Beleidskader Sociale Basis 2025-2030.pdf

Beleidskader sociale basis Amsterdam ONT2023140

2025-2030

Inhoudsopgave Voorwoord3 1

Verder bouwen aan een stevige sociale basis

4

1.1 1.2 1.3 1.4

Wat is de sociale basis? Samen een beleidskader uitwerken Resultaten waarop we kunnen bouwen Uitgangspunten voor het nieuwe beleidskader

4 5 5 7

2

De opgave en inzet voor de komende jaren

8

2.1 2.2

2.3

Maatschappelijke ontwikkelingen Randvoorwaarden voor een stevige sociale basis 2.2.1 Inclusie: meedoen in Amsterdam 2.2.2 Vrijwillige inzet: Focus vanuit de sociale basis: bouwen aan kansengelijkheid en preventieve gezondheid 2.3.1 Gelijke kansen op een goede gezondheid 2.3.2 Gelijke kansen op bestaanszekerheid 2.3.3 Gelijke kansen voor de Amsterdamse jeugd 2.3.4 Gelijke kansen op veerkrachtige zorgzame buurten

8 9 9 9 10 10 15 18 21

3

Naar een nieuwe inrichting

23

3.1 3.2

Gebiedsgericht en opgavegericht De structuur: herinrichting op verschillende niveaus 3.2.1 Het sociaal weefsel: minder regeldruk voor klein initiatief. 3.2.2 Partners met een cruciale rol op gebiedsspecifieke opgaven. 3.2.3 Kernfuncties: alliantievorming met een overzichtelijk aantal partners 3.2.4 Stadsbrede functies: voor specifieke doelgroepen over de stad

23 23 25 25 26 27

4

Bestuurlijke en ambtelijke samenwerking

29

4.1 4.2

Bestuurlijke verhoudingen en samenwerking Samenwerking stadsdelen en directies

29 29

5

Sturing en monitoring

31

5.1 5.2 5.3

Doen wat werkt. Sturen in de sociale basis Monitoring langs 4 sporen 5.3.1 Meer onafhankelijk kwalitatief onderzoek 5.3.2 Output op de gebiedsopgaven 5.3.3 Uitbreiden stedelijke monitor sociale basis Indicatoren begrotingscyclus

31 31 32 33 33 33 34

5.4

Slotwoord35 Bijlage 1 Samenvatting Beleidskader sociale basis Amsterdam 2025-2030

2 | Beleidskader sociale basis Amsterdam 2025-2030

36

Voorwoord Eén van mijn eerste werkbezoeken als wethouder, was aan een activiteit binnen de sociale basis. Zo mocht ik in een inloophuis aanschuiven bij een groep oudere Amsterdammers. Zij zien elkaar daar elke woensdagmiddag: om samen te eten, elkaar te spreken en soms ook hulp te krijgen. Ouderen die in het dagelijks leven veelal alleen zijn, maar die elkaar dankzij dit inloophuis hebben gevonden. ‘Ik zou op deze leeftijd zo graag verwend worden’, sprak één van de aanwezigen, een oudere Indische mevrouw van rond de 80 die me aan mijn oma deed denken. Haar realiteit was echter dat ze zich vaak alleen voelde en vrijwel alles zelf moest doen. Voor haar bleek dit inloophuis, met het gezamenlijk eten op de woensdag, de plek waar ze zich even niet meer eenzaam voelde. Waar ze zich weer onderdeel van een gemeenschap voelde. En dat is precies hoe de sociale basis voor mensen een groot of klein verschil kan maken. Ik ben nog steeds onder de indruk van de warmte en menselijkheid die dit inloophuis en de mensen daar uitstraalden. Later kwam ik in een Huis van de Wijk waar ik vele facetten van het buurtwerk in één grote ruimte samen zag: ontmoeting van buurtbewoners en bewoners van het bovengelegen zorgcentrum, activiteiten voor verschillende doelgroepen, ruimte voor gesprek en vragen.

Wat ook hier opviel was de warmte en de uitnodigende sfeer die professionals, samen met vrijwilligers uitstralen. Zodat alle mensen uit de buurt zich welkom voelen. Dit gebeurt natuurlijk niet alleen op deze twee plekken. Dit vind je overal in Amsterdam, en dit moeten we koesteren en versterken. Want eerlijk is eerlijk: ondanks al deze prachtige initiatieven hebben we als Amsterdam grote uitdagingen. Het aantal Amsterdammers groeit namelijk twee keer zo hard als het gemiddeld aantal Nederlanders. En de Amsterdamse bevolking vergrijst ook harder dan in de rest van ons land: het aantal 65-plussers neemt tot 2030 met bijna een derde toe, en de groep van 75-84 jaar zelfs met meer dan de helft. Ik schrok hiervan, toen ik begon als wethouder Zorg. Het betekent namelijk ook dat de vraag naar zorg de komende jaren enorm zal toenemen. Die vraag is nu ook al groot, en niet alleen onder ouderen. Ook de vraag naar specialistische geestelijke gezondheidszorg en jeugdhulp zal toenemen als we dingen niet anders gaan doen. Samen staan we voor grote uitdagingen om ook de komende jaren, in een tijd van toenemende vraag naar zorg, oplopende personeelstekorten, aangekondigde bezuinigingen en minder mantelzorgers, goede zorg en ondersteuning te blijven leveren aan iedereen die dat nodig heeft.

Tegelijkertijd zien we dat het niet vanzelfsprekend is dat Amsterdammers elkaar kennen, vinden, opzoeken en ondersteunen. De zorgzame buurt ontstaat niet overal vanzelf. Daarvoor is het echt nodig dat we de kracht bundelen van bewoners, vrijwilligers, professionals en de gemeente. De sociale basis is bij uitstek bedoeld om die rol te vervullen en Amsterdammers aan elkaar te verbinden. Het faciliteren, bevorderen en versterken van sociale cohesie is daarmee een belangrijk doel van de sociale basis. Tegelijkertijd willen we met de laagdrempelige ondersteuning in de sociale basis ook echt werken aan het terugdringen van de gezondheidsverschillen in de stad. Hierin zullen we met elkaar een balans moeten vinden. In dit beleidskader neem ik u verder mee in hoe het college zich de komende jaren inspant om een stevige sociale basis te realiseren. Kansengelijkheid en preventie staan daarbij centraal, zoals we in het coalitieakkoord hebben benoemd. Daarom presenteer ik met trots het nieuwe beleidskader sociale basis. Alexander Scholtes, wethouder Zorg

3 | Beleidskader sociale basis Amsterdam 2025-2030

Hoofdstuk 1 Hoofdstuk

Verder bouwen aan een stevige sociale basis 1

Samen maken wij de stad. Een stad waarin alle Amsterdammers de kans krijgen om te zijn en te worden wie ze willen zijn. Een solidaire stad waarin we naar elkaar omkijken en elkaar ondersteunen. De sociale basis is bij uitstek de plek waar die ambities handen en voeten krijgen. In dit beleidskader staat hoe we dat in Amsterdam gaan doen in de periode 2025-2030. Waar in dit beleidskader Amsterdammers worden genoemd, bedoelen we ook Weespers: inwoners van de gemeente Amsterdam die in stadsgebied Weesp wonen. Waar stadsdelen staat, bedoelen we dan ook stadsgebied Weesp waar ook Driemond onderdeel van is.

1.1 Wat is de sociale basis? De sociale basis is er voor alle Amsterdammers. Het is het fundament van ons stelsel voor zorg, ondersteuning en meedoen. De plek waar Amsterdammers elkaar vinden, ontmoeten en waar sociale cohesie ontstaat. In een stevige sociale basis wordt maximaal ingezet op het ontdekken van talenten en het benutten van kansen en mogelijkheden om mee te kunnen doen. Tegelijkertijd is de sociale basis de plek waar Amsterdammers die (tijdelijk) een steuntje in de rug nodig hebben, terecht kunnen voor laagdrempelige vormen van ondersteuning. En waar zij vaardigheden kunnen versterken om zo veel mogelijk zelfredzaam te worden en te blijven. Die functie wordt van steeds groter belang. Want maatschappelijke ontwikkelingen hebben verschillen tussen Amsterdammers vergroot: verschillen in kansen op een goede gezondheid, kansen op goed onderwijs en bestaanszekerheid en kansen op een goede fysieke leefomgeving. Ook is het beroep op specialistische vormen van zorg en ondersteuning toegenomen, terwijl de middelen die daarvoor beschikbaar zijn onder druk staan. Een stevige sociale basis maakt het mogelijk om lichte vormen van ondersteuning eenvoudig en dichtbij Amsterdammers te organiseren. Waar mogelijk helpen Amsterdammers elkaar. Hiermee ontstaat een belangrijke preventieve werking, wat de behoefte aan zwaardere ondersteuning kan beperken.

