7. Vliegwielmiddelen Rapportage 2022
Tekst van het document
Vliegwielmiddelen Rapportage 2022
Inhoudsopgave
Inhoudsopgave
1|
Inleiding
3
6|
OJZD
10 | Ruimte en Duurzaamheid, Grond en Ontwikkeling, IB
15 | Wonen
59
16 | Facilitair Bureau/Green Office
62
17 | GGD
64
37
6.1
2|
Werk
6
3|
Inkomen
4|
Verkeer en Openbare Ruimte 11
nderwijshuisvesting gebouwen O verduurzamen 6.2 Innovatiepartnerschap nieuwbouw scholen
22
4.1 B eperking CO2-uitstoot bouwlogistiek 11 4.2 Verbeteren van de samenwerking op het gebied van duurzame inkoop in de keten openbare ruimte 13 4.3 Instellen transitieteam duurzaam V&OR 14
IB
5.1 B enutten van restwarmte datacenters 5.2 Kademuren als Energiefabriek
24
8 7|
5|
22
16
8|
Sport en Bos
Vastgoed
11 | Waternet, Grond en Ontwikkeling, Ruimte en Duurzaamheid
41
12 | Metro en Tram
45
26
28
8.1 M aatwerkadviezen voor CO2-vermindering gemeentelijk vastgoed 28 8.2 Verzamelen van energiegegevens huurders maatschappelijk vastgoed 30 8.3 Ontwikkeling expertise verduurzaming monumenten 31 8.4 Duurzaamheidsadviseur Nieuwbouw (i.s.m. OJZ, team MV en S&B) 32 8.5 Budget voor innovaties 33
12.1 Hernieuwbare energie terugleveren aan tractienet 12.2 Duurzaamheidsadviezen MVP 12.3 Onderzoek zonnepanelen 12.4 Opzetten businessunit energietransitie
45 47 49 50
13 | Economische Zaken
52
13.1 Verduurzamen Haven en Industrie 13.2 Verduurzamen zakelijke markt
52 54
14 | Economische Zaken en CTO
57
16 19
9 | Monumenten en Archeologie/Commissie Ruimtelijke Kwaliteit
34
Vliegwielmiddelen | 2022
2
Inleiding
1 | Inleiding Het verduurzamen van Amsterdam vormt een enorme opgave voor de inwoners, ondernemers, het maatschappelijk veld en voor de gemeentelijke organisatie. Om de doelstellingen en ambities te realiseren is een scala aan maatregelen nodig die grote impact zullen hebben op de stad.
€5 miljoen uit het Klimaatfonds
Achtergrond De urgentie is groot dus hebben we als organisatie een beperkte periode waarbinnen we op vele fronten anders moeten gaan werken. Daarvoor is het nodig expertise op te bouwen en middelen ter beschikking te stellen. Met behulp van vliegwielmiddelen hebben we directies in staat willen stellen om zelf of samen met anderen (verder) aan het werk te gaan met verduurzaming, met als oogmerk het integreren van duurzaamheid in beleidsvorming en uitvoering.
Deze rapportage is een coproductie van de afdeling Duurzaamheid en alle betrokken directies die met concrete projecten aan de slag zijn gegaan. In de rapportage beschrijven de betrokken directies welke projecten zij sinds juni 2020 hebben uitgevoerd met behulp van de vliegwielmiddelen Klimaatneutraal en welke resultaten dat heeft opgeleverd. Het gaat veelal om projecten die met name gericht zijn op verduurzaming van de stad. Enkele projecten dragen bij aan het verduurzamen van de eigen organisatie.
De op 22 april 2020 in de raad vastgestelde Routekaart laat zien dat er een versnelling en verbreding van maatregelen nodig is om Amsterdam in 2050 klimaatneutraal te krijgen. Alle portefeuillehouders zijn bereid hierin een verantwoordelijkheid te nemen. Dit is in lijn met het aangenomen Klimaatinitiatief uit 2018 waarin de raad alle portefeuillehouders verzoekt een aantoonbare verantwoordelijkheid te nemen in het realiseren van een klimaat neutraal Amsterdam. De raad heeft op 22 april 2020 ook besloten het college te mandateren om op basis van bestedingsvoorstellen van directies €5 miljoen uit het Klimaatfonds aan de directies beschikbaar te stellen voor ambtelijke capaciteit en onderzoekskosten voor de jaren 2020, 2021 en 2022.
Vliegwielmiddelen | 2022
3
Inleiding
Rapportage Deze middelen fungeren als een vliegwiel om zo te komen tot meer concrete maatregelen en maatregelen die versneld uitgevoerd worden. Daarnaast kunnen de directies onderzoeken wat er op de langere termijn aan inzet en materieel budget nodig is om in 2050 een duurzaam en klimaatneutraal Amsterdam te zijn. Doel van de vliegwielmiddelen is dat directies versnelling aanbrengen en kennis en ervaring opdoen en daarmee duurzaamheid meer borgen in hun reguliere beleidsvorming en uitvoering. Op 23 juni 2020 heeft het college besloten om 22 van de 26 ingediende bestedingsvoorstellen (deels) te honoreren.1 De projecten zijn in 2021 op stoom gekomen en worden in de eerste maanden van 2022 afgerond. In totaal zal dan ongeveer € 4,5 miljoen besteed zijn.
¹ Van de in 2020 toegekende projecten zijn er vanwege herprioritering twee ingetrokken. Het betreft Duurzaam Zorg en Welzijnsvastgoed en Adviseur fondsaanvragen. Vanuit de GGD is in 2021 een project voor een directie brede expertisegroep ingediend en gehonoreerd.
In deze rapportage is van elk project een korte beschrijving van uitvoering en opbrengst opgenomen. Ook kunt u lezen hoe vervolg gegeven wordt aan de opgedane ervaring en expertise en welke lessen zijn geleerd.
geleid tot een aantal concrete oplossingen en strategieën die in het vervolg toegepast kunnen worden. Rollen, verantwoordelijkheden en samenwerkingsvormen zijn meer uitgekristalliseerd.
