A - 05 Water (39) 20210930 Toekomstvisie drinkwater deel I hoofdrapport (1)

Datum 30 september 2021

Toekomstvisie drinkwater Deel I Hoofdrapport Joost Louter Alice Fermont Job Rook Linda Riemer Arno Sierkstra

Classificatie: Openbaar

Samenvatting Als de omvangrijke woningbouwplannen en de daaraan gerelateerde groei van de watervraag in de Metropoolregio Amsterdam (MRA) worden gerealiseerd zal Waternet waarschijnlijk binnen vijf tot tien jaar niet meer kunnen voldoen aan de capaciteitseisen voor drinkwater. Voor de periode van nu tot 2050 wordt een groei van de watervraag voorspeld die vergelijkbaar is met de huidige productiecapaciteit van de productielocatie Weesperkarspel! (productielocatie nabij de Gaasperplas). De win- en productiecapaciteit zal dus fors moeten worden uitgebreid. Aanvullend zal ook de capaciteit van het leidingnet moeten worden uitgebreid om het extra geproduceerde drinkwater met voldoende druk te kunnen blijven leveren. Wat betreft beschikbaarheid en waterkwaliteit neemt de druk toe op de waterbronnen die (kunnen) worden ingezet voor de drinkwaterproductie. Drinkwaterbedrijven zijn niet de enige partijen die gebruikmaken van waterbronnen. De opgave is om de goede waterbronnen beschikbaar te houden voor de drinkwaterproductie. Verwacht wordt dat de capaciteit van onze voornaamste bronnen (Rijn en Bethunepolder) wel voldoende is, maar dat de benodigde zuiveringsinspanning in de toekomst zal toenemen.

De opgaven worden extra complex gemaakt door de impact van klimaatverandering, door de energietransitie, door de extra watervraag van industriële afnemers, door de schaarste van grondstoffen en door de biodiversiteitscrisis. De toekomstvisie bestaat uit 2 delen: Deel I, de toekomstvisie drinkwater met een tijdshorizon tot 2050 bevat een aantal opties en adviezen om de levering van voldoende en veilig drinkwater te kunnen blijven garanderen. Deel II gaat in op een aantal actualiteiten, namelijk: de governance van Waternet, digitale weerbaarheid, PFAS, de fusie met Weesp, de levering van koelwater aan datacenters, het functioneren van het industriewaternet in het Westelijk Havengebied, en een mogelijke herinrichting van het distributie pompstation Amstelveenseweg. Tot slot benoemen we kansen om een bijdrage te kunnen leveren aan maatschappelijke opgaven, zoals de circulaire economie en de energietransitie. De mate van uitwerking van de adviezen in deze visie is niet eenduidig en daarvoor is bewust gekozen. De adviezen voor ‘het leveren van meer water’ zijn de belangrijkste focus-punten van dit plan en zijn het verst uitgewerkt. Om deze opgaven het hoofd te kunnen bieden zal de komende jaren moeten worden geïnvesteerd. Dit zal een opdrijvend effect hebben op het drinkwatertarief.

Daarbij zullen we rekening moeten houden met de nodige onzekerheden bij de prognose van de watervraag. Met name voor de langere termijn worden deze onzekerheden steeds groter. Om hiermee te kunnen omgaan, zullen we stapsgewijs uitbreidingen in het drinkwatersysteem doorvoeren. Zodoende blijven we flexibel en kan goed worden ingespeeld op gewijzigde inzichten.

Classificatie: Openbaar

Inhoud Samenvatting

3

Inhoud

4

1 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 1.6

Inleiding Blijven we voldoen aan de drinkwatervraag? Doel Scope Relatie met andere plannen Aanpak Leeswijzer

7 7 7 7 8 9 9

2 2.1 2.1.1 2.1.2 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6 2.7 2.7.1 2.7.2 2.7.3 2.7.4 2.7.5

Huidige situatie en ontwikkelingen Huidige situatie drinkwatervoorziening Drinkwatervoorziening Waternet Watertransportmaatschappij Rijn-Kennemerland Vigerende toekomstvisie drinkwater En gros-leveringen Groei Amsterdam Groei drinkwatervraag Onzekerheden in de prognose van de drinkwatervraag Maatschappelijke ontwikkelingen Klimaatadaptatie Technologische innovatie Energietransitie Circulaire economie Bestuurlijke omgeving

10 10 10 11 12 12 12 13 13 14 14 14 15 15 15

3 3.1 3.2 3.2.1 3.2.2 3.2.3 3.3 3.4 3.4.1 3.4.2 3.4.3 3.5

Knelpunten in het drinkwatersysteem en opgave Bronnen onder druk Productiecapaciteit Reservestelling productiecapaciteit Capaciteitsbeperkingen Weesperkarspel en Leiduin Onevenwichtigheid in de systemen Drinkwaterkwaliteit Drinkwatertransport en -distributie Vervangingsopgave Vervangingsstrategie Drukte in de ondergrond De opgave

15 15 16 16 16 16 16 18 18 18 19 19

4 4.1 4.2 4.3 4.4 4.4.1 4.5 4.6 4.7

Opties voor drinkwater Multicriteria Analyse Aanpassingen in het systeem conform het leveringsplan Opties oost: vergroten van de productiecapaciteit Opties west: uitbreiden van de strategische voorraad Opties voor decentrale bronnen Minst kansrijke opties Opties voor het drinkwatertransport en de drinkwaterdistributie Opties vrijspelen drinkwatercapaciteit (geen laagwaardige toepassingen)

21 21 23 23 24 24 24 24 25

Classificatie: Openbaar

4.8 4.9 4.10

Opties in het WRK-systeem Handelingsperspectieven PWN Opties en gros-leveringen

25 26 27

5 5.1 5.2 5.3 5.4 5.5 5.6 5.7 5.8

Hoofdadvies Nieuwe toekomstvisie drinkwater Beste opties voor uitbreiding capaciteit Garanderen waterkwaliteit Behoud en versterken drinkwatertransport en distributie Beïnvloeding van de watervraag En gros-leveringen Behouden en versterken WRK Handelingsperspectieven PWN

28 28 28 30 32 32 33 33 34

6 6.1 6.2 6.3 6.4 6.5 6.6

Advies maatschappelijke uitdagingen Klimaatadaptatie Technologische innovatie Energietransitie Circulaire economie Bestuurlijke omgeving Omgaan met onzekerheden

35 35 35 36 36 36 36

7 7.1 7.2

Hoe verder? Naar een uitvoeringsprogramma De tariefontwikkeling

38 38 38

8

Referenties

39

Colofon

40

Toekomstvisie drinkwater, deel II – Actualiteiten (apart aangeleverd)

41

Bijlagenrapport (apart aangeleverd)

41

Classificatie: Openbaar

1

Inleiding

1.1

Blijven we voldoen aan de drinkwatervraag? Als drinkwaterbedrijf heeft Waternet een verantwoordelijkheid als het gaat om het veiligstellen van de drinkwatervoorziening in haar voorzieningsgebied1, nu én in de toekomst. Het tijdig en adequaat inspelen op externe ontwikkelingen is van belang voor Waternet, zeker nu de omgeving sterk in beweging is. De groei van de stad, de impact van klimaatverandering zoals de langdurige droge en warme perioden van de afgelopen jaren, de energietransitie met als gevolg een toenemende druk op de ondergrondse infrastructuur en de extra watervraag van industriële afnemers zoals datacenters zijn voorbeelden van ontwikkelingen met consequenties voor onze drinkwatersystemen. De komende dertig jaar voorzien we in de Metropoolregio Amsterdam een forse groei van de drinkwatervraag. De huidige winvergunningen en de productie- en distributiecapaciteit zullen al binnen tien jaar niet meer kunnen voldoen aan de eisen die worden gesteld aan de drinkwatervoorziening. Daarmee staat Waternet de komende jaren voor een grote opgave om de levering van voldoende en veilig drinkwater blijvend te garanderen. Deze ontwikkelingen vormen de aanleiding voor het maken van een nieuwe toekomstvisie2.

1.2

Doel Het doel van de toekomstvisie is het in beeld brengen van de huidige situatie en van de belangrijkste trends en ontwikkelingen en handelingsperspectieven (opties) voor een toekomstbestendige drinkwatervoorziening. De toekomstvisie wordt opgesteld voor de periode tot 2050.

1.3

Scope De toekomstvisie richt zich vooral op de te verwachten forse groei van de drinkwatervraag in de komende dertig jaar. Dit is terug te zien in de uitgewerkte opties. De opties met een directe relatie tot het vergroten van de capaciteit met behoud van de voorgeschreven drinkwaterkwaliteit zijn het verst uitgewerkt. De opties die betrekking hebben op andere bedrijfsvoerings-aspecten, zoals het beïnvloeden van de watervraag, worden wel benoemd, maar zijn in dit plan niet verder uitgewerkt.