De definitie die we voor de sociale basis hanteren luidt als volgt: De sociale basis is het fundament van ons stelsel voor zorg, ondersteuning en meedoen. Het is de plek waar Amsterdammers elkaar vinden, ontmoeten en waar sociale cohesie ontstaat. In de sociale basis werken bewoners, vrijwilligers en professionals samen aan een breed, laagdrempelig en vrij toegankelijk aanbod van activiteiten en voorzieningen in de buurt. Dit aanbod is gericht op preventie, het versterken van zelfredzaamheid en samenredzaamheid en het ontplooien van talent. De gemeente faciliteert de sociale basis rondom de sociale opgave in gebieden. De sociale basis is niet van de gemeente, maar van alle Amsterdammers. In de activiteiten die Amsterdammers met en voor elkaar willen organiseren, heeft de gemeente geen sturende, maar veel meer een ondersteunende en faciliterende rol. Dat betekent dat de gemeente een beperkte rol heeft in de maakbaarheid van dit deel van sociale basis. Op het meer institutionele deel van de sociale basis, de kernfuncties, is de gemeente wel sturend: die kernfuncties moeten ervoor zorgen dat de rest van de sociale basis kan floreren. Ook zal vanuit de gemeente worden gestuurd op benodigde samenwerking. Deze samenwerking is van essentieel belang voor een optimaal pallet aan activiteiten en voorzieningen en voor de aansluiting op andere onderdelen van het sociaal domein.

In dit kader beschrijven we de doelstellingen die we als gemeente hebben voor de sociale basis en wat we gaan doen om samen met bewoners en partners die doelstellingen te behalen.

4 | Beleidskader sociale basis Amsterdam 2025-2030

1.2 Samen een beleidskader uitwerken De samenleving is de afgelopen jaren snel veranderd waardoor ook de druk op zorg en ondersteuning in rap tempo verder is toegenomen. We willen zorgen dat het stelsel houdbaar blijft en Amsterdammers die dat nodig hebben, kunnen blijven rekenen op passende ondersteuning. Daarvoor is het nodig om het hele stelsel verder te optimaliseren. Voor de sociale basis betekent dit dat we kiezen voor een andere structuur waarbij we het meer institutionele deel van de sociale basis en het meer gemeenschappelijke deel op een verschillende manier organiseren. In de zomer van 2022 is gestart met het vormgeven van dit beleidskader. De gemeenteraad heeft op 5 april 2023 de uitgangspunten voor herinrichting vastgesteld. Langs die uitgangspunten is dit beleidskader uitgewerkt met een brede vertegenwoordiging, zowel bestuurlijk als met partners in het veld. Op 6 juni 2023 hebben ongeveer 250 partners in twee dagdelen meegedacht over de contouren van dit kader. Op de stadsconferentie sociale basis op 4 juli 2023 hebben raadsleden, leden van stadsdeelcommissies en bestuurscommissie Weesp besproken wat zij belangrijk vinden. Dit kader is een optelsom van alle belangrijke dingen die zijn meegegeven om de sociale basis nog steviger vorm te geven dan we de afgelopen jaren al met elkaar hebben gedaan.

De sociale opgaven in gebieden zijn taai, en vragen om een lange adem. Dit statement wordt vanuit recent onderzoek op verschillende plekken onderstreept1: wil je echt het verschil maken, dan moet je een diepte-investering doen. We zetten in op rust in het veld, zodat partners kunnen doen wat nodig is en hun inspanningen kunnen richten op de opgave in plaats van op het jaarlijks aanvragen van subsidie en de administratieve last die dat meebrengt. Een vergelijkbare beweging zetten we in bij de gemeente: meer tijd om met partners in de stad te werken aan de opgaven. We kiezen er daarom voor om een beleidskader te maken voor zes jaar. Dat betekent dat de koers op hoofdlijnen voor zes jaar wordt vastgelegd. Omdat de stad voortdurend in beweging is, is het belangrijk dat er voldoende ruimte blijft om tussentijds bij te sturen en in te spelen op actualiteiten. Die ruimte bouwen we in, in de relaties die we aangaan met partners en op het definiëren en tussentijds bijstellen van de opgaven.

1.3 Resultaten waarop we kunnen bouwen De afgelopen jaren is hard gewerkt aan het verstevigen van de sociale basis. Het Stedelijk Kader 2020-2024 “Samen Vooruit” gaf richting aan het vergroten van de herkenbaarheid van beschikbare activiteiten en ondersteuning. Het was de basis voor gebiedsgerichte uitvoering van activiteiten en intensivering van inzet waar de opgave het grootst is. Dat proces is nog niet afgerond. Wel zijn er al resultaten geboekt. Hierop bouwen we de komende jaren voort. a. Corona Net nadat het beleidskader Samen Vooruit in werking trad, brak begin 2020 de coronapandemie uit. Al in de eerste weken hebben ruim 6.000 Amsterdammers zich gemeld om stadgenoten te ondersteunen. Amsterdammers, professionele zorg- en welzijnspartijen, informele organisaties en vrijwilligersorganisaties hebben een enorme inspanning geleverd: zij hebben de grenzen opgezocht om te doen wat voor Amsterdammers noodzakelijk was. De kracht van de samenleving en de solidariteit onder Amsterdammers die in de pandemie werd uitvergroot willen we de komende jaren nog beter benutten.

1 Verwey- Jonker Instituut, 2022, https://www.verwey-jonker.nl/publicatie/leren-sturen-en-verantwoorden-in-desociale-basis/. Movisie 2022, https://www.movisie.nl/artikel/verschenen-essay-geheim-lange-relatie. Verwey -Jonker Instituut 2022, https://www.verwey-jonker.nl/publicatie/de-vragen-van-overmorgen-in-het-sociaal-domein/.

5 | Beleidskader sociale basis Amsterdam 2025-2030

b. Afbakening Een belangrijk uitgangspunt voor de doorontwikkeling van het sociaal domein was het aanbod onderbrengen op de juiste plek in het stelsel van zorg, ondersteuning en meedoen. Er is nu een betere afbakening van budgetten en activiteiten tussen de sociale basis en het meer specialistische aanbod. Hiermee is meer helderheid ontstaan. Tegelijkertijd is de sociale basis enorm divers. Daarmee is het voor Amsterdammers en partners niet altijd makkelijk om het juiste aanbod te vinden. Daarom willen we de vindbaarheid en herkenbaarheid verder vergroten. c. Gebiedsgericht en opgavegericht Er zijn grote stappen gezet in gebiedsgericht en opgavegericht werken. Samen met partners, waaronder buurtteams, ouder- en kindteams en huisartsen, stadsdeelcommissies en bewoners, soms via het Buurtwerk, is jaarlijks de opgave in gebieden beschreven en vastgelegd in een gebiedsgericht uitwerking (GGU). Dit gaf houvast voor het subsidiëren van activiteiten: een zo optimaal mogelijke mix passend bij de opgave. Voor partners was dit een belangrijke focus voor hun inspanningen. Maar jaarlijks bepalen en vastleggen van de opgave vraagt veel tijd en energie van alle betrokkenen. En de sociale opgave in gebieden verandert niet elk jaar. Daarom gaan we gebiedsgerichte opgaven meerjarig en op hoofdlijnen vastleggen. d.

