A - 38 Ruimtelijke Ordening (30) Bijlage 7. Bijlagenbundel MER

De Creatieve Productiewijk is leefbaar en aantrekkelijk Menging van functies brengt een dynamiek met zich mee die een groot deel van het stedelijk publiek aantrekt. Het is in een dergelijke wijk een komen en gaan van activiteiten en werkzaamheden. Er is altijd wel sprake van reuring: buiten werktijden, overdag en in het weekend. De menging van activiteiten kan zorgen voor een hoogstedelijk, bruisend milieu voor bewoners en bezoekers. Voorwaarde is wel dat (ruimtelijke) oplossingen gevonden moeten worden om de leefbaarheid voor bewoners en de bewegingsruimte voor bedrijven samen te laten gaan.

De Creatieve Productiewijk sluit aan op de circulaire economie Amsterdam wil in 2050 een volledig circulaire economie dragen. Menging helpt hierbij. Diverse publicaties laten zien dat een circulaire economie bereikt kan worden door productie- en consumptieprocessen meer lokaal te organiseren . Dit past ook binnen de ‘compacte stad’- gedachte van de structuurvisie Amsterdam 2040. Een gemengde, hoogstedelijke wijk met een combinatie van wonen en werken biedt voldoende massa en ruimtelijke voorwaarden om deelconcepten in de markt te zetten, zoals deelmobiliteit, pakketpunten en repair cafés. Daarnaast biedt het samenbrengen van productie, repair en recycle werkzaamheden en wonen de kans om de circulaire economie te ondersteunen. Dit sluit aan bij de trend dat veel consumenten producten willen kunnen ervaren, willen weten hoe en waar het gemaakt is en hoe het te repareren of hergebruiken. Belangrijk bijkomend voordeel van de circulaire economie volgens het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) is dat de circulaire opgave kansen biedt voor sociale cohesie en CO2-reductie (Circulaire economie in kaart, 2019). Bovendien maakt menging van functies reisafstanden korter, een niet onbelangrijk gegeven voor een duurzamere stad.

De Creatieve Productiewijk sluit aan op de marktvraag Verschillende bronnen geven aan dat een aanzienlijk deel van bedrijvigheid zich in een stedelijke context wil vestigen. Dit heeft onder andere te maken met de vraag van de consument (‘lokale productie’ is authentiek), de mobiliteitsvoordelen (reductie afstand tussen product en afzetmarkt is economisch én ecologisch voordelig) en etalagemogelijkheden (je bedrijf en producten kunnen zichtbaarder zijn). Dit wordt door publicaties van Rabobank en Cushman & Wakefield onderschreven. In Metro Mix: Guiding Principles (2019) wordt het als volgt beschreven: “Gemengde hoogstedelijke milieus sluiten aan op de huidige maatschappelijke trends en wensen – zoals de trek naar de stad en een toenemende woonvoorkeur voor stedelijk wonen met voorzieningen dichtbij – en op trends in de economie – zoals de wens van bedrijven om zich te vestigen in een inspirerende stedelijke omgeving die goed bereikbaar is, nabij voorzieningen en een aantrekkelijke woonomgeving. Er is veel vraag naar gemengde hoogstedelijke milieus, zowel vanuit het wonen als vanuit het werken (bedrijven, organisaties, starters). Een hoogstedelijk gemengd

De Creatieve Productiewijk leidt tot innovatie en kruisbestuiving Door de nabijheid van verschillende functies en verschillende groottes van organisaties wordt uitwisseling en kruisbestuiving bevorderd. Dit leidt tot meer en structurele innovatie. Het helpt daarbij als ook ‘denken’ (onderzoek en

1 https://www.parool.nl/amsterdam/lokale-bedrijven-slachtoffer-van-de-groeiende-stad~bce891e2/ 2 O.a. Metro Mix (2019) en Mensenwerk (2018)

9

onderwijs) & ‘doen’ (in de praktijk brengen van die kennis) zich in elkaars nabijheid begeven (Metro Mix: Guiding Principles, 2019).

benoemd en wordt uitgewerkt hoe de gemengde wijken van de toekomst eruit kunnen zien: de begrippen productieve wijk en creatieve wijk doen hun intrede. Het Hamerkwartier is in RvdEvM als kansrijke locatie aangeduid voor zowel creatieve als productieve bedrijvigheid naast wonen. In de Bedrijvenstrategie (2019) wordt duidelijk dat het merendeel van de bestaande bedrijvigheid in het Hamerkwartier in theorie mengbaar is met hoogstedelijk wonen, en dat ‘productieve wijken’ door het gebrek aan alternatieve locaties in en rond de stad ook een steeds betere propositie voor bedrijven in onder andere de maakindustrie zal gaan worden. In de bedrijvenstrategie wordt verder geconcretiseerd wat er concreet nodig is om een mix van wonen en (productieve) bedrijvigheid tot stand te brengen.

De Creatieve Productiewijk is adaptiever Functiemenging in hoge dichtheid maakt een gebied toekomstbestendiger. Doordat een plek of ruimte voor meer doelen geschikt is kan het zich makkelijker aanpassen aan nieuwe omstandigheden en is het minder kwetsbaar. Je vermijdt zo een monocultuur en daarmee is de dip bij een economische of maatschappelijke recessie minder diep (Metro Mix: Guiding Principles, 2019). Dus door woon-werkmilieus flexibel en adaptief te bouwen is ruimtelijke aanpassing en bijsturing mogelijk. Een economisch diverse stad is een veerkrachtige stad.

Ook gelooft de gemeente in de kansen van menging voor cultuurontwikkeling: culturele diversiteit, broedplaatsen, vrije ruimte. In het coalitieakkoord uit 2018 is opgenomen dat door de groeiende en verdichtende stad er steeds meer druk komt te staat op nog beschikbare ruimte. “Amsterdam is uniek vanwege haar lange traditie van tegencultuur. De stad ontwikkelt zich en daardoor komt deze cultuur onder druk te staan. Daarom beschermen we rafelranden”. Het aanbieden van vrije ruimte in gebiedsontwikkeling en –transformatie neemt deze zorgen in acht en is aanleiding tot mengen. Dit kan bijvoorbeeld door braakliggende grond tijdelijk aan te bieden aan initiatieven en erfpachters uit te dagen dit ook te doen.

1.2 Amsterdam wíl mengen: beleidskader De argumenten voor de Creatieve Productiewijk zijn legio. Het sleutelwoord hierbij is menging. Menging van verschillende woonvormen, voorzieningen en verschillende vormen van bedrijvigheid, in een hoge stedelijke dichtheid. De gemeente Amsterdam zet bewust in op de ontwikkeling van wijken met een functiemix. De Structuurvisie 2040 ‘Economisch Sterk en Duurzaam’ zet in op het versterken van de economische positie van Amsterdam en speelt in op een verdere trek naar de stad van nieuwe bewoners. Dit wordt bereikt door meer in te zetten op bouwen in hoge dichtheden en het ontwikkelen van aantrekkelijke gemengde wijken, vanuit de gedachte van een compacte stad. Met Koers 2025 – Ruimte voor de Stad (2016) is dit principe in Amsterdam uitgebreid met de voorgenomen transformatie van bedrijven- en haventerreinen tot gemengde wijken. In Ruimte voor de Economie van Morgen (RvdEvM, 2017), de economische uitwerking van Koers 2025, wordt functiemenging

Tot slot is er het programma Ongedeelde Wijk. De huidige coalitie wil een stad zijn van kansengelijkheid. In stadsdeel Noord willen we dat bestaande buurten meeprofiteren van omliggende gebiedsontwikkelingen zoals het Hamerkwartier. Behalve betaalbare woningen streeft de gemeente naar ruimte voor lokaal ondernemerschap en bedrijfssectoren die duurzaam werk bieden aan vakgeschoolde mensen en inwoners met een onderwijsachterstand of een afstand tot de arbeidsmarkt. 10

Overzicht van relevante publicaties over potentie van mengen wonen en werken Mensenwerk: Hoe geven we ruimte aan de toekomst van werk? (2018) van Spontaneous City International. “Voor een inclusieve en attractieve stedelijke regio is het nodig om diverse stedelijke activiteiten evenwichtig en in samenhang te ontwikkelen. Het gaat dan om een mix van wonen, werken, leven en vrije tijd in verschillende segmenten en voor verschillende doelgroepen. In gebieden met een hoge marktdruk verdienen activiteiten met grote maatschappelijke waarde maar minder economische slagkracht extra aandacht. Door slimme compensaties en koppelingen met meer lucratieve activiteiten kunnen diverse functies elkaar versterken. Dat kan bijvoorbeeld in de vorm van een maatschappelijk programma en differentiatie in huurprijzen” (p.7). Aan de slag met de nieuwe maakindustrie (2019) van Platform31 “Maakbedrijven op binnenstedelijke locaties en in menggebieden geven aan dat de gemeente in haar vestigingsbeleid ook voldoende oog moet hebben voor de sociale en maatschappelijke waarde van bedrijven bij haar vestigingsbeleid en in transformatieopgaven. Draagt een bedrijf bij aan duurzaamheids- of sociale doelstellingen? Een gemeente kan daar haar voordeel mee doen, door bedrijven in te zetten bij het realiseren van deze doelstellingen en zich als gemeente op die manier op de kaart te zetten.” (p.43).

