CConstaterende datAmsterdam
Koppel je AI →
Document · PDF

A - 8 Economische Zaken (16) 1. Meerjarenplan Amsterdam Congresstad 2021-2024.pdf

Raadscommissie voor Financiën, Economische Zaken, Deelnemingen, Lucht- en Zeehaven, Duurzaamheid 14 januari 2021, gemeente AmsterdamBij agendapunt: Kennisnemen van het Meerjarenplan Amsterdam congresstad 2021-2024 (ZD2020-014980)15.560 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 2

Amsterdam congresstad Pagina 27 van 48

Bijlage 2 – De internationale positie van Amsterdam als congresstad Welke ontwikkelingen zagen we in de internationale positie van Amsterdam als congresstad voor het uitbreken van de corona crisis? In deze bijlage gaan we in op deze vraag. 2.1 Vooral een corporate congresmarkt, met een daling in aantal non-corporate events Over de afgelopen 5 jaar lijkt de Amsterdamse congresmarkt, op een dip na in 2017/2018, met ongeveer 5.000 bijeenkomsten per jaar redelijk stabiel te zijn gebleven qua omvang (Kerncijfers Meetings 2016-2020 door amsterdam&partners). Dit beeld is gebaseerd op data die door de sector zelf wordt aangeleverd; in werkelijkheid zal naar verwachting de omvang van de sector groter zijn. Echter, de cijfers zijn over de jaren wel indicatief ten aanzien van de ontwikkeling van de Amsterdamse congresmarkt¹. 1 Bron Kerncijfers Meetings 2016-2020 amsterdam&partners

Totaal aantal congressen/meetings per jaar 6000 5126

5204

5000

4903

4607 3804

4000 3000 2000 1000 0 2015

2016

2017

2018

2019

Gekeken naar de verdeling van het totaal aantal congressen over de jaren 2015-2019 in termen van corporate en non-corporate events blijkt dat Amsterdam een echte corporatecongresmarkt is. In 2018 ligt het aandeel non-corporate events in Amsterdam op 14%, terwijl het gemiddelde aandeel in datzelfde jaar over 41 steden in Europa op 28% lag (ECM Meetings Statistics Report 2018-2019).

Amsterdam congresstad Pagina 28 van 48

De grafiek laat daarnaast ook zien dat, terwijl het corporate segment zich in stand houdt en zelfs groeit over de jaren (mogelijk gerelateerd aan de autonome werking van de congresmarkt), het aandeel non-corporate bijeenkomsten over de afgelopen 5 jaar afneemt, van 16% in 2015 tot 10% in 2019. Dit terwijl non-corporate congressen een meer dan evenredig aandeel hebben in het totaal aantal deelnemersdagen² gerelateerd aan congressen in Amsterdam. In 2018 was dit aandeel namelijk 52%, tov 14% als er enkel gekeken wordt naar het aantal congressen. Amsterdam schommelt dan ook al enkele jaren rond de top 10 van Europese steden in de ICCA-ranking op basis van het aantal non-corporate congressen per jaar. Na een stijging naar de 6e plaats in 2016 (vanaf de 11 e plek in 2015), en een nieuwe daling naar de 12 e plek 2017, steeg Amsterdam weer naar de 9e plaats in 2018 om weer lichtjes te dalen naar de 10e plek in 2019. In internationaal verband blijft Amsterdam dan ook achter belangrijke concurrenten zoals Parijs, Lissabon, Berlijn, Barcelona, Madrid, Wenen, Londen, Praag en Copenhagen voor wat betreft non-corporate events. Tot slot, als we kijken naar grootte, blijkt vooral het segment van middelgrote bijeenkomsten (40-999 deelnemers) het grootste aandeel in te nemen op het totaal aantal deelnemersdagen in een jaar (bijv. 46% in 2018).

2.2 De belangrijkste clusters in de congresmarkt: medische congressen en Tech Het volgende beeld ontstaat als er naar de verdeling van het totaal aantal internationale bijeenkomsten (corporate en non-corporate) in de Amsterdamse congresmarkt wordt gekeken obv de sectoren/clusters zoals gedefinieerd door ECM (als een herwerking van de categorieën van ICCA)³:

Amsterdam congresstad Pagina 29 van 48

Top 10 thema's van internationale congressen Amsterdam e.o.

2015-2016

2016-2017

2017-2018

2018-2019

2019-2020

2 Berekening aantal deelnemersdagen: aantal deelnemers per congres x aantal dagen van dat congres) 3 Voor 2018 zijn geen data beschikbaar voor Amsterdam

In de periode 2015-2019 zijn er 5 top sectoren in de Amsterdamse congresmarkt, gebaseerd op het gemiddelde aandeel ten opzichte van de totale congresmarkt: • • • • •

Medische congressen (medical sciences): 14% Tech (ICT + Tech): 14% Creatieve industrie (commerce, multimedia, communications, culture & ideas): 10% Industry: 9% Finance: 8,5%

Het cluster duurzaamheid (ecologische & environment), belangrijk met oog op de vraagstukken en ambitie van de regio naar de toekomst, zit nu op een aandeel van gemiddeld 1,5%. De sectoren die hieruit resulteren lijken redelijk overeen te komen (het onderlinge aandeel tussen de sectoren daar gelaten) met de belangrijkste economische clusters van de Metropoolregio Amsterdam zoals geformuleerd in de Economische Verkenningen MRA. In het vervolg zullen we kort ingaan op elke sector en kijken naar de relatieve groei in het aandeel van elke sector in Amsterdam over de afgelopen 5 jaar, en naar de relatieve positie van Amsterdam ten opzichte van de belangrijkste Europese concurrenten. Belangrijke kanttekening hierbij is dat, bij gebrek aan volledige data voor de congresmarkt op Europees niveau (op sector, en zowel voor de corporate als de non-corporate markt), er enkel gebruik kan worden gemaakt van de ICCA ranking, die zich richt op non-corporate bijeenkomsten en een iets andere indeling in categorieën hanteert dan die gebruikt worden door ECM en amsterdam&partners. De resultaten moeten dan ook met de nodige voorzichtigheid worden bezien.