Ongelijk investeren voor gelijke kansen Om recht te doen aan de zwaarte van de opgaven in verschillende delen van de stad zijn alle middelen voor de sociale basis opnieuw over de stadsdelen verdeeld. Ongelijk investeren voor gelijke kansen is daarbij het uitgangspunt. In een objectief verdeelmodel is naast het aantal inwoners ook gekeken naar indicatoren die de kwetsbaarheid van een gebied aangeven, zoals opleidingsniveau en inkomenspositie. Dezelfde verdeelsleutel is gebruikt om inzet van gemeentelijke medewerkers opnieuw te verdelen over de stad. Dat is dus ongelijk investeren voor gelijke kansen in kwetsbare gebieden en buurten. Daarnaast zetten we ook versterkt in op groepen Amsterdammers waar stapeling van problematiek het grootste risico geeft op problemen. e. Buurtteams en ouder- en kindteams Amsterdam is in 2021 gestart met buurtteams: dé plek waar Amsterdammers terecht kunnen voor vragen en ondersteuning op het van gebied van zorg, wonen, gezondheid, werk, geld, meedoen of veiligheid. Elk buurtteam bestaat uit professionele hulpverleners met verschillende expertises. De buurtteams hebben een belangrijke rol bij het gebieds- en opgavegericht werken, maar de samenwerking en afstemming tussen de sociale basis en de buurtteams vraagt nog aandacht.

De aanwezigheid en werkwijze van de buurtteams leidt tot meer belangstelling voor de activiteiten en voorzieningen in de sociale basis en de toeleiding richting het laagdrempelige aanbod dichtbij lijkt te werken. Tegelijkertijd zien we dat door in elkaars nabijheid te werken de druk op de sociale basis verder toeneemt. De ouder- en kindteams bestaan al langer, vanaf 2015. Deze teams zijn er voor alle kinderen, jongeren en ouders in Amsterdam en richten zich op ondersteuning en hulp bij opvoeden en gezond opgroeien. Ondersteuning vanuit de ouder- en kindteams was vooral verbonden aan scholen. De afgelopen tijd zijn vanuit de ouderen kindteams stappen gezet om meer aansluiting te vinden bij het gebiedsgericht werken. De komende jaren werken we verder om de samenwerking tussen partners in de sociale basis en de buurtteams en ouder- en kindteams verder te optimaliseren. f. Subsidieregeling In plaats van zes subsidieregelingen per stadsdeel is er per 2020 één subsidieregeling voor de hele sociale basis. Partners kunnen één aanvraag doen voor alle activiteiten die ze willen uitvoeren. Ook is het mogelijk om een aanvraag te doen voor meerdere stadsdelen. Toch is deze beweging niet voor iedereen een positieve. Vooral kleinere informele initiatieven vinden het ingewikkeld.

Met een nieuwe subsidieverordening bij dit beleidskader zetten we daarom in op differentiatie: voor kleinere informele initiatieven richten we een lichter proces van aanvragen en verantwoorden in dan voor grotere, vaak professionele organisaties.

6 | Beleidskader sociale basis Amsterdam 2025-2030

g. Stadsbrede monitor In 2021 is samen met een aantal grote welzijnsinstellingen een stadsbrede monitor opgezet die een aantal interventies in verschillende gebieden in beeld brengt. Daarmee ontstaat een beter beeld van welke Amsterdammers gebruikmaken van deze interventies en hoe het bereik is in verschillende gebieden. Deze monitor bouwen we de komende jaren verder uit. Daarnaast zetten we in op meer kwalitatief onderzoek en kijken we hoe we het zicht kunnen verbeteren op wat verleende subsidies bijdragen aan de opgave.

1.4 Uitgangspunten voor het nieuwe beleidskader De stad groeit verder, de zorgvraag van Amsterdammers verandert in rap tempo. Bestaanszekerheid, een goede gezondheid, een prettige leefomgeving en kansen op goed onderwijs zijn niet vanzelfsprekend voor iedereen. De behoefte aan hulp en ondersteuning dichtbij het gewone leven wordt steeds groter. De noodzaak voor een stevige sociale basis neemt daarmee verder toe. De maatschappelijke opgaven zijn groot en vragen om een lange adem. Schaarste van financiële middelen en krapte op de arbeidsmarkt terwijl de zorgvraag stijgt, onderstrepen de noodzaak voor een verdere herinrichting van het sociaal domein, extra focus op preventie en het verder verstevigen van de sociale basis. Waarbij partners uit verschillende onderdelen van het stelsel nauw samenwerken zodat Amsterdammers nog beter gebruikmaken van laagdrempelige oplossingen voor lichte vormen van ondersteuning. Voor Amsterdammers moet het duidelijker zijn waar ze terecht kunnen. Ook is het belangrijk om de inzet vanuit de gemeente zelf beter te richten: sturend waar dat nodig is en faciliterend waar dat kan. In dit nieuwe stedelijk kader sociale basis kiezen we voor steviger vormgeving van de samenwerking met bewoners, partners, en tussen partners onderling. Dat maakt het aanbod voor Amsterdammers beter vindbaar en herkenbaarder.

De meespraak op dit beleidskader laat zien dat ook de partners deze urgentie voelen. De noodzaak voor herinrichting staat ook vanuit het veld niet ter discussie. De uitgangspunten voor die aanscherping zijn in april 2023 door de gemeenteraad vastgesteld in een hoofdlijnenbesluit. Deze uitgangspunten zijn: • Meerjarig vastleggen van de gebiedsopgave op hoofdlijnen • Meerjarig commitment op deze opgave door meerjarig subsidiëren • Alliantievorming met een overzichtelijk aantal partners op in ieder geval de infrastructuur • Meer focus op evidence informed en evidence based werken • Vereenvoudiging subsidiestelsel en vermindering van administratieve lastendruk • Uitwerken strategisch partnerschap In dit beleidskader sociale basis zijn deze uitgangspunten verder uitgewerkt.

7 | Beleidskader sociale basis Amsterdam 2025-2030

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk

De opgave en inzet voor de komende jaren 2

Onder invloed van de maatschappelijke ontwikkelingen van de afgelopen jaren zijn verschillen tussen Amsterdammers gegroeid. We willen ervoor zorgen dat alle Amsterdammers kunnen blijven meedoen in de stad. Daarom zetten we in op gelijke kansen om gezond te worden en gezond te blijven, gelijke kansen op bestaanszekerheid, gelijke kansen voor de Amsterdamse jeugd en gelijke kansen op een prettige leefomgeving.

2.1 Maatschappelijke ontwikkelingen De maatschappij is de afgelopen jaren snel veranderd door een grote diversiteit aan ontwikkelingen. De coronapandemie, de enorme stijging van de energieprijzen en de kosten voor huur en levensonderhoud. Een toename van het aantal vluchtelingen dat in onze stad een veilig heenkomen zoekt. Vergrijzing en de daarmee verbonden tekorten op de arbeidsmarkt. Een gebrek aan vrijwilligers, vooral mensen die zich voor langere tijd willen verbinden aan de zwaardere opgaven in de stad. De druk op de woningmarkt blijft onverminderd hoog: ouderen wonen langer thuis en voor jongeren is het vinden van woonruimte met de huidige schaarste en hoge prijzen heel moeilijk geworden. De toegang tot zorg staat onder druk en de omstandigheden voor mensen die zorg verlenen zijn steeds moeilijker geworden. Door deze ontwikkelingen zijn de verschillen in de samenleving gegroeid. Amsterdammers in een kwetsbare positie worden hierdoor het hardst geraakt. Bij hen is vaak sprake van een stapeling van de effecten van deze ontwikkelingen. Steeds meer Amsterdammers hebben moeite om de eindjes aan elkaar te knopen en kampen met schulden. Dagelijkse zorgen over geld veroorzaken stress, wat weer directe gevolgen heeft op de gezondheid en op het doen- en denkvermogen. De eenzaamheid in de stad is toegenomen en de mentale gezondheid van Amsterdammers is een punt van aandacht.

Zonder digitale vaardigheden is het regelen van dagelijkse zaken vrijwel onmogelijk, terwijl digitalisering ervoor zorgt dat fysieke ontmoeting en contact minder vanzelfsprekend zijn. Digitalisering vraagt ook om extra aandacht voor digitale weerbaarheid. Als ouders en opvoeders onder grote druk staan, heeft dat ook gevolgen voor het opgroeien van kinderen. Dit alles heeft ook gevolgen voor buurten en wijken waar problemen samenkomen en waar de verschillende tussen groepen inwoners toenemen, met polarisatie als gevolg. Juist in de minder welvarende buurten zorgen personeelstekorten voor een verschraling bij zorg en onderwijs, terwijl die functies van essentieel belang zijn voor bewoners. Het is de taak van de gemeente om inzet en middelen zo te richten dat we meer kansen bieden aan mensen die dat het meest nodig hebben. Daarom kiezen we voor een langlopende, intensieve aanpak met ongelijk investeren in de Amsterdammers die minder mogelijkheden hebben dan hun stadgenoten. De stad groeit en verandert. Voor het realiseren van maatschappelijke voorzieningen is in de strategische huisvestingsplannen vastgelegd hoe we hiermee omgaan. Groei en verdichting hebben ook invloed op de verdeling van middelen. We werken in een later stadium uit hoe de systematiek hierin kan meebewegen.

