 Zie bijvoorbeeld: DSP Groep (2024), Evaluatie vergunningplicht Hoogstraten. 18 Andersson Elffers Felix (2024), De parallelle economie in de Amsterdamse binnenstad.
13
Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid
6 februari 2025
Amsterdams Veiligheidsbeeld 2024
toegang verkrijgen tot valse diploma’s en VOG’s, wat kan leiden tot onveilige situaties voor cliënten in kwetsbare posities. Het Openbaar Ministerie schat dat jaarlijks circa 10% van de zorguitgaven, oftewel 10 miljard euro, verloren gaat door fraude. Daarnaast maakt het gebrek aan controle bij het oprichten en beëindigen van zorgbedrijven het voor criminelen relatief eenvoudig om van sector of gemeente te wisselen, wat de controle verder bemoeilijkt. Maar ondermijning beperkt zich niet alleen tot de zorgsector. Ook sportverenigingen, subsidies en bijstand kunnen een doelwit zijn voor criminele activiteiten. In de sportsector kunnen bijvoorbeeld verenigingen en accommodaties steeds worden misbruikt voor witwassen, drugshandel of seksuele uitbuiting. Financiële problemen en gebrek aan toezicht vergroten deze kwetsbaarheid. In de bijstandssector wordt uitkeringsfraude aangetroffen, dat kan zijn in combinatie met criminele netwerken die bijstandsontvangers inzetten voor hand- en spandiensten, zoals het uithalen van drugs of het opslaan van wapens. Tevens blijkt uit het onderzoek dat subsidies, bijvoorbeeld voor zorg of duurzaamheid, door criminelen als dekmantel kunnen worden gebruikt voor illegale activiteiten, zoals witwasconstructies, waarbij het imago van maatschappelijk verantwoord ondernemen wordt misbruikt om illegale doelen te verhullen.
Dit schept de schijn van ‘iets goeds doen voor de wereld’, terwijl de middelen mogelijk voor andere doeleinden worden aangewend, zoals witwasconstructies. Ook maken professionals in verschillende stadsdelen zich zorgen over het risico van ronselen van kwetsbare jeugd binnen maatschappelijke organisaties voor deze vormen van criminaliteit. Binnen maatschappelijke organisaties, die juist bedoeld zijn voor de ondersteuning van jongeren, worden deze dan overgehaald of onder druk gezet om bijvoorbeeld actief te worden in de drugshandel.
2.4 Excessief geweld en invloed op wijken Explosies In de hele stad zijn er incidenten van excessief geweld in de openbare ruimte. Vooral geweld gericht op panden valt op: meestal door het gebruik van explosieven, maar ook beschietingen komen voor. Het aantal explosies in de openbare ruimte is opnieuw toegenomen: in 2024 vonden er 229 explosies plaats in Amsterdam, tegenover 197 in 2023. Het zwaartepunt ligt in Nieuw-West, Zuidoost en Noord. Verreweg het grootste deel van de explosies vindt plaats door middel van illegaal knalvuurwerk, vaak met ‘Cobra’s’ die makkelijk en goedkoop te krijgen zijn. In verschillende stadsdelen worden zorgen uitgesproken over de betrokkenheid van jeugd bij deze explosies. Uit landelijk onderzoek van de politie blijkt dat, anders dan tot nu toe vaak gedacht, veel explosies te maken hebben met relationele conflicten tussen niet-criminele burgers.19 De politie-eenheid Amsterdam herkent dit niet. De ervaring in de eenheid Amsterdam is dat een relationeel conflict makkelijker te duiden is, onder meer omdat daarbij de verklaringsbereidheid na een explosie vaak
19 Zie: Boerman, Stoffers, & Tadic (2024), Geweld van de georganiseerde misdaad in beeld. Fenomeenbeeld 2024.
14
Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid
6 februari 2025
Amsterdams Veiligheidsbeeld 2024
hoger is. Dit, in combinatie met een verschil in definitie van ‘criminele activiteiten’, zou het verschil in inzichten verklaren.