1

Het voorzieningsgebied van Waternet bestaat uit het distributiegebied waarin rechtstreeks wordt geleverd aan de consument en uit het leveringsgebied, waarin wordt geleverd via een ander drinkwaterbedrijf.

2

In 2011 is de Toekomstvisie Primair Proces Drinkwater 2020-2050 opgesteld. Deze toekomstvisie is in 2014 gevalideerd.

Classificatie: Openbaar 30 september 2021 - Toekomstvisie drinkwater, deel I - hoofdrapport

7/41

1.4

Relatie met andere plannen De Toekomstvisie drinkwater heeft een relatie met de volgende plannen: Figuur 1-1: Relatie met interne en externe plannen en bijbehorende planperioden Plannen Drinkwater

2020

2025

2030

Beleidsnota Drinkwater 2021 –

Opstellen Watercyclusplan 2022-2028

Beleidsnota Drinkwater 2028 –

Uitvoeren Watercyclusplan 2022-2028

Toekomstverkenning Programmeren en Uitvoeren via Drinkwater verankeren Leveringsplan Toekomstverkenning Leveringsplan 20202024

Programmeren Uitvoeren en verankeren Leveringsplan Leveringsplan 2020-2024 Opstellen Drinkwaterplan 2022-2028

Evaluatie Leveringsplan 2020-2024

Evaluatie Watercyclusplan 2022-2028

Opstellen Watercyclusplan 2029-2035

Evaluatie Drinkwater-plan 2022-2028

Opstellen Drinkwaterplan 2029-2035

Herijken Toekomstverkenning 2024 Opstellen leveringsplan 2025-2029

Uitvoeren Drinkwaterplan 2022-2028

• Het Watercyclusplan is een strategisch plan met een termijnvisie op de watercyclus voor de periode tot 2050. • In het Leveringsplan staat beschreven hoe de levering van drinkwater is geborgd voor de komende tien jaar. Naast een verstoringsrisicoanalyse en de leveringszekerheidsanalyse zijn maatregelen en investeringen opgenomen waarmee kan worden voldaan aan de drinkwatervraag tot 2030. Het is een wettelijk verplicht plan en het wordt elke vier jaar geactualiseerd. • Het Drinkwaterplan is een bestuurlijk plan waarmee de gemeente Amsterdam wordt geïnformeerd over de drinkwatervoorziening. Het Drinkwaterplan is niet wettelijk verplicht. • De Beleidsnota Drinkwater 2021-2027 wordt toegelicht in het onderstaande kader. Beleidsnota drinkwater 2021-2027 De Beleidsnota vormt een belangrijk kader voor de Nederlandse drinkwatervoorziening. De drinkwateropgaven voor de periode 2021-2027 worden hierin beschreven met hoofdkeuzes voor het drinkwaterbeleid. Het Rijk zet met de Beleidsnota in op de volgende aspecten: - Waterbeschikbaarheid en zuinig en bewust drinkwatergebruik: De aanbevelingen van de Beleidstafel Droogte hebben geleid tot meer aandacht voor waterbeschikbaarheid, de inzet van alternatieve bronnen voor de drinkwaterbereiding en zuinig en bewust drinkwatergebruik.

- Verbeteren kwaliteit van oppervlakte- en grondwater: De Europese Kaderrichtlijn Water geeft richting aan het verbeteren van de waterkwaliteit. Doel is voldoende chemisch schoon en ecologisch gezond water voor duurzaam gebruik. Incidenten en aangetroffen antropogene stoffen in drinkwaterbronnen hebben de urgentie voor preventie en aanpak bij de bron versterkt. - Borgen veilige productie en levering: Om een duurzame veiligstelling van de productie, kwaliteit en levering van drinkwater te borgen is meer aandacht nodig voor de ruimtelijke bescherming van de huidige en toekomstige drinkwatervoorziening.

Classificatie: Openbaar 30 september 2021 - Toekomstvisie drinkwater, deel I - hoofdrapport

8/41

1.5

Aanpak Voor het in beeld brengen van de belangrijkste trends en ontwikkelingen voor de drinkwatervoorziening heeft Waternet samen met adviesbureau ’De Ruijter Strategie’ scenario’s ontwikkeld. Deze scenario’s zijn gemaakt op basis van literatuuronderzoek, interviews met externe deskundigen en een scenarioworkshop met experts binnen Waternet. De resultaten zijn vastgelegd in het rapport ‘Waternet Toekomstvisie Drinkwater 2050, Externe verkenning’ (De Ruijter Strategie, 2019). Om goed in te spelen op de scenario’s zijn opties ontwikkeld en is een advies opgesteld voor Waternet. Deze toekomstvisie is tot stand gekomen in samenspraak met veel collega’s van Waternet. In bijlage 12 is een colofon opgenomen.

1.6

Leeswijzer Deze toekomstvisie brengt relevante trends en ontwikkelingen in beeld en de wijze waarop Waternet hierop kan anticiperen. In hoofdstuk 1 gaan we in op de aanleiding, het doel en de scope van de toekomstvisie. In hoofdstuk 2 worden de huidige situatie en de trends en ontwikkelingen beschreven. Het derde hoofdstuk brengt de knelpunten en de opgave in beeld. In hoofdstuk 4 zijn alle opties beschreven voor de uitbreiding van de drinkwatercapaciteit en worden ze gewaardeerd met behulp van een multicriteria analyse. Hoofdstuk 5 geeft een advies om de beschikbaarheid van voldoende drinkwater in de toekomst te garanderen. In hoofdstuk 6 geven we een aantal adviezen over actualiteiten die nu spelen binnen de waardeketen drinkwater. Hoofdstuk 7 gaat in op de wijze waarop we goed kunnen inspelen op maatschappelijke uitdagingen zoals klimaatverandering en circulaire economie. Tot slot gaat hoofdstuk 8 over het vervolg op deze toekomstvisie.

5 vragen assetmanagement Toekomstige ontwikkeling & Systeemeisen

Vraag 1

Hoofdstuk 1 & 2

Systeemprestatie Nu en Toekomst

Vraag 2

Hoofdstuk 2

Systeembeoordeling

Vraag 3

Hoofdstuk 3

Ontwikkel Scenario s

Vraag 4

Hoofdstuk 4

Strategie

Stap 5a

Hoofdstuk 5, 6, 7

Prioritering en lange termijn financiering

Stap 5b

Hoofdstuk 8 en vervolg

Classificatie: Openbaar 30 september 2021 - Toekomstvisie drinkwater, deel I - hoofdrapport

9/41

2

Huidige situatie en ontwikkelingen

2.1

Huidige situatie drinkwatervoorziening

2.1.1

Drinkwatervoorziening Waternet Waternet levert drinkwater via twee drinkwaterproductiesystemen: • de Rivier-/Duinwaterleiding met het waterwinstation Ir. Cornelis Biemond te Nieuwegein en de drinkwaterproductielocatie Leiduin te Vogelenzang • de Rivier-/Plassenwaterleiding met de voorzuivering Loenderveen te Loosdrecht en de drinkwaterproductielocatie Weesperkarspel te Amsterdam. Figuur 2-1: Winning, infiltratie, productie en transport naar de stad

Waternet heeft voor de drinkwatervoorziening meerdere bronnen ter beschikking. Daarvan is ongeveer 60% afkomstig uit de Rijn, via het Lekkanaal bij Nieuwegein. Ongeveer 10% is afkomstig van neerslag die valt in de Amsterdamse Waterleidingduinen en ongeveer 30% is afkomstig van de winning van kwelwater (grondwater dat omhoogkomt) uit de Bethunepolder. Ter aanvulling op het water uit de Bethunepolder kan water uit het Amsterdam-Rijnkanaal worden gebruikt. Dat gebeurt met name tijdens lange droge zomers, er is dan te weinig water vanuit de Bethunepolder beschikbaar voor de drinkwaterproductie aangezien voor het peilbeheer van de Loosdrechtse Plassen ook bij voorkeur kwelwater uit de Bethunepolder wordt ingezet. In Nieuwegein is het mogelijk, onder bepaalde voorwaarden, grondwater te onttrekken voor de drinkwatervoorziening. De huidige regulier beschikbare productiecapaciteit van beide drinkwatersystemen bedraagt circa 95 Mm3/jaar. De productiecapaciteit is als volgt verdeeld: • productielocatie Leiduin: circa 70 Mm3/jaar • productielocatie Weesperkarspel: circa 25 Mm3/jaar.