8 | Beleidskader sociale basis Amsterdam 2025-2030

2.2 Randvoorwaarden voor een stevige sociale basis Een stevige sociale basis staat of valt met de vrijwillige inzet van Amsterdammers en met de verbindingen die zij met elkaar aangaan en organiseren. Voor die verbindingen is het belangrijk dat de sociale basis inclusief is zodat alle Amsterdammers mee kunnen doen.

2.2.1

Inclusie: meedoen in Amsterdam

Het is nog steeds niet vanzelfsprekend dat alle Amsterdammers ongeacht gender, leeftijd, geloof, culturele identiteit, seksuele oriëntatie of beperking kunnen meedoen in de samenleving. Om ergens aan mee te kunnen doen moet je er kunnen komen, moet je er naar binnen kunnen en moet de ruimte van die faciliteiten zijn voorzien dat beperkte mobiliteit geen probleem vormt. Toegankelijkheid kent ook een sociale component die gaat over je welkom en veilig voelen. Inclusief betekent toegankelijk op beide vlakken. Activiteiten in de sociale basis moeten zo veel mogelijk toegankelijk zijn voor alle Amsterdammers. Tegelijkertijd is er soms extra inspanning nodig om een bepaalde groep Amsterdammers in de veiligheid van de eigen groep een extra steuntje te geven. Deze emanciperende activiteiten helpen om de aansluiting te maken met de samenleving. Bij meer generieke activiteiten is het de kunst om te zorgen dat iedereen zich welkom en gezien voelt. Dat is niet altijd makkelijk bij activiteiten die in groepsverband plaatsvinden. Achtergronden, kennis, gebruiken en vaardigheden verschillen. Met maatwerk is het zoeken naar de juiste balans in het verbinden van verschillende individuen. Verschillen kunnen elkaar ook versterken door inzichten te combineren en krachten te verenigen.

Cohesie en verbinding ontstaan niet altijd vanzelf: waar het schuurt moet ruimte zijn voor dialoog, met respect voor elkaars achtergrond en mening om meer begrip te krijgen voor elkaar. Als het gaat om anti-discriminatie en inclusie richten we ons niet alleen op Amsterdammers die deelnemen aan activiteiten. We verwachten ook van partners dat zij hieraan aandacht besteden in de interne organisatie2. We vragen ook van partners om in hun subsidieaanvraag aan te geven hoe zij inclusie en anti-discriminatie verankeren in hun aanbod. In periodieke gesprekken met partners is dit een belangrijk gespreksonderwerp. Activiteiten die worden uitgevoerd in het kader van inclusie en anti-discriminatie vanuit de sociale basis zijn aanvullend op de inzet die vanuit de subsidieregeling “Allianties inclusiviteit en antidiscriminatie” wordt gepleegd. Het gaat om het gebiedsgericht stimuleren van ontmoeting en dialoog, bevorderen van de inclusiviteit van de samenleving en herdenken en vieren in het streven naar een meer gelijke samenleving. De subsidiabele activiteiten worden uitgewerkt in de subsidieverordening bij dit beleidskader.

2.2.2

Vrijwillige inzet:

Zonder vrijwillige inzet is er geen sociale basis. Wat Amsterdammers met en voor elkaar doen is het sociale weefsel van de stad. Vinden en binden van vrijwilligers is steeds moeilijker. Dat komt bijvoorbeeld door vergrijzing, individualisering en krapte op de arbeidsmarkt. Daarom is het stimuleren en ondersteunen van vrijwillige inzet een speerpunt vanuit de sociale basis. Het beter benutten van het potentieel aan ouderen maakt daar onderdeel van uit. Tegelijkertijd moeten we realistisch zijn in wat we vragen van vrijwilligers. Een veelgehoord geluid uit het veld is dat vrijwilligers weglopen omdat ze te zwaar worden belast en zich onvoldoende gewaardeerd voelen. De sociale basis kan de druk op het stelsel van zorg en ondersteuning verminderen, maar niet volledig opvangen. Zeker niet met de inzet van vrijwilligers. We vinden het belangrijk dat Amsterdammers die als vrijwilligers een bijdrage leveren dat met plezier blijven doen. We organiseren ondersteuning voor vrijwilligers, zodat ze kunnen doen waar ze goed in zijn. Met oog voor het moment dat vrijwillige inzet ophoudt en professionele inzet in beeld moet komen.

2 Beantwoording_sv_Khan_inzake_discriminatie_en_microagressies_binnen_de_sociale_sector (raadsinformatie.nl)

9 | Beleidskader sociale basis Amsterdam 2025-2030

Organisaties die werken met vrijwilligers hebben zelf een belangrijke rol in het waarderen en ondersteunen van die vrijwilligers. Zij kunnen hiervoor gebruik maken van de expertise die in de stadsbrede functies wordt georganiseerd. Partners in de alliantie van kernfuncties hebben vooral een rol in het coördineren stimuleren en ondersteunen van vrijwillige inzet op stadsdeelniveau. De verschillende functies binnen de nieuwe structuur voor de sociale basis worden in hoofdstuk 3 van dit beleidskader verder uitgewerkt.

2.3 Focus vanuit de sociale basis: bouwen aan kansengelijkheid en preventieve gezondheid Opeenstapeling van achterstanden vormt een belemmering voor Amsterdammers en is van invloed op de kansen voor een volgende generatie. Die spiraal willen we doorbreken. Dit vraagt om langdurige inzet over levensdomeinen en levensfases heen. Voor het bouwen aan kansengelijkheid zijn vier hoofddoelen vastgesteld: 1. 2. 3. 4.

Gelijke kansen op een goede gezondheid Gelijke kansen op bestaanszekerheid Gelijke kansen voor de Amsterdamse jeugd Gelijke kansen op veerkrachtige en zorgzame buurten

De doelstellingen voor deze hoofddoelen vanuit de sociale basis worden hieronder verder uitgewerkt.

2.3.1

Gelijke kansen op een goede gezondheid

Eén op de vijf Amsterdammers voelt zich niet gezond. Ook de gezondheidsverschillen tussen groepen inwoners zijn groot. Amsterdammers in Noord, Zuidoost en Nieuw-West hebben gemiddeld een lagere levensverwachting dan elders in de stad. Die gezondheidsachterstanden nemen niet af maar nemen juist toe. Het regiobeeld Amsterdam – Diemen is op 1 juli 2023 gepubliceerd3. Het laat zien waar Amsterdam staat op het gebied van gezondheid en zorg en welke opgaven er liggen om de gezondheid van de Amsterdammers te verbeteren en zorg en welzijn toegankelijk te houden. Wat willen we bereiken? We willen dat alle Amsterdammers gelijke kansen hebben om veerkrachtig en gezond op te groeien, te leven en in goede gezondheid ouder te worden. Voor Amsterdammers in een kwetsbare positie willen we tien extra gezonde levensjaren. Wat gebeurt er al? Een krachtig en effectief preventiebeleid is van belang om Amsterdammers gezond te houden en de curatieve zorg te ontlasten en daarmee toegankelijk te houden. In 2021 is de netwerksamenwerking Amsterdam Vitaal en Gezond (AV&G) gestart, die bestaat uit gemeente, Zilveren Kruis, Cliëntenbelang, Elaa en partners uit het sociaal domein (Sigra). Dit sluit aan op de beweging van ‘zorg naar gezondheid’ die het Rijk maakt met het Integraal Zorgakkoord (IZA) en het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA).

