A - 31 Openbare Ruimte en Groen (24) 03 Onderzoeksrapport Groen in de stad

De bebouwing in de tuinsteden bestaat voornamelijk uit laag- en middelhoge bouw. In het AUP en Post-AUP vormt het groen een integraal onderdeel van de stadsplanning. De aandacht verschoof van gesloten groene binnenterreinen naar meer openbare en publieke groene buitenruimte. Er is een sterke samenhang tussen openbare ruimte, groen en bebouwing.93 De IJ-landen De schiereilanden van het oude havengebied van Amsterdam zijn de afgelopen jaren veranderd in woongebieden met gevarieerde stedelijke bebouwing aan het water. De havengebieden zijn in vrij hoge dichtheden gebouwd. De bebouwing bestaat uit gesloten bouwblokken en stroken met gebouwen in verschillende soorten en maten. De kades zijn in gebruik als openbare ruimte met groen. Een deel van de bebouwing beschikt over een achtertuin. Verder zijn in veel straten bomen geplant. Het overige oppervlak aan groen verschilt per eiland.94 Casusgebieden Wij hebben op wijkniveau vier casusgebieden geselecteerd binnen de ruimtelijke systemen van de Gordel '20-’40, Tuindorpen, AUP en Post-AUP en de IJ-landen (zie kaart 5.1). Het gaat om casussen in de volgende wijken:

• Stadionbuurt; • Tuindorp Oostzaan; • Osdorp Midden;

84

GROEN IN DE STAD - ONDERZOEKSRAPPORT

• IJburg West. In de keuze voor de casuswijken hebben wij rekening gehouden met een zekere geografische spreiding over de stad. De geselecteerde casusgebieden bevinden zich in stadsdeel Zuid, Noord, Oost en Nieuw-West. Wij hebben er specifiek voor gekozen om een wijk binnen IJburg toe te voegen aan onze casusselectie. IJburg is het meest recente grootschalige uitbreidingsgebied van Amsterdam. Daarbij heeft de gemeente Amsterdam de ervaringen bij het realiseren van het groen op IJburg als uitgangspunt genomen voor de referentienormen voor groen in ontwikkelgebieden in de rest van de stad.95 Scope van onderzoek We hebben de leefwereld van bewoners als uitgangspunt genomen voor het casusonderzoek naar het groen in de praktijk in Amsterdam. Daarom hebben wij binnen iedere casuswijk één woonstraat geselecteerd die het centrale uitgangspunt vormt van ons onderzoek naar groen (zie kaarten 5.2 en 5.3 en bijlage 5). Wij hebben vervolgens het groen onderzocht dat vanaf de geselecteerde woonstraat in ongeveer tien minuten lopen te bereiken is.ggg96 Het gebied waar we naar kijken hoeft daardoor niet in één wijk te liggen, maar kan zich uitstrekken over (delen van) meerdere wijken. Op deze manier proberen wij een beeld te vormen van het groen dat voor bewoners van deze woonstraat binnen een korte afstand te bereiken is.

Daarbij worden alle variaties aan groen meegenomen in het casusonderzoek: van geveltuin tot stadspark, van (kunst)grasveld tot groen dak. Wij sluiten bij onze definitie van groen aan bij de verschillende definities die gehanteerd worden in de diverse bronnen die het groen in Amsterdam in beeld brengen (zie hoofdstuk 4, paragraaf 4.2).

ggg Wij hebben ervoor gekozen om het groen te onderzoeken met een actieradius van tien minuten

lopen vanuit de woonstraat, omdat dit aansluit bij de ambitie in de Groenvisie dat er voor iedereen als men de deur uitstapt een parkachtige openbare omgeving aanwezig moet zijn binnen tien minuten wandelen. In de Groenvisie benoemt de gemeente dat er voor iedereen genoeg gevarieerd groen moet zijn.

85

REKENKAMER METROPOOL AMSTERDAM

Kaart 5.2 - Ligging van casusgebieden (wijk-, buurt- en straatniveau)

Kaart 5.3 - Geografische ligging van wijken met geselecteerde casussen (CBS, 2020)

5.2.2

Groen in de casussen in de praktijk (film)

Wij hebben het groen in de geselecteerde casusgebieden in beeld gebracht door middel van een film (digitale schouw) van +/- veertig minuten (zie film 5.1). De filmbeelden zijn

86

GROEN IN DE STAD - ONDERZOEKSRAPPORT gemaakt in juli 2020. In de film wordt het groen in beeld gebracht dat, zoals eerder vermeld, op een loopafstand van tien minuten ligt vanaf de geselecteerde woonstraat. Eerst wordt het groen in de geselecteerde woonstraat in beeld gebracht, vervolgens het groen dat daar op korte afstand van te vinden is.