Zorgen om invloed criminele netwerken op jongeren Criminelen hebben in delen van de stad een grote, negatieve invloed. Een deel van de jongeren kijkt tegen hen op en zijn vatbaar om te worden geworven voor het uitvoeren van criminele klussen. Professionals maken zich grote zorgen om de aantrekkingskracht van criminaliteit op jongeren. Deze zorgen worden verder behandeld in paragraaf 5.3, ‘Betrokkenheid jongeren bij criminaliteit’.
15
Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid
6 februari 2025
Amsterdams Veiligheidsbeeld 2024
3 Overige criminaliteit en geweld
Dit hoofdstuk beschrijft vormen van criminaliteit waar bewoners, bedrijven of bezoekers van Amsterdam direct slachtoffer van worden. Het gaat zowel om relatief zichtbare vormen van criminaliteit (zoals straatroof of winkeldiefstal) als om criminaliteit waar relatief weinig zicht op is (zoals huiselijk geweld en digitale criminaliteit).
Geregistreerde criminaliteit afgenomen, slachtofferschap toegenomen Het algemene beeld in 2024 laat zien dat de geregistreerde criminaliteit afneemt.20 Deze afname lijkt vooral te komen door een daling van het aantal geregistreerde incidenten van high volume criminaliteit. De geregistreerde high impact criminaliteit is namelijk min of meer gelijk gebleven. High impact criminaliteit zijn delicten met een grote impact op slachtoffers, zoals woninginbraak en geweld. High volume criminaliteit zijn delicten die minder ernstig zijn maar wel vaak voorkomen, zoals fietsendiefstal en zakkenrollerij.21 Vermogensdelicten (zoals diefstal en oplichting) en vernieling kwamen in 2024 het vaakst voor.22 Onderstaande figuur met de geregistreerde criminaliteit op gebiedsniveau laat daarnaast zien dat in IJburg en in stadsgebied Weesp relatief weinig criminaliteit wordt geregistreerd.
Index geregistreerde criminaliteit per gebied, augustus 2024. Bron: Veiligheid in beeld (Gemeente Amsterdam, O&S) 20 Amsterdam, Onderzoek en Statistiek (2024), https://onderzoek.amsterdam.nl/artikel/geregistreerde-
criminaliteit-neemt-af (berekend op basis van de gegevens t/m augustus 2024). 21 Zie voor de achterliggende indicatoren: Gemeente Amsterdam, O&S (2022), Verantwoording Veiligheidsindexen 2021. 22 Dataportaal Politie (2024), https://data.politie.nl/#/Politie/nl/dataset/47015NED/table?dl=B28D7.
16
Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid
6 februari 2025
Amsterdams Veiligheidsbeeld 2024
Terwijl de geregistreerde criminaliteit is afgenomen, is het zelfgerapporteerde slachtofferschap juist toegenomen. De onderzoekers geven aan dat dit verschil mogelijk komt omdat het verschillende groepen betreft. 23 De geregistreerde criminaliteit gaat over bewoners én bezoekers en wat in Amsterdam is gebeurd. Het zelfgerapporteerde slachtofferschap gaat enkel over bewoners en wat zij hier of elders hebben meegemaakt. Het kan echter ook wijzen op een afgenomen meldingsbereidheid. Vooral zelfgerapporteerd slachtofferschap van digitale criminaliteit nam toe. Maar ook meer mensen gaven aan slachtoffer te zijn geworden van high impact criminaliteit.