In het kader van deze akkoorden heeft het college het raamwerk Van zorg(en) naar gezondheid opgesteld. Dit geeft richting voor de inzet van mensen en middelen om een gezond en actief leven mogelijk te maken voor alle Amsterdammers met prioriteit voor inwoners met de grootste gezondheidsachterstanden.

3 Regiobeeld Amsterdam (vitaalgezond.amsterdam)

10 | Beleidskader sociale basis Amsterdam 2025-2030

Wat draagt de sociale basis hieraan bij? De stelselbeweging voor toekomstbestendige zorg en ondersteuning zet in op een beweging naar de voorkant: ondersteuning zo licht als mogelijk en zo zwaar als nodig.

Sociale Basis

Veiligheid

Wonen

Onderwijs

Werk en Participatie

Zo

et

Buurtteams en Ouder- en Kindteams

du lang rige zo r et W erzekering g v sw rg Aanvullende ondersteuning Wmo en Specialistische jeugdhulp

Inkomen

Maatschappelijk leven

Met een stevige sociale basis organiseren we laagdrempelige ondersteuning in buurten en wijken dichtbij Amsterdammers om welzijn en welbevinden te vergroten. Daarnaast levert een stevige sociale basis een bijdrage aan het beperken van instroom in zwaardere en meer specialistische vormen van zorg en ondersteuning. Dit krijgt vorm langs een aantal sporen. 1.

Verstevigen van de infrastructuur • We richten de sociale basis anders in. Onderdeel daarvan is het neerzetten van herkenbare kernfuncties per stadsdeel/stadgebied. Een alliantie van een aantal partners wordt hiertoe meerjarig gesubsidieerd. Deze partners hebben een belangrijke rol in het faciliteren van de rest van de sociale basis in het stadsdeel en zijn het eerste aanspreekpunt bij vragen vanuit de sociale basis voor partners zoals de buurtteams en de ouder- en kindteams. Onderdeel van deze kernfuncties zijn onder andere het buurt(opbouw)werk en het collectieve deel van de maatschappelijke dienstverlening waaronder informatie en advies, groepsbijeenkomsten, trainingen. Het individuele deel van de maatschappelijke dienstverlening wordt door de buurtteams uitgevoerd. Het buurt(opbouw) werk richt zich op het opsporen, stimuleren en faciliteren van groepen bewoners, informele netwerken en partners die zich in willen zetten voor een betere buurt en voor elkaar. • We verstevigen de sociale basis financieel. Hiervoor zijn middelen beschikbaar vanuit het Rijk in het kader van het Gezond en Actief Leven Akkoord en het Integraal Zorgakkoord.

Daarnaast onderzoeken we hoe we de beweging naar de voorkant ook in het verplaatsen van middelen binnen het stelsel vorm kunnen geven: van de meer specialistische vormen van zorg en ondersteuning naar laagdrempelige ondersteuning in de sociale basis. Maar hoe je het ook inricht, de sociale basis kan nooit de besparing elders in het stelsel volledig opvangen.

2.

Focus op gezondheid in alles wat we doen • We hanteren de uitgangspunten van Amsterdam Vitaal en Gezond en het raamwerk Van zorg(en) naar gezondheid. Dit betekent dat de focus op gezondheid verweven is in alles wat we doen binnen de sociale basis. De drie belangrijkste determinanten voor een goede gezondheid zijn voldoende beweging, gezond eten en nicotinevrij leven. Dat dragen we actief uit. We zorgen er bijvoorbeeld voor dat activiteiten zo veel mogelijk plaatsvinden in een gezonde omgeving door dit als verplichting bij subsidieverlening op te leggen. We voeren actief met partners het gesprek waarom we dit belangrijk vinden en hoe zij daaraan een bijdrage kunnen leveren. We sluiten met informatie en activiteiten aan op de gezondheidsvaardigheden van Amsterdammers en zetten erop in die vaardigheden te vergroten: wat ze al weten, begrijpen en kunnen. Hierin houden we ook rekening met

11 | Beleidskader sociale basis Amsterdam 2025-2030

verschillen in culturele achtergrond We hanteren de insteek van positieve gezondheid door goed te luisteren naar waar Amsterdammers zelf mogelijkheden zien om hun gezondheid te verbeteren Zo vergroten we de kans op duurzaam resultaat. • Naast voldoende bewegen, gezond eten en nicotinevrij leven zijn er nog een aantal andere factoren aan te wijzen die, zeker in de Amsterdamse context, grote invloed hebben op de gezondheid en het welbevinden van Amsterdammers. Verslavingsproblematiek, middelengebruik (alcohol en drugs) maar net zo goed gokken en gamen zijn problemen van deze tijd. Deze problemen zorgen niet alleen voor problemen op het gebied van gezondheid, maar kunnen ook gevolgen hebben voor bestaanszekerheid, voor opgroeiende jeugd en voor de omgeving van die Amsterdammers die het betreft. De inzet op verslavingsproblematiek is primair belegd bij de GGD. Daar waar vanuit de sociale basis inzet wordt gepleegd op bijvoorbeeld gezondheidsvaardigheden, worden deze punten meegenomen in een bredere scope op gezondheid. • Binnen de sociale basis zetten we ons in voor een gezonde leefstijl. Bewegen speelt hierin een belangrijke rol. Bewegen kan ook een opstap zijn naar sportdeelname, zelf of bij een sportclub. Laagdrempelige en structurele beweeg- en sportactiviteiten hebben een positief effect op de fysieke en mentale gezondheid.

Tegelijkertijd dient sporten en bewegen een maatschappelijk doel door bijvoorbeeld ontmoeting te bewerkstelligen en eenzaamheid tegen te gaan. Deze activiteiten dragen ook bij aan een positieve en veilige omgeving, zeker als het gaat om jongeren met risicogedrag. Sport- en beweegactiviteiten vormen een belangrijke vindplaats voor andere partners binnen het sociaal domein. Het versterken van beweeg- en sportactiviteiten en een effectief beweegnetwerk helpt niet alleen Amsterdammers in beweging te houden, maar draagt ook bij aan de belangrijke sociale, vormende en verbindende functie die deze organisaties kunnen vervullen. Ze brengen Amsterdammers samen en versterken de banden tussen buurtgenoten. 3.

Investeren in Amsterdammers in de meeste kwetsbare situaties en in de meest kwetsbare gebieden in de stad Het regiobeeld dat in het kader van het Integraal Zorgakkoord is opgesteld laat een aantal opvallende dingen zien als het gaat om gezondheidsverschillen en zorggebruik in Amsterdam. Er is een groeiende en vergrijzende populatie, het gebruik van geestelijke gezondheidszorg (GGZ) is hoog, zowel bij jeugdigen als volwassenen en er is een hoog zorggebruik bij ouderen en chronisch zieken. Ook laat het regiobeeld zien dat de sociale samenhang in Amsterdam de laagste is van het land en dat vooral in de stadsdelen Zuidoost en Nieuw West de sociale broosheid hoog is. Zowel sociale samenhang als sociale broosheid relateren direct aan gezondheid, aan gevoelens van eenzaamheid en aan het welzijn en welbevinden van Amsterdammers. Dit regiobeeld onderstreept dat gezondheidsrisico’s gestapeld bij een aantal doelgroepen terecht komen. Daarnaast laat het regiobeeld zien dat stapeling van problematiek zich concentreert in specifieke delen van de stad. De problematiek is het grootst in Zuidoost, NieuwWest en Noord, maar ook de andere stadsdelen kennen gebieden of buurten waar sprake is van stapeling van problemen. Daarom richten we ons ook vanuit de sociale basis vooral op die gebieden en buurten waar de opgave het grootst is.

Ook investeren we het meest in doelgroepen waar de stapeling van risico’s het hoogst is, waarbij er extra focus ligt op ouderen, chronisch zieken, Amsterdammers met klachten op het gebied van mentale gezondheid en jeugd en gezin. Vanwege de brede focus vanuit de sociale basis betekent dit uitdrukkelijk dat naast de focus op deze doelgroepen ook inzet wordt gepleegd op andere doelgroepen waaronder statushouders en Amsterdammers met een licht verstandelijke beperking. Vooral deze laatste groep is een groep die bij preventieve inzet vanuit de sociale basis enorm gebaat is. Eén op de zes Amsterdammers heeft een vorm van een verstandelijke beperking. Een verstandelijke beperking kan de kans op problemen vergroten in risicovolle situaties. Deze beperking is vaak moeilijk te herkennen waardoor er niet altijd geen rekening mee wordt gehouden. Meer besef en begrip zijn belangrijk om ervoor te zorgen dat deze Amsterdammers mee kunnen doen en ondersteuning krijgen die aansluit bij hun situatie. In de sociale basis wordt hier daarom de komende jaren extra inzet op gepleegd.