Education

Commerce

Governmental

Finance

General

Education

Management

Finance

Technology

General

Transport&Communication

ICT

Commerce

Industry

General

Transport&Communication

Commerce

ICT

Industry

Medical Sciences

20,0% 18,0% 16,0% 14,0% 12,0% 10,0% 8,0% 6,0% 4,0% 2,0% 0,0%

Amsterdam congresstad Pagina 30 van 48

Medische congressen Medische congressen zijn met een gemiddeld aandeel van 14% (mede) de grootste groep congressen in Amsterdam. Over de afgelopen 5 jaar is het aandeel van medische congressen redelijk stabiel gebleven. In termen van de ICCA-rankings, waarbij er gekeken is naar het gemiddeld aantal noncorporate congressen binnen deze sector in elke Europese stad over de periode 2015-2019, blijkt Amsterdam, met een gemiddeld aantal van 36 congressen per jaar, op een 8 e plaats in Europa uit te komen. Amsterdam valt daarmee buiten de top 5 van Europese congresbestemmingen bestaande uit Barcelona (gemiddeld 55 congressen), Wenen (50), Berlijn (48), Parijs (46) en Londen (44). Tech Tech congressen nemen, net zoals medische congressen, een aandeel van 14% in van het totaal van de Amsterdamse congresmarkt. Terwijl het aandeel voor de categorie ICT (software en programmeren) hierbinnen afneemt, lijkt de categorie Tech (bijv. AIgerelateerd) weer toe te nemen, waardoor het totale aandeel stabiel blijft. In internationaal perspectief blijkt Amsterdam, op basis van de ICCA-rankings 2015-2019, opnieuw een 8e plek in te nemen (met gemiddeld 23 ICCA-congressen per jaar in dit vakgebied), met Parijs (42 congressen), Londen (33), Barcelona (32), Wenen (30) en Berlijn (29) die de Europese top 5 opmaken.

Creatieve industrie De creatieve industrie, met een geschat gemiddeld aandeel van 10%, lijkt ook redelijk stabiel te zijn gebleven over de afgelopen 5 jaar. Terwijl de categorieën Commerce, Communications en Culture & Ideas hierbinnen stabiel blijven, lijkt in het onderdeel Multimedia de grootste groei te liggen. Ook binnen het vakgebied creatieve industrie neemt Amsterdam een 8e Europese positie in (met een gemiddeld aantal van 5 ICCA-congressen per jaar over de jaren 2015-2019), waarbij Londen (11 congressen), Parijs (9), Wenen (8), Berlijn (7) en Madrid, Praag en Rome (6) de lijst aanvoeren. Industry De categorie Industry gaat vooral over de productie van goederen, alsook over natuurlijke grondstoffen als olie en gas. Hoewel deze sector gemiddeld nog een aandeel van 9% inneemt in de Amsterdamse congresmarkt, is deze sector wel de sterkste daler uit de lijst, met een groter wordende daling per jaar over de afgelopen 5 jaar. Helaas is op het moment (nog) geen data beschikbaar over de Europese positie van Amsterdam binnen deze sector. Finance Congressen in de financiële sector nemen ongeveer 8,5% in van de Amsterdamse congresmarkt. Ook het aandeel van deze sector is licht gedaald de afgelopen 5 jaar, alhoewel minder en meer geleidelijk ten opzichte van de sector Industry.

Ook voor deze sector kunnen vooralsnog (door het gebrek aan een eenduidige categorie ‘finance’ door ICCA) geen conclusies worden getrokken over de Europese positie van Amsterdam in de periode 2015-2019.

Amsterdam congresstad Pagina 31 van 48

Duurzaamheid Het aandeel duurzaamheidscongressen in Amsterdam blijft in de afgelopen 5 jaar redelijk stabiel rond 1,5%. Vanuit een Europese perspectief blijkt Amsterdam met een 11e plek (0,4 congressen gemiddeld over 2015-2019) het minste te scoren ten opzichte van de andere sectoren. Hoewel Wenen, Parijs, Barcelona en Lissabon (met gemiddeld 5 congressen), Kopenhagen (4), Berlijn, Madrid, Praag en Rome (3), Londen, Boedapest en Stockholm (2) en Dublin (1) de top 5 opmaken, lijken de onderlinge verschillen voor wat betreft duurzaamheidscongressen (nog) zeer klein zijn.

Amsterdam congresstad Pagina 32 van 48

Bijlage 3 – De werking van de internationale congresmarkt en veranderingen post-corona De globale congresmarkt is oorspronkelijk een traditionele en atypische markt. Congressen hebben vaak geen vaste verblijfsplaats, en rouleren door Europa (en daarbuiten). Gezien de vele aanbieders (steden) en het potentieel van congressen voor destinaties, is het een erg competitieve markt. 3.1 Corporate en non-corporate bijeenkomsten De globale congresmarkt kan grofweg ingedeeld worden in corporate- en non-corporate (of associatie) congressen. Corporate congressen zijn bijeenkomsten die door private, commerciële organisaties worden georganiseerd. Voorbeelden hiervan zijn beurzen en bijeenkomsten die door individuele bedrijven worden opgezet. Non-corporate congressen zijn bijeenkomsten die door non-profit partijen worden georganiseerd, zoals beroeps- en brancheverenigingen. Vaak hebben deze verenigingen in de statuten vastgelegd dat er (minimaal) één keer per jaar een vergadering gehouden moet worden. Deze jaarvergadering is de aanleiding van het congres, dat vaak wordt gecombineerd met een educatief en sociaal programma. Voor een stichting of associatie is dit congres vaak de belangrijkste inkomstenbron op jaarbasis. Het belangrijkste voorbeeld van dit type bijeenkomst is het jaarlijkse congres van een wetenschappelijke associatie.

Zowel het corporate als het non-corporate segment heeft een eigen karakter en dynamiek. Terwijl er over het algemeen meer corporate congressen zijn, zijn deze congressen vaak kleiner qua aantal deelnemersdagen. Het tegenovergestelde geldt voor non-corporate bijeenkomsten, die kleiner zijn in aantal/aandeel op het totaal, maar wel voor een relatief groter aandeel in deelnemersdagen zorgen. Ander belangrijk verschil is dat corporate congressen meer conjunctuurgevoelig zijn tov non-corporate congressen. Dit laatste segment heeft zich in de afgelopen 50 jaar, iedere 10 jaar verdubbeld in omvang. Deze congressen zijn derhalve in economisch slechte(re) tijden van groot belang, terwijl corporate bijeenkomsten juist na een crisis, zoals de huidige corona pandemie, kunnen bijdragen tot een sneller herstel van de congresmarkt. 3.2 Het besluitvormingsproces en customer journey: complex, langdurig en gebaseerd op relaties Het besluitvormingsproces om een congres in een stad of locatie te laten plaatsvinden is complex en langdurig. De leadtijd van beslissingen over de keuze van een locatie is in het geval van corporate events >1 jaar en voor non-corporate congressen zelfs vaak >4 jaar. En eens een congres of beurs getekend heeft voor een stad, lopen de contracten bijna nooit langer dan 1 jaar (non-corporate events) of 3 jaar (corporate beurzen).