Het thema verduurzaming vraagt om opgave gericht werken. Dat betekent dat er nieuwe vormen van samenwerking ontstaan en er nieuwe samenwerkingspartners bijkomen. Het gaat om een gemeente-brede opgave waarbij we de hele keten, die door verschillende directies heen loopt, effectiever maken. Vliegwielmiddelen vormen een instrument om dit alles beter en sneller op gang te brengen. Voorjaar 2021 hebben de betrokken directies een tussenstand gemeld. Toen bleek dat het soms zoeken is naar de beste organisatievorm en waar verantwoordelijkheid en eigenaarschap het beste neergelegd kunnen worden. Dit wordt mede veroorzaakt doordat er in verschillende projecten op vernieuwende manieren wordt gewerkt waarbij het nog niet altijd eenduidig is welke directie in the lead zou moeten zijn. De vliegwielmiddelen zijn ingezet om de organisatie beter toe te rusten en de processen af te stemmen. Sommige projecten zijn op onverwachte knelpunten gestuit die tot aanpassing van aanpak of ambitie hebben geleid. In het afgelopen jaar hebben deze zoektochten
Voor een deel van de projecten is het al mogelijk te laten zien wat ze betekenen voor CO2-besparing, omdat we er als gemeente direct invloed op hebben. CO2-besparing vindt veelal niet binnen de eigen organisatie plaats, maar bij ondernemers, organisaties en inwoners van de stad. Als gemeente dragen we bij aan het scheppen van randvoorwaarden, zodat anderen hun aandeel in de energietransitie kunnen nemen. Veel projecten zullen daarom juist de komende jaren impact hebben op de Amsterdamse CO2-uitstoot. Denk daarbij aan projecten die leiden tot nieuwe vormen van aanbesteding of projecten die resulteren in aangepaste verordeningen of vergunning verlening. Tenslotte hebben veel projecten tot resultaat dat er nieuwe vormen van samenwerking zijn ontwikkeld, zowel met interne als met externe partners. Deze samenwerkingen vormen een randvoorwaarde om slagvaardig aan de grote opgaven te werken en zullen op termijn een belangrijke bijdrage leveren aan de verduurzaming van Amsterdam.
Het thema verduurzaming vraagt om opgavegericht werken
Vliegwielmiddelen | 2022
4
Inleiding
Naast tastbare resultaten hebben de projecten ook de vooraf beoogde leereffecten gehad. We organiseren als vervolg hierop in 2022 kennis- en informatiesessies om zo de geleerde lessen binnen de verschillende projecten breder te delen en ook ten goede te laten komen aan anderen in de organisatie. Tenslotte laten we dit jaar een evaluatie uitvoeren om de effectiviteit van vliegwielmiddelen als stimuleringsinstrument te onderzoeken.
Er is sprake van grote diversiteit tussen directies
Er is sprake van grote diversiteit tussen directies. Waar de een duurzaamheid in het beleid heeft opgenomen en uitvoeringsplannen maakt is de ander met pilots begonnen om ervaring op te doen. Wel hebben alle projecten gemeen dat er ervaring is opgedaan en veel is geleerd. Een volgende stap is de opgedane expertise nog meer te verankeren in de organisatie en de ervaringen mee te nemen in het verder ontwikkelen en integraal onderdeel maken van duurzaamheid in beleidsvorming en uitvoering. •
Vliegwielmiddelen | 2022
5
Werk
2 | Werk Vergroten instroom duurzame beroepen
Doel
Uitvoering
Opbrengst
Meer werkzoekenden aan het werk in de duurzaamheidssector.
De directie Werk heeft in 2021 ingezet op het versterken van de capaciteit ten behoeve van het programma Duurzame Stad, Duurzame Banen (DSDB; uitvoeringsagenda 6 duurzame motoren). In dit programma werken WPI, EZ, Onderwijs en Duurzaamheid samen aan meer vakkrachten voor de duurzaamheid. Stakeholders van de (techniek-)arbeidsmarkt in de regio Amsterdam gaven aan dat er grote behoefte bestaat aan dedicated verbinders voor een betere aansluiting tussen vraag en aanbod. Vandaar dat is gekozen voor uitbreiding van de capaciteit in het programmateam, met als voornaamste doelen: • Bevorderen concrete afspraken over instroom, doorstroom en zij-instroom. • Vergroten netwerk binnen Amsterdam en regio. • Meer gemeentelijke samenwerking bij uitvoering programma DSDB en inbedding in lijnorganisatie van WPI.
Het programmateam heeft nu meer capaciteit die specifiek bedoeld is om de gewenste samenwerking met (publieke en private) stakeholders te versterken en uit te breiden. Dit leidt bij met name de Klimaatadaptatie motor en Zonmotor inmiddels ook tot concrete resultaten van matching, beslechten van knelpunten en ontwikkeling van loopbaan trajecten.
Toegekend bedrag
€60.000
Totale uitgaven
€60.000
De capaciteitsuitbreiding heeft het netwerk ‘duurzaamheid’ vergroot en het bij elkaar brengen van werkgever en nieuwe werknemer verbeterd. De doelstelling ‘meer vakmensen voor duurzaamheid’ wordt bij Werk meer als prioriteit gezien en werkgevers uit de energie sectoren zijn blijvend gekoppeld aan de diverse kanalen van WPI/Werk, zoals het Werkgevers servicepunt (WSP), het Regionaal Werkcentrum (RWC), het Regionaal Mobiliteitsteam (RMT) en Werk en Re-integratie (W&R).
In dit programma werken WPI, EZ, Onderwijs en Duurzaamheid samen aan meer vakkrachten voor de duurzaamheid
Vliegwielmiddelen | 2022
6
Werk
Geleerde lessen Het inzetten van dedicated verbinders vanuit de gemeente is randvoorwaardelijk voor de gewenste samenwerking met partners ‘duurzaamheid’, bedrijfsleven, scholingsveld en publieke instanties. Ook samenwerking intern is hierbij gebaat. Lessen die worden geleerd, zullen rechtstreeks worden benut in onze dienstverlening aan werkgevers en werkzoekenden door WSP en RWC, voor het gemeentelijke aanbod (zoals voorschakel trajecten en trainingen bij W&R) en andere prioritaire programma’s (zoals PBK, Masterplannen ZO en NW). •
Lessen die worden geleerd, zullen rechtstreeks worden benut in onze dienstverlening aan werkgevers
Vliegwielmiddelen | 2022
7
Xxxxx
Inkomen Werk
3 | Inkomen Het streven is om XXX4.500 Amsterdammers met een laag inkomen te voorzien van gratis energieadvies en bespaarproducten Met simpele tips en gratis bespaarproducten laat energiecoach Krishna zien hoe het energieverbruik omlaag kan.