12 | Beleidskader sociale basis Amsterdam 2025-2030

Voor alle Amsterdammers geldt dat er onafhankelijke cliëntondersteuning beschikbaar is. Een cliëntondersteuner kan meedenken en advies geven over welke ondersteuning passend zou kunnen zijn, maar kan ook mee naar een afspraak of hulp bieden in conflictsituaties met instanties. We vragen van partners in de sociale basis om Amsterdammers die bij dit soort ondersteuning gebaat zouden zijn hen naar deze onafhankelijke vorm van ondersteuning door te verwijzen. • Ouderen Amsterdam gaat bovengemiddeld snel vergrijzen. Tot 2030 neemt het aandeel 65+-ers met 30 procent toe en de groep tussen 74 en 85 groeit met 56 procent. Het zorggebruik van Amsterdamse ouderen is nu al hoger dan het landelijk gemiddelde. Dit verschil wordt de komende decennia steeds groter. Zeker met groeiende personeelstekorten in de zorg wordt het een grote opgave om te zorgen dat ouderen in Amsterdam kunnen blijven rekenen op de ondersteuning die zij nodig hebben. Het belang van inzet op vitaal ouder worden is daarmee een van de belangrijkste speerpunten voor de komende jaren. Om vitaal ouder te worden is het essentieel voor alle ouderen om: autonoom te zijn (zelfregie), verbondenheid te voelen (betekenisvolle contacten) en ertoe te doen (zinvolle bijdrage leveren aan de samenleving).

Vanuit de sociale basis wordt daarin de volgende bijdrage geleverd: – Voldoende laagdrempelige plekken en activiteiten voor ontmoeting, activering, bewegen en vrijwilligerswerk gericht op vitaliteit en het verhogen van kwaliteit van leven. Uitgangspunt is wat van waarde is voor de oudere zelf: waar zij plezier en ontspanning aan beleven, waardering aan ontlenen en waardoor zij zich nuttig voelen of waar een beroep wordt gedaan op het lerend vermogen. Met activiteiten richten we ons vooral op ouderen die over beperkte gezondheidsvaardigheden beschikken, matige bestaanszekerheid kennen, verminderd zelfredzaam zijn, of een verhoogd valrisico hebben. Hierbij kan worden gekeken naar ouderen in de derde levensfase (periode tussen het werkende leven en de periode van gevorderde ouderdom en kwetsbaarheid) en in de vierde levensfase (wanneer kwetsbaarheid groter wordt en de behoefte aan hulp en zorg toeneemt bijvoorbeeld door dementie). Bij de spreiding van activiteiten en plekken waar ouderen naar toe kunnen, wordt rekening gehouden met bereikbaarheid; dicht bij ouderen in de buurt. Aansluiting op bestaande en nieuw woonvoorzieningen is daarin een belangrijk aandachtspunt. Op termijn wordt bekeken of de inloopvoorzieningen vanuit dagbesteding hier onderdeel van gaan uitmaken. – Toeleiding van ouderen naar deze plekken en activiteiten.

Mede door ondersteuning van ouderen, naasten, mantelzorgers en vrijwilligers in het vinden van aansluiting bij de formele organisaties zodat draagkracht en draaglast in evenwicht zijn. Waar nodig kan hierbij begeleiding worden ingezet, bijvoorbeeld vanuit Welzijn op Recept. – Het vinden, versterken en verbinden van bewoners om initiatieven te ontwikkelen voor en door ouderen, bijvoorbeeld rond Lang Leven Thuisflats. – In alle stadsdelen zijn netwerken rondom dementie. In deze netwerken werken betrokken partijen samen en ze delen en ontwikkelen expertise. Vanuit de sociale basis wordt hieraan een actieve bijdragen geleverd, onder andere door het vergroten van de kennis en bewustwording bij buurtbewoners over leven met dementie, zodat bewoners met dementie en hun naasten volwaardig lid kunnen zijn van de samenleving. Er zijn binnen de sociale basis laagdrempelige activiteiten zoals ontmoetingsplekken voor Amsterdammers met beginnende dementie en er is ondersteuning voor hun mantelzorgers. • Chronisch zieken Een chronisch ziekte is een aandoening waarvan je in principe niet herstelt. Hieronder valt bijvoorbeeld vormen van kanker, hart- en vaataandoeningen, diabetes en astma. Een groot deel van de Amsterdammers die chronisch ziek zijn, hoort ook tot de doelgroep ouderen. Daardoor is er een overlap bij inspanningen voor deze doelgroepen.

In de stadsdelen Zuidoost, Nieuw West en Noord is het aandeel Amsterdammers met een chronische ziekte twee keer zo hoog als in andere delen van de stad. Dit komt onder andere doordat chronische ziektes vaker voorkomen bij Amsterdammers met een niet-Westerse

13 | Beleidskader sociale basis Amsterdam 2025-2030

migratieachtergrond en Amsterdammers met een lage sociaal-economische status. Veel factoren zijn van invloed op chronische ziektes en veel van deze oorzaken zijn te beïnvloeden met preventieve maatregelen, zoals een gezonde leefstijl: voldoende beweging, gezond eten en nicotinevrij leven. Vanuit de sociale basis zetten we daarop in. Voor Amsterdammers die al chronisch ziek zijn, zijn inspanningen vanuit de sociale basis gericht op zelfredzaamheid en meedoen in de eigen buurt. Welzijn op recept is een van de interventies die hierin een belangrijke rol speelt. Daarnaast wordt ingezet op het ondersteunen van mantelzorgers. Een mantelzorger biedt zorg en ondersteuning (veelal langdurig en intensief) aan een naaste die chronisch ziek is en/of een beperking heeft, zoals een partner, ouder, kind, vriend, buur, of kennis. Eén op de drie Amsterdammers is mantelzorger. Op dit moment ligt het potentieel aan Amsterdammers dat mantelzorg zou kunnen verlenen hoger dan het landelijk gemiddelde. Maar dit zal de komende decennia halveren als gevolg van de vergrijzing, terwijl de groep die gebaat zou zijn bij ondersteuning van een mantelzorger juist toeneemt.

Daarnaast wordt steeds meer van mantelzorgers verwacht omdat zorg en ondersteuning onder druk staat: steeds vaker worden zal gekeken wat in het netwerk van een Amsterdammer mogelijk is aan zorg en ondersteuning voordat dit professioneel zal worden ingezet. Deze ontwikkelingen maken dat het ondersteunen van mantelzorgers de komende jaren steeds belangrijker wordt. Vanuit de sociale basis wordt informele respijtzorg georganiseerd, informatie, advies en begeleiding en zijn er trainingen beschikbaar. Ook wordt ingezet op emotionele steun bijvoorbeeld in de vorm van mantelzorgsalons. In het kader van mantelzorgondersteuning hebben we specifiek aandacht voor jonge mantelzorgers. De extra taken die jonge mantelzorgers uitvoeren in het ondersteunen van het gezin zorgen ervoor dat zij extra risico lopen om onvoldoende aan zichzelf toe te komen. Om ervoor te zorgen dat zorgtaken en de eigen ontwikkeling in balans blijven is het herkennen en ondersteunen van deze groep extra belangrijk. De on­der­steu­ning van man­tel­zor­gers die zor­gen voor ie­mand met com­ plexe pro­ble­men wordt buiten de sociale basis georganiseerd. • Mentale gezondheid Cijfers laten zien dat de mentale gezondheid van de Amsterdammers al jaren onder druk staat, terwijl de wachtlijsten voor de geestelijke gezondheidszorg (GGZ) lang zijn.