Vroegtijdig investeren in het aantrekken en behouden van congressen is dus fundamenteel. Naast de lange leadtijd zijn ook menselijke relaties kenmerkend en doorslaggevend voor het besluitvormingsproces in de congresmarkt. Centrale profielen daarin zijn in eerste instantie meeting planners. Zij krijgen van een associatie of commerciële organisatie de opdracht om verschillende locaties voor hun congres te verkennen. Na onderzoek stellen zij een short list van destinaties op, en adviseren hierover de decision-makers

Amsterdam congresstad Pagina 33 van 48

(boardleden). Zij nemen de uiteindelijke beslissing over waar het congres gehouden zal worden in een bepaald jaar. Een ander cruciaal profiel in het besluitvormingsproces is dat van de inhoudelijke ambassadeurs van een stad (bijv. vooraanstaande wetenschappers of bedrijfsleiders). Zij kunnen zowel zeggenschap hebben over de keuze van een locatie door bijv. zitting te hebben in de board van een wetenschappelijke associatie, of het besluitvormingsproces mede beïnvloeden door nauw in contact te staan met decision-makers of door zich in te spannen als ‘gezicht’ in een bid voor een bepaald congres. En tot slot is er vanzelfsprekend ook het congresbureau (CVB) van een destinatie, dat ook een ambassadeursfunctie voor de stad/regio vervult, en proactief inzet op relaties met meeting planners en inhoudelijke ambassadeurs om het besluitvormingsproces te beïnvloeden, alsook de decision-makers zelf in de bid-fase voor een congres. In onderstaande figuur een schematische weergave. Besluitvormingsproces congresmarkt: Ambassadeur Congresdeel -nemer of delegate

Decisionmaker congres

Ambassadeur ACB + ecosysteem destinatie

Meeting planner

Als we bovenstaand proces vervolgens vertalen in een ‘customer journey’ voor congressen, in termen van fasen en tussentijdse conversiemomenten, dan ontstaat het volgende beeld:

Awareness

Verkennen/ oriëntatie destinaties

Opdracht aan meeting planner

Advies aan en evaluatie door board

Verdiepen enkele destinaties

Actief contact met destinatie

Bid en/of site inspection

Keuze voor destinatie

Voorbereiding congres

Congres vindt plaats

Proces van 1 tot 6 jaar

De uiteindelijke keuze voor een bepaalde destinatie door een congres, wordt dus gedreven door een complexiteit aan factoren. Naast het vestigingsklimaat van de stad zelf (zoals kwaliteit hotels en venues en toeristenbelasting) spelen roulatie, het beschikbare budget, persoonlijke relaties (gunfactor) een bepalende rol in de keuze. Het beïnvloedingsproces is subtiel en kwetsbaar maar is vaak de sleutel tot conversie. Investeren in een aantrekkelijk aanbod, waardenpropositie en duurzame relaties is key.

Amsterdam congresstad Pagina 34 van 48

3.3 Veranderingen door corona: congressen worden veeleisender Wat de (blijvende) impact zal zijn van corona op de mondiale congresmarkt, zowel in termen van de omvang als van de specifieke vraag/behoefte van congressen, is nog een onduidelijke zaak. Echter, sinds het uitbreken van het coronavirus lijken sommige trends in de congresmarkt in een versnelling te zijn geraakt. •

De verwachting is dat hybride bijeenkomsten – combinatie ‘live’ en virtueel - de toekomst gaan zijn. Organisaties en congresdeelnemers gaan bewuster kiezen of fysieke aanwezigheid meerwaarde biedt boven virtuele deelname. Enerzijds zal dit leiden tot een groter aantal online deelnemers (ook van delegates die anders niet hadden kunnen deelnemen aan het congres omwille van kosten en reisafstand): met een mogelijk positieve impact van het congres in termen van bereik en zichtbaarheid (voor een destinatie), duurzaamheid (minder reisverkeer) en optimalisatie van het programma voor delegates (on-demand). Tegelijkertijd zullen live-onderdelen en bijeenkomsten blijven bestaan, hetzij kleiner qua omvang en deelnemers, omdat persoonlijk contact en netwerken de kern zijn en blijven van een congres. Ook hier gaat duurzaamheid een belangrijke rol spelen. Door deze heroriëntatie is de verwachting dat het totaal aantal congressen binnen de internationale congresmarkt kleiner wordt, wat de internationale concurrentie om het hosten van congressen door steden en venues zal doen toenemen.

Daarnaast zullen er ook nieuwe en andere factoren een rol spelen in de keuze van meeting planners en decision-makers voor een bepaalde destinatie: •

•

•

•

Een een grotere vraag naar de inhoudelijke meerwaarde/relevantie van een destinatie voor het congres zelf (voorbij de stad als ‘decor’). De concurrentie neemt toe en er wordt kritischer naar congressen gekeken door decision-makers, zeker gezien de optie om congressen (deels) digitaal te organiseren. Meerwaarde betreft de aanwezigheid van een relevant lokaal ecosysteem voor kennisuitwisseling en samenwerkingsverbanden/opdrachten. Maar ook de mogelijkheid om bij te dragen aan een lokaal maatschappelijk vraagstuk (evt. vanuit CSR-overwegingen) wordt steeds belangrijker als factor om voor een destinatie te kiezen; De mogelijkheid om hybride congressen te organiseren in een stad. Hierdoor worden de digitale infrastructuur/dichtheid van de stad en de digitale mogelijkheden van de venues een cruciale voorwaarde.

