A - 6 Openbare Orde en Veiligheid (4) DMB-rapport.pdf

In de VS waren MDMAgebruikers vaker betrokken bij gewelddadige en geweldloze criminaliteit dan niet-MDMA-gebruikers, maar dit kan verband houden met gelijktijdig gebruik van andere drugs, met name alcohol (Vaughn, 2015). Andere studies toonden eerder een verlaagd agressieniveau aan bij MDMA-gebruikers: de agressiescores na het gebruik van ecstasy, alcohol en cocaïne waren respectievelijk 1,5, 2,3 en 3,1 (Parrott, 2013). Desalniettemin kan enige agressie optreden op de dagen na het MDMA-gebruik, omdat zij dan geprikkeld raken tijdens de ‘come down’ periode (de ‘midweek crash’). Op die dagen is er sprake van somberheid met soms tekenen van een klinische depressie (Curran, 1997; Parrott, 1998). Risico's in verband met autorijden Bij bestuurders die MDMA (75 mg oraal) kregen toegediend zijn stoornissen in rijstrookafwijking en snelheidsbehoud zijn waargenomen (Ramaekers, 2006). Er zijn echter geen gegevens beschikbaar over de incidentie in Nederland van dodelijke verkeersongevallen als gevolg van het rijden onder invloed van ecstasy. Studies, voornamelijk uit Scandinavië, wijzen op een lage incidentie. De basis van de Zweedse nationale database voor forensische toxicologie bevatte 13963 fatale intoxicaties door drugs (accidentele, suïcidale of met onbepaalde opzet; bloedwaarden beschikbaar), maar geen van de gevallen kon het incident worden toegeschreven aan MDMA (Jones, 2016).

Een soortgelijk onderzoek in Noorwegen in 2012 over dodelijke intoxicaties gerelateerd aan psychoactieve drugs (194 autopsiegevallen en 4811 incidenten ten gevolge van het ‘rijden onder invloed van middelen’) meldde evenmin een betrokkenheid van MDMA (Edvardsen, 2017). Risicobeoordeling Risicobeoordeling van acute ecstasy-gerelateerde gezondheidsincidenten Een vaak gestelde vraag is: "Hoe gevaarlijk zijn ecstasypillen voor de gezondheid van de gebruiker?" MDMA-gebruik houdt een gezondheidsrisico in, want er zijn nogal wat acute gezondheidsincidenten, waaronder dodelijke slachtoffers, gemeld na het gebruik van ecstasy. Veel ecstasy-gerelateerde incidenten zijn beschreven in case studies of case series. Dergelijke studies zijn veelal anekdotisch van aard, slecht gedocumenteerd, betreffen een klein aantal patiënten, bezitten een grote variabiliteit in omstandigheden en doseringen en/of beschrijven

46

resultaten die verstoord (‘confounding’) worden door polydrug-gebruik. Derhalve zijn deze studies niet geschikt voor een risicobeoordeling van niet-fatale incidenten. Het blijft moeilijk om het (relatieve) gezondheidsrisico van MDMA-gebruik te bepalen. In een recent onderzoek (van Amsterdam, 2020) was het geschatte risico op ernstige niet-fataal ongeval (medische stabilisatie op een intensive care afdeling was noodzakelijk) van ecstasy 0,03% per geconsumeerde pil (1 op 3400 pillen). Tabel 13. Aantal niet-fatale ecstasy-gerelateerde gezondheidsincidenten (% tussen haakjes) in 2017 in Nederland, zoals gerapporteerd door Monitor Drug Incidenten van het Trimbos instituut (MDI) (Lameijer, 2018). Forensische Eerste Hulp posten Ambulances SEHs 1 Totaal artsen bij festivals Ecstasy- gerelateerd * Alle 103 252 41 1351 # 1747 Licht 22 (21) 61 (24) 25 (61) 976 (72) 1084 (62) Matig 51 (50) 124 (49) 15 (37) 300 (22) 490 (28) Ernstig 30 (29) 67 (27) 1 (2) 74 (6) 172 (10) Matig tot ernstig 662 (38) Gerelateerd aan alleen ecstasy Alle 54 Licht 14 (26) Matig 31 (57) Ernstig 9 (17) Matig tot ernstig

131 38 (29) 63 (48) 30 (23)

25 16 (64) 9 (36) 0

991 783 (79) 178 (18) 30 (3)

1201 851 (71) 281 (23) 69 (6) 350 (29)

Gerelateerd aan ecstasy samen met andere drug(s), incl. alcohol Alle 49 121 16 360 546 Licht 8 (16) 23 (19) 9 (56) 193 (54) 233 (43) Matig 20 (41) 61 (50) 6 (38) 122 (34) 209 (38) Ernstig 21 (43) 37 (31) 1 (6) 44 (12) 103 (19) Matig tot ernstig 312 (57) 1 SEHs: Spoedeisende Eerste Hulp van ziekenhuizen; * refereert aan het totaal aantal incidenten; # 77% het totaal aantal niet-fatale incidenten. Tabel 14. Risicoschatting op basis van 1.747 ecstasy-gerelateerde incidenten gerapporteerd aan MDI door 370.000 vorig jaar gebruikers van ecstasy (uitgaande van een dekking door MDI van 33%), de GDS 2019-enquête (GDS, 2019), en 11 miljoen alcoholgebruikers in Nederland (van Laar, 2019).

Type incident Risico op een incident (niet-fataal) % Per gebruiker/per dosis Ecstasy-gerelateerde incidenten (MDI) 1 Alle incidenten per gebruiker 1,4 1 per 70 gebruikers Alle incidenten per pil 2 0,3 1 per 340 pillen Matig tot ernstige incidenten per pil 0,11 1 per 900 pillen Ernstige incidenten per pil 3 0,03 1 per 3400 pillen Ernstige incidenten per gebruiker 0,14 1 per 700 gebruikers Ecstasy- gerelateerde incidenten (GDS 2019) 4 Behandeling noodzakelijk op de SEH 0,60 1 per 160 gebruikers Behandeling noodzakelijk op de SEH (per pil) 0,125 1 per 800 pillen Cocaïne gerelateerde incidenten (MDI) 1 Alle incidenten per gebruiker 0,45 1 per 215 gebruikers 2 Alle incidenten per dosis 0,12 1 per 850 dosis Matig tot ernstige incidenten per dosis 0,06 1 per 1600 dosis Ernstige incidenten per dosis 0,02 1 per 6.000 dosis GHB- gerelateerde incidenten (MDI) 1 Alle incidenten per gebruiker 1,17 1 per 86 gebruikers