Classificatie: Openbaar 30 september 2021 - Toekomstvisie drinkwater, deel I - hoofdrapport

10/41

Het drinkwater afkomstig van productielocatie Leiduin wordt via de pompstations Haarlemmerweg, Amstelveenseweg en de aanjagers Haarlemmermeer en Osdorp gedistribueerd. Het drinkwater voor het distributiegebied van Heemstede wordt rechtstreeks gedistribueerd vanuit het pompstation Leiduin. Het drinkwater afkomstig van productielocatie Weesperkarspel wordt direct gedistribueerd vanuit het pompstation Weesperkarspel. Een klein deel van het drinkwater, bestemd voor het distributiegebied Muiden en Muiderberg, kan via het aanjaagstation Muiden op een hogere leveringsdruk worden gebracht. Het leidingnet bestaat uit ruwwatertransportleidingen, drinkwatertransportleidingen en drinkwaterdistributieleidingen en heeft een lengte van circa 3400 kilometer. De drinkwaterassets vertegenwoordigen een totale waarde van ongeveer 3,5 miljard euro. De drinkwatersystemen en het transport- en distributienet functioneren goed. De leveringszekerheid is groot, de gemiddelde onderbrekingsduur door storingen is laag en de kwaliteit van het geleverde water voldoet aan de wettelijke eisen. Het functioneren van de drinkwatersystemen is uitgebreid beschreven in het openbare deel van het Leveringsplan (Waternet, 2020). Voor meer informatie verwijzen we naar deze rapportage. 2.1.2

Watertransportmaatschappij Rijn-Kennemerland De N.V. Watertransportmaatschappij Rijn-Kennemerland (WRK) levert voorgezuiverd oppervlaktewater als grondstof voor de drinkwaterbedrijven en industrie. De WRK onttrekt water uit het Lekkanaal nabij Nieuwegein en zuivert het voor en transporteert het naar de afnemers. De WRK onttrekt ook vanuit vestiging Andijk oppervlaktewater uit het IJsselmeer. De WRK vormt een onmisbare schakel in de levering van water aan Waternet. De visie en strategie van Waternet en PWN zijn belangrijk voor de visie en strategie van de WRK. Het doel van de WRK is om het winnen, behandelen, transporteren en het verkopen van water. Voor de WRK zijn 8 strategische thema’s benoemd die belangrijk zijn voor nu en in de toekomst. De strategische thema’s vormen een belangrijk kader voor het assetmanagement WRK. Het assetmanagementplan beschrijft de relatie tussen kosten, prestatie en risico’s. De strategische thema’s zijn er een belangrijk factor in. Deze thema’s worden nog nader uitgewerkt en in het assetmanagementplan WRK. De thema’s vormen een belangrijke drager in de meerjaren strategie 2021 – 2025 van de WRK en zijn richting gevend voor de lange termijn tot 2050. De 8 strategische thema’s van de WRK voor de komende periode zijn: 1. Bronnen van de WRK, hoe robuust deze moeten zijn 2. Watervraag van huidige en mogelijk nieuwe afnemers 3.

Kwaliteit van het te leveren water 4. Investeringen en kosten voor in stand houden van bestaande leidingen 5. Uitbreiden van het leidingwerk in relatie met ruimtelijke ordening 6. Duurzaamheid (conform doelen Waternet en PWN) 7. Energie- en warmtetransitie en de maatschappelijke rol 8. Governance van de WRK De toekomstvisie drinkwater en de handelingsperspectieven van PWN zijn richtinggevend voor de strategische thema’s.

Classificatie: Openbaar 30 september 2021 - Toekomstvisie drinkwater, deel I - hoofdrapport

11/41

2.2

Vigerende toekomstvisie drinkwater De vigerende toekomstvisie (Toekomstvisie primair proces drinkwater, Waternet, 2011), die in 2014 is gevalideerd, luidt: • De Rijn en de Bethunepolder zijn samen de belangrijkste bronnen voor de drinkwatervoorziening voor Amsterdam en omstreken. • Het gebruik van brak kwelwater kan als aanvullende bron worden ingezet indien dit meerwaarde heeft voor de watercyclus. • De locaties Leiduin, Weesperkarspel, Nieuwegein en Loenderveen met de bijbehorende infrastructuur worden gehandhaafd. De locatie Weesperkarspel ligt centraal in het voorzieningsgebied van Waternet en de locatie Leiduin ligt ruimtelijk goed beschermd tegen overstromingen en dicht bij de Amsterdamse Waterleidingduinen (AWD). Hoewel de bovenstaande visie nog steeds actueel is, biedt deze gezien de huidige ontwikkelingen onvoldoende perspectief om in de toekomst veilig en voldoende drinkwater te kunnen blijven leveren.

2.3

En gros-leveringen Van de totale drinkwaterproductie van Waternet is circa 18 Mm3/jaar bestemd als en gros-levering aan de naburige drinkwaterbedrijven Dunea en PWN. Een deel van het op Leiduin geproduceerde water wordt geleverd aan PWN en Dunea. Vanuit Weesperkarspel wordt een deel van het geproduceerde water geleverd aan PWN. Recentelijk heeft Dunea gevraagd de en gros-levering tot 2024 te verhogen naar 2,5 Mm3 /jaar. Vitens en Waternet hebben verkend of een en gros levering vanuit Weesperkarspel van 2-5 Mm3/jaar naar ’t Gooi kan worden gerealiseerd, in ieder geval voor de periode tot 2035. Deze levering is nog niet tot stand gekomen aangezien Vitens de voorkeur geeft aan grondwater als bron voor de drinkwaterproductie. In bijlage10 staat meer informatie over en gros-afspraken met naburige bedrijven.

2.4

Groei Amsterdam De stad Amsterdam maakt tot 2050 ruimte voor een grote groeispurt. In dertig jaar tijd kan de stad met 250.000 inwoners groeien tot bijna 1,1 miljoen, terwijl het aantal inwoners van de metropoolregio stijgt van 2,5 miljoen tot meer dan 3 miljoen (Omgevingsvisie Amsterdam 2050, Gemeente Amsterdam, 2021). De economie van de Metropoolregio Amsterdam draaide de afgelopen jaren op volle toeren. Ook bedrijven gebruiken steeds meer drinkwater. De groei lag zowel boven het landelijk gemiddelde als boven dat van de grootstedelijke regio’s in de Europese Unie. De coronapandemie heeft echter, mede door een terugval in het

Classificatie: Openbaar 30 september 2021 - Toekomstvisie drinkwater, deel I - hoofdrapport

12/41

toerisme, een trendbreuk veroorzaakt in de economische groei van de stad en de metropoolregio.3 2.5

Groei drinkwatervraag Met de groei van Amsterdam (meer inwoners en bedrijven) zal ook de drinkwatervraag stijgen. De prognose4 laat tot 2050 een toename zien van circa 27 Mm3/jaar (zie figuur 2-2). In de prognose is rekening gehouden met de ontwikkeling van het Nederlandse drinkwatergebruik. Ook is in de prognose rekening gehouden met een opslagpercentage voor een reservecapaciteit. Waternet hanteert op dit moment een opslagpercentage van 5%.5 Figuur 2-2: Prognose drinkwatervraag en beschikbare productiecapaciteit tot 2050

2.6

Onzekerheden in de prognose van de drinkwatervraag Sinds de uitbraak (medio maart 2020) van de coronapandemie zien we dat de drinkwatervraag lager is dan werd verwacht. In 2020 heeft de pandemie bij Waternet geleid tot een afname van ruim 3 Mm3. Bij PWN is juist een stijging van het drinkwaterverbruik te zien. Met name het waterverbruik van zakelijke gebruikers is sterk afgenomen. Afgewacht moet worden in hoeverre en hoe snel de watervraag herstelt.

3

https://www.metropoolregioamsterdam.nl/wp-content/uploads/2020/11/EconomischeVerkenningen-Metropoolregio-Amsterdam-2020.pdf

4

De prognose wordt uitgevoerd volgens een, door de drinkwaterbedrijven ontwikkelde, uniforme methode. In deze prognose is niet het effect van de coronapandemie meegenomen. Zie voor meer informatie het leveringsplan.

5

De opslagpercentages zijn overeengekomen in de branche en staan in het rapport ‘Behoefteprognose en behoeftedekking Nederlandse drinkwatervoorziening’, KWR 2015.054, september 2015.

Classificatie: Openbaar 30 september 2021 - Toekomstvisie drinkwater, deel I - hoofdrapport

13/41

Waternet doet ervaring op met Nieuwe Sanitatie. Naast de besparing op energie en grondstoffen is in dit concept ook voorzien in een besparing op het drinkwaterverbruik. In de prognose wordt aangehouden dat het huidige LHD (liter per hoofd per dag) stabiel blijft. Vanwege ambities in de circulaire economie is de verwachting dat op langere termijn (2050) het drinkwatergebruik door consumenten bij douchen en (af)wassen met 60-80% kan gaan afnemen (KWR, 2020, Stip op de horizon). Hiermee is in de drinkwaterprognose vooralsnog geen rekening gehouden. In 2030 wordt een forse groei verwacht van het dataverkeer ten opzichte van 2020 en de vraag naar additionele datacentercapaciteit is structureel. Binnen de gemeente Amsterdam is Waternet nauw betrokken bij de ontwikkeling van datacenters, omdat deze vanwege hun behoefte aan koelwater een groot beslag kunnen leggen op de drinkwatercapaciteit. Het watergebruik door datacenters kan de komende jaren mogelijk fors groeien, hoewel de beperking van het drinkwatergebruik een belangrijke voorwaarde is bij de vestiging of herontwikkeling van datacenters. De groei is niet volledig meegenomen in de prognose. In hoeverre het vestigingsbeleid zal resulteren in afvlakking van de groei van het drinkwatergebruik zal moeten worden afgewacht.