Werken aan een Nieuw Amsterdam (2018) van MUST Stedebouw / Ondernemersvereniging ORAM “Wil de stad serieus een stap vooruit zetten als innovatief en inclusief baken, dan moet de eenzijdige doelstelling van woningbouwproductie losgelaten worden. Verdichten en mengen van monofunctionele bedrijventerreinen tot woonwerkgebieden is een onontkoombaar fenomeen. Ruimte wordt efficiënter benut en voor (zittende) ondernemers kan er een aantrekkelijk en concurrerend vestigingsklimaat ontstaan. Hierbij moet wel goed gekeken worden wat voor soort arbeidsplaatsen behouden of toegevoegd worden en wat deze vragen van de inrichting van de omgeving. De ene baan is de ander niet. Voor een inclusief Amsterdam is het nodig om, naast ruimte voor de dienstensector, ruimte te bieden aan productie” (p.11). Stabiel, Veelzijdig en Uitdagend: De Nederlandse markt voor industrieel vastgoed (2018) van Cushman & Wakefield “Het is voor Nederland van groot belang meer woningen in de grotere steden toe te voegen. Het zorgt voor innovatie en efficiëntie in veel gebieden en daarmee voor een optimale economische ontwikkeling. Tegelijkertijd dreigt er in die steden een monocultuur te ontstaan die dit juist tegenwerkt. En dat terwijl een stad een mozaïek moet zijn van functies waarbij de juiste mix voor optimale innovatie, efficiëntie en welvaart zorgt.

Naast wonen moet er minstens zoveel aandacht gaan naar scholen, hotels, kantoren, logistiek en industrieel vastgoed” (p.9). Metro Mix: Guiding Principles (2019) van het College van Rijksadviseurs. “Door oplopende vastgoedprijzen en een gebrek aan uitbreidingsmogelijkheden dreigt productieve bedrijvigheid uit de stad te worden gedrukt. ‘Maak’-werkgelegenheid die aansluit op het gebiedsprofiel en het arbeidspotentieel op ‘scooterafstand’ moet daarom beschermd worden. Zeker als dit werk ook van meerwaarde is voor de innovatiekracht van de overige bedrijvigheid in het gebied (bijvoorbeeld prototyping)”(p.55). Cities of Making: Investigating the role of urban manufacturing (2018) van Cities of Making project team “Stedelijke productie, kortweg geïnterpreteerd als de fabricage van verhandelbare goederen op grote schaal in steden, is een misbegrepen aspect van stedelijke gebieden dat vaak over het hoofd wordt gezien in de stedelijke planning. Na jaren van achteruitgang en offshoring bevinden Europese steden zich nu potentieel op een keerpunt. Ten eerste zijn jobs in de industrie snel verschoven naar de dienstensector, en zijn zo grote gaten in de arbeidsmarkt ontstaan. Ten tweede worden concepten zoals circulaire economie voor het eerst echt serieus genomen door steden.

Tot slot zijn er nieuwe technologieën in opkomst waardoor de industrie stiller en discreter kan worden” (p.4) De wedergeboorte van de ambachtelijke stad (2018) van RabobankResearch “De bedrijvigheid in de Nederlandse steden verandert. Jarenlang bepaalden winkels en kantoren hier het straatbeeld, maar de afgelopen jaren kregen zij gezelschap van kleine, ambachtelijke bedrijven, zoals bakkers, kledingateliers, fietsenmakers en instrumentenmakers. De toenemende zichtbaarheid van het industriële kleinbedrijf in de stad verbeeldt een dubbele omslag in de ontwikkeling van de Nederlandse economie: het tempo van de verdienstelijking neemt af, maar het aandeel van de sterkst verstedelijkte gemeenten in de industrie neemt na jarenlange daling weer toe.”

11

1.3 Hamerkwartier biedt uitgelezen kansen voor een Creatieve Productiewijk

Ruimte voor de Economie van Morgen In ‘Ruimte voor de Economie van Morgen’ (RvdEvM) streeft Amsterdam naar de ontwikkeling van verschillende gemengde milieus. Voor het Hamerkwartier zijn de ontwikkelrichtingen ‘productieve wijk’ en ‘creatieve wijk’ geïdentificeerd. In het Hamerkwartier streven we naar een combinatie hiervan: de Creatieve Productiewijk. •

•

• Het bouwt voort op het DNA van het gebied In de ruimtelijke ordening geldt dat wanneer ingegrepen wordt in reeds bestaande stedelijke structuren het verstandig is om voort te bouwen op wat er al is. Het Hamerkwartier is geen onbeschreven blad. Het succes van de beoogde transformatie van het gebied hangt af van in hoeverre de huidige kwaliteiten en eigenschappen worden benut.

Productieve wijken zijn woon-werkwijken die bedrijfsruimte ruimte bieden aan bedrijven die verenigbaar zijn met stedelijk woonmilieu. Productieprocessen worden steeds schoner, kleinschaliger en de mogelijkheden van isolatie worden beter. De integratie van bedrijven in woonmilieu anticipeert op vermindering aan ruimte op bedrijventerreinen als gevolg van stedelijke groei, en speelt in op de behoefte van veel bedrijven om te vestigen in stedelijk interactiemilieu. Creatieve wijken zijn woon-werkwijken die door menging met kleine zelfstandige kantoorruimtes (en werk- / atelierruimtes) voorzien in de behoefte aan nieuw stedelijk werkmilieu. Het zijn wijken die in economisch opzicht aansluiten op het bestaande Amsterdamse centrummilieu binnen de ring A10.

Het Hamerkwartier kenmerkt zich door haar productieve en creatieve bedrijvigheid. ‘Werken’ was altijd al onderdeel van het Hamerstraatgebied, het heeft het DNA van het gebied bepaald. Dit DNA bestaat uit de ruime opzet van de wegen, de insteekhavens en industriële, historisch waardevolle panden zoals de Kromhouthal. In het investeringsbesluit zullen dan ook diverse panden worden aangewezen als te conserveren, omdat de cultuurhistorische waarde van deze panden wordt gezien als belangrijk onderdeel van het DNA van het Hamerkwartier. Maar het DNA van het Hamerkwartier ligt niet alleen in het fysieke. Het kenmerkt zich ook door het al aanwezige ondernemerschap, de bedrijven en de beschikbare arbeidspool. Het steunen op de fysieke, kenmerkende kwaliteiten van het gebied en het aansluiten op de huidige economische dynamiek biedt kansen die op andere plekken, zoals op uitleg- en nog onbebouwde locaties, moeilijker te realiseren zijn. •

Centrale ligging: uitbreiding centrumstedelijk gebied Het kiezen voor het Hamerkwartier ontwikkelen als Creatieve Productiewijk is een logisch vervolg van wat eerder in de Stuctuurvisie 2040 is vastgesteld: namelijk de uitbreiding van het hoogstedelijke centrumgebied en de herontdekking van het

12

waterfront, waar ook de oorsprong van Amsterdam ligt.

“Werkgevers zijn onmisbare partners voor een meer solidaire en gelijke verdeling van werk. Want sociaal en economisch wint iedereen als alle mensen mee kunnen en mogen doen. Samen met werkgevers en onderwijsinstellingen werken we aan nieuwe kansen binnen de arbeidsmarkt, daar waar tekorten ontstaan. We bieden omscholing waar dit kansen kan vergroten. We willen samen inspelen op de veranderingen op de arbeidsmarkt. We willen kansen benutten voor mensen die al lange tijd aan de kant staan” (Bron: Coalitieakkoord 2018, Uitvoeringsagenda). Met het ontwikkelen van het Hamerkwartier kan worden ingezet op deze ambitie.