47

Alle incidenten per dosis 2 0,47 1 per 215 dosis Matig tot ernstige incidenten per dosis 0,35 1 per 290 dosis Ernstige incidenten per dosis 0,16 1 per 650 dosis Alcohol gerelateerde incidenten 5 Behandeling noodzakelijk op de SEH 6 0,15 1 per 650 gebruikers 7 Ernstige incidenten 0,05 1 per 2000 gebruikers Ernstige verkeersongevallen 8 0,03 1 per 3000 gebruikers 1 Vermoedelijk landelijk op basis van een geschatte dekking (door van Amsterdam c.s) van 33% of alle incidenten die door het MDI gerapporteerd werden. 2 Op basis van het mediane aantal van vier sessies per jaar, waarbij 1,2 ecstasypil per sessie wordt verbruikt; voor cocaïne: 4 sessies per jaar; voor GHB: 2,5 sessies per jaar. 3 21% van alle incidenten is ernstig: de patiënt heeft medische stabilisatie op de intensive care nodig. 4 Nederlandse ecstasy gebruikers die in het afgelopen jaar na het gebruik van ecstasy spoedeisende hulp zoeken bij de Eerste Hulp Posten van ziekenhuizen) (GDS, 2019). 5 Gebaseerd op in totaal elf miljoen drinkers in Nederland. 6 Enige spoedeisende hulp noodzakelijk bij 17.800 ongevallen met alcohol (van Laar, 2006). 7 In 2017 zijn 6000 alcohol-gerelateerde intoxicaties behandeld op de spoedeisende hulp (van Laar, 2006). 8 Bijna 4.000 ernstige alcohol-gerelateerde verkeersslachtoffers moesten in het ziekenhuis worden opgenomen. Tabel 15.

Risicoschatting op basis van het jaarlijkse aantal MDMA-gerelateerde sterfgevallen (MRD's) in Engeland / Wales en Schotland (respectievelijk 56 en 27) en het aantal MDMA-gebruikers in het afgelopen jaar (respectievelijk 550.000 en 45.000) in deze landen. Risico op een fataal incident % Per gebruiker of per dosis-eenheid MRDs Engeland/Wales 0,010 1 per 10.000 gebruikers 1 Engeland/Wales 0,005 1 per 20.000 pillen Engeland/Wales; alleen MDMA 2 0,003 1 per 33.000 pillen Schotland 0,060 1 per 1.660 gebruikers Schotland 1 0,030 1 per 3.300 pillen Schotland; alleen MDMA 2 0,003 1 per 33.000 pillen Andere drugs 3 Opiaten (heroïne en morfine) Cocaïne Amfetamine

0,35 0,05 0,005

1 per 290 gebruikers 1 per 2.000 gebruikers 1 per 20.000 gebruikers

Alcohol specifieke sterfgevallen 4 Engeland Wales Schotland Verenigd Koninkrijk 5 Verenigd Koninkrijk 6

0,011 0,014 0,021 0,030 0,300

1 per 9.000 drinkers 1 per 7.400 drinkers 1 per 4.900 drinkers 1 per 8.200 drinkers 1 per 820 zware drinkers

Andere oorzaken VK, fatale verkeersongevallen (slachtoffers) 7 0,0036 1 per 28.000 chauffeurs 1 Gebaseerd op twee sessies per jaar, waarbij één ecstasypil per sessie wordt verbruikt (Office, 2018); 2 Het jaarlijkse aantal MRD's 2017/18, waarbij alleen MDMA was betrokken: Engeland/Wales 35; Schotland: 3. 3 In 2017 was het aantal drugs doden (heroïne+morfine, cocaïne en amfetamine) in Engeland/Wales respectievelijk 1.164, 432 en 91 (ONS, 2018b) die voorkomen bij respectievelijk 335.000, 875.000 en 1,7 miljoen gebruikers (Home Office, 2018). 4 Direct gevolg van chronisch alcoholgebruik, zoals alcoholische leverziekte (ONS, 2017). 5 7.697 alcohol-specifieke sterfgevallen in 2017 in het Verenigd Koninkrijk (ONS, 2018c). 6 In 2017 was 12% van de mannen en 8% van de vrouwen in het VK een frequente drinker (degenen die minstens

48

7

vijf dagen in de week alcohol dronken voordat ze werden geïnterviewd) (ONS, 2018a). 1.792 dodelijke verkeersongevallen op basis van 50 miljoen rijbewijzen.

Op basis van 370.000 MDMA-gebruikers (jaarprevalentie) en de tabellen 13-15 (van Amsterdam, 2020): • Alle niet-ernstige incidenten: 1 per 70 gebruikers (Tabel 14). Voor Nederland betekent dit per jaar 370.000/70 = 5.286 niet-ernstige incidenten per jaar; • Alle ernstige gezondheidsincidenten is 1 per 700 gebruikers (Tabel 14). Voor Nederland betekent dit 370.000/700 = 529 ernstige incidenten per jaar; • De incidentie van fatale MDMA-gerelateerde incidenten in het VK is 1 per 10.000 gebruikers (Tabel 15). Als Nederlanders net zo risicovol ecstasy zouden gebruiken als de Britten, wat te betwijfelen valt, zou dit voor Nederland betekenen: 370.000/10.000 = 37 MDMA-gerelateerde doden per jaar. Op basis van deze resultaten concludeerden de auteurs dat ecstasy geen veilige stof is en dat het gebruik van ecstasy een aanzienlijk gezondheidsrisico inhoudt dat niet moet worden onderschat. Gezien het wijdverbreide gebruik van ecstasy is echter het aantal fatale incidenten relatief laag en is het aantal fatale incidenten per gebruiker vergelijkbaar met die van amfetamine, cocaïne en alcohol, maar aanzienlijk lager dan het aantal dat specifiek het gevolg is van het gebruik van opiaten (heroïne, morfine).

Het is van belang te vermelden dat er zijn geen gezondheidsincidenten gemeld zijn na toediening van MDMA onder gecontroleerde omstandigheden, wat aangeeft dat andere (indirecte, milieu- en kwaliteits-) factoren betrokken kunnen zijn bij (een deel van) de ecstasy-gerelateerde incidenten. Hogere doseringen van een toxisch middel zullen in de regel in een hogere frequentie en in hogere mate van ernst bijwerkingen of incidenten veroorzaken. In dit licht is het opmerkelijk dat er fatale gevallen zijn beschreven na het gebruik van slechts 1 tot 3 ecstasy-pillen (die elk ongeveer 75-100 mg MDMA bevatten) (Chadwick, 1991; Henry, 1992a; Patel, 2005; Vanden Eede, 2012), terwijl in een ander geval de vermeende inname van 42 tabletten tijdens één sessie (gelegenheid, avond) asymptomatisch was (Henry, 1992b). Bovendien toonden de resultaten van diverse onderzoeken bij de Spoedeisende Hulp (SEH) aan, dat er over alle ecstasy-gerelateerde fatale gevallen een grote variatie (range) was in de MDMA-plasmawaarde. Dit impliceert dat de dosis MDMA slecht voorspellend is voor de ernst van de uitkomst. Het kan niet worden uitgesloten dat deze relatie wordt verstoord door de inname van vervuilde pillen, polydrug-gebruik, reeds bestaande medische aandoeningen, ongunstige omgevingscondities tijdens het gebruik en overgevoeligheid.