Film 5.1 - Groen in de casusgebieden

5.2.3

Gesprekspartners

We hebben met verschillende wetenschappelijke en ambtelijke deskundigen gesproken over het groen in Amsterdam. Onze film over het groen in de casusgebieden hebben we met onze gesprekspartners gedeeld. De film vormde het uitgangspunt voor de gesprekken. Ambtelijke deskundigen Binnen de gemeente hebben wij met deskundigen gesproken met specifieke kennis over groen in relatie tot de verschillende functies (gezondheid, sociaal welzijn, natuur en klimaat) die in de Groenvisie zijn geformuleerd. Daarnaast hebben we gesproken met deskundigen over het beheer en de uitvoering van het beheer van het groen. Wij hebben uiteindelijk gesprekken gevoerd met verschillende personen die werkzaam zijn binnen vier afdelingen van de gemeente Amsterdam: Ruimte en Duurzaamheid, GGD, Stadswerken, Verkeer en Openbare Ruimte. Wij voerden ook gesprekken met deskundigen werkzaam bij de stadsdelen waarbinnen de geselecteerde casusgebieden zich bevinden. Het gaat om de stadsdelen Oost, Noord, Nieuw-West en Zuid.

87

REKENKAMER METROPOOL AMSTERDAM Wetenschappelijke deskundigen Wij hebben daarnaast gesproken met wetenschappelijke deskundigen van de Wageningen Universiteit met een specialisatie in stedelijk groen. Deze gesprekken gingen over het groen in de casusgebieden vanuit het oogpunt van klimaat, gezondheid, sociaal welzijn, natuur en ruimtelijke kwaliteit.

5.3 Casus 1: Stadionbuurt Hieronder beschrijven we eerst de algemene kenmerken van de onderzochte casuswijk: de Stadionbuurt. Daarna beschrijven we kort onze visuele impressie van het groen in de wijk en het direct omliggende gebied. Vervolgens gaan we in op de hoeveelheid gemeten groen en de versnippering daarvan. De casus hebben we ook besproken met ambtelijke en wetenschappelijke deskundigen. De door hen genoemde sterke en zwakke punten vormen de volgende onderdelen van deze casus. Tot slot vatten we de belangrijkste kenmerken van deze casus samen.

5.3.1

Beschrijving casusgebied Stadionbuurt

Kaart 5.4 - Geografische ligging casuswijk Stadionbuurt, stadsdeel Zuid 97

De Stadionbuurt is een wijk in stadsdeel Zuid. De wijk behoort tot het ruimtelijke systeem van de Gordel '20-'40. De wijk heeft een hoge bebouwingsdichtheid. De Stadionbuurt bestaat uit 11.920 inwoners in 6.845 huishoudens en heeft een landoppervlakte van 942.599 m².98 Dit komt neer op een bevolkingsdichtheid van 11.098 inwoners per vierkante kilometer.

88

GROEN IN DE STAD - ONDERZOEKSRAPPORT Volgens de informatie op maps.amsterdam.nl hebben de Amazonenstraat en een aantal omliggende straten te maken met een hoge grondwaterstand. Deze gebieden vormen een urgent knelpunt bij hevige neerslag. Op verschillende plekken in het casusgebied is daarnaast sprake van hittestress bij hoge temperaturen. De hittestress komt voor in verschillende woonstraten (onder andere in de Amazonenstraat), maar ook bij de sportvelden. De hittestress is met name hoog bij sportpark Olympiaplein. In het casusgebied zijn geen groene daken aanwezig volgens maps.amsterdam.nl.

5.3.2

Groen in beeld

De film over het groen in de casusgebieden toont het groen dat is onderzocht als onderdeel van dit casusonderzoek (zie paragraaf 5.2.2 voor een film van de casusgebieden). De Amazonenstraat, het startpunt van het onderzoek naar het groen in dit casusgebied, is een straat zoals er veel zijn binnen de ring in Amsterdam (zie bijlage 5 voor een bovenaanzicht en straatzicht van de Amazonenstraat). De Amazonenstraat bevat een bomenlaan, een aantal geveltuinen en een beperkte hoeveelheid groen in de private binnentuinen. De binnentuinen zijn grotendeels verhard of bebouwd. In de omgeving van de Amazonenstraat zijn een aantal postzegelparken te vinden waarin verschillende vormen van gebruik gecombineerd worden. Verder valt op dat veel van de groengebieden uit sportvelden bestaan. Sportpark Olympiaplein, sportpark de Schinkel en de tennisbanen liggen in het casusgebied en behoren tot de hoofdgroenstructuur van Amsterdam. Opvallend is dat deze sportparken uit kunstgras en gravelvelden bestaan en niet uit levend groen. Het grasveld van het Olympisch Stadion ligt ook in dit casusgebied en bestaat wél uit natuurlijk gras. Naast het groen ín de Stadionbuurt zijn ook twee groengebieden meegenomen in het casusonderzoek die buíten de grenzen van deze wijk liggen. Het gaat om het groen op het Schinkeleiland en op de begraafplaats Buitenveldert.