Doel
Uitvoering
Stimulering energierechtvaardigheid onder lage inkomens.
Armoedebestrijding heeft met de vliegwiel middelen de aanpak van energiearmoede onder Amsterdammers met een laag inkomen een flinke impuls kunnen geven. Met de vliegwielmiddelen kon in 2020 een interne adviseur ingehuurd worden. Deze heeft een communicatiestrategie opgezet om meer Amsterdammers met een laag inkomen te
Toegekend bedrag
€100.000
Totale uitgaven
€95.430
bereiken met onze dienstverlening rondom energiebesparing. Ook hebben we onderzocht welke investeringsmogelijkheden mensen met een laag inkomen hebben voor isolatie van de woning en zonnepanelen op het dak. Tenslotte hebben we de mogelijkheid en wenselijkheid van een regeling voor energiezuinig witgoed nader onderzocht.
Vliegwielmiddelen | 2022
8
Xxxxx
Inkomen Werk
Opbrengst Er is een communicatiestrategie opgesteld voor het betrekken van Amsterdammers met een laag inkomen bij energiebesparing. Onderdeel van de strategie is een doelgroep analyse van Amsterdammers met een laag inkomen. Hoe kijken zij aan tegen energie en wat zijn voor hen drijfveren en belemmeringen bij het besparen van energie en gebruiken van de bestaande dienstverlening van de gemeente Amsterdam? Op basis van deze analyse is met inzet van Design Thinking en de CASI-methodiek een realistische communicatiestrategie uitgewerkt om meer Amsterdammers met een laag inkomen te bereiken en te stimuleren energie te besparen. Het doel van de strategie is om eind juli 2022 minimaal 2.250 Amsterdammers met een laag inkomen te voorzien van gratis energieadvies en bespaarproducten, waarbij het streven is 4.500 mensen te bereiken. Op het moment van schrijven zijn 1.069 Amsterdammers bereikt. De instrumenten en benadering zijn in de praktijk getest en aangescherpt. Naast de opzet van een communicatiestrategie is verkend wat de huidige investeringsmogelijk heden zijn voor Amsterdammers met een laag inkomen als het gaat om de isolatie van hun woning en de aanschaf van zonnepanelen. Vraag was of een aanvullend financieel product wenselijk zou zijn. De uitkomst van deze inventarisatie is dat er voor Amsterdammers met een laag inkomen (veelal huurders) wat
betreft isolatie van de woning beperkte eigen mogelijkheden zijn voor het verbeteren van hun woning en dat er geen noodzaak is voor financiële ondersteuning. Zinniger is om in te zetten op betere isolatie en woningverbetering door de corporaties, zoals de gemeente op het moment ook doet. Wat betreft zonne-energie blijkt de vernieuwde Postcoderoosregeling, nu Subsidieregeling Coöperatieve Energie opwekking geheten, een laagdrempelige manier te bieden voor Amsterdammers met een laag inkomen die daarin willen investeren. Zij hoeven niet in één keer een bedrag te betalen en kunnen met beperkt financieel risico en beperkte regellast van zonne-energie gebruik maken. Hieruit blijkt op dit moment geen aanleiding voor het opzetten van een financieel product zoals een lening voor het investeren in zonne-energie.
energiezuinig zijn. Ten derde dat er een fikse korting moet worden gegeven om Amsterdammers met een laag inkomen te stimuleren een nog werkende oude koelkast in te ruilen voor een nieuw exemplaar. Er zal begin 2022 nog een besluit worden genomen over het opzetten van een kortingsregeling en met name de financiering hiervan.
Tineke de Boer: XXX ‘Zo’n eenmalig budget is echt een soort innovatie bonus om te versnellen en effectiever beleid te ontwikkelen op basis van de praktijk’
Als laatste resultaat zijn de mogelijkheden verkend om Amsterdammers met een laag inkomen de mogelijkheid te bieden om energiezuinig witgoed aan te schaffen of een ouder apparaat tegen gunstige voorwaarden in te ruilen voor een energiezuiniger apparaat. Uit deze verkenning komen verschillende inzichten naar voren. Ten eerste dat met name oude koelkasten veel energie gebruiken en dat hierop de focus moet liggen vanuit energie en kostenbesparing. Ten tweede dat vrijwel alle nieuwe koelkasten op de markt nu Vliegwielmiddelen | 2022
9
Xxxxx
Inkomen Werk
Vervolg De communicatiestrategie om Amsterdammers met een laag inkomen energie te laten besparen is in uitvoer gebracht in de communicatie over gratis energieadvies door stichting !WOON, door zowel de gemeente als !WOON zelf. Ook biedt de strategie aanknopingspunten voor het bereiken van Amsterdammers met het aanbod dat onder meer met de Regeling Reductie Energieverbruik Woningen (RRE-W) is opgezet. De strategie is daarom ook actief gedeeld met de bij de RRE-W aanpak betrokken directies Wonen en Ruimte en Duurzaamheid. Daarnaast zijn de inzichten gedeeld met andere afdelingen binnen de gemeente en met partners in de stad, zoals gebiedsmakelaars en woningcorporaties. De inzichten vormden input voor het opstellen van de inkoopstrategie voor het huis-aan-huis advies en zullen ook gedeeld worden met de marktpartijen die huis-aan-huis energieadvies zullen geven als onderdeel van de RRE-W-aanpak en vormden input voor het opstellen van de inkoopstrategie voor het huis-aan-huis advies. Duurzaamheid is een integraal onderdeel van de aanpak van energiearmoede vanuit Armoedebestrijding en heeft een directe link met kostenbesparing voor Amsterdammers die geen cent kunnen missen. Deze link is met hogere energieprijzen evident en het duurzaam omgaan met energie, en daarmee CO2-uitstoot als kosten verlagen, zal de komende jaren centraal blijven staan bij de aanpak van
energiearmoede. Amsterdam zal de aanpak en inzichten actief delen in MRA-verband (Metropoolregio Amsterdam) via de leerkring energiearmoede. De opgedane inzichten over communicatie, zonne-energie voor inwoners met een laag inkomen en een groene witgoedregeling, worden ook benut bij het opstellen van een bestedingsvoorstel voor de extra middelen die het Rijk begin 2022 beschikbaar heeft gesteld voor het bestrijden van energiearmoede. •
Besparen = inleveren? Tineke de Boer, projectleider armoede bestrijding: ‘Dankzij de vliegwielmiddelen konden we eindelijk laten onderzoeken hoe Amsterdammers met een laag inkomen denken over energiebesparing en advies, wat ze tegenhoudt en wat wél werkt. Hieruit kwam bijvoorbeeld dat mensen vaak bang zijn voor comfort verlies. “Besparen is inleveren”, denken ze. We moeten dus nog meer benadrukken wat het óplevert, terwijl we realistisch blijven dat gedrags verandering moeite kost.’ Klik hier voor het volledige interview met Bart Bakker.