Conclusie: de relatie tussen de dosering en ernst van incidenten is voor recreatief gebruik van ecstasy gebrekkig, omdat relatief hoge doseringen onschadelijk en lage doseringen soms fataal kunnen zijn. Dit houdt verder in dat er geen veilig dosisniveau is voor (recreatief gebruik van) ecstasy. Criminaliteit Inleiding Zeker in Nederland, een belangrijke productieland van ecstasy, is de georganiseerde misdaad betrokken bij de productie en handel in ecstasy. In tegenstelling tot het gebruik van illegale drugs die juridisch gezien geen wettelijke overtreding inhouden, is het bezit, de productie en de handel in ecstasy (MDMA) illegaal. De illegale productie en handel in ecstasy kennen hoge winstmarges. De illegale productiekosten van ecstasy liggen bijvoorbeeld tussen € 0,25 en € 0,40 per pil (Neve, 2001), maar worden voor € 5-10 per pil aan Europese consumenten verkocht (EMCDDA, 2016b). De geschatte omvang van de Europese illegale ecstasymarkt in 2013 was ongeveer € 660 miljoen (EMCDDA, 2016c). De in Nederland geproduceerde ecstasypillen zijn voor een klein deel (ca. 20%) voor binnenlands gebruik; de rest wordt geëxporteerd naar de Europese landen en Australië (NOS, 2019). Ecstasy-pillen die in de VS en Canada worden geconsumeerd, worden geproduceerd door illegale Canadese netwerken.

Op basis van 390.000 Nederlandse MDMA-gebruikers die 10 pillen per jaar consumeren, werd het maximale jaarlijkse verbruik op 3,9 miljoen pillen geschat (Nabben, 2018a). Peters (Peters, 2018a) schatte het Nederlandse ecstasyverbruik op 4,7 miljoen pillen per jaar (8 sessies per jaar; 1,5 pillen per sessie) en gebaseerd op rioolwatergegevens schatte de Voogt het jaarlijkse verbruik op 18 miljoen ecstasypillen (de Voogt, 2018). In Europa waren er in 2017 2,6 miljoen recente gebruikers van ecstasy (EMCDDA, 2018) die in dat jaar ongeveer 13 miljoen ecstasypillen consumeerden. In Australië met een recent gebruiksprevalentie van 11% (2,5 miljoen gebruikers) (Lee, 2019) bedraagt het jaarlijkse verbruik naar schatting ongeveer 12,5 miljoen pillen. Uit cijfers van de nationale Nederlandse politie blijkt dat het aantal Nederlandse daders dat bij de productie van synthetische drugs betrokken is steeg van 5% in 2012 tot 18% in 2017 (De Middeleer, 2018). Velen van hen hebben antecedenten voor het produceren van cannabis (KLPD, 2012). Sinds 2012 neemt in Nederland de betrokkenheid

49

van outlaw-motorbendes bij de productie van synthetische drugs (met name ecstasy en amfetamine) toe (Boerman, 2017; De Middeleer, 2018; Tops, 2018). Soorten ecstasy-gerelateerde criminaliteit Van groot belang en toenemende zorg is het ‘ondermijnen’ van de Nederlandse samenleving (beïnvloeding van de politiek met een crimineel oogmerk of het binnendringen van de onderwereld in de bovenwereld). Criminelen bedreigen en kopen lokale bestuurders en ambtenaren om teneinde de lokale politieke besluitvorming te beïnvloeden en de bovenwereld te infiltreren (Struiksma, 2017). Een andere vorm van infiltratie is ‘criminele weldoening’ in de vorm van financiële geschenken en liefdadigheid door criminelen aan bijv. sportclubs om zo sociaal respect en geloofwaardigheid te verkrijgen (Bruinsma, 2018). In feite is het een ‘elegante of charmante’ vorm van omkoping. De inmenging van criminelen in de bovenwereld manifesteert zich ook door investeringen in onroerend goed en bedrijven, waarmee van drugswinsten worden witgewassen. Nederlandse criminelen investeren bijvoorbeeld tegenwoordig in onroerend goed in Amsterdam (Tops, 2019). Sinds 2001 is het veroordelen van witwassen van geld makkelijker geworden.

In 2016 werden 476 onderzoeken uitgevoerd naar ondermijning door de georganiseerde misdaad waarbij voornamelijk drugs betrokken waren; in 174 gevallen ging het om synthetische drugs (101 onderzoeken in 2015) (van Laar, 2019). Van de 9.613 door het Openbaar Ministerie geregistreerd delicten, die in 2017 gerelateerd waren aan harddrugs, was 2% gerelateerd aan productie van (voornamelijk) synthetische drugs, 33% aan de handel in drugs (95% in cocaïne) en 65% aan het bezit van harddrugs (voornamelijk amfetamine, cocaïne en ecstasy) (van Laar, 2019). Gebruikers van ecstasy hebben vaker werk dan gebruikers van heroïne, cocaïne en amfetamine (Rogers, 2009), zodat zij de aankoop van ecstasy makkelijk kunnen betalen. De omvang van aan ecstasy gerelateerde acquisitieve criminaliteit (om de drugs te kunnen kopen) is daarom erg laag. Milieuschade ten gevolge van de ecstasy-productie De productie van MDMA en andere synthetische drugs genereert een grote hoeveelheid chemisch afval, dat illegaal in het milieu gedumpt wordt. Hoewel de schattingen variëren, schat Europol dat er per kilo geproduceerd MDMA 6-10 kilo vloeibaar afval wordt geproduceerd (EMCDDA, 2016a). Sinds 2010 steeg in Nederland het aantal MDMAgerelateerde dumpplaatsen van synthetische drugsafval van 35 in 2010 tot 206 in 2017 (Schoenmakers, 2016; van den Besselaar, 2017; van Laar, 2019; van Laar, 2016).

De kosten van het opruimen van de illegale afvaldumpingen hangen vooral af van het type dumping (in vaten, direct in het riool of in greppels). In tegenstelling tot amfetamine en cocaïne, kan MDMA niet efficiënt door waterzuiveringsinstallaties verwijderd worden. Een Nederlandse afvalwater zuiveringsinstallatie moest twee keer worden stilgelegd vanwege grote dumpingen wat telkens 80.000100.000 euro kostte. De geschatte ruimingskosten variëren daarom van € 4.000-80.000 per dumping. Sommige Nederlandse gemeenten overwegen om illegale drugsproducenten toe te staan hun chemisch afval anoniem (en gratis) op officiële afleverpunten te dumpen. Anderzijds werd recent gemeld dat gedumpte vaten met drugsafval kosteneffectief gerecycled kunnen worden door een gespecialiseerd bedrijf. Financiële gevolgen Ook illegale activiteiten, zoals de productie en verkoop van illegale drugs, smokkel en prostitutie, dragen bij aan het nationale inkomen van een land. Betrouwbare schattingen over de totale omvang van deze illegale activiteiten zijn moeilijk te geven, maar steeg naar schatting van 1,8 miljard euro in 1995 tot bijna 3,5 miljard euro in 2008 wat gelijk staat aan 0,6% procent van het bruto nationaal product (BNP).