3.1 High Impact criminaliteit Vanaf 2012 tot en met 2020 is de landelijke high impact criminaliteit gedaald.24 Vanaf 2021 is deze vorm van criminaliteit redelijk stabiel, zowel landelijk als in Amsterdam. Ook in 2024 is er sprake van een stabilisatie rond het niveau van vorig jaar.25 Bijna de helft van de incidenten van high impact criminaliteit betreft woninginbraak. In 2024 is er weer sprake van een afname in het geregistreerde aantal woninginbraken, nadat deze van 2021 tot en met 2023 nagenoeg gelijk zijn gebleven. Woninginbraken vinden verspreid door de stad plaats. In vrijwel alle stadsdelen is het aantal woninginbraken gedaald of gelijk gebleven ten opzichte van 2023. Dit met uitzondering van Oost, met een kleine stijging, en stadsgebied Weesp met een verdubbeling naar 60 woninginbraken. Bij overige high impact misdrijven gaat het voornamelijk om straatroven (ruim één op de vijf high impact delicten). Dit gebeurde ongeveer even vaak als in 2023. Ongeveer 1 op de 3 geregistreerde straatroven vinden plaats in Centrum. Het aandeel Amsterdammers dat zegt in de afgelopen 12 maanden slachtoffer te zijn geweest van woninginbraak is stabiel: 3% (Veiligheidsmonitor 2024). Daarnaast zegt 8% bedreiging te hebben meegemaakt. Dit is één procentpunt meer dan in 2023.
Openlijk geweld, moord en doodslag Enkele van de meest gewelddadigste vormen van high impact criminaliteit zijn openlijke geweldpleging en moord en doodslag. Het aantal geregistreerde incidenten van openlijke geweldpleging tegen personen is gestegen van 312 in 2023 naar 434 vorig jaar.26 Met name in Centrum valt de stijging in geweld tegen personen op. Daar wordt dit door professionals vooral in 23 Amsterdam, Onderzoek en Statistiek (2024), https://onderzoek.amsterdam.nl/artikel/geregistreerde-
criminaliteit-neemt-af (berekend op basis van de gegevens t/m augustus 2024). 24 Dataportaal Politie (2024), https://data.politie.nl/#/Politie/nl/dataset/47018NED/table?ts=1732548155937; Ministerie van Justitie en Veiligheid (2024), Voortgangsrapportage High Impact Crimes 2022-2023. 25 Onder high impact criminaliteit vallen de volgende delict-categorieën: Diefstal/inbraak woning; Mishandeling (exclusief eenvoudige mishandeling); Moord/doodslag; Openlijk geweld (personen); Overval; Straatroof. 26 Dataportaal Politie (2025), https://data.politie.nl/#/Politie/nl/dataset/47015NED/table?dl=B4C66.
17
Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid
6 februari 2025
Amsterdams Veiligheidsbeeld 2024
verband gebracht met de vele demonstraties die afgelopen jaar hebben plaatsgevonden. Zo blijkt ook uit de cijfers dat bijvoorbeeld de maand mei in het centrum een piek in zowel demonstraties als geregistreerde incidenten van openlijke geweldpleging kende. Maar ook in andere stadsdelen wordt een stijging waargenomen of is er sprake van blijvende zorgen. Bij ernstig gewelddadige incidenten blijkt regelmatig dat de dader kampt met achterliggende problematiek en onbegrepen gedrag. Dit kan een behoorlijke impact hebben op omwonenden. Vooral wanneer de problemen worden veroorzaakt door een persoon met complexe problematiek en een langlopend dossier, voelen bewoners zich onveilig. Daarentegen is het aandeel Amsterdammers dat zegt slachtoffer te zijn geweest van mishandeling in diezelfde periode gelijk gebleven: 2% (Veiligheidsmonitor 2024). Dit verschil met de registraties kan komen doordat het verschillende groepen betreft (zie inleiding hoofdstuk 3). Het kan er ook op wijzen dat de meldingsbereidheid is toegenomen, bijvoorbeeld doordat incidenten ernstiger zijn. Of dat er minder slachtoffers bij de incidenten waren betrokken. Het aantal geregistreerde incidenten van moord en doodslag, inclusief pogingen daartoe, is iets afgenomen van 305 in 2023 naar 270 vorig jaar.27 Het gaat bij deze registraties in de meeste gevallen echter om pogingen.
In meerdere gevallen hadden geweldsincidenten wel een dodelijke afloop. In Amsterdam is het aantal geweldsdoden bijna verdubbeld van 11 in 2023 naar 20 in 2024.28 Hierbij zijn geen liquidaties bekend. Wel was er vaak sprake van onbegrepen gedrag of complexe problematiek.