2.7

Maatschappelijke ontwikkelingen Waternet heeft een belangrijke rol in het oplossen van maatschappelijke uitdagingen. Het betreft opgaven die voortkomen uit klimaatverandering, energietransitie en doelstellingen voor de circulaire economie. Daarnaast is het ook belangrijk om op tijd in te spelen op veranderingen in de bestuurlijke omgeving en op actuele onderwerpen zoals de stikstof- en biodiversiteitscrisis. In deze paragraaf worden deze ontwikkelingen op hooflijnen geschetst. In hoofdstuk 6 wordt specifieker ingegaan op de uitdagingen voor drinkwater en wordt een advies gegeven.

2.7.1

Klimaatadaptatie Door klimaatverandering krijgen we te maken met meer extreme regenval, drogere zomers met lagere rivierafvoeren en meer extreme hitte. Ook neemt de kans op overstromingen toe door zeespiegelstijging en/of hoge rivierafvoeren. Dit heeft gevolgen voor alle aspecten van het drinkwatersysteem. Klimaatadaptatie is het aanpassen aan de huidige of toekomstige effecten van klimaatverandering. Het doel van deze aanpassingen is om overlast en schade zoveel mogelijk te beperken.

2.7.2

Technologische innovatie Er zijn steeds meer mogelijkheden om water decentraal te zuiveren of te hergebruiken. Ook komen steeds meer zuiveringstechnieken beschikbaar voor de verwijdering van microverontreinigingen zoals medicijnresten, bestrijdingsmiddelen en andere chemische stoffen. Technologische innovatie zorgt ervoor dat steeds meer bedrijfsprocessen worden geautomatiseerd. Robots nemen een deel van het werk over, sensoren verzamelen continu data om bedrijfsprocessen te sturen en te verbeteren en mensen regelen hun zaken online op het moment dat het hen uitkomt.

Classificatie: Openbaar 30 september 2021 - Toekomstvisie drinkwater, deel I - hoofdrapport

14/41

2.7.3

Energietransitie Nederland staat voor een enorme energietransitie: in 2050 moeten alle woningen van het gas af zijn. De term ‘Van het gas af‘ betekent dat Nederland op grote schaal andere energiebronnen moet gaan gebruiken, zoals energie uit wind, zon en water.

2.7.4

Circulaire economie De vraag naar grondstoffen neemt wereldwijd sterk toe. De uitputting van onze grondstoffenvoorraad en overmatige negatieve effecten van het gebruik ervan zijn al zichtbaar. Het doel van het programma circulaire economie bij Waternet is 50% minder verbruik van primaire grondstoffen in 2030 en in 2050 voldoen aan een volledig circulaire economie (geen gebruik van primaire grondstoffen en geen afvalproductie).

2.7.5

Bestuurlijke omgeving Als Waternet beperken we ons niet alleen tot de traditionele watertaken. We kijken integraal naar onze omgeving en naar de vraagstukken van omgevingspartners. We kijken ook hoe we van daaruit kunnen aanhaken op onze drinkwatertaken. We denken en werken actief en initiatiefrijk mee in brede maatschappelijke vraagstukken die met water te maken hebben, zoals energie, circulariteit, biodiversiteit en ruimte. Bij de uitwerking en uitvoering van de opgave die we hebben als drinkwaterbedrijf hebben we andere belanghebbenden nodig, zoals provincies, waterschappen, Rijkswaterstaat en andere drinkwaterbedrijven. Denk bijvoorbeeld aan het verkrijgen van de juiste vergunningen en de stevige inbedding van drinkwaterbelangen in de verschillende omgevingsdocumenten, zoals de omgevingsvisies en de omgevingsverordeningen. Een belangrijke ontwikkeling is ook de ‘watertransitie’.6 Met de watertransitie wordt de overgang bedoeld naar een situatie waarin het watersysteem structureel anders wordt beheerd dan nu het geval is. Het gaat om een radicale omslag, waarbij de focus ligt op het duurzaam en circulair omgaan met zoet water.

3

Knelpunten in het drinkwatersysteem en opgave

3.1

Bronnen onder druk De Rijn is de belangrijkste bron voor drinkwater. Waternet is erg afhankelijk van de beschikbaarheid van deze bron. Door veranderend klimaat, intensiever gebruik van de bronnen door derden en een toename van de watervraag mag worden verwacht dat de bronbeschikbaarheid van de Rijn meer onder druk komt te staan. Dit wordt versterkt door demografische groei en een toename van verstedelijking. We verwachten tot 2050 een achteruitgang van de waterkwaliteit en een toename van innamestops.

6

https://www.drinkwaterplatform.nl/de-watertransitie-wat-is-het-en-4-andere-vragen/

Classificatie: Openbaar 30 september 2021 - Toekomstvisie drinkwater, deel I - hoofdrapport

15/41

3.2

Productiecapaciteit In de onderstaande paragrafen wordt in beeld gebracht wat de belangrijkste wensen, knelpunten en opgaven zijn ten aanzien van de productiecapaciteit.

3.2.1

Reservestelling productiecapaciteit Waternet (en ook PWN) houden boven op de langetermijnprognose een reserveproductiecapaciteit aan van 5%. Deze capaciteit kan tijdens groot onderhoud en calamiteiten worden ingezet. Het is een landelijke trend om de reservecapaciteit te verhogen naar 10%. Door klimaatverandering wordt een vergroting van de piekvraag en een toename van innamestops verwacht. Daarom wil Waternet de reservecapaciteit op termijn verhogen.

3.2.2

Capaciteitsbeperkingen Weesperkarspel en Leiduin De ontwerpcapaciteit wordt niet volledig benut door capaciteitsbeperkingen op de productielocaties. • De langzame zandfiltratie op WPK heeft een capaciteitsbeperking bij een lage watertemperatuur (winterperiode). • De huidige onttrekkingsvergunning van de AWD (Leiduin) is gemaximeerd op 70 Mm3/jaar.

3.2.3

3.3

Onevenwichtigheid in de systemen In de drinkwatersystemen zitten onevenwichtigheden. • Binnen het drinkwatersysteem van Waternet is Leiduin dominant ten opzichte van WPK. De verhouding in de productiecapaciteit ligt op respectievelijk circa 75% en circa 25%. Dit betekent dat WPK bij een verstoorde bedrijfssituatie slechts gedeeltelijk kan fungeren als back-up. Dit fenomeen is in de winter bij koud weer nog prominenter aanwezig. WPK heeft dan een capaciteitsbeperking (zie 3.2.2), de onbalans tussen Leiduin en WPK is dan nog groter. • Binnen het WRK-systeem is het deel dat bij Waternet in beheer is (WRK 1 en 2) dominant ten opzichte van het deel dat bij PWN in beheer is (WRK 3). Dit betekent dat WRK 3 bij een verstoorde situatie slechts gedeeltelijk kan fungeren als backup. In de praktijk blijkt dat Waternet de afgelopen jaren nauwelijks gebruik heeft kunnen maken van de back-upfunctie van WRK 3. • De drinkwatervoorziening van Noord-Holland en het noordelijke deel van ZuidHolland is afhankelijk van de drinkwaterproductie van Waternet. De functie van Leiduin is hierin zeer dominant. Via en gros-leveringen levert Waternet circa 18 Mm3/jaar aan PWN en Dunea. Waternet kan bij calamiteiten slechts beperkt een beroep doen op naburige bedrijven. Van wederkerigheid in de waterlevering is geen sprake.

Drinkwaterkwaliteit Een overzichtsstudie van KWR naar de kwaliteit van Nederlandse drinkwaterbronnen laat zien dat de bronnen sterk worden beïnvloed door bestaande en nieuwe bedreigingen. De drinkwaterkwaliteit is nu nog van hoge kwaliteit en zeer betrouwbaar. Toch zorgen een aantal stoffen, die drinkwaterbedrijven nu aantreffen in oppervlaktewater en grondwater, ervoor dat de kwaliteit van deze bronnen onder druk staat.