Illegale drugs waren in 2001 goed voor meer dan de helft van de totale inkomsten, maar deze daalden in 2008 tot minder dan 40%, terwijl de illegale werkverschaffing in dezelfde periode steeg van ongeveer 10% tot 33% (Kazemierk, 2012). Een herziening van deze gegevens in 2010 resulteerde in een schatting van de totale illegale activiteiten van 2,6 miljard euro (0,4% van het bruto nationaal inkomen) (Rensman, 2010). De illegale cannabisproductie en handel vormen met 40% het grootste deel van de toegevoegde waarde in het bruto nationaal product (BNP)8; prostitutie 20% en harddrugs (heroïne, cocaïne, ecstasy en amfetamine) 15% (Rensman, 2010). In 2015 zijn de schattingen aanzienlijk hoger (zie tabel 16). In Nederland zijn geen recente cijfers beschikbaar over uitgaven voor de handhaving van de drugswetgeving. Een al wat oudere studie uit 2006 (Rigter, 2006) schatte de totale drugs-gerelateerde overheidsuitgaven in 2003 op 0,5% van het bruto binnenlands product (BBP) (2,2 miljard euro), waarvan het grootste deel werd besteed aan wetshandhaving (75%); de rest aan medische behandelingen (13 %), schadebeperking (10%) en preventie (2%). Er 8 Het BBP geeft de waarde aan van alle goederen en diensten die in een land worden geproduceerd. Het BNP geeft de waarde aan van alle goederen en diensten die door inwoners van een land worden geproduceerd. Dit kan ook in het buitenland zijn.

50

zijn geen gegevens beschikbaar over zorgkosten in verband met MDMA-gebruik, maar deze lijken bescheiden te zijn gezien de relatief lage gezondheidsschade die ecstasy veroorzaakt. Tabel 16. Financiële winsten van illegale activiteiten in 2015 in Nederland (bron: CBS) (Kamphuis, 2018). Illegale activiteit Omvang * Aandeel (%) R Productie, handel en verkoop van ecstasy 160 3,3 1,0 Productie, handel en verkoop van cannabis 2900 60,4 18 Productie, handel en verkoop van heroïne en cocaïne 460 9,6 2,9 Illegale prostitutie 393 8,2 2,5 Heling 336 7,0 2,1 Illegale tijdelijke werkverschaffing 300 6,3 1,9 Illegaal gokken 137 2,9 0,9 Smokkel en verkoop van illegale sigaretten 104 2,2 0,7 Illegaal kopiëren van software, games, films en muziek 47 1,0 0,3 Totaal 4800 100 * In miljoen Euro’s Huidige juridische status De redenen die genoemd werden om MDMA te verklaren als "een onmiddellijk gevaar voor de openbare veiligheid" waren de toename in de verkoop van ecstasy in Texas, escalerend gebruik op straat en nieuw bewijs van hersenbeschadiging door de MDMA-analoog MDA (3,4-methyleendioxyamfetamine) (Beck, 1994; Times, 1985). Het verbod op MDMA werd in 1985 van kracht en een jaar later werd MDMA in de VS geplaatst op Schema I (UNODC, 1986). In Nederland werd MDMA in 1988 op lijst I (harddrugs) van de Opiumwet geplaatst vanwege bezorgdheid over de grootschalige handel en productie, d.w.z.

niet over een gezondheidsprobleem. Momenteel wordt trouwens het bezit van vijf of minder ecstasypillen niet vervolgd in Amsterdam. Volgens internationale drugsverdragen is de verkoop en het bezit van MDMA wereldwijd illegaal. Enkele voorbeelden zijn Australië: verboden (S9), Brazilië: verboden (Klasse F), Duitsland: alleen toegestaan voor wetenschappelijk doeleinden (Anlage I), Nieuw-Zeeland: Class B, Nederland: Lijst I, VK: Class A, VS: Schedule I , VN: Schedule I. De chemische analogen van MDMA (bijv. MDA), die vergelijkbare farmacologische eigenschappen hebben en de precursoren van MDMA zijn eveneens illegaal. Literatuur referenties Alderliefste G.J., Damen J. Partydrugsgerelateerde klachten. DOI:10.1007/s12445-018-0285-y. Huisarts Wetenschap 61: 1-4, 2018. Amoroso T. Are the neurocognitive deficits associated with 3,4-methylenedioxymethamphetamine caused by statistical deficits in ecstasy research? A systematic review. Drug Science Policy and Law 4: 1-5, 2018. Beck J., Rosenbaum M. Pursuit of Ecstasy. The MDMA Experience. Albany: State Univ. of New York Press1994. Benschop A., Nabben T., Korf D.J. Antenne 2014. Trends in alcohol, tabak en drugs bij jonge Amsterdammers. Rozenberg Publishers, Amsterdam 2015 https://www.jellinek.nl/wp-content/uploads/2015/09/Antenne2014.pdf. Boeri M., Sterk C., Bahora M., Elifson K.

Poly-Drug Use among Ecstasy Users: Separate, Synergistic, and Indiscriminate Patterns. Journal of Drug Issues 38: 517-541, 2008. Boerman F., Grapendaal F., Nieuwenhuis F., Stoffers E. Nationaal dreigingsbeeld 2017. Georganiseerde criminaliteit. Dienst Landelijke Informatieorganisatie, Driebergen 2017 https://www.om.nl/publish/pages/54055/17001_-_nbd2017_interactief.pdf. Brown P.L., Kiyatkin E.A. Brain hyperthermia induced by MDMA (ecstasy): modulation by environmental conditions. Eur J Neurosci 20: 51-58, 2004. Bruinsma M., Ceulen R., Spapens T. Ondermijning door criminele 'weldoeners'. Inventariserend onderzoek. Politie & Wetenschap, Apeldoorn; Tilburg University, Tilburg; Bureau Bruinsma, Tilburg 2018 https://www.politieenwetenschap.nl/cache/files/5d98a49a44937PK93.pdf. Carvalho M., Carmo H., Costa V.M., Capela J.P., Pontes H., Remiao F., et al. Toxicity of amphetamines: an update. Arch Toxicol 86: 1167-1231, 2012. Chadwick I.S., Curry P.D., Linsley A., Freemont A.J., Doran B. Ecstasy, 3-4 methylenedioxymethamphetamine (MDMA), a fatality associated with coagulopathy and hyperthermia. J R Soc Med 84: 371, 1991. Cowan R.L. Neuroimaging research in human MDMA users: a review. Psychopharmacology (Berl) 189: 539-556, 2007. Curran H.V., Travill R.A. Mood and cognitive effects of +/-3,4-methylenedioxymethamphetamine (MDMA,