Beide groengebieden zijn ook onderdeel van de hoofdgroenstructuur. Deze gebieden liggen op korte loopafstand van de Amazonenstraat en hebben we daarom betrokken in ons onderzoek. Het casusgebied bevat geen groen dat onderdeel uitmaakt van de ecologische structuur van Amsterdam. Aan de rand van de Stadionbuurt zijn wel groengebieden die onderdeel uitmaken van de ecologische structuur (zie film 5.2), maar deze groengebieden zijn vanwege de afstand tot de Amazonenstraat niet meegenomen in het casusonderzoek. In de Stadionbuurt zelf is geen recreatief groen aanwezig. Het Schinkeleiland dat niet in de wijk ligt, maar wel dichtbij is, wordt wel meegerekend tot het recreatief groen in Amsterdam. Dit groengebied is daarom ook meegenomen in het onderzochte casusgebied.

5.3.3

Hoeveelheid en versnippering groen Stadionbuurt

De hoeveelheid groen in de Stadionbuurt verschilt per bron (zie film 5.2). De grootste hoeveelheid groen komt in beeld als gebruikgemaakt wordt van CBS-data. Volgens deze bron bestaat de Stadionbuurt uit 276.155 m² groen. Dit komt echter aardig in de buurt van de hoeveelheid groen dat via remote sensing in beeld komt (261.632 m²). De minste hoeveelheid groen komt in beeld als gebruikgemaakt wordt van de BGT (standaard definitie). Volgens deze bron beschikt de Stadionbuurt over 94.958 m² groen. In tabel 5.1.

89

REKENKAMER METROPOOL AMSTERDAM geven we een overzicht van de verschillende uitkomsten afhankelijk van de meeteenheid en gebruikte bron. Meten van hoeveelheid groen Hoeveel groen een meting oplevert voor de wijk is afhankelijk van onder andere de bron, de gebruikte definitie van groen, de meeteenheid en het meetgebied waarbinnen het groen wordt geteld. In hoofdstuk 4 zijn we hier uitgebreid op ingegaan. In hoofdstuk 6 bespreken we welke bronnen en methodes wat voor soort inzichten opleveren. Maar hier presenteren we, om een eerste indruk te geven van de hoeveelheid groen in de wijk zelf, de hoeveelheden binnen de grenzen van de wijk volgens drie bronnen: CBS (gemeentedefinitie), BGT (uitgebreide definitie rekenkamer) en remote sensing.

Tabel 5.1 - Groen in Stadionbuurt Groen m²

CBS

BGT

Remote sensing

276.155 m²

94.958 m²

261.632 m²

m² / inwoner

23,2 m²

7,9 m²

21,9 m²

% landoppervlak

29,3%

10,0%

27,7%

Bij het vergelijken (binnen de wijk en het gebied daaromheen) van de verschillende bronnen vallen ons de volgende grote verschillen op:hhh

• Sportvelden.* Het CBS telt alle sportvelden mee als groen. Dat zijn in de meeste gevallen kunstgrasvelden of tennisbanen. Bij remote sensing worden daarentegen de kunstgrasvelden niet meegeteld, maar wel de groene randen rondom de sportvelden. Concreet telt remote sensing alleen de grasmat in het Olympisch stadion mee als groen. De BGT telt in het geheel geen sportvelden mee (maar wel de groene randen). • Privétuinen.*Alleen bij remote sensing wordt het groen zichtbaar dat zich bevindt in privé(binnen)tuinen of op daken. • Klein groen in de buurt.* Met remote sensing komt het kleine groen in de buurt ruimschoots in beeld. Het gaat dan om postzegelparken, oeverkanten en groene stroken. Met de BGT komt ook het kleinere groen in beeld, maar niet het groen in de private ruimte (zoals het groen in de binnentuinen). Bij het CBS komt groen van kleiner formaat of groen in de private ruimte in het geheel niet voor. • Begraafplaats Buitenveldert. De begraafplaats valt niet binnen de wijk, maar ligt er wel net naast (en beschouwen we hierna ook als onderdeel van het bredere

hhh Met een *) gemarkeerde verschillen hebben betrekking op het groen binnen de wijk.

90

GROEN IN DE STAD - ONDERZOEKSRAPPORT casusgebied). Het groen op deze plek wordt wisselend meegenomen door de bronnen: het komt in beeld bij remote sensing en maakt onderdeel uit van de hoofdgroenstructuur, maar niet bij het CBS (tenzij een bredere definitie wordt gehanteerd). De BGT laat het groen op de begraafplaats ook niet zien, maar wel de groene randen eromheen. Ook de gemeentelijke groenstructuren leveren een wisselend beeld op van het groen. Het beeld op basis van de hoofdgroenstructuur is vergelijkbaar met het CBS. Ook hier komen vooral de sportvelden in beeld (maar de grasmat in het Olympisch Stadion dus niet). Het aanwezige groen in de wijk volgens de recreatieve groenstructuur of de ecologische structuur laat weinig tot geen groen in de wijk zien (alleen het Schinkeleiland, dat net buiten de wijk ligt, komt voor in de recreatieve groenstructuur).