Het centrum van de stad wordt steeds intensiever gebruikt en breidt zich uit tot over de ringweg A10 en het IJ. De ontwikkeling van dit gebied is de meest directe uiting van de onvoorstelbare magneetwerking van het hart van Amsterdam. Mensen, ondernemingen en instellingen vestigen zich zo dicht mogelijk bij deze bron. Hierdoor ontstaat ook hinder. Het wordt steeds drukker, de leefbaarheid staat onder druk. De druk op het huidige centrumgebied kan worden verlicht als direct omliggende gebieden als een soort overflowzone ingezet worden.

•

Ligging aan het water kans voor duurzame bevoorrading Het is duidelijk dat het vervoeren van goederen over water groot potentieel biedt. Het feit dat er in Amsterdam maar 1% van alle transporten over het water plaatsvindt, is opmerkelijk als er wordt nagegaan dat de stad voor 35% uit water bestaat. De steeds grotere vrachtwagens passen niet meer in de stad en het gebruik van de wegen loopt tegen haar grenzen aan. Kortom, de stad dreigt op distributieniveau uit balans te raken (Logistiek.nl, 2016).

Het Hamerkwartier zou deze rol glansrijk op zich kunnen nemen. Een snelle rekensom leert dat het gebied als Creatieve Productiewijk dicht in de buurt komt van de 1:1 wonen-werken verhouding die voor het centrumgebied geldt. Deze verhouding zorgt voor grootstedelijke reuring en dynamiek die door velen als aantrekkelijk wordt ervaren. Met de komst van de Noord-Zuidlijn en een eventuele oeververbinding wordt het Hamerkwartier het nieuwe stuk centrum in de stad. •

Sociaaleconomische kansen creëren voor omliggen buurten Met de ontwikkeling van het Hamerkwartier als Creatieve Productiewijk kunnen de naastgelegen buurten profiteren van sociaaleconomische kansen. Door passende typen werkgelegenheid ‘om de hoek’ te realiseren middels integratie van productieve bedrijven wordt het arbeidspotentieel aangesproken in de omgeving. Het is aannemelijk dat in deze buurten veel mensen wonen met een MBO2,3 of 4-diploma, oftewel, vakgeschoolden.

De ligging van het Hamerkwartier biedt kansen om de af- en aanvoer van materialen, afval en producten van de bedrijven over het water te organiseren. Zo zullen vrachtwagens en bestelbusjes minder hinder veroorzaken in de openbare ruimte. Voorwaarde is wel dat er een overslagpunt met ruime kade aangelegd moet worden in het gebied.

In het kader van de inclusieve stad zet het college in op gelijke kansen en maximale arbeidsparticipatie. Het bestuur zet in op het bewust verwerven van nieuw te vestigen bedrijven die kansen bieden voor Amsterdammers op zoek naar werk.

13

1.4 Waarom is dit uitdagend? • Businesscase is nog lastig Een bijkomende uitdaging is dat de businesscase voor bedrijfsruimteontwikkeling in binnenstedelijke gebiedsontwikkeling nog niet bijzonder gunstig is. De ontwikkeling van bedrijfsruimten zal op kavels plaatsvinden die niet in gemeentebezit zijn en die door private ontwikkelaars ontwikkeld zullen worden. Dit betekent dat een haalbare businesscase aan de basis moet liggen om ontwikkelaars te verleiden over te gaan tot transformatie. Omdat andere (economische) functies door ontwikkelaars als rendabeler of minder risicovol worden gezien, zullen zij bewogen moeten worden om bedrijfsruimte als deel van hun ontwikkeling te realiseren.

Ondanks dat het combineren van wonen en werken grote kansen biedt voor kwalitatieve gebiedsontwikkeling, zijn er ook legio uitdagingen die in de planning en uitvoering niet over het hoofd moeten worden gezien. Dit is een van de redenen om Hamerkwartier Werkt te ontwikkelen als onderdeel van de investeringsnota. • Mengen is nieuw Ondanks de recente aandacht die er op onderzoeksen beleidsniveau is voor het mengen van wonen en werken, is het in de recente planningstraditie nog nauwelijks vertoond. Voorbeelden ontbreken van gerealiseerde stedelijke gebiedsontwikkelingen waar maakindustrie en wonen grootschalig en op kavelniveau gemengd wordt. Tegelijkertijd wordt er wel in verschillende steden nationaal en internationaal gewerkt aan vergelijkbare ontwikkelingen, zoals de Merwehavens in Rotterdam, de Binckhorst in Den Haag en Les Ardoines in Parijs.

• Innovatie en samenwerking Om bovenstaande uitdagingen te overkomen, is voor het Hamerkwartier innovatie in planvorming nodig waarbij de mogelijkheden van bestaande en nieuwe regelgeving worden benut. Recente publicaties zoals Metro Mix (2019) tonen aan dat mengen van wonen en werken veel beter mogelijk wordt. De nieuwe Omgevingswet en het programma ‘Eenvoudig beter’ zullen voor de ontwikkelingen van hoogstedelijke gemengde gebieden nieuwe mogelijkheden bieden. Binnen de Crisis- en herstelwet is experimenteerruimte opgenomen voor gemengde gebiedsontwikkeling. Tot slot biedt het erfpachtstelsel van Amsterdam mogelijkheden om tot organisatie en sturingsmodellen te komen die minder uitgaan van de realisatie van gebouwen en functies, maar meer van het gebruik en exploitatie van het vastgoed.

• Instrumentarium onvoldoende toereikend In de Nederlandse planningstraditie is mengen van woon- en bedrijfsfuncties niet de norm. Dientengevolge is het ruimtelijke ordenings- en planningsinstrumentarium eerder toegerust op het scheiden van functies dan op het mengen hiervan. Zo zijn milieucategorieën en bijbehorende hindercirkels vaak leidend en zitten deze menging in de weg, terwijl de daadwerkelijke hinder van bedrijven (de prestatie) vaak erg meevalt. Daarnaast is het financiële systeem van gebiedsontwikkeling zo georganiseerd dat de kosten van menging (denk aan het extra isoleren van panden en het eventueel uitplaatsen van niet mengbare bedrijven) voor de baten (de kwaliteits- en exploitatiewinst van gemengd gebruik) uitgaan, waardoor ontwikkelingen lastig van de grond kunnen komen.

Naast het inzetten op innovatief instrumentarium dient er voor een succesvolle menging ook veel meer aandacht te zijn voor participatie en samenwerking. Een gemengde wijk heeft een meer diverse samenstelling en potentiële gebruikers, waardoor meer belangen met elkaar moeten worden afgewogen in de planvormings-, realisatie- en gebruik/exploitatiefase. Als initiator

3 MetroMix, CRa, 2019

14

van de gebiedsontwikkeling in het Hamerkwartier heeft de gemeente een leidende rol om de dialoog en samenwerking tussen ondernemers, toekomstige bewoners en andere gebruikers op gang te brengen en te houden. Denk hierbij ook aan nieuwe instrumenten uit bijvoorbeeld de Aanvullingswet grondeigendom, zoals Stedelijke kavelruil: bij versnipperd eigendom kan dit in de toekomst wellicht helpen bij ontwikkeling van een ‘hamerblok’.

Instrumentarium aangaande milieuaspecten Een goede ruimtelijke ordening voorkomt hinder en gevaar. Daartoe wordt in bestemmingsplannen tot op heden gewerkt met de VNG-methode ‘Bedrijven en milieuzonering’ voor ‘inwaartse milieuzonering’. Deze methodiek is nog steeds bruikbaar en toepasbaar, maar vormt soms een te algemeen en statisch kader. Ook is de ‘Handreiking Bedrijven en Milieuzonering’ vanaf 2009 niet meer herzien en geactualiseerd. Vooruitlopend op de Omgevingswet is gewerkt aan een nieuwe VNG-handreiking, namelijk ‘Milieuzonering nieuwe stijl (VNG, mei 2019)’. Hiermee kan op hindercontour, zoals geluid worden gezoneerd. De Omgevingswetzorgt voor een samenhangende benadering van de fysieke leefomgeving: het ruimtelijk spoor en het milieuspoor worden verder geïntegreerd. Het gemeentelijk omgevingsplan is straks het instrument waarin deze integratie plaatsvindt. Deze nieuwe methodiek voor milieuzonering gaat niet meer zoals nu uit van milieucategorieën/ SBI-codes en een Staat van Bedrijfsactiviteiten, maar met milieunormen in het omgevingsplan. Dit leidt tot een betere integratie van milieu en ruimtelijke ordening en meer flexibiliteit. Er kan in principe nu al mee worden geëxperimenteerd in bestemmingsplannen verbrede reikwijdte, op basis van de Crisis- en herstelwet.