Classificatie: Openbaar 30 september 2021 - Toekomstvisie drinkwater, deel I - hoofdrapport

16/41

Klimaatverandering zal de kwaliteit van de bron negatief gaan beïnvloeden, onder andere door meer verzilting en minder verdunning van verontreinigingen door lagere rivier-afvoeren en hogere watertemperaturen tijdens hittegolven. Concreet gaat het vooral om de microbiologische kwaliteit in het leidingnet, bestrijdingsmiddelen, zoutconcentraties, medicijnresten en opkomende stoffen. In de Drinkwaterwet is een wettelijke temperatuureis voor drinkwater vastgelegd van maximaal 25 °C. Overschrijding van deze norm kan leiden tot ontwikkeling van gezondheidsbedreigende micro-organismen in het drinkwater. Door het frequenter optreden van langdurige hittegolven en droge periodes zal de hittestress in stedelijke omgeving toenemen. Dit gecombineerd met de toenemende aanwezigheid van midden en hoge temperatuur warmtenetten in de nabijheid van drinkwaterdistributieleidingen in de ondergrond zal tot gevolg hebben dat steeds frequenter de grens van 25 °C wordt overschreden. Daarnaast wordt steeds duidelijker dat microplastics, nanomaterialen en antibioticaresistentie een bedreiging kunnen vormen. Een aantal stoffen vormt een risico voor de volksgezondheid. Het gaat hierbij om lood, arseen en bromide (dat in de zuivering wordt omgezet in bromaat). PFAS-verbindingen zijn schadelijk voor de mens en komen met name voor in voedsel en drinkwater.

Om deze reden wordt de drinkwaternorm binnenkort aangescherpt. Deze “Zeer Zorgwekkende Stoffen” die overal in het milieu voorkomen zijn moeilijk uit het water zijn te verwijderen. In deel II hoofdstuk 4 gaan we in op de actuele ontwikkelingen rondom PFAS. In 2020 is een nieuwe Europese Drinkwaterrichtlijn vastgesteld met drie belangrijke aspecten: • nieuwe strengere normen, onder andere voor PFAS en lood • risico gebaseerd management van bron tot tap: bronnen, zuivering en transport, en binnen installaties • nieuwe regels voor materialen en chemicaliën die in contact staan met drinkwater. In bijlage 2 zijn de bedreigingen voor de waterkwaliteit verder uitgewerkt.

Classificatie: Openbaar 30 september 2021 - Toekomstvisie drinkwater, deel I - hoofdrapport

17/41

3.4

Drinkwatertransport en -distributie Figuur 3-1: Distributiedruk in 2030, (bron: Leveringsplan drinkwater 2020)

De leveringszekerheid van het transport- en distributienet willen we ook kunnen waarborgen in de toekomst. Op basis van hydraulische modelberekeningen wordt verwacht dat in 2030 op een maximumdag en onder niet-verstoorde omstandigheden een deel van het leidingnet niet aan de wettelijke minimale drukeis van 150 kPa voldoet (zie figuur 3.1). De oorzaak is de toenemende drinkwatervraag als gevolg van stedelijke uitbreidingen. Dat betekent dat naast uitbreiding van de productiecapaciteit ook in het leidingnet aanpassingen/uitbreidingen nodig zijn. 3.4.1

Vervangingsopgave Het leidingnet is onderhevig aan veroudering. De gemiddelde leeftijd van het leidingnet is relatief jong (circa 40 jaar). Met het huidige vervangingstempo stijgt de gemiddelde leeftijd met circa 0,35 per jaar. In de toekomst zal het aandeel ‘vervangingen vanwege verslechterende leidingconditie’ naar verwachting toenemen. De grote uitdaging is om dat vervangen precies op tijd te doen en niet méér te investeren dan noodzakelijk – maar ook niet te weinig!

3.4.2

Vervangingsstrategie De huidige vervangingsstrategie voor de drinkwaterleidingen is “werk met werk maken”. Om de overlast op de omgeving te beperken wordt leidingvervanging zoveel mogelijk gecombineerd met andere werkzaamheden in de openbare ruimte. Werkzaamheden door anderen, zoals wijkrenovatie en stadsvernieuwing, en vervangingen door andere netbeheerders zijn sterk bepalend voor het vervangen van drinkwaterleidingen. Samenwerking en vroege afstemming tussen infrabeheerders en lokale overheden is daarbij gewenst. Dit resulteert er vaak in dat Waternet bij de vervanging van drinkwaterleidingen volgend is op initiatieven van andere partijen. Met deze strategie kan weinig regie worden gevoerd over de vraag welke leidingen worden vervangen en in welk tempo. Dat leidt ertoe dat de vervangingsopgave niet wordt gerealiseerd, omdat ook leidingen worden vervangen die nog niet voor vervanging in aanmerking komen. Door de forse capaciteitsuitbreiding op WPK zal ook het primaire distributienet moeten worden uitgebreid om het extra geproduceerde water naar de groeikernen te kunnen transporteren. De waterverdeling tussen de diverse distributiepompstations

Classificatie: Openbaar 30 september 2021 - Toekomstvisie drinkwater, deel I - hoofdrapport

18/41

zal sterk veranderen. Het kunnen realiseren van nieuwe lange transportroutes vergt vroegtijdige afstemming. 3.4.3

3.5

Drukte in de ondergrond De stedelijke uitbreidingen, maar ook andere ambities zoals de energietransitie, zorgen voor steeds meer drukte, zowel boven de grond als in de ondergrond. Dit betekent dat we op tijd moeten inspelen op de verwachte groei in de watervraag, maar ook dat we vroeg aan tafel moeten zitten als het gaat over de inrichting van de openbare ruimte. Er loopt al een aantal initiatieven om meer regie te krijgen op de ondergrond, onder andere via het koppelkansentraject Amsterdam. De opgave Waternet staat de komende jaren voor grote opgaven om de drinkwaterlevering nu en in de toekomst veilig te stellen. De opgave is meerledig: • instandhouding van de huidige drinkwaterinfrastructuur • capaciteitsuitbreiding in verband met toename van de drinkwatervraag • beschikbaarheid waarborgen van bestaande en nieuwe bronnen die (kunnen) worden ingezet voor de drinkwaterproductie • inspelen op een veranderende omgeving. Om aan de ontwerpeisen te kunnen blijven voldoen zal de drinkwaterinfrastructuur in stand gehouden moeten worden. De huidige assets zijn aan veroudering onderhevig. Er is een vervangingsopgave die met voldoende tempo moet worden uitgevoerd om de opgave niet te groot te laten worden.

Als de omvangrijke woningbouwplannen en de daaraan gerelateerde groei van de watervraag in de Metropoolregio Amsterdam (MRA) worden gerealiseerd zal Waternet waarschijnlijk binnen vijf tot tien jaar niet meer kunnen voldoen aan de benodigde capaciteitseisen voor drinkwater. Voor de periode van nu tot 2050 wordt een groei van de watervraag voorspeld die vergelijkbaar is met de huidige productiecapaciteit van de productielocatie Weesperkarspel. De win- en productiecapaciteit zal dus fors moeten worden uitgebreid. Aanvullend zal ook de capaciteit van het leidingnet moeten worden uitgebreid om het extra geproduceerde drinkwater met voldoende druk te kunnen blijven leveren. Daarbij moeten we wel rekening houden met onzekerheden in drinkwaterprognoses. De druk op waterbronnen die (kunnen) worden ingezet voor de drinkwaterproductie neemt toe wat betreft beschikbaarheid en waterkwaliteit. Drinkwaterbedrijven zijn niet de enige partijen die gebruikmaken van waterbronnen. De opgave is om de goede waterbronnen beschikbaar te houden voor de drinkwaterproductie. Aanvullend hierop is het gewenst om te anticiperen op strengere regelgeving rondom de waterkwaliteit. De verwachting is dat de capaciteit van onze voornaamste bronnen (Rijn en

Classificatie: Openbaar 30 september 2021 - Toekomstvisie drinkwater, deel I - hoofdrapport

19/41

Bethunepolder) wel voldoende blijft, maar dat de benodigde zuiveringsinspanning in de toekomst zal toenemen. Daarnaast heeft Waternet een belangrijke rol in het oplossen van maatschappelijke uitdagingen. Opgaven die voortkomen uit klimaatverandering, de energietransitie, doelstellingen voor de circulaire economie en de afname van de biodiversiteit moeten direct worden meegenomen in de plannen voor drinkwater. Het is ook belangrijk om op tijd in te spelen op veranderingen in de bestuurlijke omgeving. Al deze ontwikkelingen maken dat er onzekerheden zijn omtrent het gewenste drinkwatersysteem. Bij het treffen van maatregelen moeten we rekening houden met veranderingen en wendbaar blijven. Alleen op deze wijze kunnen we de doelstellingen bereiken.