Duurzaamheid is XXX een integraal onderdeel van de aanpak van energiearmoede vanuit Armoedebestrijding
Vliegwielmiddelen | 2022
10
Verkeer en Openbare Ruimte Werk
4 | Verkeer en Openbare Ruimte Directie Verkeer en Openbare Ruimte (V&OR) heeft een drietal projecten aangepakt met behulp van de vliegwielmiddelen. XXX 4.1 Beperking CO2-uitstoot bouwlogistiek Doel
Uitvoering
Beperking van CO2-uitstoot bouwlogistiek.
V&OR heeft met de toegekende vliegwiel middelen een projectleider en assistent projectleider ingehuurd om pilots te realiseren.
Toegekend bedrag
€130.000
Totale uitgaven
€128.966 Elektrisch materieel wordt aangesloten op een laadpaal voor voertuigen. Hierdoor kan emissieloos worden gewerkt.
Vliegwielmiddelen | 2022
11
Verkeer en Openbare Ruimte Werk
Opbrengst
Vervolg
Er zijn twee pilots succesvol gerealiseerd: 1. Over het gebruik van duurzame energie op de bouwplaats (zoals toepassing van groene stroom en directe aansluitingen op multifunctionele laadpalen). 2. Over de samenwerking tussen gemeente en de markt wat betreft duurzaam vervoer over land (zoals emissievrije werktuigen op de bouwplaats en uitstootvrij vervoer van en naar de bouwplaats).
De opgedane kennis uit alle pilots wordt actief gedeeld met diverse gemeentelijke onderdelen en tevens met betrokken marktpartijen. De evaluatievideo voor dit project – speciaal gemaakt voor bij deze rapportage – is via de volgende link beschikbaar: https://vimeo.com/ 670654549
XXX Bij vervolgpilots wordt expliciet gekeken naar CO2-reductie
Nog eens twee pilots zijn in de steigers gezet en krijgen in 2022, mits financiering uit reguliere middelen definitief wordt toegekend, een vervolg. Deze pilots gaan in op schoon vervoer over water en het nader in beeld brengen van bouwverkeer door de stad (door middel van een zogenoemde Control Tower). Ook wordt bij vervolgpilots expliciet gekeken naar CO2-reductie, iets dat dit jaar helaas (technisch) nog niet mogelijk bleek.
Vliegwielmiddelen | 2022
12
Verkeer en Openbare Ruimte Werk
4.2 Verbeteren van de samenwerking op het gebied van duurzame inkoop in de keten openbare ruimte Doel
Uitvoering
Opbrengst
Verbeteren van de samenwerking op het gebied van duurzame inkoop in de keten openbare ruimte.
Directie Verkeer en Openbare Ruimte heeft met de toegekende vliegwielmiddelen proces begeleiding ingehuurd om een werkgroep (met daarin vertegenwoordigers van R&D, G&O, V&OR, IB en Stadswerken) te begeleiden op een uitgebreide analyse rond duurzaamheid en inkoop.
De analyse leverde inzicht op in hoe de keten tussen deze directies werkt, hoe deze samen werking een aanvulling is op overige ontwikkelingen op het gebied van duurzaamheid en inkoop, en een voorstel hoe met de uitvoering van pilots nog meer geleerd kan worden over een effectieve keten voor duurzame inkoop.
Opgedane kennis XXX wordt toegepast bij de advisering voor duurzame inkoop
Helaas heeft het traject toch niet geleid tot wat de verschillende partijen met elkaar voor ogen hadden. Daarom is besloten in 2022 niet verder te gaan met het project. Onderliggende reden is dat de directies die samenwerken in de keten van duurzame inkoop, niet tot een gedragen focus konden komen voor de uitvoering van pilots, omdat de verschillende perspectieven in de keten op dit moment niet verenigbaar waren in een vervolg voor de hele keten. Door de relatief lange analysefase is er nu een disbalans ontstaat tussen inspanning en beoogd resultaat bij een vervolg. De betrokken collega’s van de verschillende directies blijven elk werken aan duurzaamheid en zullen elkaar bij ontwikkelingen of vragen rond inkoop weten te vinden. Andere initiatieven met een andere scope blijven in de toekomst dan ook mogelijk.
Toegekend bedrag
€95.060
Totale uitgaven
€12.726
Vliegwielmiddelen | 2022
13
Verkeer en Openbare Ruimte Werk
4.3 Instellen transitieteam duurzaam V&OR Doel
Uitvoering
Instellen transitieteam duurzaam V&OR.
Directie Verkeer en Openbare Ruimte heeft met de toegekende vliegwielmiddelen een fulltime transitiemanager en een fulltime senior adviseur kunnen aanstellen, aangevuld met parttime vertegenwoordigers van elke interne afdeling. Gezamenlijk vormen zij het ‘transitieteam duurzaam V&OR’.