3.2 High Volume criminaliteit De geregistreerde high volume criminaliteit nam in 2024 af.29 Het meest voorkomende high volume delict is fietsendiefstal (waaronder diefstal van brom- en snorfietsen).30 Daarna volgen overige vermogensdelicten, diefstal uit of vanaf motorvoertuigen, vernieling, winkeldiefstal en zakkenrollerij. High volume delicten worden verreweg het meest in Centrum gepleegd. Dit is niet verwonderlijk, omdat dit soort delicten samenhangen met drukte. Slachtoffers hiervan zijn dan ook vaak toeristen en uitgaanspubliek. Het aantal geregistreerde gevallen van zakkenrollerij is met een kwart afgenomen. Zakkenrollerij vindt het vaakst plaats in Centrum. Professionals daar geven aan dit nog evenveel te zien. Omdat er echter minder op is ingezet, blijven de registraties achter. Auto-inbraken zijn in de registraties juist met ruim 17% toegenomen. De inbraken vinden vaak plaats in parkeergarages. De verdachten zijn
27
Dataportaal Politie (2025), https://data.politie.nl/#/Politie/nl/dataset/47015NED/table?dl=B4C67. Parool (2024, 27 december), https://www.parool.nl/misdaad/dit-jaar-niet-een-liquidatie-in-amsterdam-wel-20doden-door-geweld-veel-meer-dan-in-2023~ba717f49/. 29 Dataportaal Politie (2025), https://data.politie.nl/#/Politie/nl/dataset/47015NED/table?dl=B4C68. 30 Onder high volume criminaliteit vallen de volgende delict-categorieën: inbraak box/garage/schuur/tuinhuis; diefstal vanaf/uit motorvoertuigen; diefstal van personenauto’s, fietsen, brom/snorfietsen en van overige voertuigen; overige vermogensdelicten; diefstal/inbraak bedrijven en instellingen; winkeldiefstallen; zakkenrollerij; vernieling; drugshandel. 28
18
Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid
6 februari 2025
Amsterdams Veiligheidsbeeld 2024
vaak jongens op fatbikes of scooters. Ook diefstal van auto-onderdelen, zoals koplampen en spiegels, komt veel voor. Kijkend naar het zelf-gerapporteerd slachtofferschap van diefstal, is er opnieuw een lichte toename zichtbaar. In 2024 was 12% van de Amsterdammers slachtoffer van zakkenrollerij of beroving, diefstal van een motorvoertuig, diefstal uit de auto, diefstal van auto-onderdelen of overige diefstal (Veiligheidsmonitor 2024). In 2021 was dit nog 9% en sindsdien neemt dit elk jaar met één procentpunt toe.
3.3 Digitale criminaliteit31 Digitale criminaliteit is al jaren een groeiend probleem. Professionals zien babbeltrucs opnieuw vaker voorkomen, vaak met een digitale component. Slachtoffers worden telefonisch benaderd door zogenaamde bankmedewerkers of politieagenten. Vervolgens worden geld en andere waardevolle spullen fysiek overhandigd aan de oplichters, waarna zij met de buit verdwijnen. Ook zijn oplichters actief die de computer van een slachtoffer op afstand overnemen om deze te ‘helpen’ en vervolgens een behoorlijk bedrag wegnemen van de bankrekening van het slachtoffer. Een andere vorm van digitale oplichting die vaak voorkomt is de ‘WhatsApp-fraude’. Hierbij doen criminelen zich voor als familielid of vriend. Met een verhaal, zoals dat hun telefoon stuk is en dat er sprake is van een noodgeval, vragen ze om geld. Het aandeel Amsterdammers dat aangeeft in de afgelopen 12 maanden slachtoffer te zijn geworden van online criminaliteit is licht toegenomen: 18% ten opzichte van 17% in 2023 (Veiligheidsmonitor 2024). Het gaat om diverse vormen van online criminaliteit: online aankoopfraude (8% van de Amsterdammers), hacken van een account (5%), hacken van een apparaat, phishing32, fraude met betalingsverkeer, verkoopfraude (ieder 2%), maar ook cyberpesten, online stalking, online bedreiging, identiteitsfraude en shamesexting (ieder 1%). De meldingsbereidheid is echter laag.