4 STEC 2019 ‘bouwsteen voor een bedrijvenstrategie Amsterdam en BUITEN 2019 ‘Behoefteraming werklocaties MRA’

15

Samenvatting hoofdstuk 1 In dit #Waarom-hoofdstuk hebben we beargumenteerd dat we streven naar een Creatieve Productiewijk. Het Hamerkwartier wordt een Creatieve Productiewijk omdat het… • • • • • • • • •

het Hamerkwartier leefbaarder en aantrekkelijker maakt aansluit op de marktvraag aansluit op de circulaire economie leidt tot innovatie en kruisbestuiving bijdraagt aan een adaptieve economie past bij het Amsterdamse, ruimtelijke beleid dat menging voorstaat werkgelegenheid biedt aan vakgeschoolden in omliggende buurten voortbouwt op het huidige DNA van het gebied in lijn is met de ambitie om het centrumstedelijke gebied te vergroten

Ter afsluiting is uiteengezet waarom de ambitie van een Creatieve Productiewijk uitdagend is. Dit heeft te maken met het vernieuwende aspect van het op deze manier mengen van wonen en bedrijvigheid. Ook heeft het te maken met een tekortschietend planningsinstrumentarium en lastig rond te rekenen businesscases voor bedrijfsruimtes in binnenstedelijke gebiedsontwikkeling.

16

2. #Wat dan // Geambieerd Werkprogramma Dit hoofdstuk is de uiteenzetting van wat de Creatieve Productiewijk ruimtelijk en programmatisch inhoudt. De Projectnota Hamerkwartier en de studie Ruimte voor de Economie van Morgen geven een beeld van de typen bedrijvigheid en de daarbij horende programmering van ruimten die passend zijn voor het Hamerkwartier. In dit hoofdstuk geven we een doelgroepdefiniëring van bedrijven in het nieuwe Hamerkwartier.

2.1 Ruimte voor bedrijvigheid: vroeger, nu en in de toekomst

HISTORIE Historische ontwikkeling

<1980

<1980 <1980

1980-2016 >1980 - ‘2016’

>1980 - ‘2016’

2016 - 2030

industrie aan het ij stadsfacilitaire industrie Deze paragraaf gaat in op de bedrijvigheid die het Industrie aanIndustrie hettraditionele IJ gekoppelt Industrie aan deeconomie auto Industrie gelinked aan gelinked het IJ aan de gekoppelt auto Nieuwe Hamerstraatgebied heeft gemaakt tot wat het nu is, en hoe het programma voor de gebiedsontwikkeling is vormgegeven om deze bedrijvigheid ook in de toekomst in Hamerkwartier plek te bieden.

- creatieve kantoren m lage productie - horeca - hotel

Hamerkwartier toen Het Hamerkwartier heeft als bedrijventerrein drie grote ontwikkelingen doorgaan. Van grootschalige watergebonden industrie (tot 1980) naar een traditioneel<1980 stadsfacilitair bedrijventerrein >1980 - met ‘2016’o.a. bouwbedrijven, autobedrijven en groothandels tot aan de auto Industrie gelinked aan het IJ Industrie gekoppelt de situatie nu, waarin vele nieuwe sectoren hun weg naar het gebied hebben gevonden. Deze nieuwe bedrijvenclusters bestaan uit de mode-industrie, creatieve industrie, horeca en kleinschaligere watergebonden bedrijvigheid. De verschillende ontwikkelingen hebben ieder hun stempel gedrukt op het gebied en van alle periodes zijn er nog bedrijven en plekken die dit verleden tastbaar maken.

Logistieke behoeften voldaan via water en land vervoer

De bedrijvigheid in het Hamerkwartier wordt steeds intensiever in grondgebruik en aantal m2 per>2016 werknemer. Daarnaast is de logistieke randvoorwaarden ook verschoven. De producties zijn kleinschaliger en bereikbaarheid is voornamelijk belangrijk voor klanten en werknemers. Dekomst kleinere footprintindustrie van bedrijven en meer werknemers per bedrijf in het gebied heeft nog geen creatieve + woningbouw = gemengd werk-woon gebied centrum stedelijk werk- woonmilieu. Eén ingrediënt die daarbij gaat helpen is woningbouw.

2016 - 2030

Nieuwe economie

23

- creatieve kantoren met lage productie - horeca - hotel

OV & Fietsbereikbaarheid is belangrijk geworden voor werknemers in het gebied

Hamerkwartier nu

De nieuwe logistieke behoeten heeft gezorgd voor demping van de kanalen

Het nieuwe Hamerkwartier moet alle diversiteit in economie faciliteren.

Figuur 1. De bedrijvigheid in het Hamerkwartier is in verloop van tijd steeds intensiever in grondgebruik en werknemersdichtheid geworden. 24 8 Bedrijven hebben een steeds kleinere footprint gekregen en meer werknemers per vierkante meter. De figuur uit het stageonderzoek van Henri Schiffer geeft een schematische weergave van deze ontwikkelingen

Het Hamerkwartier bestaat in 2020 uit +/-600 bedrijven met ruim 3.000 werknemers (KvK, 2020). De bedrijvigheid is zeer divers, van groothandels tot architecten, van autoschadebedrijven tot een fietsfabriek, van media- tot modebedrijven, van scheepsbouwers tot een ambachtelijke bierbrouwer en zeepfabriek. Veel van de bedrijvigheid is direct aan de stad gebonden, vanwege klanten, leveranciers of werknemers. Uit een enquête onder de huidige ondernemers in het Hamerkwartier (zie bijlage B) is gebleken dat 60% van de klanten en 78% van de werknemers uit Amsterdam komt. 32% van de bedrijven zit al meer dan tien jaar op het terrein, maar veel andere bedrijven hebben zich in de laatste jaren gevestigd.

gegroeid, toen bedroeg het nog 1.983 werknemers (nu 3.000+). De meeste banen zijn anno 2020 in de zakelijke dienstverlening (1.083 werknemers), de groot- en detailhandel (637 werknemers) en de ICT (543 werknemers). Industrie (53 werknemers), vervoer en opslag (103 werknemers) en bouw (133 werknemers) hebben een kleiner aandeel in de werkgelegenheid. In totaal is er op de 26 ha bedrijfskavels +/-167.000 m² vastgoed in gebruik (FSI 0,64), waarvan het grootste aandeel met een industriefunctie. Het aandeel kantoorfunctie is ook aanzienlijk. Daarnaast zijn er nog panden met een bijeenkomstfunctie.

Sinds 2010 is het aantal arbeidsplaatsen snel 18

Hamerkwartier straks meegenomen in de sociaaleconomische ontwikkeling van het Hamerkwartier. Dit wordt gedaan door ruimte te bieden aan ambachten. Daarnaast wordt ernaar gestreefd om in de toekomst naast kenniswerk ook werkgelegenheid te bieden aan vakgeschoolden. Verder moet de transformatie van het Hamerkwartier mede een impuls geven aan lokale initiatieven om vraag en aanbod van werk bij elkaar te brengen en stage- en werkervaringsplaatsen te scheppen en bewoners behulpzaam te zijn bij het opzetten van hun eigen onderneming.

• Behouden en groeien In de Projectnota staat dat het economische programma er op gericht is niet alleen een deel van de bestaande ondernemers in het Hamerkwartier te behouden, maar ook op het benutten van de grote groeikansen van de productieve en creatieve economie. De nieuwe verbindingen met het centrum maken het Hamerkwartier extra aantrekkelijk als vestigingsplaats voor deze bedrijvigheid. Ook veel zittende bedrijven hebben in de enquête aangegeven behoefte te hebben aan extra bedrijfsruimte.

• Omvang werkprogramma en werkgelegenheid Over de omvang van het werkprogramma wordt in de Projectnota geambieerd dat door de geleidelijke transformatie zonder gedwongen uitplaatsing van bedrijven ongeveer 100.000 m² bvo bestaand bedrijfsvastgoed gehandhaafd blijft, verspreid over het gebied. Daarnaast wordt ongeveer 130.000 m² bvo nieuw werkprogramma toegevoegd, waarvan 80.000 m² bvo bedrijfsvloer in kleine, middelgrote en grote units (zie schema totaalprogramma, blz. 21).