51

'ecstasy'): week-end 'high' followed by mid-week low. Addiction 92: 821-831, 1997. Danforth A.L., Grob C.S., Struble C., Feduccia A.A., Walker N., Jerome L., et al. Reduction in social anxiety after MDMA-assisted psychotherapy with autistic adults: a randomized, double-blind, placebo-controlled pilot study. Psychopharmacology (Berl) 235: 3137-3148, 2018. Dar K.J., McBrien M.E. MDMA induced hyperthermia: report of a fatality and review of current therapy. Intensive Care Med 22: 995-996, 1996. Davis W.M., Hatoum H.T., Waters I.W. Toxicity of MDA (3,4-methylenedioxyamphetamine) considered for relevance to hazards of MDMA (Ecstasy) abuse. Alcohol Drug Res 7: 123-134, 1987. de la Torre R., Farre M., Ortuno J., Mas M., Brenneisen R., Roset P.N., et al. Non-linear pharmacokinetics of MDMA ('ecstasy') in humans. Br J Clin Pharmacol 49: 104-109, 2000. De Middeleer F., van Nimwegen S., Ceulen R., Gerbrands S., Roevens E. Illegale drugsmarkten in België en Nederland: Communicerende vaten? Belgian Science Policy Office (BELSPO). 2018 https://biblio.ugent.be/publication/8564447/file/8564448. de Voogt P., van Wezel A., Emke E. Drugsproductie overdreven? Sterker: omzet is zelfs hoger. Ingezonder brief NRC van 6 september 2018. 2018 https://www.nrc.nl/nieuws/2018/09/06/overdrijft-de-politiedrugsproductie-en-sterker-de-omzet-is-zelfs-nog-hoger-a1615612.

de Win M.M.L., Reneman L., Jager G., Vlieger E.J., Olabarriaga S.D., Lavini C., et al. A prospective cohort study on sustained effects of low-dose ecstasy use on the brain in new ecstasy users. Neuropsychopharmacology 32: 458-470, 2007. Doblin R., Greer G., Holland J., Jerome L., Mithoefer M.C., Sessa B. A reconsideration and response to Parrott AC (2013) "Human psychobiology of MDMA or 'Ecstasy': an overview of 25 years of empirical research". Human Psychopharmacology 29: 105-108, 2014. Doekhie J., Nabben A.L., Korf D.J. NL.Trendwatch. Gebruikersmarkt uitgaansdrugs in Nederland 2008-2009. Amsterdam: Rozenberg Publishers. 2010 http://www.bonger.nl/PDF/Trendwatch/kleinTrendwatch%200809.pdf. Edvardsen H.E., Tverborgvik T., Frost J., Rogde S., Morild I., Waal H., et al. Differences in combinations and concentrations of drugs of abuse in fatal intoxication and driving under the influence cases. Forensic Sci Int 281: 127-133, 2017. EMCDDA. European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction (EMCDDA). Polydrug use: patterns and responses. Luxembourg. 2009 http://www.emcdda.europa.eu/attachements.cfm/att_93217_EN_EMCDDA_SI09_polydrug%20use.pdf. EMCDDA. European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction (EMCDDA).

EU drug markets report: Indepth analysis (EMCDDA-Europol Joint publications), Luxemburg: Publications Office of the European Union 2016 2016a http://www.emcdda.europa.eu/system/files/publications/2373/TD0216072ENN.PDF. EMCDDA. European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction (EMCDDA). European Drug Report 2016: Trends and Developments. Lisbon, Portugal 2016b http://www.emcdda.europa.eu/publications/edr/trendsdevelopments/2016_en. EMCDDA. European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction (EMCDDA). Technical report. Estimating the size of the main illicit retail drug markets in Europe 2016c http://www.emcdda.europa.eu/system/files/publications/2373/downloads/Technical%20report_Estimating %20the%20size%20of%20main%20drug%20markets.pdf. EMCDDA. European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction EMCDDA). European Drug Report 2018: Trends and Developments, Publications Office of the European Union, Luxembourg 2018 http://www.emcdda.europa.eu/system/files/publications/8585/20181816_TDAT18001ENN_PDF.pdf. Fernandez-Calderon F., Diaz-Batanero C., Barratt M.J., Palamar J.J. Harm reduction strategies related to dosing and their relation to harms among festival attendees who use multiple drugs. Drug Alcohol Rev 38: 57-67, 2019. Freedman R.R., Johanson C.E., Tancer M.E. Thermoregulatory effects of 3,4-methylenedioxymethamphetamine (MDMA) in humans.

Psychopharmacology (Berl) 183: 248-256, 2005. Frijns T., van Laar M.W. Amphetamine, ecstasy and cocaine: typology of users, availability and consumption estimates. In: Trautmann, F., Kilmer, B. and Turnbull, P. (eds), Further insights into aspects of the EU illicit drugs market, Publications Office of the European Union, Luxembourg. 2013 http://ec.europa.eu/justice/anti-drugs/files/eu_market_full.pdf. GDS. Global Drug Survey (GDS) 2019 https://www.globaldrugsurvey.com/gds-2019/. Gouzoulis-Mayfrank E., Daumann J. The confounding problem of polydrug use in recreational ecstasy/MDMA users: a brief overview. J Psychopharmacol 20: 188-193, 2006. Gowing L.R., Henry-Edwards S.M., Irvine R.J., Ali R.L. The health effects of ecstasy: a literature review. Drug and alcohol review. 2002/08/22 ed: 2002. p. 53-63. Greene S.L., Kerr F., Braitberg G. Review article: amphetamines and related drugs of abuse. Emerg Med Australas 20: 391-402, 2008.

52

Grunau B.E., Wiens M.O., Brubacher J.R. Dantrolene in the treatment of MDMA-related hyperpyrexia: a systematic review. Canadian Journal of Emergency Medicine 12: 435-442, 2010. Gudelsky G.A., Yamamoto B.K. Actions of 3,4-methylenedioxymethamphetamine (MDMA) on cerebral dopaminergic, serotonergic and cholinergic neurons. Pharmacology and Biochemical Behavior 90: 198207, 2008. Hall A.P. "Ecstasy" and the anaesthetist. Br J Anaesth 79: 697-698, 1997. Henry J.A. Ecstasy and the dance of death. Br Med J 305: 5-6, 1992a. Henry J.A., Jeffreys K.J., Dawling S. Toxicity and deaths from 3,4-methylenedioxymethamphetamine ("ecstasy"). Lancet 340: 384-387, 1992b. Home Office. Drug Misuse: Findings from the 2017/18 Crime Survey for England and Wales. Statistical Bulletin 14/18. London, UK 2018 https://www.gov.uk/government/statistics/drug-misuse-findings-from-the-2017to-2018-csew. Huxster J.K., Pirona A., Morgan M.J. The sub-acute effects of recreational ecstasy (MDMA) use: a controlled study in humans. Journal of Psychopharmacology 20: 281-290, 2006. Jones A.W., Holmgren A., Ahlner J. Post-mortem concentrations of drugs determined in femoral blood in singledrug fatalities compared with multi-drug poisoning deaths. Forensic Sci Int 267: 96-103, 2016. Kalant H. The pharmacology and toxicology of "ecstasy" (MDMA) and related drugs. Can Med Assoc J 165: 917928, 2001.