Dit geldt ook voor de (logistieke) mogelijkheid om congressen meer modulair te organiseren, voor een kleiner aantal fysieke deelnemers die verschillende sessies bijwonen in verschillende ruimtes; Een focus op de veiligheid van een destinatie (als basisvoorwaarde): in de manier waarop een stad en de lokale congresmarkt de veiligheid van congresdeelnemers kan garanderen en zich daarop organiseert, evenals de aanwezigheid van een goede gezondheidszorg; De betaalbaarheid van een destinatie: gerelateerd aan de kosten van het aanbod van hotels en venues, openbaar vervoer (vaak wordt OV aan congresgangers aangeboden door een stad) de geldende toeristenbelasting en eventuele (financiële) propositie vanuit de destinatie. Van groot belang in een economisch onzekere tijd, vooral voor non-corporate congressen voor wie de organisatie van een jaarlijks congres de belangrijkste inkomstenbron is; en

Amsterdam congresstad Pagina 35 van 48

•

Een grotere zorg om de duurzaamheid van een destinatie: meer behoefte aan informatie en zekerheden over het commitment van en de bedrijfsvoering door venues en hotels op het gebied van duurzaamheid. Maar ook de manier waarop congresdeelnemers zich duurzaam in de stad/regio kunnen verplaatsen.

Het is in het kader van deze kleiner wordende, en meer veeleisende en competitieve congresmarkt, dat bestemmingen zich moeten herpositioneren op hun inhoudelijke meerwaarde voor congressen, en samen met venues moeten werken aan een toekomstbestendig vestigingsklimaat en daarbij behorende business-modellen (digitale infrastructuur, meer flexibele opzet, etc) om in te kunnen spelen op de veranderende vraag van congressen.

Amsterdam congresstad Pagina 36 van 48

Bijlage 4 – Het concurrentievermogen van Amsterdam in een veranderende congresmarkt Nu we de ontwikkelingen in de positie van Amsterdam als internationale congresbestemming hebben geïnventariseerd, en de veranderingen in de globale congresmarkt als gevolg van corona, is het ook relevant een analyse te maken van hoe aantrekkelijk en competitief Amsterdam is als internationale congresbestemming in deze veranderende markt. 4.1 Overwegend positief en aantrekkelijk vestigingsklimaat Uit onze analyse blijkt dat Amsterdam een overwegend positief en aantrekkelijk vestigingsklimaat/aanbod heeft voor congressen, dankzij de volgende gunstige randvoorwaarden: •

•

•

• •

•

Het open en tolerante karakter van de stad, waarin vrijheid van meningsuiting centraal staat. Een ideale voedingsbodem voor kennisuitwisseling, creativiteit en innovatie; De kwaliteit van de aanwezige ecosystemen in bijv. LSH of AI: met prestigieuze kennisinstellingen, relevante bedrijven en talent, waardoor kennisuitwisseling kan plaatsvinden en samenwerkingsverbanden worden opgezet; De connectiviteit van de regio: o geografisch (ligging in Europa, aanwezigheid Schiphol, internationale treinverbindingen en bereikbaarheid binnen de regio want compact); o digitaal (infrastructuur, internetdichtheid, wat een voorwaarde is voor hybride bijeenkomsten); en o sociaal (de vele verbindingen tussen verschillende partijen, ecosystemen, communities in de regio). De beschikbaarheid en kwaliteit van het aanbod aan venues, hotels en vervoersmaatschappijen; De aantrekkelijkheid van de regio, met een grote diversiteit aan horeca en een hoogwaardig cultureel aanbod, waardoor het ook aantrekkelijk is om te verblijven in Amsterdam; en Tot slot, de ambitie van Amsterdam (ACB/Gemeente) om congressen te koppelen aan ecosystemen en maatschappelijke doelen om zo nog meer meerwaarde te kunnen bieden aan de deelnemers van het congres.

4.2 Uitdagingen voor de toekomst Echter, er zijn ook een aantal verschillende uitdagingen waaraan gewerkt moet worden richting de toekomst om het vestigingsklimaat voor congressen optimaal te houden in Amsterdam: •

•

De reputatie van Amsterdam als open en kwalitatieve destinatie voor congressen: voorbij het beeld van Red Light District, coffeeshops, ‘drukte’ en de vraag of bezoekers nog wel welkom zijn in Amsterdam (ikv corona en bredere discussie omtrent maatregelen en toekomst bezoekerseconomie); De focus op innovatie en duurzaamheid door de sector: terwijl vele partijen (hotels, venues, vervoersmaatschappijen) bezig zijn met innovatie en duurzaamheid (of zelfs het herdenken van hun business-model) op individuele basis, behoeft Amsterdam ook een meer overkoepelende ambitie en aanpak vanuit de

Amsterdam congresstad Pagina 37 van 48

•

•

congressector om zich voor te bereiden op de structurele veranderingen in de internationale congresmarkt. Andere steden in Europa zetten hier wel prominent op in; De samenwerking met kennisinstellingen en wetenschappers op congresvlak: van cruciaal belang vanuit ‘ambassadeurschap’ om relevante congressen aan te trekken die van meerwaarde zijn voor de ecosystemen van Amsterdam, alsook om kennisuitwisseling te stimuleren tussen congresdeelnemers en het ecosysteem wanneer het congres plaatsvindt in de regio; en De betaalbaarheid van Amsterdam als congresdestinatie: de stad wordt nu als een ‘dure’ bestemming gezien en ervaren, mede door de prijs van hotelkamers en venues en de hoogste toeristenbelasting in Europa, waar sinds 2020 nog een additioneel vast bedrag van € 3 per persoon is bijgekomen (zie tabel aan het einde van deze bijlage 4 voor een Europese vergelijking);

Vergelijking toeristenbelasting Amsterdam t.o.v. TOP 15 steden in ICCA-ranking 2019 Verblijfsbelasting Top 15 - ICCA ranking 2020

STAD

CITY TAX

1

Paris

€ 1,13 to € 3,75 per person and per day

2

Lisbon

€ 2 per nacht - max van € 14 per verblijf

3

Berlin

5% op kamerprijs per nacht

4

Barcelona

€ 1,00 tot € 3,50 per nacht

5

Madrid

no city tax

6

Vienna

3.02% op kamerprijs per nacht

7

Singapore

no city tax

8

London

no city tax

9

Prague

5% op kamerprijs per nacht

10

Tokyo

$ 9,25 per visit

11

Buenos Aires

$ 0,50 - $ 1,50 per night

12

Copenhagen

no city tax

13

Bangkok

no city tax

14

Amsterdam

7% + € 3 EURO per persoon per nacht

15

Seoul

no city tax

4.3 Belang voor structurele aandacht voor (non-corporate) congressen Het behoud en de ontwikkeling van de internationale concurrentiepositie van Amsterdam op congresvlak vraagt om structurele aandacht en inzet aan middelen voor de congresmarkt vanuit het beleid. Dit geldt in het bijzonder voor de acquisitie van noncorporate congressen die door hun lange leadtijd en non-profit karakter behoefte hebben aan onafhankelijke ondersteuning vanuit een lokaal/regionaal congresbureau. In dit kader zijn er echter de afgelopen jaren verschillende beleidsinstrumenten tbv congressen afgebouwd. Een kort overzicht per jaar:

Amsterdam congresstad Pagina 38 van 48

In 2017/2018/2019 werd: • • • • •

De congressubsidie van € 450.000 per jaar aan amsterdam&partners stopgezet (EZ heeft nu een werkbudget van € 375.000 in beheer); De hospitality bijdrage vanuit Externe Betrekkingen (EB) van € 1 per deelnemer is stopgezet voor congressen met meer dan 1.000 deelnemers; De hospitality bijdrage vanuit Externe Betrekkingen (EB) van een rondvaartticket per deelnemer is stopgezet voor congressen met minder dan 1.000 deelnemers; De bijdrage aan de vervoerskosten ten behoeve van IBC congresdeelnemers gestopt (€ 200.000 per jaar); en Korting vanuit GVB voor de congresmarkt aangepast van een max. van 30% naar een max. van 10%, en nog enkel voor congressen met meer dan 5.000 deelnemers.

Daarnaast heeft de afgenomen bestuurlijke betrokkenheid (bijv. opening congressen door BM of WH en het ter beschikking stellen van de ambtswoning voor ontvangsten) de sector ook niet vooruit geholpen. In andere steden, zowel in het buitenland, maar ook in ons eigen land, wordt wel structureel (en) meer geïnvesteerd in de lokale congresmarkt (zie tabel aan het einde van deze bijlage 4 voor een internationale vergelijking van Amsterdam tov andere steden op basis van het aantal medewerkers en budget tbv congressen): • • • •

•

•

• •

Lissabon investeerde in 2018 bijvoorbeeld € 110 miljoen (uitzondering) om de Websummit voor 10 jaar aan zich te binden; In 2020 bood Barcelona € 3 miljoen aan ISE voor de beweging naar deze stad vanaf 2021 (in 2020 was de laatste editie van ISE in Amsterdam); Wenen biedt een bedrag van € 100.000 aan subvention om een congres aan te trekken; Den Haag biedt op jaarbasis een bedrag aan van max. € 50.000 om congressen aan te trekken (subvention), heeft daarnaast jaarlijks € 1,5 miljoen te beschikking voor het CVB en investeerde in de uitbreiding van hun congresteam tot in totaal 13 personen; Rotterdam biedt een bedrag aan van max.

€ 15.000 om congressen aan te trekken en investeerde in de uitbreiding van hun congresteam tot een totaal van 7 personen; Berlijn heeft zojuist aangekondigd dat het stedelijk congresbureau € 10 miljoen per jaar (totaal € 20 miljoen) krijgt voor 2021 en 2022 om congressen weer proactief aan te trekken; Antwerpen heeft zojuist aangekondigd dat zij tijdelijk geen toeristenbelasting zal heffen; en Brussel krijgt € 2 miljoen om de congressector te herstarten tijdens corona - ter vergelijk Amsterdam kreeg € 149.000 -, waarbij de focus ligt op een financiële bijdrage voor congressen met ten minste 200 deelnemers, gedurende 2 dagen en met 1 overnachting in Brussel, en een cofinanciering van projecten door de congressector tbv digitalisering, veiligheid en gezondheid.

Het is deze afname in prioriteit en ondersteuning voor de Amsterdamse congresmarkt, gekoppeld aan de meer structurele en vaak grotere investeringen in congressen door andere steden, die de propositie van Amsterdam minder aantrekkelijk maakt (dure bestemming, wisselend niveau van ondersteuning waardoor minder betrouwbare partner voor congressen). Een fundamentele uitdaging voor de internationale concurrentiepositie

Amsterdam congresstad Pagina 39 van 48

van Amsterdam, des te meer in een tijd waarin steden actief moeten en willen gaan werken aan het herstel van de lokale congresmarkt. Vergelijking budget en capaciteit CB Amsterdam in internationaal perspectief Stad

Jaartal

Parijs

2018

Wenen

2018

Barcelona

2018

Berlijn

2019/2020

Lissabon

2018

Amsterdam

2019/2020

Aantal ICCA congressen 212 172 163

Budget congresburea u Niet verstrekt € 1.200.000 € 3.900.000

176

€ 10.000.000

152

€ 1.300.000

120

€ 682.000

Waarvan Capaciteit subvention congresburea u (FTE’s) Niet 8 verstrekt € 500.000 12 Niet verstrekt € 50.000 Niet verstrekt €0

Brussel

2019/2020

86

€ 5.000.000

€ 2.000.000

Den Haag

2019/2020 42 34 2019/2020

€ 2.000.000

€ 500.000

Niet verstrekt

€ 200.000

Rotterdam

10 13 4 3,8 9 13 7

Amsterdam congresstad Pagina 40 van 48

Bijlage 5 – Uitwerking van de aanpak tbv congressen In hoofdstuk 6 van het meerjarenplan werd de benodigde aanpak gepresenteerd, met de daarbij behorende actiegebieden, om de ambitie en doelstellingen voor Amsterdam als congresstad richting 2025 te realiseren. In onderstaande, worden de acties behorende bij elk actiegebied verder uitgewerkt. 5.1 Reputatie bouwen Een eerste belangrijke uitdaging richting 2025, zoals geformuleerd in hoofdstuk 3 van het meerjarenplan, is het bijsturen van de internationale reputatie van Amsterdam richting een aantrekkelijke, innovatieve en duurzame congresdestinatie, en het bouwen aan de reputatie van Amsterdam binnen/voor de gekozen sectoren. Hierom richten we ons hoofdzakelijk op (non-corporate) meeting planners in Duitsland, Frankrijk, België, het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten, en boards van relevante congressen in de gekozen sectoren. In het bijsturen van onze reputatie gaan we uit van onze kernwaarden innovatie, creativiteit en handelsgeest (en duurzaamheid) om te laten zien hoe Amsterdam de ideale bestemming is (aantrekkelijk, duurzaam, innovatief) om congressen te organiseren binnen de gekozen sectoren/vakgebieden. Daartoe zetten we verschillende acties in zoals opgesomd in onderstaande tabel. Reputatie bouwen Actie

Omschrijving

1.Uitwerken propositie

Het uitwerken van een overkoepelende propositie en daarbij behorend creatief concept/pay-off voor Amsterdam als innovatieve en duurzame congresbestemming in het algemeen en voor de gekozen sectoren.