Het Hamerkwartier is door de jaren heen flink verkleurd en zware industriële bedrijven zijn niet meer aanwezig, afgezien van het naastgelegen Albemarle. Wel zijn er diverse lichte productie- en reparatiebedrijven die een milieuhindercategorie van 3.1 of in enkele gevallen 3.2 hebben. Dit betekent dat zij geluidshinder (in de meeste gevallen) en in enkele gevallen geur, emissies en/of lichthinder veroorzaken. Hier dient in de gebiedsontwikkeling rekenschap van genomen te worden, zodat bedrijven de kans krijgen in het gebied te blijven en tegelijkertijd een aangenaam woonklimaat wordt gecreëerd.

• Kantoren Conform de Kantorenstrategie Amsterdam uit 2017, wordt ingezet op een kantoorvolume van 50.000m² • Versterking van de buurteconomie na 2020. Om het werkprogramma niet te laten Het programma is opgesteld vanuit de overtuiging wegdrukken door het lucratievere woonprogramma, dat perspectief op werk in combinatie met goede wordt een harde ondergrens van 270.000 m² opleidingsmogelijkheden mensen de meeste bvo werken en voorzieningen gehanteerd. kansen biedt om te ontsnappen aan langdurige Dit kan publiekrechtelijk (omgevingsplan) werkloosheid en armoede. De belangen van én privaatrechtelijk (erfpacht, anterieure de omliggende wijken en de versterking van de overeenkomst) worden (FSI geborgd. In totaal is er op de 26 ha bedrijfskavels +-135.000 m2 vastgoed in gebruik 0,52), waarvan het buurteconomie worden daarom nadrukkelijk grootste aandeel met een industriefunctie. Het aandeel kantoorfunctie is ook aanzienlijk. Daarnaast zijn er nog panden met een bijeenkomstfunctie. Soort vastgoed Industrie/bedrijvenfunctie Kantoren Horeca I, III, IV en V, markt, dienstverlening, ontspanning en vermaak Wonen Totaal

Hamerkwartier straks

Vierkante meters (BAG) 63.193 57.565 36.616 10.546 167.500 m2

19

•

Maatschappelijke voorzieningen en onderwijscampus Het maatschappelijke voorzieningen programma (40.000 m2 bvo) bestaat uit de voorzieningen die bij een gemengde wijk horen (o.a. basis- en voortgezet onderwijs, kinderopvang en zorgvoorzieningen). Daarnaast zet het Hamerkwartier ook in op de vestiging van een opleidingsfaciliteit die aansluit bij de bestaande en toekomstige bedrijvigheid in het gebied, zoals een technische school, opleidingen op het gebied van mode, media, kunst, cultuur, duurzaamheid en circulariteit. Een mogelijke vestiging kan een impuls vormen voor de bedrijvigheid en werkgelegenheid in het gebied.

Categorie Bedrijfsruimte

Huidig 5 63.193

Kantoor

57.665

Scholen Overige voorzieningen (winkel, wonen, horeca, hotel, ontspanning en vermaak, kinderdagverblijf nuts nader in te delen) Totaal

46.680 waarvan 36.116 niet6 wonen

167.500 m2

• Aantal arbeidsplaatsen in de toekomst Het huidige bedrijventerrein Hamerstraat kent 3.073 arbeidsplaatsen (STEC, 2018). Met de realisatie van het bovengenoemde programma zal dit naar verwachting groeien tot +-6.700 arbeidsplaatsen. In onderstaande tabel zijn de aannames hierbij weergegeven.

Aantal m2 27.999 behoud en 84.191 aanvullend programma 41.247 behoud en 50.000 aanvullend programma Er zullen 2-3 (2,5) PO scholen komen en 1 VO school. 66.635 m2

270.072 m2

M2 per arbeidsplaats 60-80

totaal 1.400 – 1870

20-25

3.650 – 4.650

Te verwachten aantal werknemers in totaal: 170 80

170 832

6.052 – 7.522 (gemiddelde 6.692)

2.2 Kansen bieden aan verschillende soorten bedrijvigheid Het toekomstige Hamerkwartier biedt met haar centrale ligging, hoogstedelijke karakter, mix van woon- en werkfuncties, nabijheid van klanten en werkzoekenden en ligging aan het water vele kansen voor verschillende soorten ondernemers. Tegelijkertijd is ook duidelijk dat de toekomstige verdichte situatie voor bedrijven heel anders zal zijn dan de nu nog vrij extensieve en ontspannen ruimtelijke opzet van het bedrijventerrein. De logistieke mogelijkheden van het Hamerkwartier – de autobereikbaarheid, parkeren en laad- en losplekken – zullen in de nieuwe situatie beperkt 5 Bron: STEC groepdoor (2018) op van BAG gebruiksfunctie worden debasis combinatie van functies. 6 Totaal bestemming ontspanning, horeca en vermaak (2017)

In deze paragraaf zetten we uiteen voor welke soorten bedrijvigheid we binnen het Hamerkwartier kansen zien, en hoe hier rekening mee gehouden20kan worden in de programmering en ontwikkeling van panden en openbare ruimte in het gebied. De beschrijving van deze doelgroepen en bijpassende ruimtelijke kenmerken is ontstaan vanuit een analyse van de huidig aanwezige

ca.2/3

Wonen ca. 530.000m² BVO

ca.1/3

Niet-Wonen ca. 260.000m² Bvo

ca.40%

Behouden programma ca. 100.000m² Bvo

ca.15%

Voorzieningen ca. 40.000m² Bvo

ca.45%

Nieuwe werkfuncties ca. 120.000m² Bvo

ca.38%

(Creatieve) kantoren ca. 50.000m² Bvo

ca.20%

Hybride bedrijven ca. 25.000m² Bvo

ca.42%

Productieve bedrijven ca. 55.000m² Bvo

Figuur 2. Schema totaalprogramma

21

2.2 Kansen bieden aan verschillende soorten bedrijvigheid Het toekomstige Hamerkwartier biedt met haar centrale ligging, hoogstedelijke karakter, mix van woon- en werkfuncties, nabijheid van klanten en werkzoekenden en ligging aan het water vele kansen voor verschillende soorten ondernemers. Tegelijkertijd is ook duidelijk dat de toekomstige verdichte situatie voor bedrijven heel anders zal zijn dan de nu nog vrij extensieve en ontspannen ruimtelijke opzet van het bedrijventerrein. De logistieke mogelijkheden van het Hamerkwartier – de autobereikbaarheid, parkeren en laad- en losplekken – zullen in de nieuwe situatie beperkt worden door de combinatie van functies. In deze paragraaf zetten we uiteen voor welke soorten bedrijvigheid we binnen het Hamerkwartier kansen zien, en hoe hier rekening mee gehouden kan worden in de programmering en ontwikkeling van panden en de openbare ruimte in het gebied. De beschrijving van deze doelgroepen en bijpassende ruimtelijke kenmerken is ontstaan vanuit een analyse van de huidig aanwezige bedrijvigheid en de vormen van bedrijvigheid die het elders in de stad goed doen in gemengde woon-werkgebieden. Het is het begin van een economisch profiel van het Hamerkwartier, primair bedoeld om nader invulling te kunnen geven aan de programmering van vastgoed voor werken (zie paragraaf 2.1).

Het is nadrukkelijk niet bedoeld als een kader op basis waarvan bedrijven worden uitgesloten van een vestiging in het Hamerkwartier. Op basis van de investeringsnota kan dit raamwerk door ontwikkelaars verder worden uitgewerkt. Uitgangspunt zijn de vandaag de dag aanwezige bedrijven en het bestaande economische DNA van het gebied. Uit onderzoek blijkt dat het overgrote deel van de bestaande bedrijvigheid en werkgelegenheid in het Hamerkwartier in theorie kan mengen met een woonfunctie in een hoogstedelijke opzet (STEC, 2019). De inzet is om de bedrijven die kunnen en willen blijven in het

Hamerkwartier hiertoe te verleiden, terwijl ook gericht nieuwvestigers worden gefacilitereerd. Het is de bedoeling de behoeften nader in kaart te brengen en nadrukkelijk met bedrijven de ruimte voor productie en creativiteit binnen het nieuwe Hamerkwartier vorm te geven, zodat een ecosysteem ontstaat van elkaar versterkende bedrijvigheid.