Kalechstein A.D., De La Garza R., Mahoney J.J., Fantegrossi W.E., Newton T.F. MDMA use and neurocognition: a meta-analytic review. Psychopharmacology (Berl) 189: 531-537, 2007. Kamphuis B. Nederlandse Omroep Sticting (NOS). CBS (Centraal Bureau Statistiek). Hoe schat je de waarde van illegale economie? 2018 https://nos.nl/artikel/2233362-hoe-schat-je-de-waarde-van-illegaleeconomie.html. Kazemierk B., Bruil B., van de Steeg A., Rensman M. The contribution of illegal activities to national income in the Netherlands 2012 https://www.cbs.nl/-/media/imported/documents/2012/17/2012-04-x10-pub.pdf. Keane M. Recognising and managing acute hyponatraemia. Emerg Nurse 21: 32-36, 2014. Kinner S.A., George J., Johnston J., Dunn M., Degenhardt L. Pills and pints: risky drinking and alcohol-related harms among regular ecstasy users in Australia. Drug and Alcohol Review 31: 273-280, 2012. Kiyatkin E.A., Kim A.H., Wakabayashi K.T., Baumann M.H., Shaham Y. Critical role of peripheral vasoconstriction in fatal brain hyperthermia induced by MDMA (Ecstasy) under conditions that mimic human drug use. J Neurosci 34: 7754-7762, 2014. KLPD. Dienst Nationale Recherche. Synthetische drugs en precursoren. Criminaliteitsbeeldanalyse. KLPD, Woerden 2012 https://www.politie.nl/binaries/content/assets/politie/algemeen/nationaal-dreigingsbeeld2012/cba-synthetische-drugs-2012.pdf.

Kurtz S.P., Buttram M.E., Surratt H.L. Benzodiazepine dependence among young adult participants in the club scene who use drugs. J Psychoactive Drugs 49: 39-46, 2017. Lameijer M., Wijers L., Croes E., de Ruiter N., Valkenberg H. Monitor drugsincidenten. Factsheet 2017. Trimbos, Utrecht 2018 https://www.trimbos.nl/docs/92d66803-a73a-4fbe-9834-9a6e65cefb25.pdf. Laws K.R., Kokkalis J. Ecstasy (MDMA) and memory function: a meta-analytic update. Human Psychopharmacology 22: 381-388, 2007. Lee N. Three charts on who uses illicit drugs in Australia 2019 https://theconversation.com/three-charts-on-whouses-illicit-drugs-in-australia-110169. Liechti M.E. Effects of MDMA on body temperature in humans. Temperature (Austin) 1: 192-200, 2014. Liechti M.E., Baumann C., Gamma A., Vollenweider F.X. Acute psychological effects of 3,4methylenedioxymethamphetamine (MDMA, "Ecstasy") are attenuated by the serotonin uptake inhibitor citalopram. Neuropsychopharmacology 22: 513-521, 2000. Meyer J.S. 3,4-methylenedioxymethamphetamine (MDMA): current perspectives. Subst Abuse Rehabil 4: 83-99, 2013. Mills E.M., Rusyniak D.E., Sprague J.E. The role of the sympathetic nervous system and uncoupling proteins in the thermogenesis induced by 3,4-methylenedioxymethamphetamine. Journal of Molecular Medicine (Berl) 82: 787-799, 2004.

Mithoefer M.C., Mithoefer A.T., Feduccia A.A., Jerome L., Wagner M., Wymer J., et al. 3,4methylenedioxymethamphetamine (MDMA)-assisted psychotherapy for post-traumatic stress disorder in military veterans, firefighters, and police officers: a randomised, double-blind, dose-response, phase 2 clinical trial. Lancet Psychiatry 5: 486-497, 2018. Monshouwer K., van der Pol P., Drost Y.C., van Laar M.W. Het Grote Uitgaansonderzoek 2016. Uitgaanspatronen, middelengebruik en preventieve maatregelen onder uitgaande jongeren en jongvolwassenen. Trimbosinstituut, Utrecht 2016 https://www.trimbos.nl/docs/da0f3e40-3ad6-498d-852c-9d59105a85c2.pdf. Mueller F., Lenz C., Steiner M., Dolder P.C., Walter M., Lang U.E., et al. Neuroimaging in moderate MDMA use:

53

A systematic review. Neurosci Biobehav Rev 62: 21-34, 2016. Nabben A.L. Twee gram speed per dag? Onmogelijk. Ingezonden brief NRC van 4 september 2018 2018a https://www.nrc.nl/nieuws/2018/09/04/twee-gram-speed-per-dag-onmogelijk-a1615142. Nabben A.L., Luijk S.J., Korf D.J. Antenne 2017. Trends in alcohol, tabak en drugs bij jonge Amsterdammers. Rozenberg Publishers, Amsterdam 2018b https://www.jellinek.nl/wp-content/uploads/2018/07/AntenneAmsterdam-2017.pdf. Nabben T., Benschop A., Korf D.J. Antenne 2015. Trends in alcohol, tabak en drugs bij jonge Amsterdammers. Rozenberg Publishers, Amsterdam 2016 https://www.jellinek.nl/wp-content/uploads/2016/06/Antenne2015.pdf. Nabben T., Luijk S.J., Benschop A., Korf D.J. Antenne 2016. Trends in alcohol, tabak en drugs bij jonge Amsterdammers. Rozenberg Publishers, Amsterdam 2017 https://www.jellinek.nl/wpcontent/uploads/2017/05/Antenne-2016.pdf. Neve R.J.M., van Ooyen-Houben M.M.J., Snippe J., Bieleman J. Samenspannen tegen XTC. Een plan van aanpak ter intensivering van het Nederlandse beleid inzake synthetische drugs 2001 https://www.wodc.nl/binaries/ca07-02-volledige-tekst_tcm28-68391.pdf. Nichols D.E., Lloyd D.H., Hoffman A.J., Nichols M.B., Yim G.K. Effects of certain hallucinogenic amphetamine analogues on the release of [3H]serotonin from rat brain synaptosomes. J Med Chem 25: 530-535, 1982. NIH.

National Institutes of Health (NIH), Health & Human Services. 3,4-Methylenedioxymethamphetamine. Human health Effects. Toxicity summary 2018 https://toxnet.nlm.nih.gov/cgibin/sis/search2/r?dbs+hsdb:@term+@rn+@rel+42542-10-9. NOS. National Dutch Broadcast (NOS) Groot drugssmokkelnetwerk naar Australië ontmanteld. Reported by Eva Gabeler.: 2019. Nulsen C.E., Fox A.M., Hammond G.R. Differential effects of ecstasy on short-term and working memory: a metaanalysis. Neuropsychol Rev 20: 21-32, 2010. Office H. Drug Misuse: Findings from the 2017/18 Crime Survey for England and Wales. Statistical Bulletin 14/18 2018 http://tinyurl.com/y3wh9yjo. ONS. Office for National Statistics (ONS). Drug Misuse Declared: Findings from the 2011/12 Crime Survey of England and Wales (2nd edition). Home Office 2013 https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/147938 /drugs-misuse-dec-1112-pdf.pdf. ONS. Office National Statistics (ONS). Alcohol-specific deaths in the UK: registered in 2016 2017 http://tinyurl.com/ybd8gukp. ONS. Office for National Statistics (ONS). Adult drinking habits in Great Britain: 2017 2018a http://tinyurl.com/ybcntjxt. ONS. Office for National Statistics (ONS). Dataset: Deaths related to drug poisoning by selected substances 2018b http://tinyurl.com/y8hohvdj. ONS. Office National Statistics (ONS).