2.Bewerken rankings en deelname awards

Onderzoek naar en proactieve bewerking van relevante rankings en awards die ons kunnen helpen om onze propositie (in de gekozen sectoren) te onderstrepen.

3.Media acties/campagnes (paid)

Onderzoek naar relevante media voor meetings algemeen en voor de gekozen sectoren in het bijzonder, en structurele inzet op acties/campagnes via deze platformen voor reputatie bouwen bij de doelgroep.

4.Pers en pr-aanpak

Inzetten op persbewerking (bijv. organiseren van MICE persreizen of aansluiten bij persreizen vanuit andere doelgroepen indien sector relevant is), om potentieel van Amsterdam als innovatieve en duurzame congresbestemming onder aandacht te brengen.

5.Deelname aan missies en werkbezoeken van het bestuur

Aansluiten bij internationale activiteiten van bestuurders wanneer sector/thema of doelland relevant is, om ook potentieel Amsterdam als congresbestemming onder aandacht te brengen.

6.Continue storytelling via eigen kanalen en van partners

Ontwikkelen en uitvoeren van een contentstrategie voor de eigen kanalen (met o.a. testimonials door ‘ambassadeurs’, cases van congressen) en kanalen van partners om gezamenlijk te bouwen aan gewenste reputatie.

7.Website verder optimaliseren + zichtbaarheid vergroten

Onderzoek naar gebruik van de website en verdere optimalisatie in termen van opbouw, content en zicht-/vindbaarheid (SEO, SEA) om daarmee ook de zichtbaarheid van het ACB te vergroten.

Amsterdam congresstad Pagina 41 van 48

8.Ontwikkelen corporate communicatiemateriaal en producten

Ontwikkelen en up-to-date houden van corporate communicatiemateriaal en -producten voor inzet in marketingactiviteiten (zoals ontwikkelen eigen beursstand, relatiegeschenken, presentaties algemeen en per sector).

5.2 Aantrekken en begeleiden Naast het bouwen aan de internationale reputatie van Amsterdam, zijn het inzetten op duurzame relaties met meeting planners en het ontwikkelen van een aantrekkelijke propositie belangrijke voorwaarden om congressen te verleiden voor Amsterdam te kiezen. Omwille van deze reden, zet het ACB in op: • • •

het begeleiden van meeting planners in hun keuze voor Amsterdam (en locatie binnen gehele stad/regio); het ondersteunen van de markt in hun acquisitieactiviteiten; en het samenwerken met relevante partners (actieprogramma’s gemeente Amsterdam, wetenschappers) om waardevolle meetings in de gekozen sectoren aan te trekken, waarbij een ‘subvention programme’ (financiële ondersteuning voor congressen) en ‘menukaart’ (pakket aan in-natura ondersteuningsmaatregelen) belangrijke randvoorwaarden zijn.

Centraal daarin staat het uitspelen van de Amsterdamse propositie als congresbestemming, waarin het open karakter van Amsterdam, de aanwezige ecosystemen, de (digitale) connectiviteit, de kwaliteit van het aanbod, de aantrekkelijkheid van de regio en onze visie op congressen onderscheidende factoren zijn. De activiteiten binnen dit actiegebied zijn opgesomd in onderstaande tabel. Aantrekken en begeleiden Actie

Omschrijving

1.Deelname aan internationale beurzen

Om zowel aan onze reputatie te bouwen, alsmede om leads te genereren. Bijv. IMEX, IBTM, ICCA.

2.Optimaliseren online begeleiding meeting planners (customer journey optimaliseren)

Zodat meeting planners nog gemakkelijker ‘hun weg’ kunnen vinden in Amsterdam en de hotels/venues in de stad, dmv optimalisatie Venue Finder, de ontwikkeling van een chatbot op de website en het opzetten van een Whatsapp groep in name van het ACB.

3.Ontwikkelen toolkit voor acquisitie door partners

Om partners te ondersteunen ontwikkelen we communicatiemateriaal (bijv. presentaties met propositie van Amsterdam algemeen en voor de gekozen sectoren/ecosysteem) die ze kunnen gebruiken in hun eigen salesactiviteiten.

4.Onderhouden en uitbouwen ambassadeursnetwerk in gekozen sectoren

We bouwen het netwerk met relevante ‘ambassadeurs’ (wetenschappers) in de gekozen sectoren verder uit, met het doel met hen samen te werken om congressen aan te trekken via hun zitting in boards van associaties of als ‘gezicht’ voor bids in een bepaalde sector/discipline.

5.Onderzoek naar potentiële congressen

Actieve en continue research via contacten met ecosysteem en relevante databases naar potentiële bijeenkomsten (waar behoefte aan is) voor Amsterdam.

6.Coördineren taskforce voor proactieve bidding

We onderhouden de taskforce MICE met het doel vanuit samenhang van partijen in de congresmarkt proactieve biddings te doen en aanvragen te begeleiden voor relevante congressen in de gekozen sectoren.

7.Jaarlijkse inzet Offery (online tool) voor opmaken bids

Jaarlijkse licentie voor Offery om, naast ‘papieren’ bids, ook aantrekkelijke bids te kunnen opstellen in digitaal formaat.

Amsterdam congresstad Pagina 42 van 48

8.Ontwikkelen kader en inzet financiële middelen (subvention programme) voor ondersteuning congressen.

Om te kunnen concurreren met Europese steden, stellen we een jaarlijks bedrag ter beschikking (subvention) als financiële ondersteuning om belangrijke congressen naar Amsterdam te kunnen halen. We stellen daarvoor een kader op met criteria en randvoorwaarden. Zie bijlage 6 voor een eerste aanzet.