Uitwerking doelgroepen In de projectnota is als doelgroep voor de bedrijvigheid ‘ creatieve maakindustrie’ benoemd, aansluitend op de ambitie om een Creatieve Productiewijk te ontwikkelen en voortbouwend op (onder andere) bestaande stadsverzorgende bedrijven, de media- en modebedrijven en de ambachtelijke bedrijven in de voedsel- en drankensector. Deze doelgroepen werken we uit tot vier (sub) doelgroepen, waarbij ook is gekeken hoe deze aan kunnen sluiten bij de nieuwe economie. Deze doelgroepen zijn deels overlappend. De doelgroepen kennen een heel diverse ruimtebehoefte en voorwaarden die aan de bedrijfsomgeving worden gesteld. Het is daarom zinvol om een concretiseringsslag te maken in vastgoedprofielen en vestigingsvoorwaarden. Voorafgaand aan uitwerken van de doelgroepen van bedrijvigheid, noemen we de volgende bedrijfskenmerken als passend bij het Hamerkwartier: • Kleinschaligheid Het extensieve karakter van het Hamerkwartier zal met de transformatie verdwijnen. Grootschalige bedrijven laten zich moeilijker mengen met een intensief woningbouwprogramma. Als richtlijn hanteren we daarom een maximum bedrijfsgrootte van 1.000 m² tot in uitzonderlijke gevallen maximaal 2.000 m² als inpasbaar.

• Starters en groeiers. Hamerkwartier ademt dynamiek en ontwikkeling. Vanwege de aanwezigheid van diverse opleidingshuizen in de directe omgeving, wil het Hamerkwartier zich daarom nadrukkelijk richten op bedrijven die zich in de start- en groeifase bevinden.

laad- en losfaciliteiten voor kleinschalige productie, bereikbaarheid vrachtverkeer en (nog belangrijker)nabijheid consument en personeel. Soms wordt daarbij gebruik gemaakt van hybride ruimten, bijvoorbeeld 50% bedrijfsvloer en 50% ondersteunend kantoor of belevingsruimte.

• Stadsverzorgend of – gebonden De centrale ligging van het Hamerkwartier en de nabijheid van klanten en afnemers maakt dat bedrijven in het Hamerkwartier bij voorkeur producten of diensten leveren aan de stad of vanwege werknemers of leveranciers fysiek gebonden zijn aan een locatie in de stad.

Ruimtelijke voorwaarden: • Soort ruimte: bedrijfsruimte (70% productie/30% kantoor of belevingsruimte) tot hybride (50% productie/50% kantoor of belevingsruimte) • Ligging: aan of nabij hoofdstraten, op zichtlocaties • Activiteiten productiekolom in Hamerkwartier: design, prototyping, productie, demonstratie, verkoop

Hierna maken we het onderscheid tussen vier doelgroepen passende bedrijvigheid. Deze categorieën zijn niet uitputtend en niet bedoeld als harde afbakening. Een bedrijf dat niet past in een van de doelgroepen maar wel binnen het Hamerkwartier gevestigd wil zijn en in de ruimtelijke situering past is in het Hamerkwartier van harte welkom.

Praktijkvoorbeeld 1: ambachtelijke productie Voedselproductie is een ambachtelijke productie die goed op lokaal schaalniveau past. De voedselindustrie wordt hier meer circulair van en kan gebruik maken van de voordelen van een locatie in een gemengde wijk waaronder de zichtbaarheid en transparantie. Een voorbeeld is Kwekkeboom patisserie, een ambachtelijk bedrijf met al 120 jaar ervaring.

Ambacht, productie en reparatie Deze groep bedrijven bestaat uit “nieuwe stijl” productieve bedrijven: kleinschalig, innovatief, kwalitatief, vaak customizable (persoonlijke producten) en in sommige gevallen gericht op hergebruik en een meer circulair businessmodel. Meestal, maar niet uitsluitend, gericht op de stedelijke consument. Het zijn vaak nicheproducten voor veeleisende consumenten die budget niet als eerste overweging hebben. Amsterdam is voor deze producenten belangrijk als urbane proeftuin en het merk ‘Amsterdam’ is belangrijk voor de marketing van de producten. Voor deze bedrijven is het belangrijk dat er in het gebied bedrijfsvloeren zijn met afmetingen voor prototyping, demonstratie en kleinschalige productie. Daarnaast zijn van belang: een ligging dicht bij de consument, beleving (ondersteunende horeca- of showroomfunctie),

23

Praktijkvoorbeeld 2: innovatie & productie Productie binnen de innovatie & technologie sector kan ook op lokaal schaalniveau. Lokale productie sluit aan op lokale vraag, bovendien kan er een connectie gemaakt worden met de omgeving. De zichtbaarheid en transparantie van bedrijven neemt toe in een gemengde woon-werkomgeving. Een bedrijf kan hierdoor meer maatschappelijke betrokkenheid krijgen met de directe omgeving. Een voorbeeld hiervan is het Amsterdamse familiebedrijf Winclove Probiotics dat probiotica produceert en onderzoek doet naar nieuwe probiotische formuleringen. Winclove ontwikkelt probiotica maar deelt daarnaast ook haar wetenschappelijke kennis met zorgprofessionals. De link met Amsterdam Noord is terug te zien in lokale vestiging en maatschappelijke betrokkenheid via Doras (maatschappelijke dienstverlening Noord).

groep bedrijven en professionals is op zoek naar een kantoor (of atelier?) met ondersteunende ruimte voor exposities, experimenten, labs en demonstraties, en is gezien het wat extensievere gebruik van de ruimten niet in staat om ruimte op toplocaties te huren. Deze groep voelt zich aangetrokken tot hippe karaktervolle ruimten met voorzieningen, horeca en ontmoetingsplaatsen nabij. De bereikbaarheid van de locatie en de nabijheid van geschoold en gemotiveerd personeel zijn belangrijke locatiefactoren. De mogelijk aanleg van een oeververbinding, waardoor het Hamerkwartier centraler in de stad komt te liggen, is daarom belangrijk voor het aantrekken en kunnen accommoderen van meer creatieve pioniers. Ruimtelijke voorwaarden: • Soort ruimte: kantoorruimte (minimaal 70% kantoor) tot hybride ruimten (50%/50%) • Ligging: verspreid over het gebied, met concentraties nabij OV- en fietsbereikbaarheid • Activiteiten productiekolom in Hamerkwartier: design, prototyping, marketing

Praktijkvoorbeeld 3: design en productie

Creatieven Deze groep bedrijven bestaat uit kleine bedrijven, kunstenaars of collectieven van ZZP’ers/ kenniswerkers die kantoorruimte nodig hebben, maar daarbij meer doen dan werken achter hun laptop: bijvoorbeeld architectenbureaus, ontwerpers, media en digital professionals en mode-ontwerpers. In deze bedrijven vindt niet altijd productie van fysieke goederen plaats, maar wordt vooral het voor- of natraject (ontwerp & marketing) gerealiseerd. Deze

Het voorbeeld van Nederlands design is de fiets. Verschillende bedrijven produceren de fiets lokaal in Amsterdam. Zo ook Roetz bikes. Bij Roetz Bikes kan een fiets zelf ontworpen worden waarna de fiets lokaal geproduceerd wordt (mede) door mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. Lokaal, circulair en sociaal.

Kleinschalige stadsverzorgende bedrijvigheid

Praktijkvoorbeeld 4: stadsverzorgend en duurzaam

Deze groep bestaat uit de traditionele distributie en reparatiebedrijvigheid met Amsterdammers als klantenkring en een hoge standaard qua service en prijs/kwaliteit. Bijvoorbeeld gespecialiseerde bouw- en installatiebedrijven, autoreparatie en meubelproducenten, maar ook kringloop, bezorging van consumentenproducten, retourlogistiek en (circulaire) inzamelpunten. In het Hamerkwartier zijn er diverse groothandels en autobedrijven gevestigd. Deze doelgroep zoekt vooral betaalbare bedrijfsruimte met zo mogelijk een ondersteunend kantoor. De nabijheid van klanten en een centrale locatie zijn belangrijk, en ieder bedrijf zal de afweging maken of deze factoren opwegen tegen een hogere prijs en mindere bereikbaarheid ten opzichte van locaties aan de rand van de stad. Autobereikbaarheid, parkeermogelijkheden en laad-losfaciliteiten zijn onmisbaar voor de bedrijfsvoering, maar omdat de centrale ligging een essentieel deel uitmaakt van het businessplan staan deze bedrijven vaker open voor mobiliteits- en ‘shared-space’ achtige oplossingen.

Stadsverzorgers zoals loodgieters en logistieke bedrijven laten de stad draaien. Ook deze bedrijven verduurzamen. Een goed voorbeeld is het Amsterdamse 'the good roll'. Een alledaags product wordt op een eerlijke en duurzame manier gefabriceerd en geleverd aan diverse bedrijven in de stad.