Uit onderzoek blijkt dat slechts 17% van de slachtoffers van online criminaliteit in Amsterdam hiervan aangifte doet.33 De meest genoemde reden hiervoor is dat slachtoffers er niet aan hebben gedacht, het niet belangrijk genoeg vonden of het gevoel hebben dat het niets helpt. Hiermee is het moeilijk de exacte omvang van deze problematiek in
31 Digitale criminaliteit is een overkoepelende term voor gedigitaliseerde criminaliteit en cybercrime.
Gedigitaliseerde criminaliteit is eigenlijk gewone criminaliteit, gericht op een persoon, waarbij een ICT-middel wordt gebruikt. Bijvoorbeeld bedreiging, afpersing of oplichting via internet. Cybercrime zijn misdaden die gepleegd worden met een ICT-middel op een ander ICT-middel. Voorbeelden hiervan zijn hacking en DDoSaanvallen. Bij hacking probeert iemand via het computernetwerk toegang te krijgen tot de gegevens van iemand anders. Bij een DDoS-aanval sturen cybercriminelen een grote hoeveelheid verzoeken naar websites om deze onbereikbaar te maken voor gebruikers. 32 Bij phishing worden slachtoffers benaderd via e-mail of sms en onder valse voorwendselen verleid hun inloggegevens in te voeren op een phishing-website: een website die lijkt op een legitieme (bank)website. Criminelen vangen de inloggegevens vervolgens af, waardoor zij beschikking krijgen over de bankrekening van het slachtoffer. 33 Gemeente Amsterdam, O&S (2024), Slachtofferschap en meldingsbereidheid online criminaliteit 2023.
19
Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid
6 februari 2025
Amsterdams Veiligheidsbeeld 2024
Amsterdam in kaart te brengen. Professionals in de wijken hebben bovendien beperkt zicht op digitale criminaliteit. Professionals geven aan dat digitale criminaliteit wel een grote impact kan hebben op slachtoffers. Landelijk onderzoekt bevestigt dit. Zo blijkt dat de impact van online criminaliteit niet onderdoet voor die van traditionele criminaliteit, en in sommige opzichten zelfs groter is.34 Van de slachtoffers van online criminaliteit geeft 17% aan emotionele of psychische problemen te hebben gekregen en 8% zegt financiële problemen te hebben gekregen.35 De verwachting is dat deze vormen van criminaliteit zullen blijven groeien. De pakkans is immers laag en digitale criminaliteit is vaak makkelijk om uit te voeren. Verschillende professionals in de stad wijzen bovendien op de steeds verdergaande vermenging van de online en offline wereld, met name bij jongeren (zie ook paragraaf 5.1). Hierdoor is het vanzelfsprekend dat ook criminaliteit steeds vaker digitaal plaatsvindt. Overigens wil dat niet zeggen dat online criminaliteit de offline criminaliteit geheel zal verdringen. Professionals in de stad zien bijvoorbeeld dat sommige criminelen het geld dat ze verdienen in de digitale criminaliteit gebruiken om te investeren in drugshandel.
Daarnaast wijst ook landelijk onderzoek erop dat er veel online delicten hand in hand gaan met traditionele delicten.36 Hierbij valt te denken aan bijvoorbeeld het bestellen van drugs via Snapchat, dat vervolgens fysiek bezorgd wordt. Bovendien blijken veel van deze criminelen vooral opportunistisch.37 Zij handelen waar criminele mogelijkheden zich voordoen, ongeacht of dit online of offline is.