9.Ontwikkelen kader en inzet ‘menukaart’ voor ondersteuning congressen

Naast een ‘subvention programme’ voor financiële ondersteuning stellen we ook een kader op voor in-kind ondersteuning van congressen. Afhankelijk van de behaalde score kan een congres aanspraak maken op bepaalde ‘pakketten’ aan ondersteuning zoals bijv. een welkomstreceptie. Zie bijlage 7 voor een eerste aanzet.

10.Faciliteren site inspections

Het mede-organiseren en begeleiden van inspectiereizen voor meeting planners in Amsterdam om de mogelijkheden van de bestemming voor een congres te inventariseren, waarbij we reizen per ov activeren.

10.Delegate boosting

Deelname (fysiek of virtueel) aan congressen voorafgaand aan het jaar dat zij naar Amsterdam komen, met het doel om de deelnemers alvast een warm welkom te geven, kennis te laten maken met Amsterdam en het aantal inschrijvingen van deelnemers te verhogen.

11.Onderzoeken en ondersteunen Amsterdamse events

Ism relevante partners onderzoeken we de haalbaarheid van een Amsterdam congres in bijv. LSH (bijv. World Life Sciences & Health Forum) of Tech/AI (bijv. ikv AI Technology for People-project). Indien nodig, kan het ACB een ondersteunende rol opnemen in het opzetten van dit evenement.

5.3 Verbinden en behouden Voor congressen die al voor Amsterdam hebben gekozen, richten we ons vanuit onze visie op de meerwaarde van congressen voor de stad op:

• •

•

De verwelkoming van het congres; Het tot stand brengen van relevante verbindingen tussen het congres en de regio, door het congres en deelnemers te verbinden aan relevante partijen en initiatieven in Amsterdam (bijv. business ecosysteem, onderzoeksactiviteiten, activiteiten ten goede van bewoners), zodat het congres ook een legacy achterlaat; en We gidsen delegates in hun verblijf, waarbij we hen stimuleren om de stad en de regio duurzaam te ontdekken met gebruik van openbaar vervoer, zoals bijvoorbeeld wandelen, tram, metro of trein.

Om dit te realiseren, zijn onderstaande activiteiten noodzakelijk. Verbinden en behouden Actie 1.Communicatiecampagnes de stad/city dressing

Omschrijving in

Zodat het congres ook ‘zichtbaar’ is in de stad, ter verwelkoming van congresdeelnemers en voor bewustzijn bij de bewoners van Amsterdam.

2.Verbinden congres aan kennisinstellingen, ecosysteem, bestuur

We brengen congresorganisatoren en relevante partijen in de stad samen (bijv. via key notes van vooraanstaande Amsterdamse wetenschappers tijdens congres, triple helix gesprekken in ambtswoning, of meet-up met Amsterdamse ondernemers), om vanuit inhoud meerwaarde te creëren voor deelnemers en de stad.

3.Verbinden congres maatschappelijke opgaven/CSR/opzetten publieksevenementen

We verbinden congressen met een maatschappelijke opgave in de stad met het doel een lange termijn bijdrage te realiseren. We organiseren waar relevant publieksevenementen om ook de bewoners van Amsterdam te betrekken bij een congres en aan bewustzijn/activatie te werken rond een bepaald thema.

aan

Amsterdam congresstad Pagina 43 van 48

4.Content ontwikkelen voor apps van congresorganisatoren

Ontwikkelen van een pakket aan relevante content met informatie over bijv. vervoer en bezoek in de MRA, dat geïntegreerd kan worden in de congresapp van organisatoren, met het doel congresbezoekers te verwelkomen, gidsen en activeren tijdens hun verblijf in Amsterdam.

5.4 Toekomstbestendig vestigingsklimaat Als we aan een toekomstbestendige congresmarkt willen werken richting 2025, is het ook noodzakelijk om aandacht te besteden aan de geformuleerde uitdagingen met betrekking tot het Amsterdamse vestigingsklimaat (met name de ontwikkeling van de congressector op het vlak van duurzaamheid en innovatie); een essentiële voorwaarde om aantrekkelijk te blijven voor congressen in een veranderende en meer veeleisende congresmarkt. In dit kader willen we onderstaande acties ondernemen. Toekomstbestendig vestigingsklimaat Actie

Omschrijving

1.Pandemiefonds toevoegen aan VGF

Lobbyen, in samenwerking met het NBTC, voor de uitbreiding van het huidige Voorfinanciering- en Garantie Fonds met een pandemiefonds, met het doel congresorganisatoren meer zekerheid/flexibiliteit te kunnen aanbieden wanneer zij voor Amsterdam kiezen in de toekomst.

2.Doorontwikkelen ‘I Amsterdam approved’ label

We verbreden het I Amsterdam approved label tot een kwaliteitslabel voor de gehele congresmarkt (naast hotels ook venues, vervoerders, etc). We stellen daarvoor een kader op met criteria en onderzoeken de mogelijkheid om dit label als ‘incentive’ te koppelen aan een MICE-partnership.

3.Verduurzaming en innovatie van sector stimuleren

Vanuit onze verbindende rol als ACB organiseren we workshops met de sector en met innovatieve spelers in Amsterdam (op het gebied van Tech en duurzaamheid) om in gesprek te gaan en kennis uit te wisselen over bestaande en benodigde innovaties in de congressector, en deze te faciliteren.

5.5 Data en insights Om de ingezette koers te kunnen evalueren (ook ten opzichte van andere steden), en op toekomstige ontwikkelingen in de globale congresmarkt te kunnen anticiperen, is het ook van belang om, in samenwerking van sector, een solide kennisinfrastructuur op te bouwen. In dit kader willen we onderstaande acties ondernemen. Data en insights Actie

Omschrijving

1.Publicatie jaarlijkse kerncijfers meetings

Met inzichten over omvang en samenstelling Amsterdamse congresmarkt, en internationale positie van Amsterdam binnen elk van de gekozen sectoren. Met het doel ontwikkelingen bij te houden, te rapporteren op doelstellingen uit het meerjarenplan, en kennis te delen met sector en in (inter)nationale netwerken.

2.Ontwikkelen methodologie om impact congressen op MRA inzichtelijk te maken

We ontwikkelen een methodiek om de bijdrage van congressen op de duurzame ontwikkeling van de regio inzichtelijk te maken (bezoekerseconomie, ecosysteem, maatschappelijke bijdragen) voor rapportering, ‘interne PR’ en storytelling.