(Experimentele) Horeca, cultuur en leisure

Ruimtelijke voorwaarden: • Soort ruimte: bedrijfsruimte (tot 30% ondersteunende functies zoals kantoor) • Ligging: aan logistieke as met laad- en losfaciliteiten • Activiteiten productiekolom in Hamerkwartier: productie, reparatie, verkoop

In het Hamerkwartier is ruimte voor nnovatieve ontmoetingsvormen in de vorm van horeca, cultuur en leisure. Vooruitlopend op de woningbouw hebben al diverse tijdelijke horeca-, cultuur- en leisureinitiatieven het Hamerkwarier gevonden. Voorbeelden zijn de Kromhouthal, FC Hyena, Skatecafé en Dansmakers. Deze creatieve ondernemers hebben in het Hamerkwartier experimenteerruimte gevonden, mede door een (vergeleken met andere locaties in de stad) lagere huur en een tijdelijke vergunning. Deze ondernemers hebben het Hamerkwartier inmiddels stadsbreed op de kaart gezet en enkelen hebben ook ambities om in het nieuwe Hamerkwartier een plek te vinden. Waar nu vaak de ongepolijste omgeving, de grote, markante en industriële panden en de open ligging bij het water de aantrekkingskracht voor deze ondernemers vormen, zal dat in de nieuwe

25

verdichte situatie minder het geval zijn en zullen deze ondernemers deels wegtrekken. Wel zal deze doelgroep kunnen profiteren van een groeiende afzetmarkt (nieuwe bewoners) en de centralere ligging van het Hamerkwartier. Dat maakt de toevoeging van culturele functies en (indoor) sport en leisure op de langere termijn kansrijk.

Figuur 3: Doelgroepen bedrijvigheid Hamerkwartier

Praktijkvoorbeeld 5: lokale en productieve horeca Horeca en bier brouwen zitten in het DNA van Amsterdam. De afgelopen jaren zijn er in Amsterdam steeds meer nieuwe brouwerijen opgericht waar naast het brouwen van bier ook geconsumeerd kan worden. Door lokale productie en consumptie dragen een aantal brouwerijen bij aan de circulaire economie. Bovendien zijn er voorbeelden waarbij mensen tot een afstand tot de arbeidsmarkt betrokken worden bij het produceren en verkopen van bier, zoals bij brouwerij de Prael. Brouwerijen als deze passen goed in het DNA van het Hamerkwartier waarin lokaal geproduceerd wordt en het productiegoed direct lokaal gebruikt kan worden door buurtbewoners en bezoekers.

2.3 Belangrijkste aandachtspunten

sturing op functie.

In voorgaande paragrafen werd duidelijk welke uitgangspunten (sociaal/economisch, grootte programma, ruimtelijk, doelgroepen) de kern van het niet-wonen programma vormen. Kort gezegd: de gemeente wil ruimte geven aan 6.700 woningen, tienduizenden BVO’s aan bedrijfsruimten, deze gefaseerd laten ontwikkelen, in een hoge dichtheid gebouwd, deels autoluw en gekenmerkt door functiemenging. Uit deze uitgangspunten volgen belangrijke aandachtspunten voor de verdere realisatie. Het gaat om de duur van de realisatie, de betaalbaarheid, een prettige balans vinden tussen werken en wonen, en de druk op de openbare ruimte.

• Betaalbaar maken en houden Voor een Creatieve Productiewijk met maak- en logistieke bedrijven, is de beschikbaarheid van voldoende betaalbare ruimte een voorwaarde. Maar in een omgeving waar verschillende functies mogelijk zijn, kunnen andere economische functies naar de bedrijfsruimten bewegen als het bestemmingsplan en de erfpachtvoorwaarden dit toelaten. Dit heeft als gevolg dat minder kapitaalkrachtige bedrijven ‘weggedrukt’ kunnen worden. De aanvangshuurprijs voor bedrijfsruimtes ligt ruim onder die van andere economische functies zoals kantoren. Ook veel creatieve en culturele ondernemers in het Hamerkwartier zien de betaalbaarheid van hun bedrijfspand als een groot probleem. In de enquête (zie bijlage B) heeft slechts 22% van alle ondernemers aangegeven bereid te zijn meer huur te gaan betalen in het vernieuwde Hamerkwartier.

•

Langdurig proces van planvorming, bouw en realisatie Met de investeringsnota wordt een flinke stap gezet richting realisatie, maar de realisatiefase zelf zal mogelijk een of enkele decennia duren. Gezien de duur van de transformatie en de beperkte gemeentelijke grondpositie is blijvend draagvlak onder betrokkenen in het gebied van groot belang om de gebiedstransformatie te laten slagen. In het voortraject van de investeringsnota is hierin geïnvesteerd door meerdere ondernemersen expertsessies te houden en daarnaast zijn enquêtes en interviews met betrokken bedrijven gehouden. Het is de bedoeling om dit ook in de uitvoeringsfase van de investeringsnota voort te zetten. De in het Hamerkwartier aanwezige bedrijven hebben aangegeven een actieve rol in de gebiedsontwikkeling te willen nemen en zich daarvoor te willen organiseren.

De gemeente wil ruimtelijk de voorwaarden scheppen om productieve en creatieve bedrijvigheid in de stad te behouden, en ziet de betaalbaarheid van deze ruimte als een belangrijk aandachtspunt. Daarbij dient de gemeente rekening te houden met het feit dat huurprijzen primair door marktwerking worden bepaald: regelgeving zoals Europese staatssteunrichtlijnen beperken de mogelijkheden tot overheidssturing op (huur)prijsniveaus sterk. Bovendien zijn er in de huidige situatie veel gebruikers die vanwege een tijdelijk huurcontract nog erg lage huren betalen. In de definitieve situatie zullen ‘marktconforme huren’ aan de orde zijn die ruim hoger liggen dan de huren bij een tijdelijk contact. Dit zal helaas betekenen dat voor een deel van de bestaande huurders permanente vestiging in het gebied financieel onhaalbaar is.

Monitoring en evaluatie van het proces is een onmisbaar onderdeel om het programma te realiseren. Voor het niet-woonprogramma geldt specifiek dat er al veel bestaand vastgoed in gebruik is, en er een nadere nulmeting gedaan moet worden van bebouwing en functies bij de start, zodat er een solide basis ontstaat voor het omgevingsplan, de vertaling naar ontwikkelovereenkomsten en de

•

Combinatie met Wonen legt druk op de openbare ruimte Bewoners en bedrijven hebben verschillende, soms tegenstrijdige, belangen die in het ontwikkelplan

27

beide bediend zullen moeten worden. Zo klimaatadaptatiemaatregelen, elektriciteit, riolering, hebben bewoners vaak behoefte aan rust, terwijl verschillende weggebruikers etc. Het is de gemeente productieve bedrijven de vrijheid willen hebben die gaat over de indeling en het beheer van de om geluid te produceren bij hun werkzaamheden. openbare ruimte. De openbare ruimte is van iedereen Daar waar bewoners graag de garantie krijgen dat en ruimte delen hoort bij een stad als Amsterdam. kinderen veilig over straat kunnen en voldoende Ondanks de eventuele beperkingen die het speelplekken hebben, zijn de bedrijven gebaat toevoegen van het woonprogramma heeft voor de bij een snelle, gemakkelijke bereikbaarheid voor bedrijven, geeft slechts 25% van de ondernemers in laad en los activiteiten. Waar bewoners graag een de enquête aan de ontwikkeling als een belemmering straatbeeld zien met een mix aan functies en groen, te zien. De in hoofdstuk 3 beschreven strategie is erop hebben bedrijven vaak behoefte aan parkeerplekken gericht het belang en de behoefte van de bewoners voor klanten en een straat zonder obstakels (zoals en bedrijven te combineren en balans te vinden. straatmeubilair en beplanting). Het Hamerkwartier Daarbij is gekeken wat de bedrijven kunnen doen om staat dan ook voor een intensiveringsopgave van de overlast voor bewoners te verminderen maar ook wat openbare ruimte.

Meer mensen zullen van hetzelfde een acceptabele hindergrens is waarbinnen bedrijven grondoppervlak gebruik gaan maken. Dat vergroot moeten kunnen functioneren. Algemene maatregelen de druk op de openbare ruimte en de ondergrond die de leefbaarheid bevorderen zonder de bedrijven met verschillende ruimte claims, denk aan afval, te beïnvloeden maken ook deel uit van de scope.