Classificatie: Openbaar 30 september 2021 - Toekomstvisie drinkwater, deel I - hoofdrapport

20/41

4

Opties voor drinkwater Om te kunnen blijven voldoen aan de drinkwatervraag tussen 2020 en 2050 zijn diverse opties geïdentificeerd en afgewogen via de methodiek van de bedrijfswaardenmatrix van Waternet. Het betreft de volgende opties: • aanpassingen in het systeem conform het Leveringsplan §4.2 • opties oost: vergroten van de productiecapaciteit §4.3 • opties west: uitbreiden van de strategische voorraad §4.4 • opties voor decentrale bronnen §4.5 • opties voor aanpassingen in het leidingnet §4.6 • opties voor vrijspelen drinkwatercapaciteit (geen laagwaardige toepassingen) §4.7 • opties in het WRK-systeem §4.8 • handelingsperspectieven PWN §4.9 • opties voor en gros-leveringen §4.10. Deze opties worden in beeld gebracht in figuur 4.1 en in meer detail beschreven in bijlage 4. Figuur 4-1: Opties voor meer water (Nieuw plaatje volgt nog)

4.1

Multicriteria Analyse In totaal zijn vijftig maatregelen uitgewerkt om de levering van drinkwater in de toekomst veilig te stellen. Om alle opties te wegen is een Multicriteria Analyse (MCA) uitgevoerd. Met deze MCA zijn de opties gerangschikt op basis van doelstellingscriteria (bedrijfswaarden) uit de bedrijfswaardenmatrix7 van Waternet. Deze zijn aangevuld met een aantal criteria voor het specifieke doel van de toekomstvisie zoals bijvoorbeeld de systeembalans in de drinkwaterlevering en het creëren van voorraden.

7

Bedrijfswaardenmatrix-testversie, vastgesteld in DV, december 2020

Classificatie: Openbaar 30 september 2021 - Toekomstvisie drinkwater, deel I - hoofdrapport

21/41

Naast doelstellingscriteria zijn ook een aantal haalbaarheidscriteria opgenomen. Een aantal criteria zijn randvoorwaardelijk: waterkwaliteit, waterkwantiteit, leveringszekerheid, technische haalbaarheid, realisatietermijn en maatschappelijke haalbaarheid. Dat wil zeggen dat als een randvoorwaardelijk criterium negatief scoort (score 0) verdere analyse geen zin heeft. In bijlage 3 is de werkwijze van de MCA en de relatie met de bedrijfswaardenmatrix verder toegelicht. In de figuren 4.2 en 4.3. staat het resultaat met de gerangschikte opties (opties Oost respectievelijk West). Hieronder zijn de opties zijn uitgezet in de haalbaarheid en de doelstellingen. De groene kleur duidt op een kansrijke optie en de rode kleur duidt op en kansarme optie. Figuur 4-2: Opties voor meer productiecapaciteit aan de oostzijde

Figuur 4-3: Opties voor meer productiecapaciteit aan de westzijde

In de volgende paragrafen zijn de opties en de resultaten van de MCA kort toegelicht. Een uitgebreide beschrijving van de opties en de resultaten staat in bijlage 4.

Classificatie: Openbaar 30 september 2021 - Toekomstvisie drinkwater, deel I - hoofdrapport

22/41

4.2

Aanpassingen in het systeem conform het leveringsplan Het huidige systeem heeft een beschikbare capaciteit van 95 Mm3/jaar. Dit is lager dan de oorspronkelijke ontwerpcapaciteit van 101 Mm3/jaar. In het leveringsplan 2020-2024 zijn maatregelen voorgesteld om in het oostelijke deel van het drinkwatersysteem de ontwerpcapaciteit weer beschikbaar te maken. Daarnaast is een productie-uitbreiding voorgesteld om in 2030 te kunnen voldoen aan de prognose. Deze maatregelen zijn voor de volledigheid meegenomen in dit plan.

4.3

Opties oost: vergroten van de productiecapaciteit In het oostelijke deel van het drinkwatersysteem zijn diverse opties voor het produceren van meer water. Ze zorgen voor een structurele capaciteitsuitbreiding van de productiecapaciteit voor een reguliere bedrijfsvoering, voor een betere balans tussen productielocaties en voor het creëren van strategische voorraden. Nr.

Omschrijving optie

OOST O.1 O.1.1 O.1.2 O.2 O.2.1 O.2.2 O.3 O.3.1 O.3.2 O.4 O.4.1 O.4.2 O.4.3 O.4.4 O.4.5 O.5 O.6 O.6.1 O.6.2 O.6.3

Doelstelling

Uitbreiding productiecapaciteit op WPK Uitbreiding LZF op WPK tbv ontwerpcapaciteit 2050 Vergroten capaciteit ozon, hardheidsreductie en actief kool Inzet van Brakke kwel Inzet van brakke kwel in de Horstermeer Inzet van brakke kwel andere polders (o.a. Groot Mijdrecht) Rechtstreeks inzetten van ARK water Inzet van ARK water rechtstreeks op WPK (Driemond) Bypass 1e waterleidingplas op Loenderveen (Nieuwersluis) Uitbreiden Loenderveen Tweede waterleidingplas op LVN (zonder uitdiepen) Tweede waterleidingplas op LVN (Met oeverfiltratie, zonder uitdiepen) Tweede waterleidingplas op LVN (met uitdiepen) Tweede waterleidingplas met oppervlakte infiltratie op LVN Diepinfiltratie op LVN Koppeling WRK I/II leiding met LVN/WPK Infiltratie in het Gooi (WAAG: optie samen met PWN en Vitens) Bron: ARK Bron: Gooimeer Bron: Effluent

Haalbaarheid

2,8 2,1

3,3 2,3

2,9 2,9

2,4 2,0

2,5 2,4

2,3 2,5

2,5 2,7 2,4 2,7 3,0 2,4

2,9 2,6 1,5 2,4 2,5 2,3

3,0 3,2 3,2

1,9 2,0 0,0

Uit een eerste analyse van de haalbaarheid en de doelstellingen blijkt dat de volgende opties aan de oostzijde voor Waternet het meest kansrijk zijn: • O.1.1 Uitbreiding LZF op WPK t.b.v. ontwerpcapaciteit 2050 • O.2.1 Inzet van brakke kwel in de Horstermeer • O.4.1 Tweede waterleidingplas op LVN (zonder uitdiepen) • O.4.2 Tweede waterleidingplas op LVN met oeverfiltratie, zonder uitdiepen) • O.4.5 Diepinfiltratie op LVN.

Classificatie: Openbaar 30 september 2021 - Toekomstvisie drinkwater, deel I - hoofdrapport

23/41

4.4

Opties west: uitbreiden van de strategische voorraad In het westelijke deel van het drinkwatersysteem zijn diverse opties voor het produceren van meer water. Deze opties dragen bij aan het vergroten van de strategische zoetwatervoorraad en het operationeel maken van voorraden voor piekleveringen tijdens verstoorde situaties (bijvoorbeeld bij extreme droogte of bij een innamestop). Nr. Omschrijving optie Doelstelling Haalbaarheid WEST W.1 Verruiming van de onttrekkingsvergunning naar 75 Mm3/j W.1.1 AWD: Maximaal benutten bestaande assets 2,2 3,0 W.1.2 AWD: Kleinschalige diepinfiltratie 2,1 2,9 W.2 Diepinfiltratie (structureel) 2,5 2,1 W.3 Directie doorlevering met RO uit WRK 1,9 2,3 W.4 Brakke kwel Haarlemmermeer (optie PWN) 3,0 0,0 W.5 Brak water onder AWD 2,6 1,5 W.6 Zeewater 2,4 0,0 W.7 Effluent 2,2 0,0 W.8 Winning Overveen (optie PWN) 3,1 1,9 Uit een eerste analyse op bijdrage aan haalbaarheid en doelstellingen blijkt dat de volgende opties aan de westzijde voor Waternet het meest kansrijk zijn: • W.1.1 AWD: maximaal benutten bestaande assets • W.1.2 AWD: kleinschalige diepinfiltratie

4.4.1

4.5

Opties voor decentrale bronnen Voor huishoudelijk gebruik is het mogelijk om gebruik te maken van decentrale bronnen zoals oppervlaktewater, grondwater of regenwater. Op basis van een onderzoek van KWR (zie ook bijlage 4.D9) blijkt dat regenwater op kleine schaal en decentraal kan worden toegepast door particulieren. Inzet op grotere schaal, waarbij Waternet mogelijk een rol kan spelen, zijn niet realistisch vanwege de hoge kosten, de beperkte milieuwinst en zorgen over de beheersbaarheid van de drinkwaterkwaliteit. Dit geldt eveneens voor decentrale bronnen van grondwater en oppervlaktewater. Daarom worden decentrale bronnen niet verder onderzocht. Minst kansrijke opties Voor drinkwater wordt uitgegaan van de best beschikbare bron. Effluent en zeewater vallen vooralsnog af omdat het opwerken van deze bronnen veel inspanning vraagt. Hiervoor is het gebruik van membraanfiltratie nodig. Dit kost veel energie en chemicaliën en er komt er ook een moeilijk te behandelen reststroom vrij. Regenwater vormt al een deel van de huidige bronnen. Het actief opvangen van regenwater wordt vooral gezien als potentiële bron voor lokale oplossingen. De klimaatvoetafdruk van kleinschalige lokale oplossingen is hoger dan het huidige drinkwatersysteem met grote centrale zuiveringen.