Film 5.2 - Groen in de Stadionbuurt per bron/meeteenheid

Op basis van remote sensing hebben we, tot slot, ook bekeken in hoeverre het groen in de wijk is versnipperd. Dit hebben we, onder andere, berekend aan de hand van het aantal afzonderlijke stukjes groen per hectare.iii Hoe hoger dit aantal afzonderlijke stukjes, hoe

iii Dit is de zogenoemde 'patch density'. Daarnaast kan versnippering (aanvullend) geanalyseerd

worden met 'mean patch' (de gemiddelde grootte van een stuk groen in hectare in een bepaalde omgeving) en 'patch standard deviation'.

91

REKENKAMER METROPOOL AMSTERDAM hoger de versnippering van het groen. In de Stadionbuurt telden wij 4.530 stukjes los groen per hectare. Alleen in de casus IJburg West was er sprake van meer versnippering van het groen.jjj Wat betekent versnippering? Door toenemende bebouwing of de aanleg van wegen kunnen groengebieden verdeeld raken. Als groengebieden of landschappen worden opgesplitst, noemen we dit 'versnippering' of 'fragmentatie'. Versnippering van het groen in de stad is nadelig omdat planten en diersoorten hierdoor moeilijker of niet meer kunnen migreren, genenpoelen niet uitgewisseld kunnen worden waardoor populaties kleiner worden of verzwakken. Ook zijn sommige diersoorten meer gediend met grote groengebieden dan anderen.99

5.3.4

Sterke punten

Bewonersbetrokkenheid bij groen is groot In de Amazonenstraat, maar ook in de directe omgeving, zijn veel kleinschalige bewonersinitiatieven zichtbaar in de openbare ruimte. In verschillende straten zijn door bewoners geveltuintjes aangelegd, boomspiegels beplant en plantenbakken geplaatst. Daarnaast zijn er twee moestuinen waarin bewoners een actieve rol spelen. De moestuin bij het Van Tuyll van Serooskerkeplein is door bewoners opgezet in samenwerking met de gemeente.100 Er is ook een moestuin aangelegd aan de noordzijde van het sportpark Olympiaplein. De bewonersinitiatieven in het groen in dit casusgebied geven de indruk dat groen in de eigen woonomgeving door bewoners belangrijk wordt gevonden.101 Veel groengebieden ingericht voor beweging en spel Het valt op dat er veel groengebieden in de buurt van de Amazonenstraat te vinden zijn die ingericht zijn voor sport en/of spel.102 De tennisvelden, de sportvelden bij Sportpark de Schinkel en sportpark Olympiaplein zijn gebieden die niet bestaan uit levend groen, maar wel onderdeel vormen van de hoofdgroenstructuur van Amsterdam. Omdat sportvelden en sportparken onderdeel vormen van de hoofdgroenstructuur van Amsterdam, hebben wij deze meegenomen in ons casusonderzoek naar groen in deze omgeving.

Echter geven de verschillende ambtelijke en wetenschappelijke deskundigen die we hebben gesproken aan deze gebieden niet mee te rekenen als groengebieden vanwege het ontbreken van levend groen. De sportvelden bestaan uit kunstgras en gravel. Naast de sportvelden zijn er in de omgeving van de Amazonenstraat ook veel postzegelparken met openbaar toegankelijke speelvoorzieningen voor kinderen te vinden.103 Begraafplaats is groengebied met ecologische potentie Op loopafstand van de Amazonenstraat bevindt zich de begraafplaats Buitenveldert. Op deze begraafplaats is ook groen aanwezig. Verschillende deskundigen benadrukken de

jjj Omdat dit gegeven niet goed is te normeren (we kunnen niet zeggen wanneer er sprake is van te

veel versnippering) kunnen we er alleen mee aangeven hoe de casussen zich onderling op dit punt tot elkaar verhouden.

92

GROEN IN DE STAD - ONDERZOEKSRAPPORT positieve bijdrage die dit groengebied kan leveren aan de ecologie van het gebied. Omdat het gebied is ingericht als begraafplaats, wordt het groengebied volgens deskundigen uit Stadsdeel Zuid vrijwel alleen gebruikt voor het bezoek aan graven en niet voor andere vormen van gebruik, zoals recreatie. Het gevolg is dat het groengebied rustig is. De rust in dit groengebied maakt het een gebied waar de natuur relatief ongestoord zijn gang kan gaan. Verschillende dieren en insecten kunnen daarvan profiteren.104 Doorlopende bomenstructuur In de Amazonenstraat en veel straten in de omgeving is een doorlopende bomenstructuur aanwezig. Dat betekent dat er een rij met bomen in de straat aanwezig is. Een doorlopende bomenstructuur kan volgens de deskundigen op verschillende manieren een positieve bijdrage leveren aan de omgeving.105 Ten eerste kunnen bomen voor verkoeling zorgen tijdens hitte, via schaduwwerking en verdamping. Hoge bomen, met grote kroonoppervlaktes, leveren uiteraard meer verkoeling dan de kleinere bomen zoals in de Amazonenstraat staan. Indien de bomen gezamenlijk een schaduwnetwerk creëren, biedt het ook mogelijkheden voor bewoners om zich binnen de wijk in een koelere omgeving en uit de zon te verplaatsen. Als bomen schaduw geven op woningen kan dit ook een positief effect hebben op de binnentemperatuur tijdens perioden van hitte.