Samenvatting hoofdstuk 2 In dit #wat-hoofdstuk staat de historische ontwikkeling van het Hamerkwartier beschreven en wat voor een gebied het in de toekomst zal worden. Daarbij schetsen we de bedrijfskenmerken die passend zullen zijn voor de Creatieve Productiewijk: • • •

Kleinschalig (maximaal 2.000 m² bvo) Startend en/of groeiend Stadsverzorgend of –gebonden

We onderscheiden vier categorieën passende bedrijvigheid. Deze categorieën zijn niet uitputtend en niet bedoeld als harde afbakening. Een bedrijf dat niet past in een van de doelgroepen maar wel binnen het Hamerkwartier gevestigd wil zijn en in de ruimtelijke situering past is in het Hamerkwartier van harte welkom. • • • •

Ambacht, productie en reparatie Creatieven Kleinschalige stadsverzorgende bedrijvigheid Experimentele Horeca, cultuur en leisure

Het is hierbij van belang in het achterhoofd te houden dat de realisatie van het Hamerkwartier als Creatieve Productiewijk van lange duur is. Daarnaast geldt dat ruimtelijke sturingsmaatregelen nodig zijn om de betaalbaarheid van ruimtes voor de eerdergenoemde typen bedrijvigheid te bereiken. Tot slot vraagt de combinatie met wonen en de toenemende druk op de openbare ruimte om zorgvuldig ontwerp en onderlinge afspraken.

28

3. # Hoe dan // Uitvoeringsstrategie Hamerkwartier Werkt De ambities van een Creatieve Productiewijk zullen niet zonder sturing van de gemeente gerealiseerd worden in het Hamerkwartier. Dit hoofdstuk benoemt de procesmatige, planologische en fysieke randvoorwaarden die de gemeente zal moeten borgen om het hiervoor benoemde werkprogramma in combinatie met nieuwe woningen waar te kunnen maken en vormt daarmee de uitvoeringsstrategie van Hamerkwartier Werkt. In hoofdstuk 4 zal de afweging en noodzaak van deze randvoorwaarden nader worden toegelicht.

PROCESMATIGE RANDVOORWAARDEN Monitor en evalueer gebruik en vastgoedontwikkeling

• •

•

Monitoren van de database van bedrijvigheid in Hamerkwartier; Monitor gedurende de gehele transformatieperiode het gepland, gerealiseerd en gesloopt werkprogramma in relatie tot de gestelde ambities. Evalueer in welke mate eventuele bijsturing t.b.v. de gestelde ambities nodig is.

• •

Werk samen per ontwikkelveld en gebiedsbreed

Organiseer ontwerpateliers mét ondernemers Faciliteer samenwerking tussen ondernemers en ontwikkelaars met bijtijdse gezamenlijke ontwerpateliers per bouwveld waarin wensen en mogelijkheden van bedrijven vroeg in beeld komen. • Een projectorganisatie waarbij ruimte is voor begeleiding en matching van initiatieven, sturing op kwaliteit en de exploitatiefase. • Bieden (tijdelijke) ruimte-oplossingen door bedrijvenadviseur transformatie • Haalbaarheidsstudie oprichting plintorganisatie met als doel: 1. Het verenigen van eigenaren, ondernemers en bedrijven die positie hebben in het gebied; 2. Het bieden van een makelaarsrol tussen eigenaren en bedrijven die in het gebied willen blijven / komen; 3. Het faciliteren van bedrijfscollectieven en samenwerkingen; 4. Het monitoren en beheren van een database van bedrijvigheid in Hamerkwartier; 5. Het tijdig signaleren van leegstand en verkeerde invulling bedrijfsruimte bij handhaving; 6. Het begeleiden van een lokale match in aanbod van werk en werkzoekenden •

Informeer en spreek af

Stimuleer lokale binding met arbeidsmarkt Stuur aan op ontwikkeling techcampus

•

Zet een gebiedsbrandingscampagne op dat potentiële nieuwe bewoners en bedrijven op de hoogte stelt van het productieve karakter van het Hamerkwartier. Verplicht erfpachters met een kettingbeding om huurders en kopers op de hoogte te stellen van Hamerkwartier als Creatieve Productiewijk waar ook bedrijven gerechtigd zijn hun activiteiten uit te voeren.

•

Stimuleer lokale binding met arbeidsmarkt door: 1. Een kwartiermaker voor lokale werkgelegenheid. 2. Samenwerking met afdeling WPI. 3. Samenwerking met House of Skills. 4. Social Return als pilot in transformatiegebieden.

•

Stuur aan op de ontwikkeling van een VO techschool die de opleiding en werkgelegenheid voor vakgeschoolden fysiek bij elkaar kan brengen en zo mogelijk nieuwe bedrijvigheid aan trekt. 30

PLANOLOGISCHE RANDVOORWAARDEN •

Bestem specifiek

Bestem verticaal

Betaal specifiek

Differentieer in het omgevingsplan de werkfuncties in: 1. kantoren 2. productieve bedrijven 3. hybride bedrijven • Neem voor elke werkfunctie specifieke gebruiksspecificaties op (zoals aangegeven in tabel 1, blz. 34). •

Hanteer een bijzondere bestemming waarin een verplichting van het productieve deel op de plintverdieping ligt en het (creatieve) kantoor en/of woningdeel erboven.

•

Maak bij de residuele grondwaardebepaling verschil tussen (creatief) kantoor, productieve bedrijfsruimte en hybride bedrijfsruimte; Neem hierbij (1) de toegestane bestemming zoals privaatrechtelijk overeengekomen en (2) de gebouwspecificaties (zoals aangegeven in tabel 2, blz. 35) als leidraad; Houd bij de residuele grondwaardebepaling rekening met normatief hogere bouwkosten voor de bedrijfsloodsen.

•

•

•

Stem omgevingsplan af met privaatrechtelijke overeenkomsten

•

•

Handhaaf op gebruik

Voorkom leegstand

•

•

Houdt dezelfde werkfunctiedifferentiatie (kantoor, productieve bedrijven en hybride bedrijven) aan in privaatrechtelijke overeenkomsten; Neem privaatrechtelijk overeengekomen functieverdeling als basis voor de uitwerking van het omgevingsplan / omgevingsvergunning buitenplanse omgevingsplanactiviteit op bouwveld niveau. Versterk handhaving op gebruik van bedrijfsruimten aan de hand van gegeven gebruiksspecificaties (tabel 1, blz. 34); Realiseer een signaleringssysteem vanuit ondernemers en het monitoringssysteem naar de handhavingsdienst. Onderzoek de wenselijkheid van een leegstandsverordening met leegstandsmeldplicht en leegstandsboete met betrekking tot bedrijfsruimte. We doen hiervoor navraag bij EZ en R&D

31

FYSIEKE RANDVOORWAARDEN •

Meng op bouwveldschaal •

Creëer ruimte voor parkeerhubs

Volg algemene uitgangspunten

Volg de richtlijnen per bouwveld

Volg richtlijnen per gebouw

• • • •

Meng woon- en werkfuncties op bouwblokniveau om het woon-werkkarakter van Hamerkwartier te weerspiegelen en het ontwikkelen van minder rendabele werkfuncties tegelijk te ontwikkelen met het geambieerd woonprogramma. Sta lichte vorm van zonering toe onder voorwaarden. Maak privaat ontwikkelde parkeerlocaties (semi) openbaar t.b.v. van de bereikbaarheid Realiseer één of twee parkeerhubs t.b.v. de bereikbaarheid Toets plannen kwalitatief aan de hand van de in tabel 3 (blz. 35) benoemde uitgangspunten van een gemengd Hamerkwartier Supervisieteam gebruikt het Ontwikkelkader als toetskader voor het advies aan de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit.

Volg de benoemde richtlijnen en spelregels voor de bouwvelden: 1. 50% van de footprint is gereserveerd voor niet-woon functies 2. 50% van de plintgevel is gereserveerd voor niet-woon functies 3. Initiatiefnemer toont gedurende de planvorming aan dat de op het bouwveld geprojecteerde ambities voor de werkfuncties haalbaar zijn. 4. Bij de bouw van een toren > 50m wordt de ontwikkelende partij geacht garant te staan voor de bouw van een 1500 m² grote grondgebonden bedrijfshal. 5. Bij de bouw van een toren > 30m wordt de ontwikkelende geacht garant te staan voor de bouw van een 1000 m² grote grondgebonden bedrijfshal.