3.4 Huiselijk geweld en kindermishandeling Verschillende professionals in vrijwel alle stadsdelen maken zich zorgen om huiselijk geweld. Huiselijk geweld komt overal in de stad en in alle lagen van de bevolking voor. Tegelijkertijd zijn vermoedens moeilijk hard te maken, omdat het bijna per definitie achter de voordeur plaatsvindt en buiten het zicht van hulpverleners of andere professionals. Huiselijk geweld en kindermishandeling neemt verschillende vormen aan: fysiek geweld, psychisch geweld, seksueel geweld of verwaarlozing. Veilig Thuis is het advies- en meldpunt voor huiselijk geweld en kindermishandeling. In 2023 (het meest recente jaar waarover cijfers beschikbaar zijn) ontving Veilig Thuis bijna negenduizend meldingen over Amsterdamse huishoudens.38 De meeste meldingen komen binnen via de politie. Bijna zes op de tien meldingen over huishoudens met kinderen betreft kindermishandeling en één op de drie meldingen betreft (ex-)partnergeweld. Bij de huishoudens zonder kinderen gaan zes op 34
Politie (2024), Fenomeenbeeld 2024 – Online fraude in beeld.
35 CBS (2024), Veiligheidsmonitor 2023. 36 Politie (2024), Fenomeenbeeld 2024 – Online fraude in beeld; Bekkers, et al. (2024), Criminele netwerken achter
geldezels – Rapportage deel 1: verkenning. 37 Bekkers, et al. (2024), Criminele netwerken achter geldezels – Rapportage deel 1: verkenning; Leukfeldt, E. R., & Holt, T. J. (2022). Cybercrime on the menu? Examining cafeteria-style offending among financially motivated cybercriminals. Computers in Human Behavior, 126. 38 Veilig Thuis (2024), Jaarrapportage Veilig Thuis Amsterdam-Amstelland – 2023.
20
Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid
6 februari 2025
Amsterdams Veiligheidsbeeld 2024
de tien meldingen over (ex-)partnergeweld. Relatief de meeste meldingen bij Veilig Thuis komen vanuit Zuidoost, Noord en Nieuw-West. Professionals in de stad zien dat huiselijk geweld vaak voorkomt in combinatie met andere problematiek, zoals verslavingen en psychische of financiële problemen. Veel huiselijk geweld wordt niet gemeld bij Veilig Thuis. Het is dan ook moeilijk inzichtelijk te maken hoe vaak huiselijk geweld voorkomt in Amsterdam. Landelijk onderzoek geeft wellicht enig inzicht: 6% van de 16+’ers geeft aan in de afgelopen 12 maanden slachtoffer te zijn geweest van psychisch geweld in huiselijke kring.39 Voor fysiek geweld in huiselijke kring is dit 4% van de 16+’ers. Hierin werd geen verschil gevonden tussen meer of minder stedelijke woongemeente. In 2024 waren er meerdere gevallen van femicide in de stad. Femicide, vrouwenmoord, is het opzettelijk doden van een vrouw of meisje. Hier kan langdurig ernstig geweld door een (ex-)partner aan vooraf zijn gegaan. Cijfers over hoe vaak femicide daadwerkelijk voorkomt in de stad zijn niet beschikbaar. Recent onderzoek van het CBS geeft wel landelijk inzicht. Hieruit blijkt dat bijna 80% van de vrouwen die zijn vermoord, is omgekomen door iemand uit huiselijke kring.40 Voor mannen is dit 15%.
3.5 Seksueel geweld en seksuele intimidatie Seksueel geweld en seksuele intimidatie hebben veel verschillende verschijningsvormen. Het vindt zowel plaats in de openbare ruimte, online en achter de voordeur. En het varieert van fysiek geweld tot seksuele intimidatie en seksueel grensoverschrijdend gedrag.41 De rol van de online wereld hierin neemt toe, bijvoorbeeld in de vorm van sextortion, wraakporno, online grooming of ongewenste sexting.42 Evenals bij huiselijk geweld en kindermishandeling gaat het hier om een vermoedelijk veel voorkomende vorm van geweld waar desondanks weinig zicht op is. Het aandeel Amsterdammers dat aangeeft in de afgelopen 12 maanden slachtoffer te zijn geweest van seksueel geweld43 is in 2024 gelijk gebleven: 3% geeft dit aan (Veiligheidsmonitor 2024). Uit analyse van de cijfers over 2023 blijkt dat vrouwen (5%) hier veel vaker slachtoffer van zijn dan mannen (1%).44 Uit datzelfde onderzoek blijkt dat Amsterdammers die zich identificeren als nonbinair/genderqueer vaker aangaven slachtoffer te zijn geweest. Bovendien werd de jongste groep (15-35-jarigen) 3 tot 6 keer vaker slachtoffer van seksueel geweld dan oudere Amsterdammers. Vaker dan in de jaren daarvoor vond het geweld plaats in uitgaansgebieden (35%), maar minder vaak op straat (23%) of in of rondom een horecagelegenheid (8%). Eveneens 8% vond plaats op werk.