Alcohol-specific deaths in the UK: registered in 2017 2018c http://tinyurl.com/y6g7s9fx. Ot'alora G.M., Grigsby J., Poulter B., Van Derveer J.W., 3rd, Giron S.G., Jerome L., et al. 3,4Methylenedioxymethamphetamine-assisted psychotherapy for treatment of chronic posttraumatic stress disorder: A randomized phase 2 controlled trial. Journal of Psychopharmacology 32: 1295-1307, 2018. Parool H. Duizenden Dam tot Damlopers niet van start. 2019 https://www.parool.nl/amsterdam/duizenden-dam-totdamlopers-niet-van-start~bcbc46d8/. Parrott A.C. Chronic tolerance to recreational MDMA (3,4-methylenedioxymethamphetamine) or Ecstasy. Journal of Psychopharmacology 19: 71-83, 2005. Parrott A.C. MDMA in humans: factors which affect the neuropsychobiological profiles of recreational ecstasy users, the integrative role of bioenergetic stress. Journal of Psychopharmacology 20: 147-163, 2006. Parrott A.C. MDMA and temperature: a review of the thermal effects of 'Ecstasy' in humans. Drug Alcohol Depend 121: 1-9, 2012. Parrott A.C. Human psychobiology of MDMA or 'Ecstasy': an overview of 25 years of empirical research. Human Psychopharmacology 28: 289-307, 2013. Parrott A.C. MDMA is certainly damaging after 25 years of empirical research: a reply and refutation of Doblin et al. (2014). Human Psychopharmacology 29: 109-119, 2014. Parrott A.C., Lasky J.

Ecstasy (MDMA) effects upon mood and cognition: before, during and after a Saturday night dance. Psychopharmacology (Berl) 139: 261-268, 1998. Parrott A.C., Milani R.M., Gouzoulis-Mayfrank E., Daumann J. Cannabis and Ecstasy/MDMA (3,4methylenedioxymethamphetamine): an analysis of their neuropsychobiological interactions in recreational users. Journal of Neural Transmission (Vienna) 114: 959-968, 2007. Parrott A.C., Sisk E., Turner J.J. Psychobiological problems in heavy 'ecstasy' (MDMA) polydrug users. Drug

54

Alcohol Depend 60: 105-110, 2000. Patel M.M., Belson M.G., Longwater A.B., Olson K.R., Miller M.A. Methylenedioxymethamphetamine (ecstasy)related hyperthermia. J Emerg Med 29: 451-454, 2005. Peters G.J. How much XTC does the world use every year? ScienceR. 2018a https://sciencer.eu/2018/09/how-muchxtc-does-the-world-use-every-year/. Peters G.J. Nederland gebruikt veel minder XTC pillen dan geschat. 2018b https://sciencer.eu/2018/08/nederlandgebruikt-veel-minder-xtc-pillen-dan-geschat/. Porter A.M. Marathon running and adverse weather conditions: a miscellany. Br J Sports Med 18: 261-264, 1984. Ramaekers J.G., Kuypers K.P.C., Samyn N. Stimulant effects of 3,4-methylenedioxymethamphetamine (MDMA) 75 mg and methylphenidate 20 mg on actual driving during intoxication and withdrawal. Addiction 101: 1614-1621, 2006. Rensman M. Illegale activiteiten in de nationale rekeningen. 2010 http://docplayer.nl/4229975-8-illegaleactiviteiten-in-de-nationale-rekeningen-auteur-marieke-rensman.html. Rigg K.K. Motivations for Using MDMA (Ecstasy/Molly) among African Americans: Implications for Prevention and Harm-Reduction Programs. J Psychoactive Drugs 49: 192-200, 2017. Rigg K.K., Sharp A. Nonmedical prescription drug use among African Americans who use MDMA (ecstasy/molly): Implications for risk reduction. Addict Behav 79: 159-165, 2018. Rigter H.

What drug policies cost: drug policy spending in the Netherlands in 2003. Addiction 101: 323-329, 2006. Rijksoverheid. Hoekstra en Grapperhaus. Plan van Aanpak Witwassen. 2019 https://www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/kamerstukken/2019/06/30/aanbiedingsbr ief-plan-van-aanpak-witwassen/Aanbiedingsbrief+plan+van+aanpak+Witwassen.pdf. Roberts C.A., Jones A., Montgomery C. Meta-analysis of executive functioning in ecstasy/polydrug users. Psychol Med 46: 1581-1596, 2016. Rogeberg O., Bergsvik D., Phillips L.D., van Amsterdam J., Eastwood N., Henderson G., et al. A new approach to formulating and appraising drug policy: A multi-criterion decision analysis applied to alcohol and cannabis regulation. Int J Drug Policy 56: 144-152, 2018. Rogers G., Elston J., Garside R., Roome C., Taylor R., Younger P., et al. The harmful health effects of recreational ecstasy: a systematic review of observational evidence. Health Technol Assess 13: 1-315, 2009. Rothman R.B., Baumann M.H. Therapeutic and adverse actions of serotonin transporter substrates. Pharmacol Ther 95: 73-88, 2002. Rusyniak D.E., Sprague J.E. Hyperthermic syndromes induced by toxins. Clin Lab Med 26: 165-184, ix, 2006. ScG. Scottish Government (ScG). Scottish Crime and Justice Survey 2014/15: Drug Use 2016 http://www.gov.scot/Resource/0050/00502173.pdf.

Schilt T., de Win M.M.L., Koeter M., Jager G., Korf D.J., van den Brink W., et al. Cognition in novice ecstasy users with minimal exposure to other drugs: a prospective cohort study. Arch Gen Psychiatry 64: 728-736, 2007. Schmidt C.J., Black C.K., Taylor V.L. L-DOPA potentiation of the serotonergic deficits due to a single administration of 3,4-methylenedioxymethamphetamine, p-chloroamphetamine or methamphetamine to rats. Eur J Pharmacol 203: 41-49, 1991. Schmidt C.J., Kehne J.H. Neurotoxicity of MDMA: neurochemical effects. Ann N Y Acad Sci 600: 665-680, 1990. Schoenmakers Y.M.M., Mehlbaum S.L., Everartz M., Poelarends C. Elke dump is een plaats delict. Dumping en lozing van synthetisch drugsafval: verschijningsvormen en politieaanpak. Politie & Wetenschap, Apeldoorn, The Netherlands / Reed Business, Amsterdam. 2016 https://www.yvetteschoenmakers.nl/assets/pdf/ElkedumpiseenPD.pdf. Scholey A.B., Parrott A.C., Buchanan T., Heffernan T.M., Ling J., Rodgers J. Increased intensity of Ecstasy and polydrug usage in the more experienced recreational Ecstasy/MDMA users: a WWW study. Addict Behav 29: 743-752, 2004. Sessa B. Why MDMA therapy for alcohol use disorder? And why now? Neuropharmacology 142: 83-88, 2018. Steele T.D., Katz J.L., Ricaurte G.A. Evaluation of the neurotoxicity of N-methyl-1-(4-methoxyphenyl)-2aminopropane (para-methoxymethamphetamine, PMMA).