4.6

Opties voor het drinkwatertransport en de drinkwaterdistributie Op zowel Leiduin als Weesperkarspel zijn diverse opties om de capaciteit uit te breiden. Het transportnet tussen Leiduin en Amsterdam heeft voor de voorziene capaciteitsuitbreiding voldoende hydraulische capaciteit. Om het drinkwater ook met voldoende druk in met name de groeikernen te kunnen leveren zal het primaire

Classificatie: Openbaar 30 september 2021 - Toekomstvisie drinkwater, deel I - hoofdrapport

24/41

distributienet moeten worden uitgebreid. De waterverdeling tussen de verschillende pompstations in het distributienet zal sterk wijzigen als de productiecapaciteit van WPK sterk groeit. Bij aanpassingen in het distributienet zal met dit gegeven rekening worden gehouden. Op basis van een nog op te leveren ‘blauwdruk primair net’ wordt het distributienet uitgebreid, zodat het water altijd op de gewenste druk bij de klanten wordt geleverd. De volgende opties zijn in beeld: Leidingen L.1

Instandhouding en optimalisering huidig netwerk

L.2

Koppelleiding Amstelveen-Amsterdam-Zuidoost

L.3

Meer water naar Amsterdam-Noord

L.3.1

Noord: Extra verbinding onder het IJ

L.3.2

Noord: Nieuw pompstation met reservoir

L.3.3

Noord: Nieuwe productielocatie in Noord (Bron: Markermeer?)

L.3.4

Noord: Koppeling met primair net van PWN (Zaandam)

L.4 4.7

Primair leidingnet Waternet in relatie tot uitbreiding productiecapaciteit en vraag

Uitbreiding reservoircapaciteit pompstations (AVW, WPK, HLW)

Opties vrijspelen drinkwatercapaciteit (geen laagwaardige toepassingen) In het distributienet wordt veel drinkwater ingezet voor industriële toepassingen. Denk hierbij aan de betonindustrie, datacenters en elektriciteitscentrales. Vaak is drinkwaterkwaliteit niet per se nodig voor de toepassing en kan worden gezocht naar een alternatieve bron om het doel te bereiken. Dit kan oppervlaktewater zijn, grondwater of bijvoorbeeld effluent van rwzi’s. Voor het koelen van datacenters is niet per se water nodig. Door warmteoverdracht naar warmtenetten kan de inzet van koelwater worden beperkt. Hiermee wordt capaciteit vrijgespeeld voor hoogwaardige drinkwatertoepassingen en hoeft mogelijk minder capaciteit te worden bijgebouwd. In het distributienet zijn diverse opties onderkend:

Optie

Opties voor meer beschikbare capaciteit

Distributienet

Vrijspelen drinkwatercapaciteit voor hoogwaardige toepassingen door de inzet van alternatieve (koelings)bronnen Optie 1: Alternatieve (koelings)bron voor het Westelijk Havengebied (industrie en datacenters) Optie 2: Alternatieve (koelings)bron voor Amsterdam-Zuidoost (datacenters) Optie 3: Alternatieve (koelings)bron voor Weesp (datacenters)

D1 D2 D3 4.8

Opties in het WRK-systeem In het assetmanagementplan WRK worden verschillende opties uitgewerkt om meer water kunnen leveren en om capaciteit vrij te spelen. Deze opties hebben direct invloed op de beschikbaarheid van water voor de productie van drinkwater. Om deze reden zijn de opties in deze visie in beeld gebracht. Voor meer informatie over de opties wordt verwezen naar het assetmanagementplan WRK (WRK, 2020). Opties voor instandhouding en uitbreiding van het WRK-systeem

Classificatie: Openbaar 30 september 2021 - Toekomstvisie drinkwater, deel I - hoofdrapport

25/41

In het assetmanagementplan WRK zijn de volgende opties uitgewerkt waarmee meer water via het WRK-systeem kan worden geleverd. WRK I en II WRK.1

WRK.4

WRK II-leiding: Instandhouding met behoud van capaciteit (drukbeperking 4 bar) WRK II-leiding: Verhogen capaciteit door opheffen drukbeperking (druk 6 bar) WRK II-leiding: Verhogen capaciteit door booster (drukbeperking 4 bar) WCB: uitbreiding calamiteitenwinning met 3-5 Mm3/j

WRK.5

WRK III: (handelingsperspectief PWN)

WRK.2 WRK.3

WRK.5.1

Fase 1: Uitbreiding WPJ 11.000 m3/u (netto)

WRK.5.2

Fase 2: Uitbreiding WPJ 14.000 m3/u (netto)

WRK.5.3

Fase 3: Uitbreiding WPJ 16.000 m3/u (netto)

Opties voor vrijspelen van capaciteit via het WRK-systeem Een groot deel van het WRK-water wordt gebruikt voor proceswater. Het is mogelijk om in te zetten op het benutten van “laagwaardige” bronnen voor niet-drinkwatertoepassingen. Zodoende wordt water vrijgespeeld voor de drinkwaterproductie en de natuur. WRK I, II en III WRK.6 WRK.6.1 WRK.6.2 WRK.6.3

4.9

Vrijspelen WRK-water voor de drinkwaterproductie door de inzet van alternatieve (koelwater)bronnen Optie 1: Alternatieve (koelwater)bron voor het Westelijk Havengebied (industriële afnemers) Optie 2: Alternatieve bron voor TATA en Crown Van Gelder (handelingsperspectief PWN) Optie 3: Alternatieve (koelwater)bron voor Agriport Wervershoof (handelingsperspectief PWN)

Handelingsperspectieven PWN PWN is bezig met een onderzoek naar de mogelijkheden om de productiecapaciteit uit te breiden. In beeld zijn de volgende zes handelingsperspectieven: 1. Brakwaterwinning Haarlemmermeer. De wincapaciteit nabij Leiduin (westzijde) wordt sterk uitgebreid met de drinkwaterproductie uit brakke kwel (zie optie W4) 2. Water Aanvoer en Aanvulling Grondwater (WAAG). De wincapaciteit in ’t Gooi (oostzijde) wordt sterk uitgebreid door grondwater aan te vullen met voorgezuiverd water (zie Optie O.6) 3. Bergermeer. De wincapaciteit in Noord-Holland wordt uitgebreid met lokale bronnen (Noordhollands Kanaal, Bergerpolder) 4. Klimaatbuffer IJsselmeer. Dit betreft de aanleg van een groot voorraadbekken en kwaliteitsbekken in het IJsselmeer 5. WRK. Vergroting drinkwaterproductie vanuit Watertransportmaatschappij RijnKennemerland (WRK) (zie optie WRK 5.1, 5.2 en 5.3 in §4.8). 6. En gros-inkoop Waternet (zie §4.10).

Classificatie: Openbaar 30 september 2021 - Toekomstvisie drinkwater, deel I - hoofdrapport

26/41

De eerste vier opties zijn gecategoriseerd als “uitbreiding van de productie” door PWN. Handelingsperspectief 2 wordt door PWN als kansrijk gezien. Waternet ziet het als een kans dat infiltratie van water op de Utrechtse Heuvelrug kan bijdragen aan het watersysteemherstel. PWN, Waternet en Vitens werken gezamenlijk het handelingsperspectief uit in een haalbaarheidsstudie. Voor Waternet is van belang een goede afweging te maken tussen dit handelingsperspectief en de eigen opties op Loenderveen en Weesperkarspel. Voor meer informatie verwijzen we naar bijlage 9. 4.10

Opties en gros-leveringen Van de totale drinkwaterproductie is ongeveer 19,5 Mm3 drinkwater bestemd als en groslevering aan de naburige waterleidingbedrijven Dunea en PWN. Recentelijk gaf ook Vitens te kennen 2-5 Mm3/jaar te willen afnemen van Waternet voor in ieder geval de periode tot 2035. Het is mogelijk om deze contracten op lange termijn uit te breiden, te continueren of af te bouwen. De volgende opties zijn in beeld: Opties voor beïnvloeding van de Watervraag via en gros-leveringen 1

Uitbreiden en gros-leveringen (naar 20-23 Mm3/jaar)

2

Continueren en gros-leveringen (18 Mm3/jaar)

3

Afbouwen en gros-leveringen (van 13-0 Mm3/jaar)

Classificatie: Openbaar 30 september 2021 - Toekomstvisie drinkwater, deel I - hoofdrapport

27/41

5

Hoofdadvies

5.1

Nieuwe toekomstvisie drinkwater De nieuwe toekomstvisie drinkwater is herijkt en luidt: • Waternet levert continu drinkwater van uitstekende kwaliteit, dat ook op de lange termijn duurzaam en betaalbaar is. • De Rijn en de Bethunepolder zijn en blijven samen de belangrijkste bronnen voor de drinkwatervoorziening van Amsterdam en omstreken. • De vestigingen Leiduin, Nieuwegein, Loenderveen en Weesperkarspel met de bijbehorende assets worden gehandhaafd. • Capaciteitsuitbreiding wordt met name gerealiseerd in het oostelijke deel van het systeem. Dit zorgt voor een betere balans in het systeem. • Brondiversificatie en de uitbreiding van strategische voorraden zijn nodig om innamestops te overbruggen en grotere piekleveringen mogelijk te maken. In de afweging van de opties voor capaciteitsuitbreiding zijn meerdere doelstellingen van belang. De belangrijkste doelstellingen waar de opties in meer of mindere mate aan bijdragen zijn: • haalbaarheid (technisch, financieel en maatschappelijk) • verbeteren balans in het drinkwatersysteem • inzetten op brondiversificatie • creëren en/of beschikbaar maken van strategische voorraden • anticiperen op strengere drinkwaternormen • samenwerken met diverse stakeholders.