Omdat de bomen in de Amazonenstraat te klein zijn en te ver van de gevel staan, zullen deze bomen niet voor veel verkoeling bij de woningen zorgen in de straat en is er ook niet echt sprake van een schaduwnetwerk. In andere straten staan echter grotere bomen waarvan de verkoelende bijdrage groter kan zijn. Ten tweede kunnen bomen, in vergelijking met ander groen, veel water opnemen via de wortels waardoor de waterbergingscapaciteit van de omgeving wordt vergroot. Ten derde is de aanwezigheid van bomen in de omgeving belangrijk voor de ecologische kwaliteit. De besjes van de Zweedse meelbes in de Amazonenstraat bieden bijvoorbeeld voedsel voor vogels en insecten.106 Tot slot kunnen bomen in het straatbeeld voor bewoners ook een emotionele waarde hebben, omdat het mooi gevonden wordt. Volgens deskundigen hebben bomen in het algemeen voor bewoners een grotere emotionele waarde dan andersoortig groen. Een aantal groengebieden ingericht voor gecombineerde vormen van gebruik In het postzegelpark op het Van Tuyll van Serooskerkeplein is er in het groen ruimte voor verschillende vormen van gebruik. Het park beschikt onder andere over een hondenuitloopplek, bankjes, speelvoorzieningen voor kinderen, een tennistafel, een voetbalveldje en een moestuin.

Op deze manier is het park aantrekkelijk gemaakt voor verschillende typen bewoners met verschillende wensen voor het gebruik van het groen. De verschillende vormen van gebruik zijn in het park duidelijk van elkaar gescheiden. Zo is er een hek geplaatst om het voetbalveld, de hondenuitloopplek en de moestuin. Het is mogelijk dat de verschillende bezoekers van het groengebied als gevolg van deze duidelijke ruimtelijke afscheidingen geen last van elkaar ervaren.107 Een ander voorbeeld waar verschillende vormen van gebruik worden gecombineerd binnen één groengebied is de moestuin. Deze bevindt zich langs het sportpark Olympiaplein. Ook hier is het sportpark door middel van een hek afgescheiden van de moestuin, waardoor de verschillende vormen van gebruik in de ruimte duidelijk gescheiden zijn.108

93

REKENKAMER METROPOOL AMSTERDAM Onderhoudsstaat van het groen is voldoende De verschillende deskundigen hebben de onderhoudsstaat van het groen in het casusgebied rondom de Amazonenstraat als positief beoordeeld.109 Er worden wel een aantal plaatsen aangewezen waar het onderhoud van het groen verbetering nodig heeft. Zo zijn er bijvoorbeeld kale plekken in het gras zichtbaar langs de kade.110 Ook geven deskundigen van het stadsdeel aan dat de onderhoudsstaat van het groen de afgelopen jaren achteruit is gegaan als gevolg van de terugloop van budget voor het beheer van groen stadsdeel Zuid.111 Tot slot geven de deskundigen aan dat het ecologische beheer in het gebied uitgebreid zou kunnen worden.

5.3.5

Zwakke punten

Weinig groen en druk op groen neemt toe De druk op het groen in het casusgebied is op verschillende manieren (te) hoog volgens de deskundigen. Deze hoge druk uit zich volgens hen op verschillende manieren. Allereerst geven ze aan dat er weinig groen aanwezig is voor het aantal mensen dat er wonen. De bevolkingsdichtheid is hoog en er is weinig ruimte voor groen in de openbare ruimte.112 In de Stadionbuurt ontbreekt een groter wijkpark. Er wordt voor recreatie wel veel gebruikgemaakt van het aanpalende groengebied op het Schinkeleiland dat grenst aan de Stadionbuurt. Echter wijzen deskundigen van het stadsdeel erop dat dit groengebied met zonnig weer vaak overspoeld wordt door bezoekers uit de hele stad en dat het daarmee een stedelijke functie heeft. Daardoor is er geen of minder plek voor bewoners uit de buurt die in rust willen genieten van het groen.113 Verder wijzen deskundigen op het afnemen van het privégroen in het gebied. Er is de laatste jaren een ontwikkeling gaande dat bewoners het groen in de binnentuinen verruilen voor tegels of andere vormen van verharding.114 Ondertussen neemt het aantal bewoners in het gebied toe als gevolg van de komst van nieuwe woningen. Verschillende deskundigen vrezen dat de druk op het bestaande groen in het casusgebied hierdoor zal toenemen als er niet méér groen in het gebied bij zal komen.