Toegekend bedrag (totaal)
€300.000
Totale uitgaven
€301.558
Cas Poldermans: XXX ‘Het is voor ons nog wennen om duurzaamheids doelen concreet te vertalen naar projecten die we uitvoeren in de openbare ruimte’
Vliegwielmiddelen | 2022
14
Verkeer en Openbare Ruimte Werk
Opbrengst
Vervolg
Het team heeft de cruciale opstartfase vorm gegeven bij een directie waar duurzaamheid vanzelfsprekend moet worden. Er is ruim aandacht besteed aan interne samenwerking, aan bewustwording binnen de gehele directie op het onderwerp duurzaamheid, en door middel van verschillende acties is een impuls gegeven aan de transitie. Het team was actief en zichtbaar en de resultaten van acties op verschillende deelafdelingen waren cruciaal om het thema op de kaart te zetten en verder in beweging te krijgen. Duurzaamheid wordt over de breedte van de organisatie daarom steeds meer volwaardig meegenomen in al het werk.
De organisatie werkt hier ook in 2022 mee verder door specifieke duurzaamheidsafspraken en -acties per interne afdeling op te stellen en zo expliciet en sterk te gaan sturen op duurzaamheid. Voortgang en resultaten worden in deze fase nadrukkelijk gemonitord. •
‘Duurzaamheid hoort niet thuis bij één directie’ Cas Poldermans, transitiemanager bij V&OR: ‘Duurzaamheid is overal relevant en daarom wilden wij het niet slechts op één plek aanpakken. We hebben de vliegwielmiddelen daarom ook ingezet voor menskracht, juist door al onze afdelingen heen. We zorgen dat duurzaamheid bij álle teams binnen V&OR besproken wordt en dat mensen en projecten aan elkaar verbonden worden. Als iemand een vraag heeft over de duurzaamste gebakken klinker, weten wij bij wie diegene terecht kan. We willen duurzaamheid vastleggen in inhoudelijke processen, zo dicht mogelijk op het werk, en concreter sturen op doelstellingen.’ Klik hier voor het volledige interview met Cas Poldermans.
XXX De resultaten van acties op verschillende deelafdelingen waren cruciaal om het thema op de kaart te zetten
Vliegwielmiddelen | 2022
15
Werk IB
5 | IB 5.1 Benutten van restwarmte datacenters Doel Het benutten van restwarmte van datacenters voor verwarming van de bestaande stad en nieuwbouw. Datacenters leveren lage temperatuur warmte (ca. 20 tot 40 graden), die ingezet kan worden in bijvoorbeeld de gebiedsontwikkeling als balancering (aanvulling van warmte) van een WKO, of door bijmengen voor het verduurzamen van het (oostelijk) stadswarmtenet. Er is nu naar schatting 200 MW (Amsterdamse Bronnenboek 2019) aan restwarmtecapaciteit in de huidige datacenters binnen Amsterdam. Hiermee kan restwarmte uit bestaande datacenters al voorzien in een belangrijk deel van de verwachte energiebehoefte van de nieuwbouw. Daarnaast komen er nog nieuwe datacenters bij.
Toegekend bedrag
€180.000
Reeds gedeclareerd (2020 en 2021)
€87.500
Prognose declaratie 2022
€40.000
Prognose totale uitgaven
€127.500
Impact en CO2-reductie indien restwarmte uit datacenters benut wordt De potentiële impact van het gebruik van datacenterwarmte is groot, met name als er bestaande woningen van het gas gaan. Alle bestaande en momenteel geplande datacenters in Nederland samen zouden een besparing van 600 kton CO22 per jaar kunnen realiseren indien de restwarmte benut wordt. Op korte termijn kan datacenterrestwarmte nog niet goed concurreren met bestaande warmtebronnen zoals de Diemercentrale, het AEB en met WKO-systemen. De datacenter restwarmte wordt in de nationale systematiek geoormerkt als industriële restwarmte met een CO2-footprint. Daarnaast is er nog elektriciteit nodig om het water verder op te warmen. Door veranderende rekenregels, een steeds schonere elektriciteitsmix en een toenemende vraag naar warmte zal de inzet van datacenter restwarmte aantrekkelijker worden.
Uitvoering
XXX
Op verschillende plekken is gestart met onderzoek naar de mogelijkheden voor uitkoppeling. Hierbij is gekeken naar invoeding op bestaande warmtenetten en nieuwe systemen van lagere temperatuur. Er is gekeken naar de betaalbaarheid, duurzaamheid en organisatie. Ook is er samengewerkt met de datacenter eigenaren en ontwikkelaars, het Havenbedrijf Amsterdam, warmtebedrijven, ontwikkelaars en verschillende directies binnen de gemeente.
Op korte termijn kan datacenterrestwarmte nog niet goed concurreren met warmtebronnen zoals de Diemercentrale
² Jaarverslag DDA, 2019
Vliegwielmiddelen | 2022
16
Werk IB
Opbrengst Bij de vestiging van het nieuwe datacenter in Westpoort is gebleken dat de vrijkomende restwarmte nog niet kan concurreren op betaalbaarheid met warmte van het AEB. Op duurzaamheid kan de datacenter restwarmte tot zeker 2025 ook niet concurreren. Benutten van grote hoeveelheden restwarmte uit het datacenter zal op korte termijn leiden tot verdringing van warmte geleverd door het AEB. De contractuele verplichtingen tussen WPW en het AEB laten dit niet toe. De ontwikkelaar van het datacenter, Havenbedrijf Amsterdam, WestpoortWarmte en gemeente Amsterdam onderzoeken gezamenlijk hoe restwarmte toch – getemporiseerd – ingezet kan worden, omdat dit als vergunningsvoorwaarde (conform het vestigingsbeleid datacenters) is gesteld. Bij het benutten van restwarmte uit bestaande en nieuw te bouwen datacenters in Amstel III en ArenaPoort (Zuidoost) is de bandbreedte van de energieprestatie van diverse systeem concepten inzichtelijk gemaakt waarbij de restwarmte uit datacenters ingezet kan worden. Ook hier kan restwarmte uit datacenters met moeite concurreren op met name de duurzaamheid van een (gebouwgebonden) Warmte Koude Opslag (WKO)-installatie. Binnen de projecten wordt nader uitgewerkt onder welke voorwaarden de datacenter restwarmte wel gebruikt kan en gaat worden.