3.Bevragen/evaluatie begeleide congressen

We ontwikkelen een standaard vragenlijst voor telefonische/digitale evaluatie van een congres (voor congressen die we begeleid hebben), in termen van customer journey en customer experience, om daarmee relevante inzichten

Amsterdam congresstad Pagina 44 van 48

te verzamelen om de strategie en onze dienstverlening te evalueren en verder aan te scherpen. 4.Externe onderzoeken/rapporten

Extern onderzoek over concurrentiepositie van Amsterdam (uit te voeren over enkele jaren), of deelname aan benchmarks Amsterdam (bijv. ikv duurzaamheid).

5.Expertise opbouw

Deelname aan (online) trainingen, uitwisselingen of aanschaf materiaal voor up-to-date houden expertise rond meetings en nieuwe ontwikkelingen in congresmarkt.

5.6 Partnerwerking Tot slot, voor de realisatie van de ambities uit dit meerjarenplan, werkt a&p nauwgezet samen met de Amsterdamse congrespartners, alsook in nationaal en internationaal verband. Partnerwerking Actie

Omschrijving

1.Lidmaatschap ICCA

Jaarlijks lidmaatschap voor deelname in dit internationaal netwerk (voor kennisuitwisseling, data).

2.Jaarlijkse ECM-bijeenkomst

Deelname aan congressen.

3.Lidmaatschap Holland Congres Alliantie

Jaarlijks lidmaatschap voor deze nationale samenwerking met de G4-steden waarin ook een gezamenlijke ambassade-meeting wordt georganiseerd.

4.Reguliere afstemming ‘ecosystemen’

mbt

Met Gemeente Amsterdam (Startup Amsterdam, Smart Health Amsterdam, AI Technology for People) en Amsterdam Economic Board mbt tot ontwikkelingen in de gekozen ecosystemen en thema’s.

5.Uitbreiden partnernetwerk (MICE-partnerships)

Het bestaande netwerk van MICE-partners uit Amsterdam continueren en verder uitbreiden.

6.Communicatie met sector

Jaarlijkse kosten voor CRM-programma’s en platformen om met de sector in contact te blijven (bijv. voor versturen nieuwsbrieven of relatiebeheer).

7.Jaarlijkse bijeenkomsten met sector

Organisatie van twee jaarlijkse bijeenkomsten met sector om hen te informeren over resultaten en plannen congresmarkt.

8.Reguliere overleggen sector (Taskforces en werkgroepen)

Periodiek overleg met Taskforce MICE, Taskforce Hotels en werkgroepen voor kennisdeling, samenwerking rond leads of dossiers/acties en terugkoppeling.

deze

jaarlijkse

bijeenkomst

wanneer

relevant

voor

Amsterdam congresstad Pagina 45 van 48

Bijlage 6 – Eerste aanzet ‘subvention programme’ In de eerste plaats kunnen congresaanvragen of proactieve leads geëvalueerd worden met oog op een mogelijke financiële tegemoetkoming (subvention programme). Daartoe worden deze congressen afgetoetst aan strikte ‘in-out’ criteria zoals bijv. (slechts als voorbeeld genoemd): • • • • • •

Het congres heeft nog niet gekozen voor Amsterdam (bid/RFP-fase); Het congres past binnen de focussectoren van Amsterdam; Het betreft een internationaal evenement (x-% van deelnemers internationaal); Het betreft een non-corporate bijeenkomst; Het congres heeft een duur van tenminste 3 dagen (en dus overnachtingen); en Het congres heeft ten minste x-aantal deelnemers.

Indien het congres aan alle voorwaarden voldoet, kan vervolgens gekeken worden naar: • •

De hoogte van het mogelijke bedrag (bijv. x bedrag per deelnemer per dag); en De wijze van uitbetaling.

Amsterdam congresstad Pagina 46 van 48

Bijlage 7 – Eerste aanzet ‘menukaart’ In aanvulling op de toets voor financiële ondersteuning, kan elke congresaanvraag of proactieve lead ook ‘cijfermatig’ beoordeeld worden op basis van een beslissingskader (met oog op de meerwaarde van het congres voor de regio) om in aanmerking te komen voor ‘in kind’ ondersteuning. Onderstaand is slechts een voorbeeld van een kader (ter indicatie) en moet nog uitgewerkt worden. Domein

Indicator

Score

1.Sector (fit)

Fit met focussectoren

2.Type congres

Corporate/non-corporate B2B

Gewicht (in %)

% (inter)nationale deelnemers Nieuw/terugkerend 3.Bezoekerseconomie

Aantal deelnemers Duur congres Samenwerking met lokale leveranciers dienstverleners ivm werkgelegenheid

4.Ecosysteem

en

Rol voor lokale key figures in programma congres Aantal tickets voor (bedrijven/instellingen)

lokale

deelnemers

PR-waarde van evenement Visibility returns voor AMS in communicatie 5.Maatschappelijke bijdrage

CSR activiteiten/lokaal vraagstuk Publieksgedeelte evenement Spreiding over stad programma, bezoeken)

(verblijf,

onderdelen

Totaal Afhankelijk van de score, wordt een congres ingedeeld in een bepaalde categorie, die correspondeert met een bepaalde waarde/pakket/formule aan ‘in kind’ ondersteuning (startend vanuit een categorie waarin geen ondersteuning wordt aangeboden). Deze ‘menukaart’ kan bestaan uit de volgende ondersteuning (nog verder uit te werken): •

Mbt bid/RFP-proces bijvoorbeeld: o Begeleiding/onafhankelijk advies bij aanvragen o Begeleiden/organiseren onafhankelijke site inspectie o Vervoer bij site inspectie o Lunch/diner bij site inspectie o Overnachting bij site inspectie o Aanbieden van welkomst(receptie)locatie o Aanbieden subvention

•

Bij het plaatsvinden van het congres bijvoorbeeld: o Welkomstreceptie op locatie o Aandacht/aanwezigheid BM/WH bij receptie/opening congres o Communicatie online of fysiek via city-dressing o Inzet stedelijke locatie/locaties partners/activiteit voor side-programma.

Amsterdam congresstad Pagina 47 van 48

Copyright Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze publicatie mag zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van amsterdam&parners worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door printouts, kopieën, of op welke andere manier dan ook. Ongeautoriseerd of oneigenlijk gebruik van de informatie of delen daarvan maken inbreuk op intellectuele rechten. © 2020 amsterdam&partners

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/9575203/1