Daarnaast merken deskundigen op dat er op straatniveau een duidelijke stedenbouwkundige keuze is gemaakt om ruimte te reserveren voor de auto: er zijn veel parkeerplaatsen en het groen heeft weinig ruimte. Dit blijkt onder andere als gekeken wordt naar de zeer beperkte grootte van de boomspiegels (ruimte rondom de stam van de boom) in de straten.115 Deskundigen wijzen er daarbij op dat een grote boomspiegel in het algemeen een gunstig effect heeft op de kwaliteit van een boom. Ook zorgt een grote boomspiegel voor betere infiltratie van regenwater in de grond, waardoor de waterbergingscapaciteit van de straat toeneemt.116 Tot slot geeft een aantal deskundigen aan dat de druk op het groen ook ondergronds plaatsvindt. In de ondergrond concurreren de plantenwortels met kabels en leidingen. In dichtbevolkte gebieden, zoals in dit casusgebied, vormt de beperkte ruimte in de ondergrond dus nog een extra factor dat druk uitoefent op het groen.117 Te veel 'decorgroen' zonder aansluiting op huidige uitdagingen voor natuur en klimaat Verschillende deskundigen stellen dat het groen in het casusgebied oorspronkelijk is vormgegeven als 'beeldgroen' of 'decorgroen'. Dat betekent dat de belangrijkste factor bij

94

GROEN IN DE STAD - ONDERZOEKSRAPPORT de oorspronkelijke inrichting, soortkeuze en vormgeving van het groen is geweest dat het groen er mooi uit moest zien en dat het goed moest aansluiten bij de stedelijke bebouwing.118 Deskundigen merken echter op dat de inrichting van het groen en de bijbehorende keuze voor de groensoorten in het gebied daardoor onvoldoende aansluiten op de huidige uitdagingen en ambities met betrekking tot klimaatadaptatie en natuurontwikkeling.119 Zo zijn er in de Stadionbuurt te weinig schaduwrijke zones om hittestress te voorkomen en bewoners een route te bieden om zich via schaduwrijke wegen te verplaatsen (ondanks de aanwezigheid van een bomenstructuur). Daarnaast is er te weinig groen dat hevige neerslag kan opvangen. De kunstgrasvelden in de verschillende sportgebieden zorgen daarbij voor extra verhitting en een versnelde waterafvoer. Ook op straatniveau is het groen op veel plekken niet in staat om een goede bijdrage aan klimaatadaptatie te leveren. Verder is de klimaatadaptieve bijdrage van geveltuintjes erg klein, volgens verschillende deskundigen. Vanuit het perspectief van de natuurwaarde van het groen stellen verschillende deskundigen dat de vegetatiestructuur van het groen in het casusgebied incompleet is. De vegetatiestructuur is de opbouw van de beplanting.

Om een complete leefomgeving te laten ontstaan voor stadsnatuur, moet het groen volgens de deskundigen uit verschillende vegetatiesoorten bestaan. In de Stadionbuurt ontbreekt grotendeels de kruid- en struiklaag.120 Ook zijn er te weinig verbindingen tussen de verschillende groengebieden:121 “Het ontbreekt daarmee aan eenheid in het groen, het is nu een mozaïek zonder samenhang. Het geheel van het groen moet meer zijn dan de som der delen.”122 Verder zou vanuit ecologisch oogpunt voor andere groensoorten gekozen kunnen worden die een grotere ecologische waarde hebben. Tot slot zijn de groene kades in het gebied niet ecologisch aangelegd. Daar is volgens verschillende deskundigen nog vooruitgang mogelijk, wat betreft natuurwaarde.123 Toegankelijkheid en aantrekkelijkheid van groengebieden op aantal plekken onvoldoende De toegankelijkheid van de groengebieden is volgens een aantal deskundigen op sommige plekken niet optimaal. Zo is het groen in de sportparken te weinig toegankelijk aangezien het grotendeels om niet-openbaar groen gaat. Deze groengebieden kunnen alleen bezocht worden door mensen die lid zijn van een sportvereniging.124 Verder merken deskundigen op dat de toegankelijkheid van het kadegroen niet groot genoeg is. Het kadegroen heeft volgens verschillende deskundigen potentie om een plek te zijn waar bewoners in het groen kunnen recreëren.

De huidige inrichting van het groen maakt het gebied echter niet aantrekkelijk genoeg voor recreatie. Zo zijn er weinig bankjes geplaatst. Daarnaast lijkt het kadegroen niet optimaal bereikbaar voor mensen in een rolstoel.125 Door het plaatsen van bankjes en/of picknicktafels zou het groengebied een plek kunnen bieden om tot rust te komen of waar ontmoeting kan plaatsvinden.126 Conflicterende vormen van gebruik van het groen en de openbare ruimte Waar veel bewoners gebruik willen maken van het groen in hun woonomgeving, kan het gebruik soms ook conflicten of spanningen in de ruimte veroorzaken. In de Stadionbuurt wordt dit onder andere zichtbaar op straatniveau. Veel bewoners hebben een geveltuintje