Brain Res 589: 349-352, 1992. Struiksma N., Akerboom C., Boxum C. Criminele beïnvloeding van het lokale openbaar bestuur. Profacto/WODC, Ministerie van Veiligheid en Justitie, Den Haag. 2017 https://www.wodc.nl/binaries/2721_volledige_tekst_tcm28-283692.pdf. Szigeti B., Winstock A.R., Erritzoe D., Maier L.J. Are ecstasy induced serotonergic alterations overestimated for the majority of users? Journal of Psychopharmacology 32: 741-748, 2018. Times N.Y. U.S. will ban 'ecstasy,' a hallucinogenic drug. The Associated Press. 1985 https://www.nytimes.com/1985/06/01/us/us-will-ban-ecstasy-a-hallucinogenic-drug.html. Tops P., Tromp J. De achterkant van Amsterdam. Een verkenning van drugsgerelateerde criminaliteit 2019 https://assets.amsterdam.nl/publish/pages/918763/onderzoeksrapport_de_achterkant_van_amsterdam.pdf. Tops P., van Valkenhoef J., van der Torre E., van Spijk L. Waar een klein land groot in kan zijn. Nederland en

55

synthetische drugs in de afgelopen 50 jaar. Boom criminologie, Den Haag 2018 https://tinyurl.com/yzk7pumj. Trautmann F., Kilmer B., Turnbull P. Further insights into aspects of the illicit EU drugs market. 2013 https://ec.europa.eu/home-affairs/sites/homeaffairs/files/e-library/documents/policies/organized-crimeand-human-trafficking/drug-control/docs/eu_market_full.pdf. van Amsterdam J., Nutt D., Phillips L., van den Brink W. European rating of drug harms. J Psychopharmacol. 2015/04/30 ed: 2015a. p. 655-660. van Amsterdam J., Phillips L., Henderson G., Bell J., Bowden-Jones O., Hammersley R., et al. Ranking the harm of non-medically used prescription opioids in the UK. Regul Toxicol Pharmacol 73: 999-1004, 2015b. van Amsterdam J.G., Ramaekers J., Verkes R.-J., Kuypers K.P.C., Goudriaan A.E., van den Brink W. Alcohol and drug related public violence in Europe. European Journal of Criminology, 2019. van Amsterdam J.G.C., Pennings E., van den Brink W. Fatal and non-fatal health incidents related to recreational ecstasy use. Journal of Psychopharmacology: 34, 591-599, 2020. van den Besselaar J., van Grootel M. ERISSP meldingen. Synthetische drugs, precursoren, nieuwe psychoactieve stoffen 2014, 2015 en 2016. Meldingen omtrent productielocaties, opslaglocaties en dumplocaties. Politie Landelijk Eenheid/Dienst Landelijke Recherche.

2017 https://www.politie.nl/binaries/content/assets/politie/nieuws/2018/rapport-2014-2015-2016-en-2017-.pdf. van der Gouwe D., Rigter S. Drugs Informatie en Monitoring Systeem (DIMS). Jaarbericht 2017. Trimbos, Utrecht, The Netherlands. 2018 https://assets.trimbos.nl/docs/0bcf0e44-aed8-4677-80d0-18c57ddea56e.pdf. van der Pol P., van Laar M.W. Kerncijfers drugsgebruik 2014. Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor 2014. Trimbos, Utrecht an RIVM, Bilthoven. 2016 https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2015/29/kwart-miljoen-nederlandersgebruikt-ecstasy en https://www.cbs.nl//media/imported/documents/2016/53/af1400%20factsheet%20kerncijfers%20drugsgebruik%20erratum.p df?la=nl-nl. van Dijken G.D., Blom R.E., Hene R.J., Boer W.H., Consortium N. High incidence of mild hyponatraemia in females using ecstasy at a rave party. Nephrology Dialysis Transplantation 28: 2277-2283, 2013. van Laar M.W., Cruts A.A.N., van Gageldonk G., Croes E., van Ooyen-Houben M.M.J., Meijer R.F., et al. Drug situation 2006 The Netherlands by the Reitox National Focal Point. Report to the EMCDDA (Ed.). Trimbos-Instituut, Utrecht 2006 https://english.wodc.nl/binaries/1462b_fulltext_tcm29-69356.pdf. van Laar M.W., van Gestel B., Cruts A.A.N., van der Pol P.M., Ketelaars A.P.M., Beenakkers E.T.M., et al. Nationale Drug Monitor. Jaarbericht 2018.

2019 https://www.trimbos.nl/aanbod/webwinkel/product/af1643jaarbericht-nationale-drug-monitor-2018. van Laar M.W., van Ooyen-Houben M.M.J. Nationale Drugs Monitor Jaarbericht 2016. Utrecht: Trimbos Instituut. 2016 https://www.trimbos.nl/docs/3fdeab39-f34e-4aa0-97af-5dbf111c05a0.pdf. Vanden Eede H., Montenij L.J., Touw D.J., Norris E.M. Rhabdomyolysis in MDMA intoxication: a rapid and underestimated killer. "Clean" Ecstasy, a safe party drug? J Emerg Med 42: 655-658, 2012. Vaughn M.G., Salas-Wright C.P., DeLisi M., Perron B.E., Cordova D. Crime and violence among MDMA users in the United States. AIMS Public Health 2: 64-73, 2015. Wan W. Ecstasy could be 'breakthrough' therapy for soldiers, others suffering from PTSD. Washington Post, 29 August 2017.: 2017. WHO. World Health Organisation (WHO). Chapter 2: Scheduling Criteria. WHO Technical Report Series, No. 915 Thirty-third Report. Expert Committee on Drug Dependence. 2003 https://apps.who.int/medicinedocs/en/d/Js4896e/2.html. Wu L.T., Parrott A.C., Ringwalt C.L., Yang C., Blazer D.G. The variety of ecstasy/MDMA users: results from the National Epidemiologic Survey on alcohol and related conditions. Am J Addict 18: 452-461, 2009. Wunderli M.D., Vonmoos M., Furst M., Schadelin K., Kraemer T., Baumgartner M.R., et al. Discrete memory impairments in largely pure chronic users of MDMA. Eur Neuropsychopharmacol 27: 987-999, 2017.

Yazar-Klosinski B.B., Mithoefer M.C. Potential Psychiatric Uses for MDMA. Clinical pharmacology and therapeutics 101: 194-196, 2017.

56