De betaalbaarheid van datacenter restwarmte is nog een knelpunt om te komen tot groot schalige uitkoppeling. Dit heeft enerzijds te maken met goedkope warmte uit bestaande bronnen en anderzijds met zogenaamde vollooprisico’s (geen afzetgarantie) waardoor investeringen in uitkoppeling als te risicovol worden gezien. Deze financiële knelpunten moeten nu nog worden weggenomen door subsidies en/of door het wegnemen van de risico’s. In de verschillende projecten is ook duidelijk geworden dat de huidige landelijk rekenregels ertoe leiden dat restwarmte uit datacenters nog niet voldoende kan concurreren met bestaande bronnen. Dit maakt de restwarmte minder aantrekkelijk in de BENG-systematiek (een toets bij bouwprojecten) en dus voor ontwikkelaars. Het is noodzakelijk om de rekenregels (NTA 8800) aan te passen, zodat de door datacenters aantoonbaar duurzaam opgewekte elektriciteit als 100% duurzaam kan worden meegerekend. De gemeente is een lobby gestart om de rekenregels aan te passen. Datacenters leggen een belangrijk beslag op het vermogen van de elektriciteitsinfrastructuur van Amsterdam. In de projecten is duidelijk geworden dat datacenters vaak niet het volledige vermogen van de netaansluiting gebruiken.
Door bestaande elektriciteitsaansluiting van de datacenters te gebruiken voor benodigde warmtepompen om het water op te warmen kan druk op het elektriciteitsnet worden verlicht. Op deze manier wordt minder beslag gelegd op de capaciteit van het net dan bij de toepassing van andere bronnen, zoals WKO.
XXX De gemeente is een lobby gestart om de rekenregels aan te passen
Datacenters werken aan nieuwe koeltechnieken. In de samenwerking tijdens de projecten is gebleken dat de toepassing van deze nieuwe koeltechnieken met hogere restwarmte temperaturen kansen biedt voor het uitkoppelen van warmte. Hoe hoger de temperatuur, hoe duurzamer de warmte en hoe aantrekkelijker voor warmtebedrijven. Het is noodzakelijk dat de overheid (Rijks, provinciaal of gemeente) onder de juiste voorwaarden gaat sturen op uitkoppeling van restwarmte uit datacenters. Het blijkt niet eenvoudig om restwarmte uit te koppelen en te gebruiken voor de verwarming van gebouwen. Samenwerken met de ontwikkeling van de bron (uitkoppeling restwarmte van het datacenter), met de energieexploitant (transport en levering van warmte en koude) en de afnemer van energie kost tijd en vergt uithoudingsvermogen om de doelen te realiseren. Van tevoren is vaak nog niet helder of een businesscase rond is te rekenen.
Vliegwielmiddelen | 2022
17
Werk IB
Vervolg Het blijkt noodzakelijk om intensief samen te werken met alle partners in de warmteketen. Binnen de projecten blijkt een rol voor de gemeente om de samenwerking op te zoeken en te faciliteren, zowel strategisch, tactisch als operationeel.
Om te komen tot grootschalige uitkoppeling op termijn is het van belang binnen enkele projecten de uitkoppeling van restwarmte daadwerkelijk te starten, hiervan te leren en kennis in te zetten voor opschaling. De gestarte projecten en opgedane ervaringen bieden een goede basis om in 2022 te komen tot besluit vorming over projecten Westpoort en in Amsterdam Zuidoost. In de diverse projecten staat het benutten van datawarmte als een mogelijke bron vast op de agenda en wordt middels intentieovereen komsten samen met ketenpartners onderzocht hoe een haalbare businesscase kan worden gerealiseerd. De benutting van datacenter restwarmte is opgenomen in het Warmteplan ‘Amstel III-Paasheuvelweggebied en omgeving’ en de mogelijkheden die datacenters kunnen bieden voor de warmtevoorziening zijn opgenomen in het Integraal Raamwerk en het werkplan Duurzaamheid Haven-Stad.
De regiefunctie voor het uitkoppelen van datacenters is belegd bij de directie Ruimte en Duurzaamheid. De getrokken lessen en ervaringen worden gekoppeld aan het vestigingsbeleid datacenters om dat, waar nodig, bij te stellen. De opgestarte samenwerking met de branche organisatie DDA en provincie Noord-Holland wordt voorgezet en er blijft gezocht worden naar kansen om de datawarmte die in Amsterdam beschikbaar is in te zetten voor bebouwing.
XXX Als de restwarmte van bestaande datacenters wordt benut, bespaart dat 600 kton CO2 per jaar
Wat betreft de lobby richting nationale overheid is inzet en aanpassing van de rekenregels (NTA 8800) nodig om de restwarmte uit datacenters als 100% duurzaam mee te mogen laten tellen. Nader te onderzoeken is of medegebruik van de elektriciteitsaansluiting van het datacenter (Elektriciteitswet) voor de warmtepomp, die nodig is om de temperatuur van de restwarmte omhoog te brengen, kan worden toegestaan.
Vliegwielmiddelen | 2022
18
Werk IB
5.2 Kademuren als Energiefabriek Doel
Uitvoering
Opbrengst
Ervaring opdoen met energie-opwek uit kademuren.
In 2020 en 2021 is veel tijd besteed aan de voorbereiding van het project. Voor de realisatie moest met veel verschillende belanghebbenden samengewerkt worden, waarbij door het innovatieve karakter van het project van tevoren nog niet duidelijk was wat ieders rol zou zijn. Het bleek daarbij ingewikkelder dan voorzien om opdrachtgever, vergunningsverlener, afnemer van de energie en eigenaar van de techniek bij elkaar te organiseren. Ook was het zoeken naar de meest geschikte locatie. Uiteindelijk is gekozen voor een locatie waar een gemeentelijk pand de gewonnen energie kan afnemen, zodat de pilot binnen de gemeente kan worden opgezet om het te toetsen. In september 2021 is gestart met de technische voorbereiding Kademuur als Energiefabriek. Hierbij is een projectteam opgezet met de volgende partners: Gemeentelijk Vastgoed, Programma Bruggen en Kademuren IB (projecttrekker), Waternet en de ambtelijk opdrachtgever CTO.