95

REKENKAMER METROPOOL AMSTERDAM aangelegd. De ruimte die de begroeiing van deze geveltuintjes, bijvoorbeeld in de Amazonenstraat, inneemt gaat op een aantal plekken ten koste van de doorloopruimte op de stoep. Dit maakt het voor wandelaars of voor mensen in een rolstoel lastiger om zich over de stoep te verplaatsen. Daarnaast zijn een aantal boomspiegels door bewoners beplant. Enerzijds voegt dit groen toe aan de openbare ruimte waar meer mensen van kunnen genieten. Anderzijds kan er spanning ontstaan wanneer fietsparkeerders hun fiets parkeren tegen de boom waardoor de beplanting wordt aangetast. De spanning van conflicterende vormen van gebruik in het groengebied in het Schinkeleiland zijn al eerder aan bod gekomen. Deskundigen uit het stadsdeel stellen dat bewoners die in rust willen genieten van het groen op het Schinkeleiland op sommige momenten vanwege drukte daarin belemmerd worden.127

5.3.6

Samenvatting

De Stadionbuurt bestaat uit verschillende groengebieden waarvan een aantal deel uitmaken van de hoofdgroenstructuur van Amsterdam. Vanwege de stedenbouwkundige opzet van het gebied bevindt het privégroen zich voornamelijk in de binnentuinen. In de Stadionbuurt bevindt zich geen groter wijkpark, maar op loopafstand van de Amazonenstraat bevindt zich wel het Schinkeleiland waar mensen naartoe trekken voor recreatie in het groen. De hoeveelheid groen varieert afhankelijk van de bron die gebruikt wordt om het groen in kaart te brengen. Dit varieert van 276.155 m² (CBS) tot ongeveer een derde daarvan 89.457 m² (BGT). Opvallende verschillen tussen de bronnen ontstaan in de wijk en het gebied eromheen bij de sportvelden, het kleine buurtgroen, de privétuinen en de begraafplaats Buitenveldert. Van de onderzochte casussen heeft alleen IJburg West meer versnippering van het groen. De door ons gesproken deskundigen hebben positieve en negatieve opmerkingen gemaakt bij het groen in de Stadionbuurt die we hieronder in de tabel hebben samengevat:

Tabel 5.2 - Positief en negatief commentaar Stadionbuurt Commentaar

Soort commentaar

Toelichting

Positief

Bewonersbetrokkenheid

Relatief grote betrokkenheid van bewoners wat leidt tot geveltuintjes en moestuinen.

Veel groen voor beweging

In het casusgebied zijn veel groengebieden aanwezig die ingericht zijn voor beweging of om te spelen.

Ecologische potentie

De begraafplaats Buitenveldert wordt genoemd als groengebied met een mogelijke ecologische potentie vanwege de rust in de omgeving.

96

GROEN IN DE STAD - ONDERZOEKSRAPPORT

Commentaar

Negatief

Soort commentaar

Toelichting

Bomenlanen

In veel straten in het casusgebied is een bomenlaan aangelegd wat waardevol is voor ecologie en bestrijden hittestress en wateroverlast.

Gecombineerd gebruik mogelijk

Verschillende groengebieden in het casusgebied zijn volgens deskundigen succesvol ingericht voor gecombineerde vormen van gebruik.

Onderhoudsstaat

De deskundigen beoordelen de onderhoudsstaat van het groen in het casusgebied als voldoende.

Grote druk op groen

Er is relatief weinig groen aanwezig voor de hoeveelheid mensen dat er woont. Nieuwe woningen vergroten mogelijk de druk op het groen terwijl privégroen steeds vaker wordt vervangen door verhardingen.

Vooral 'beeldgroen'

Het aanwezige groen is vooral gekozen voor de visuele uitstraling en draagt onvoldoende bij voor klimaatadaptatie en natuur.

Onvoldoende toegankelijk en aantrekkelijk

Toegankelijkheid en aantrekkelijkheid van het openbare groen behoeft soms verbetering. De sportvelden zijn verder niet openbaar toegankelijk.

Druk op openbare ruimte

Groen blijkt op verschillende manieren te concurreren met andere vormen van gebruik van de openbare ruimte. Zoals bij het parkeren van fietsen in boomspiegels en geveltuintjes die stoepen minder toegankelijk maken.

5.4 Casus 2: Tuindorp Oostzaan Hieronder beschrijven we eerst de algemene kenmerken van de onderzochte casus: Tuindorp Oostzaan. Daarna beschrijven we kort onze visuele impressie van het groen in de wijk en het direct omliggende gebied. Vervolgens gaan we in op de hoeveelheid gemeten groen en de versnippering daarvan. De casus hebben we ook besproken met ambtelijke en wetenschappelijke deskundigen. De door hen genoemde sterke en zwakke punten vormen

97

REKENKAMER METROPOOL AMSTERDAM de volgende onderdelen van deze casus. Tot slot vatten we de belangrijkste kenmerken van deze casus samen.