Met behulp van de bedrijfswaardenmatrix van Waternet en een daarop gebaseerde Multicriteria Analyse (MCA) zijn de opties beoordeeld op haalbaarheid en op hun bijdrage aan de doelstellingen (zie §4.1). Maatregel Advies toekomstvisie drinkwater A1

5.2

Akkoord geven op de uitgangspunten in de geactualiseerde visie

Beste opties voor uitbreiding capaciteit Om te kunnen blijven voldoen aan de drinkwatervraag zal tot 2050 circa 27 Mm3/j extra productiecapaciteit moeten worden bijgebouwd. Hierin is de uitbreiding van de reservecapaciteit vanaf 2030 meegenomen. Om de uitbreiding te bewerkstelligen zijn diverse opties geïdentificeerd. Op basis van de bedrijfswaardenmatrix adviseren we om de uitbreiding met name aan de oostzijde te realiseren. Aangezien pas op middellange termijn extra capaciteit kan worden gerealiseerd aan de oostzijde van het systeem zal ter overbrugging eerst een beperkte uitbreiding plaatsvinden aan de westzijde van het systeem. Figuur 5.1 toont de routekaart naar meer drinkwater. Cruciaal daarbij is draagvlak voor de voorgenomen maatregelen. Daarom zullen belanghebbenden worden betrokken bij de voorgenomen uitbreidingen.

Classificatie: Openbaar 30 september 2021 - Toekomstvisie drinkwater, deel I - hoofdrapport

28/41

Figuur 5-1: Routekaart uitbreiding productiecapaciteit Toekomstvisie Drinkwater

Roadmap Toekomstverkenning Drinkwater

2021

2025

2030

2035

2050

Uitbreidingen

Stap 1: West: Verruimen van de winvergunning in de AWD (2021-2024)

Stap 3a: Oost: Opgestelde zuiveringscapaciteit Weesperkarspel en Loenderveen maximaal benutten (2025-2035)

Stap 2: Oost: Ontwerpcapaciteit WPK beschikbaar maken (2021-2026)

Stap 3b: Inzet van nieuwe bronnen en zuiveringstechnieken en strategische voorraden (2025-2050)

Extra capaciteit

Totale capaciteit

LDN+5Mm3/jr

WPK +6Mm3/jr

WPK +4Mm3/jr

Oost +15 Mm3/jr

LDN+75Mm3/jr

WPK 31Mm3/jr

WPK 35Mm3/jr

WPK 50 Mm3/jr

Stap 1: West: Verruimen van de winvergunning in de AWD (2021-2024) Door het verruimen van de winvergunning in de AWD en het maximaal benutten van de bestaande winmiddelen, aangevuld met kleinschalige diepinfiltratie kan op korte termijn circa 3-5 Mm3/j extra drinkwater worden geproduceerd op Leiduin. Stap 2: Oost: Ontwerpcapaciteit WPK beschikbaar maken (2021-2026) Om de ontwerpcapaciteit van Weesperkarspel weer beschikbaar te maken, zal de capaciteit van de langzame zandfilters moeten worden vergroot. Hiervoor zullen extra zandfilters moeten worden gebouwd op WPK. Hiermee wordt de productiecapaciteit van WPK uitgebreid tot circa 31 Mm3/j in 2026. Stap 3a: Oost: Opgestelde zuiveringscapaciteit WPK en LVN maximaal benutten (2025-2035) Om de opgestelde zuiveringscapaciteit van Loenderveen en Weesperkarspel maximaal te benutten zal de capaciteit van de langzame zandfilters moeten worden uitgebreid. Ook een aantal andere zuiveringsstappen op Loenderveen en Weesperkarspel zal gedeeltelijk moeten worden aangepast of uitgebreid. ARK-water zal structureel worden ingenomen. Met deze stap wordt de productiecapaciteit van WPK uitgebreid tot circa 35 Mm3/j in 2035.

Stap 3b: Inzet van nieuwe bronnen en zuiveringstechnieken en strategische voorraden (2025-2050) In deze stap ligt de focus op de inzet van nieuwe bronnen en innovatieve zuiveringstechnieken en op het creëren en/of beschikbaar maken van strategische voorraden in het oostelijke en het westelijke deel van het drinkwatersysteem. Naar de haalbaarheid van de diverse opties is nog veel onderzoek nodig. Opties voor de langere termijn zijn: • Toepassen van bijvoorbeeld diepinfiltratie of oppervlakte-infiltratie eventueel in combinatie met het inzetten van de tweede waterleidingplas op Loenderveen. • Inzetten van brakke kwel uit de Horstermeer, waarmee een extra bron wordt gecreëerd.

Classificatie: Openbaar 30 september 2021 - Toekomstvisie drinkwater, deel I - hoofdrapport

29/41

• Rechtstreeks inzetten van ARK-water op de vestiging Weesperkarspel door middel van membraantechnologie. • Diepinfiltratie en winning in ’t Gooi (Water Aanvoer en Aanvulling Grondwater ofwel WAAG) in samenwerking met PWN en Vitens. Het project WAAG is in lijn met het programma -watersysteemherstel Heuvelrug- waar ook waterschap Amstel Gooi en Vecht op gekoppeld is. Een van deze opties of een combinatie daarvan zal uiteindelijk in 2050 moeten resulteren in een totale drinkwaterlevering vanaf WPK van circa 50 Mm3/j. De gemene deler in de uitbreidingsstappen tot 2050 is het meegroeien van de capaciteit van de langzame zandfiltratie meegroeit naar 40-50Mm3/j. Samen met de uitbreiding van de wincapaciteit in de AWD lijken dit hiermee “geen-spijt” maatregelen.

Maatregel

Advies uitbreiding capaciteit

W1

Verruiming van de onttrekkingsvergunning naar 75 Mm3/j

W1.1

AWD 1: Maximaal benutten bestaande assets

W1.2

AWD: Kleinschalige diepinfiltratie

O.1.1

Uitbreiding langzame zandfiltratie op WPK voor ontwerpcapaciteit 2050 Verder uitwerken voorkeursvarianten uitbreiding productiecapaciteit

A2 5.3

Garanderen waterkwaliteit De drinkwaterkwaliteit is van hoge kwaliteit en zeer betrouwbaar. Aan de drinkwaterkwaliteit zullen in de toekomst steeds strengere eisen worden gesteld. Tegelijkertijd staat de waterkwaliteit van de bronnen onder druk, waardoor de zuiveringsinspanning zal toenemen. Om drinkwaterkwaliteit van hoge kwaliteit te kunnen blijven leveren is het volgende nodig: • Om het drinkwaterbelang te beschermen is internationale samenwerking heel belangrijk. Deze belangen worden nu via de RIWA behartigd. Geadviseerd wordt om de belangenbehartiging via de RIWA in het Ruhrgebied te versterken. • Onderzoek doen naar mogelijkheden om de drinkwatertemperatuur onder de norm van 25 °C te houden. Het koelen van drinkwater kan door thermische energie uit drinkwater te onttrekken en nuttig in te zetten voor bijvoorbeeld bedrijfsprocessen of voor de verwarming van huizen (De Sniep in Diemen). • Onderzoek doen naar de ontwikkeling van de waterkwaliteit van onze bronnen en naar de robuustheid van ons zuiveringsproces en de mogelijkheden om nieuwe stoffen nog beter te verwijderen. Extra aandacht moet uitgaan naar risico’s en mitigerende maatregelen ten aanzien van de verwijdering van zeer zorgwekkende stoffen, de zogenaamde PMT stoffen (persistent – mobiel – toxisch) waaronder PFAS. • Toetsen van de opgestelde opties in detail op robuustheid ten aanzien van PMT stoffen.