Inmiddels zijn de energiepalen en damwanden in een schetsontwerp opgenomen in de kademuur en is er een concept monitoringsplan opgesteld met behulp van de TU Delft. Naast de energiepalen en damwanden lijkt het ook te gaan lukken om lussen aan te brengen in de L-wand van de kademuur, waardoor er meer warmte indirect kan worden onttrokken uit het oppervlaktewater. Daarnaast wordt het systeem ook zo opgezet dat we in de zomer met deze lussen de ondergrond waar de palen in staan kunnen regenereren. Op deze manier kunnen we drie technische manieren van energiewinnen gaan toetsen; energiedamwanden, energiepalen en lussen in de L-wand.
Toegekend bedrag
€50.000
Reeds gedeclareerd (2020 en 2021)
€6.783
Prognose declaratie 2022
€43.217
Prognose totale uitgaven
€50.000
Door het XXX innovatieve karakter was ieders rol van tevoren niet duidelijk
Vliegwielmiddelen | 2022
19
Werk IB
Vervolg
Toekomst
Het pilotproject loopt parallel aan de voorbereiding van de kademuur en zal omstreeks september/oktober gereed zijn. De verwachting is dat dit gedeelte van de kademuur in 2023 zal worden uitgevoerd. Op basis van de huidige opzet hebben we minimaal een CO2-reductie van ca. 35 ton (uitgaande van groene stroom).
De pilot is onderdeel van een living lab van Programma Bruggen en Kademuren, dat multifunctionele kademuren onderzoekt en realiseert. Hier worden verschillende invullingen van de kademuur onderzocht, waar energie opwekking er één van is. Meerdere technieken worden onderzocht, zo ook de techniek in deze pilot.
In deze fase, waarin de techniek en het governance model wordt onderzocht, is het CTO Innovatieteam de ambtelijk opdracht gever. Zodra de techniek en het governance model bij de betreffende afnemersgroep succesvol getoetst is, kan het mee worden genomen in de reguliere werkprocessen van PBK.
XXX warmte kan Meer indirect uit het oppervlaktewater worden onttrokken
Als blijkt dat de pilot succesvol is, kan de techniek worden toegepast bij andere panden van Gemeentelijk Vastgoed die bij een geschikte kademuur staan. Daarnaast zijn de betrokken partijen van plan om bij succes andere vervolg projecten te initiëren met een publieke partij als afnemer. Zo wordt stap voor stap een bewezen technologie beschikbaar gemaakt voor geschikte afnemers in het centrumgebied.
Vliegwielmiddelen | 2022
20
Werk IB
Geleerde lessen Het is echt nieuw wat we doen. Er zitten in het team ervaren mensen, maar sommige zaken zijn in relatie met de kademuur nieuw en kosten meer tijd en afstemming. Dit zet druk op de planning, omdat het ontwerpproces parallel moet lopen en geïntegreerd wordt in de lopende contractvoorbereiding van het PBK-project Kostverlorenkade. Het PBK is hierbij leidend en gaat niet wachten op ons. In de toekomst zou dit beter gepland en belegd moeten worden, zodat PBK ook een rol krijgt in het geheel. We worden nu als pilotproject te veel als vreemde eend beschouwd. Doordat we ook de techniek goed willen monitoren, zijn
aanvullende installaties noodzakelijk die we niet hadden voorzien. Daarnaast is het mogelijk dat er meer warmtepompen noodzakelijk zijn. Doordat het nieuw is en geen onderdeel is van de huidige gemeentelijke assets zijn we afhankelijk van de kennis van derden. In dit geval zijn dat adviesbureau CRUX en de installateur van Gemeentelijk Vastgoed. Door nu kennis op te doen, ontstaat er ook binnen de gemeente ervaring en kunnen we beter de regie nemen in de toekomstige vervolgpilotprojecten. Belangrijk is dat de opgedane kennis goed wordt gedocumenteerd, ook gedurende de monitoring. •
XXX voor stap Stap maken we een bewezen techno logie beschikbaar
Vliegwielmiddelen | 2022
21
OJZD Werk
6 | OJZD 6.1 Onderwijshuisvesting gebouwen verduurzamen Doel
Uitvoering
Onderwijshuisvesting heeft de vliegwielmiddelen ingezet om mogelijkheden in kaart te brengen voor het verduurzamen van schoolgebouwen en andere jeugd-, zorg- en basisvoorzieningen en om bij te dragen aan het financieren van duurzame ambities vanuit het collegeakkoord die niet in de standaard normering van onderwijshuisvesting zitten.
Menukaart duurzaamheidsmaatregelen
Toegekend bedrag
€200.000
Reeds gedeclareerd (2020 en 2021)
€106.850
Prognose declaratie 2022
€93.150
Prognose totale uitgaven
€200.000
Een belangrijk onderdeel van het project is de ontwikkeling van de menukaart duurzaamheids maatregelen. Hiermee worden mogelijke maatregelen en bijbehorende kosten voor het verduurzamen van schoolgebouwen en andere jeugd-, zorg- en basisvoorzieningen in kaart gebracht. Uiteindelijk moet dit leiden tot een beter gestroomlijnd proces en eenvoudigere implementatie en uitvoering van de duurzaam heidsmaatregelen. Vooralsnog zijn deze vooral van toepassing in de ontwikkel- en transformatie gebieden (Strandeiland, Buiksloterham, Hamerkwartier, Sluisbuurt etc.) waar ambities hoger liggen dan elders in de stad.
XXX Deze menukaart is onlangs afgerond en dient als onderlegger bij gebiedsontwikkeling en bij renovaties. De menukaart kan tevens helpen bij het voorbereiden en nauwkeurig begroten van structurele middelen. Het helpt om bestuurlijke ambities voor het verduurzamen van scholen/ maatschappelijk vastgoedvoorzieningen om te zetten in concreet beleid. Daarnaast wordt het gebruikt voor het delen van kennis binnen de gemeentelijke organisatie over mogelijkheden tot verduurzamen en de bijbehorende kosten. De menukaart landt bijvoorbeeld in de actualisatie van richtlijnen voor Programma’s van Eisen en richtprijzen van andere maatschappelijke voorzieningen.