5.4.1

Beschrijving casusgebied Tuindorp Oostzaan

Kaart 5.5 - Geografische ligging casuswijk Tuindorp Oostzaan, stadsdeel Noord128

Tuindorp Oostzaan is een wijk in stadsdeel Noord. De wijk behoort tot het ruimtelijke systeem van de Tuindorpen. Kenmerkend voor een Tuindorp is dat de bebouwing grotendeels bestaat uit rijen eengezinswoningen met privé verkavelde voor- en achtertuinen. Tuindorp Oostzaan heeft 11.950 inwoners in 5.625 huishoudens en heeft een landoppervlakte van 1.563.166 m².129 Dit komt neer op een bevolkingsdichtheid van 7.645 inwoners per vierkante kilometer. De wijk heeft daarmee de laagste bevolkingsdichtheid van de door ons onderzochte casussen. Volgens de informatie op maps.amsterdam.nl hebben de Orionstraat en de omliggende straten last van een hoge grondwaterstand en vormen deze straten een urgent knelpunt bij zware neerslag. De Orionstraat en vrijwel alle omliggende straten in Tuindorp Oostzaan hebben te maken met hittestress. Een van de velden van het sportpark bestaat uit kunstgras. Dit kunstgrasveld veroorzaakt ook een hitteveld bij hoge temperaturen (zie film 5.1 over de casusgebieden in paragraaf 5.2.2). In de buurt van de Orionstraat zijn geen groene daken aanwezig volgens maps.amsterdam.nl.

5.4.2

Groen in beeld

De film over het groen in de casusgebieden toont het groen dat is onderzocht als onderdeel van dit casusonderzoek (zie film 5.1 in paragraaf 5.2.2). De Orionstraat in Tuindorp

98

GROEN IN DE STAD - ONDERZOEKSRAPPORT Oostzaan vormt het startpunt naar het onderzoek naar groen in dit casusgebied (zie bijlage 5 voor een bovenaanzicht en straatzicht van de Orionstraat). Het groen in de omgeving van de Orionstraat komt onder andere naar voren in de privé verkavelde voor- en achtertuinen. De voor- en achtertuinen zijn echter ook vaak versteend. Verder bevinden zich in de wijk op verschillende plekken postzegelparken en andere kleinschalige groengebieden zoals het Nieuwe Maanpark en buurttuin de Eeuwige Moes. Op wijkniveau behoort het Westertochtpark tot het recreatieve groengebied in de wijk. Omdat dit groengebied zich bevindt op grote loopafstand van de Orionstraat hebben wij dit groengebied geen onderdeel gemaakt van dit casusonderzoek. Het Oostertochtpark, het verlengde van het Westertochtpark, is op kortere afstand van de Orionstraat te bereiken en is daarom wel deel van ons onderzoek. Dit groengebied is echter geen onderdeel van het recreatief groen in Amsterdam. Een deel van het Oostertocht maakt echter wél deel uit van de ecologische structuur van Amsterdam. De sportvelden en de Wilmkebreekpolder in de buurt van de Orionstraat zijn onderdeel van de hoofdgroenstructuur van Amsterdam. De Wilmkebreekpolder is daarnaast onderdeel van het recreatieve groengebied, hoewel het poldergebied niet openbaar toegankelijk is.

Het polderlandschap ligt niet binnen de wijk Tuindorp Oostzaan, maar ligt wel op korte loopafstand van de Orionstraat. Dat geldt ook voor het groen in Molenwijk (onder andere natuurspeeltuin Diereneiland).

5.4.3

Hoeveelheid en versnippering groen Tuindorp Oostzaan

De hoeveelheid groen in Tuindorp Oostzaan verschilt per bron (zie film 5.3). De grootste hoeveelheid groen komt in beeld als gebruikgemaakt wordt van de remote sensing-data. Volgens de remote sensing-data ligt in Tuindorp Oostzaan 573.012 m² aan groen. Als gebruik wordt gemaakt van de BGT, dan komt 383.524 m² aan groen in beeld. De minste hoeveelheid groen komt in beeld als gebruik wordt gemaakt van het CBS (180.025 m²). In tabel 5.3 geven we een overzicht van de verschillende uitkomsten afhankelijk van de meeteenheid en gebruikte bron. Meten van hoeveelheid groen Hoeveel groen een meting oplevert voor de wijk is afhankelijk van onder andere de bron, de gebruikte definitie van groen, de meeteenheid en het meetgebied waarbinnen het groen wordt geteld. In hoofdstuk 4 zijn we hier uitgebreid op ingegaan. In hoofdstuk 6 bespreken we welke bronnen en methodes wat voor soort inzichten opleveren. Maar hier presenteren we, om een eerste indruk te geven van de hoeveelheid groen in de wijk zelf, de hoeveelheden binnen de grenzen van de wijk volgens drie bronnen: CBS (gemeentedefinitie), BGT (uitgebreide definitie rekenkamer) en remote sensing.

99