39 CBS (2024), Prevalentiemonitor Huiselijk Geweld en Seksueel Grensoverschrijdend gedrag 2024. 40 CBS (2024), https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2024/35/125-mensen-vermoord-in-2023. 41 Ook seksuele uitbuiting is een vorm van seksueel geweld. Zie hiervoor paragraaf 2.2. 42 Sextortion is afpersing met seksueel getinte beelden van een persoon. Wraakporno is het online zetten van
seksueel getinte beelden van iemands ex-partner. Grooming is het benaderen van een minderjarige door een meerderjarige voor seksueel contact. 43 “Tegen de zin aangeraakt of vastgepakt met seksuele bedoelingen”. 44 Gemeente Amsterdam, O&S (2024), Fysieke seksuele grensoverschrijding en sexting-misbruik.
21
Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid
6 februari 2025
Amsterdams Veiligheidsbeeld 2024
Seksueel geweld kan een groot effect hebben op het slachtoffer. Ruim eenderde van de Amsterdamse slachtoffers geeft aan dat dit leidde tot emotionele of psychische problemen.45 Vier procent heeft lichamelijke verwondingen of letsel overgehouden aan het geweld. Ruim de helft voelde zich minder veilig na het slachtofferschap. Negen van de tien slachtoffers meldde dit niet bij de politie. Bijna tweederde van de slachtoffers zag het incident dan ook weliswaar als iets verkeerds, maar niet als misdrijf. Professionals maken zich zorgen over exposen en sextortion tussen jongeren onderling, met name onder meiden in een kwetsbare positie (zie ook paragraaf 5.1). Uit onderzoek blijkt dat 3% van de Amsterdammers aangeeft dat hij of zij ooit slachtoffer was van ongewenste sexting.46 Onder jonge Amsterdammers zijn er meer slachtoffers van ongewenste sexting dan onder oudere Amsterdammers. Mannen en vrouwen geven echter aan dit even vaak mee te maken. In ruim de helft van de gevallen werd het beeldmateriaal gebruikt om het slachtoffer af te persen en was er dus sprake van sextortion. In deze gevallen vroeg de dader om geld, of soms om méér beeldmateriaal, om verspreiding van de beelden te voorkomen.
Omdat er in dit onderzoek niet is gevraagd naar de vermoedelijke dader, valt niet te zeggen in hoeverre dit overeenkomt met het beeld van professionals dat dit vaak tussen jongeren onderling plaatsvindt. Bijna de helft van de slachtoffers van ongewenste sexting geeft aan emotionele of psychische problemen te hebben opgelopen. Dit is meer dan in voorgaande jaren. Het percentage ligt bovendien hoger dan bij fysiek seksueel misbruik zoals eerder in deze paragraaf beschreven. Ook leidde ongewenste sexting bij 7% van de slachtoffers tot financiële problemen. Ten slotte geven professionals die zich bezighouden met zorg rondom seksueel geweld aan zorgwekkende signalen te ontvangen over heftige problematiek bij jonge meiden. Zoals hoog schoolverzuim, crimineel gedrag en betrokkenheid bij vechtpartijen. Waarschijnlijk betreft dit niet een nieuwe ontwikkeling, maar is er beter zicht op deze problematiek. Desondanks is dit een zorgelijke situatie. Professionals geven aan dat deze problematiek in combinatie met exposing en druk om seksuele of criminele handelingen te verrichten, er in sommige gevallen ook voor zorgt dat slachtofferschap overgaat in daderschap. Bijvoorbeeld als meisjes andere meisjes gaan ronselen of afpersen.