Die druk is als gevolg van de coronapandemie en andere maatschappelijke ontwikkelingen verder opgelopen. 45 procent van de Amsterdammers ervaart milde mentale klachten en 9 procent kampt met ernstige psychische problemen. In beide groepen zijn jongvolwassenen tussen de 16 en 25 jaar oververtegenwoordigd. Het beroep op zorg is toegenomen terwijl er groeiende personeelstekorten zijn. In 2019 is gestart met Thrive: een netwerksamenwerking waarin de gemeente, bewoners en partners samen optrekken om een steuntje in de rug te organiseren voor Amsterdammers die dat in het kader van mentale gezondheid nodig hebben. Als mensen met lichte, beginnende klachten worden ondersteund met laagdrempelige preventieve interventies, kan de GGZ zich richten op mensen met complexere problematiek. De inzet vanuit Thrive richt zich nadrukkelijk ook op de Amsterdamse jeugd. Het normaliseren van het gesprek over mentale gezondheid is belangrijk. Omgaan met mentale tegenslagen hoort bij het leven. Daarover praten in een vertrouwde omgeving als de buurt, op school of op het werk, in verbinding komen met anderen en het gevoel hebben ergens bij te horen, zijn bewezen beschermende factoren als het gaat om mentale gezondheid. Partners binnen de sociale basis moeten over voldoende kennis en vaardigheden beschikken om dit op een goede manier vorm te geven. Dit is niet zomaar geregeld.

De komende jaren is hiervoor dan ook extra aandacht. We vragen van partners in stadsbrede functies om hier het voortouw te nemen en ervoor te zorgen dat hun expertise zo goed mogelijk kan worden benut door andere partners in de sociale basis. Sociale steun heeft een belangrijke preventieve werking bij het voorkomen van mentale problemen. Vanuit de sociale basis wordt hierin voorzien via W in de Wijk (samen werken aan GGZ-vriendelijke wijken waar iedereen welkom is) met laagdrempelige activiteiten. De beweging die vanuit W in de wijk is ingezet wordt ondersteund vanuit het Integraal Zorg Akkoord (IZA) waarin een dekkend netwerk van laagdrempelige steunpunten wordt voorgesteld om de infrastructuur te verstevigen. De sociale basis is niet leidend in deze

14 | Beleidskader sociale basis Amsterdam 2025-2030

beweging, maar sluit hier wel op aan. Ook is er aandacht voor lotgenotencontact, informatie en advies en de inzet van ervaringsdeskundigen en maatjes voor het bieden van een luisterend oor. Amsterdammers met een huisdier ontlenen vaak veel emotionele steun aan hun huisdier. We zorgen ervoor dat Amsterdammers daarom zo lang mogelijk samen kunnen blijven wonen met dat huisdier, ook als het niet goed met hen gaat. We stimuleren samenwerking en het uitwisselen van kennis tussen partners in de sociale basis en partners op het gebied van dierenwelzijn. • Jeugd en Gezin Kansen voor jeugdigen is een los speerpunt vanuit het bouwen aan kansengelijkheid. Inzet gericht op gelijke kansen voor de jeugd spitst zich niet toe op één enkel doel, zoals gezondheid, maar richt zich vaak op meerdere doelen tegelijk. De inzet vanuit de sociale basis op jeugd wordt daarom in een aparte paragraaf (2.3.3) beschreven. Vanuit gelijke kansen op gezondheid is vanuit Amsterdam Vitaal en Gezond extra aandacht voor de thuissituatie en welke invloed die heeft op hoe het met jeugdigen gaat. Als bij verzorgers sprake is van gestapelde problematiek is het risico op problemen bij opgroeiende jeugd in zo’n gezin groot. We zien dat in de ondersteuning van jeugdigen en de gezinnen waarin zij opgroeien de aandacht niet altijd gaat naar die Amsterdammers met de meest complexe problematiek.

De inzet voor de komende jaren is om aandacht beter te richten zodat deze aankomt bij die jeugdigen en gezinnen waar dit het hardste nodig is. Hierin kijken we niet alleen naar welke ondersteuning een jeugdige zelf nodig heeft, maar ook naar wat er thuis nodig is aan ondersteuning. Andersom kijken we in het ondersteunen van volwassenen ook hoe het gaat met jeugdigen in een gezin. Zo kan inzet elkaar versterken. Een veilige thuissituatie is belangrijk om gezond en kansrijk op te groeien. De regioaanpak ‘Veiligheid voor elkaar’ richt zich op het voorkomen, stoppen en duurzaam oplossen van geweld in afhankelijkheidsrelaties. Doel van de aanpak is om geweld eerder te signaleren, bespreekbaar te maken en te melden. De aanpak richt zich ook op het toerusten van professionals om risicosignalen tijdig te signaleren en adequaat op te volgen. Vanuit de sociale basis zetten we in op preventie: het voorkomen van huiselijk geweld en kindermishandeling. Dat gebeurt bijvoorbeeld met dialogen en trainingen voor bewoners, vrijwilligers, waaronder sleutelfiguren en professionals georganiseerd.

Deze dialogen en trainingen zijn gericht op: – het doorbreken van het taboe rondom het praten over geweld en veiligheid in huis; – het vergroten van de weerbaarheid, kennis en handelingsvaardigheid van bewoners en professionals; – het signaleren van geweld en vergroten van de handelingsbereid; – het kenbaar maken van routes naar hulp en advies; – het vergroten van kennis van specifieke groepen te vergroten (ouderen, jongeren, LHBTIQ+ personen etc.)

2.3.2

Gelijke kansen op bestaanszekerheid

Bestaanszekerheid is een grondrecht, maar staat de afgelopen jaren voor een steeds grotere groep onder druk. Wie naar Amsterdam kijkt, ziet een welvarende stad, waar de economie na de coronapandemie snel is opgeveerd, en een stad met een grote diversiteit aan mensen die hier een goed bestaan opbouwen. Dat geldt niet voor iedereen. Een toenemende groep Amsterdammers heeft moeite om rond te komen, ook mensen die (net) boven het sociaal minimum leven. Zij profiteren niet van de mogelijkheden die onze stad biedt. Stress door een te laag inkomen of onzekerheid over je inkomen of het hebben van grote schulden zorgen niet alleen voor achterstand, maar ook voor gezondheidsproblemen.

15 | Beleidskader sociale basis Amsterdam 2025-2030

Wat willen we bereiken? Het bieden van bestaanszekerheid in de zin van een bijstand die voldoende is om van rond te kunnen komen en voorspelbaarheid van regelingen, is in eerste instantie een verantwoordelijkheid van de Rijksoverheid. Omdat bij veel Amsterdammer het water aan de lippen staat, kunnen we niet wachten. We gaan binnen onze mogelijkheden aan de slag om de bestaanszekerheid voor alle Amsterdammers structureel te versterken. Wat gebeurt er al? Vanuit de Agenda Bestaanszekerheid werken we aan het versterken van de bestaanszekerheid van Amsterdammers. We gaan uit van vertrouwen in Amsterdammers en stellen hun behoefte centraal. Hiervoor verruimen we regels en beleid en vereenvoudigen we systemen. Ook brengen we focus aan in onze inzet in gebieden en op Amsterdammers die dit het hardste nodig hebben. Acties zijn vooral gericht op dienstverlening die we bieden vanuit de Participatiewet en de gemeentelijke Wet schuldhulpverlening. Deze acties zijn dan ook vooral gericht op de inzet vanuit de directie Werk, Participatie en Inkomen. Onderdeel hiervan is het vergroten van het bereik van gemeentelijke voorzieningen en deze vooral aan te laten komen bij die Amsterdammers die er recht op hebben, maar er nog geen gebruik van maken.

Wat draagt de sociale basis hier aan bij? Vanuit de sociale basis wordt in het kader van bestaanszekerheid ingezet op de thema’s armoede en schulden, participatie (naar werk) en het versterken van basisvaardigheden. Inkomensvoorzieningen en andere voorzieningen gericht op levensonderhoud zijn net als re-integratie geen onderdeel van de sociale basis. 1.

Armoede en schulden Door de enorme stijging van de lasten voor levensonderhoud, zoals huur, energielasten en boodschappen, hebben steeds meer Amsterdammers te maken met armoede en schulden. Schaamte, taboe en stress maken het moeilijk om de stap te zetten en ondersteuning te vragen. • Laagdrempelige ondersteuning: Vanuit de sociale basis is laagdrempelige ondersteuning beschikbaar, dichtbij Amsterdammers in de eigen omgeving. Het buurtwerk heeft hierin een belangrijke rol. Signaleren, herkennen, bespreekbaar maken en doorverwijzen is essentieel bij het klein houden van problemen. In alle gebieden van Amsterdam zijn financiële spreekuren waar Amsterdammers terecht kunnen met vragen en om hun administratie te ordenen. Deze spreekuren zijn een voorportaal voor onder andere schuldhulpverlening vanuit de buurtteams. Ook zijn er financiële maatjes die Amsterdammers kunnen helpen om stappen te zetten om de financiële huishouding weer op de rit te krijgen en te houden. • Vergroten van het bereik van minimaregelingen: De “Flying Squad”; de vliegende brigade geeft vanuit de gemeente voorlichting over minimaregelingen. Deze brigade sluit aan bij de sociale basis via informele organisaties, sleutelfiguren en ervaringsdeskundigen. Op deze manier wordt geprobeerd om bekendheid over deze regelingen te vergroten en om meer Amsterdammers te bereiken.

• Vertrouwen en toeleiding naar passende ondersteuning Sleutelfiguren en ervaringsdeskundigen spelen ook een belangrijke rol bij toeleiding naar zwaardere vormen van ondersteuning. Zij hebben vaak een vertrouwensband met bewoners. Daar waar het vertrouwen in de overheid minimaal is, kunnen zij het verschil maken. Dat vraagt van professionele organisaties zoals de buurtteams en ouder- en kindteams dat zij meewerken aan een warme overdracht, aansluiten op de leefwereld van de Amsterdammer die zij voor zich hebben. Daarbij moeten zij optimaal gebruik maken van wat een sleutelfiguur, ervaringsdeskundige of informele organisatie al heeft opgebouwd met een bewoner.

16 | Beleidskader sociale basis Amsterdam 2025-2030

2.

Participatie (naar werk) Betaald werk is nog steeds de belangrijkste weg naar een beter bestaan. Betaald werk zorgt voor inkomen maar is nog zoveel meer. Het draagt bij aan het gevoel van eigenwaarde, een (sociaal) netwerk en heeft daarmee ook een belangrijke maatschappelijke waarde. Met het programma “Iedereen kans op werk” investeert het de gemeente in scholing en werkzekerheid van Amsterdammers die aan het werk gaan. • Opstap naar werk of opleiding: De sociale basis levert een belangrijke bijdrage aan een opstap naar werk met collectief en voorliggend aanbod, zoals het buurtwerk en specifieke activiteiten gericht op participatie, empowerment en emancipatie. Maar juist voor mensen met een grote afstand tot de arbeidsmarkt is de stap naar werk dan nog groot. Intensivering van de samenwerking met de werk - en participatieteams in de gebieden moet zorgen voor een betere aansluiting tussen het preventieve, collectieve en voorliggende aanbod in de sociale basis en de meer individuele begeleiding richting participatie, activering en werk die buiten de sociale basis valt. Onderdeel hiervan is het verbinden van lokale initiatieven met meerwaarde in deze keten aan de stedelijke infrastructuur: onder andere in het project Onbenut Arbeidspotentieel van het Regionaal Werkcentrum. Hierin worden ook partners vanuit de sociale basis betrokken.

• Meedoen: Betaald werk is niet voor alle Amsterdammers een optie. Als Amsterdammers niet aan het werk kunnen, om welke reden dan ook, is het belangrijk dat ze in ieder geval een zinvolle dagbesteding hebben. Een goede dagbesteding zorgt voor een dagritme, het gevoel iets nuttigs te doen en voor sociale contacten. Het levert ook een belangrijke bijdrage aan het behoud van zelfredzaamheid, het voorkomen van eenzaamheid en gezondheidsproblemen. Amsterdammers die niet kunnen werken, worden daarom door hun klantbegeleiders vanuit Werk en Participatie gestimuleerd om actief te blijven of te worden. Binnen de sociale basis kan dat als vrijwilliger, of door mee te doen aan allerlei laagdrempelige activiteiten in de eigen buurt of wijk. Juist nu het vinden en binden van vrijwilligers moeilijk is ligt hier een kans om vrijwillige inzet te versterken. In het verlengde van de sociale basis worden buurtbanen georganiseerd. Een buurtbaan is een tijdelijk dienstverband dat wordt aangegaan met een actieve bewoner in een buurt of wijk, met als tweeledig doel: het versterken van de sociale basis in de buurt, en het ontwikkelen van de competenties van de betrokkene voor doorstroom naar regulier werk. Deze banen maken onderdeel uit van het pallet aan gesubsidieerd werk dat vanuit de directie Werk beschikbaar is.

Deze banen ondersteunen de beweging om ervaringskennis, praktijkkennis en de sleutelrol van bewoners in gebieden te verbinden aan kernfuncties in de sociale basis. Die beweging wordt de komende jaren steeds belangrijker.

3.

Versterken basisvaardigheden Basisvaardigheden, zoals beheersing van de Nederlandse taal, rekenen en digitale vaardigheden, zijn van essentieel belang voor het vinden en behouden van werk en om zelfredzaam te zijn. Nog altijd is er veel schaamte als mensen die basisvaardigheden onvoldoende beheersen. Tegelijkertijd vinden Amsterdammers die het betreft niet altijd makkelijk het beschikbare aanbod. • Vergroten van bereik door informatie & advies In de sociale basis zijn laagdrempelige plekken waar mensen terecht kunnen voor informatie en advies over de mogelijkheden die er voor hen zijn om hun basisvaardigheden te verbeteren. Door dit dichtbij Amsterdammers te organiseren, kunnen zij makkelijker binnenlopen als ze vragen hebben. Specifieke aandacht is er voor het bereiken van ouders omdat een tekort aan basisvaardigheden bij hen ook effect heeft op hun kinderen. Hiervoor ontwikkelen we een gezinsaanpak waarin ook partners uit de sociale basis betrokken zijn. Lessen die al zijn geleerd en goede voorbeelden rondom de familiescholen worden hierin meegenomen.

17 | Beleidskader sociale basis Amsterdam 2025-2030

• Informeel aanbod Het professioneel georganiseerde taalaanbod wordt buiten de sociale basis aanbesteed. Inzet vanuit de sociale basis is hierop en aanvulling. In de sociale basis wordt informeel aanbod georganiseerd om vaardigheden te versterken, waaronder de inzet van taalcoaches, conversatielessen en computerlessen. Partners die dit aanbod uitvoeren worden gestimu­ leerd om gebruik te maken van lesmateriaal dat via Leef en Leer beschikbaar is. Ook worden partners gestimuleerd om met en van elkaar te leren, onder andere in taalnetwerken.

2.3.3

Gelijke kansen voor de Amsterdamse jeugd

De verschillen in kansen die Amsterdamse jeugdigen hebben om gezond op te groeien en zich optimaal te ontplooien zijn groot. Zeker in huishoudens die te maken hebben met gestapelde problematiek, staan de kansen van opgroeiende jeugd onder druk. We zien dat ondersteuning niet altijd terecht komt bij die jeugdigen die dit het hardst nodig hebben. Wat willen we bereiken? In Amsterdam heeft elk kind of jongere gelijke kansen om gezond op te groeien, zich te ontplooien en talenten te ontwikkelen, ongeacht de buurt waar het opgroeit, het inkomen van ouder(s), of ondanks het feit dat het (tijdelijk) extra zorg of ondersteuning nodig heeft. Wat gebeurt er al? Vanaf 2020 werken we aan een vereenvoudiging van de manier waarop de jeugdhulp in Amsterdam is georganiseerd. Van een stelsel dat is onderverdeeld in stukken maken we een beter geheel met minder overgangen voor jeugdigen en gezinnen. Hierin werken we met minder aanbieders samen zodat er beter gestuurd kan worden op de inzet van jeugdhulp voor de meest kwetsbare kinderen. In de transformatie van jeugdhulp hanteren we een aantal leidende principes: 1. 2. 3. 4. 5. 6.

Integrale hulp voor de meest kwetsbare gezinnen Normaliseren; versterken van het dagelijkse leven De juiste hulp op het juiste moment Gebiedsgerichte organisatie Zo thuis mogelijk Lerend systeem in gezamenlijke verantwoordelijkheid: werken vanuit de bedoeling als gelijkwaardige partners.