De menukaart helpt bestuurlijke ambities om te zetten in concreet beleid
Om tot deze menukaart te komen zijn experts aangesteld die met onze adviseurs verschillende mogelijke maatregelen hebben vastgesteld en deze objectief hebben doorberekend. Zo ontstond een helder overzicht van mogelijke maatregelen met een onderbouwd kostenoverzicht.
Vliegwielmiddelen | 2022
22
OJZD Werk
Evaluatie pilotprojecten duurzaam en flexibel bouwen Bij de vaststelling van de begroting 2020 heeft de gemeenteraad ook het krediet Toekomstbestendige schoolgebouwen vastgesteld, met als doelstelling een aantal stappen extra te kunnen zetten in het verduurzamen en toekomstbestendig maken van schoolgebouwen. Op 8 december 2020 heeft het college van B en W ingestemd met het verstrekken van negentien subsidies van in totaal € 8,8 miljoen voor de realisatie van extra verduurzaming en toekomstbestendigheid van schoolgebouwen in negentien pilotprojecten. Een mooi resultaat waardoor negentien nieuwe of vernieuwde schoolgebouwen duurzamer en/of flexibeler gerealiseerd kunnen worden.
Maatwerkadviezen schoolbesturen De gemeente Amsterdam biedt schoolbesturen de mogelijkheid om maatwerkadviezen over verduurzaming van onderwijshuisvesting uit te laten voeren (in totaal is er ruimte voor achttien). Deze maatwerkadviezen zijn bedoeld om maatregelen te onderzoeken die in de nabije toekomst verder kunnen bijdragen aan het verduurzamen van de bestaande voorraad scholen of aan aanvullende maatregelen bij nieuwbouw. De uitkomst van de adviezen kunnen tevens, indien toepasbaar, als input en inspiratie dienen voor andere projecten. Schoolbesturen kunnen tot 1 mei 2022 aanspraak hierop maken.
XXX
De afdeling Maatschappelijke Voorzieningen van de gemeente heeft met de inzet van de vliegwielmiddelen de opdracht gegeven tot een evaluatie van deze pilotprojecten. Naar verwachting geeft deze evaluatie waarde volle informatie over het mogelijk opnemen van extra maatregelen in de Verordening huisvestings voorzieningen onderwijs Amsterdam. Deze maatregelen moeten leiden tot verdere verduurzaming van de scholen, waardoor CO2besparing plaatsvindt. Een mogelijke aanpassing van de verordening naar aanleiding van deze evaluatie zal aan de raad worden voorgelegd.
Vliegwielmiddelen | 2022
23
OJZD Werk
6.2 Innovatiepartnerschap nieuwbouw scholen Doel
Opbrengst
Het doel van de voorbereidingsfase Innovatiepartnerschap Schoolgebouwen was om de aanbesteding te kunnen starten voor het realiseren van ten minste negen duurzame nieuwbouw van scholen/kindcentra.
Het resultaat van het project is dat de gemeente Amsterdam in samenwerking met schoolbesturen in het primair onderwijs tenminste negen duurzame integrale kindcentra gaat ontwikkelen met de aanbestedingsmethode Innovatiepartnerschap Schoolgebouwen (IPS). Het college van B en W heeft op 23 november 2021 ingestemd met de start van de aanbesteding in januari 2022. De verwachting is dat voor de negen gebouwen samen een besparing van ongeveer 500 ton CO2-uitstoot per jaar zal worden gerealiseerd. Op 1 februari 2022 heeft het college besloten dat ook andere gemeenten en schoolbesturen uit de Metropoolregio Amsterdam kunnen deelnemen aan de raamovereenkomst innovatiepartnerschap voor nieuwbouw van schoolgebouwen
Toegekend bedrag
€300.000
Totale uitgaven
€300.000
Hoe draagt innovatiepartnerschap bij aan duurzamere schoolgebouwen? Door aan een drietal consortia een raamovereen komst voor tenminste negen gebouwen te bieden, biedt de gemeente in samenwerking met schoolbesturen aan deze consortia volume en continuïteit. Daarnaast stimuleert IPS samen werking in de bouwketen, omdat meerdere gebouwen met een vaste groep partners worden ontwikkeld. Expertise aan opdracht geverskant wordt gebundeld en er wordt op basis van functionele eisen gespecificeerd.
XXXton 500 CO2-uitstoot per jaar besparen
Het geeft de consortia de kans om aan product ontwikkeling te doen; de mogelijkheid om te investeren in standaardisatie van proces en bouwtechniek in een bouwconcept. Hiermee gaat de productiviteit omhoog en worden faalkosten gereduceerd. Middels gunnings criteria stuurt de gemeente op onder meer de ontwikkeling van slimme energieoplossingen, flexibiliteit in gebruik, circulair bouwen, klimaatadaptatie en hoogwaardige architectuur. Met als effect dat met dezelfde middelen hogere kwaliteit en duurzaamheid worden gerealiseerd.
Vliegwielmiddelen | 2022
24
OJZD Werk
Uitvoering
Vervolg
In het projectteam werken deelnemers van de afdeling Maatschappelijke Voorzieningen (onderdeel van OJZD), het PMB en het IB samen. De voorbereidingsfase kenmerkte zich door participatie met schoolbesturen en markt partijen, voorbereiding van de bestuurlijke besluitvorming en het opstellen van de aanbestedingsstrategie en aanbestedingstukken. Dit heeft tot onderstaande geleid. • Betrokkenheid van de schoolbesturen heeft geresulteerd in een samenwerkingsovereenkomst met vier schoolbesturen in november 2021. • Op 9 april 2021 is een online marktconsultatie georganiseerd om marktpartijen te informeren over het innovatiepartnerschap en om aannames te toetsen bij de markt. Als gevolg daarvan is de hoogte van vergoeding voor deelname onderzocht en is de looptijd van de raamovereenkomst bijgesteld. • De aanbestedingsstrategie is opgesteld en akkoord bevonden door tenderboard utiliteit en het college van B en W. • Het generieke programma van eisen is opgesteld in samenspraak met deelnemende schoolbesturen en brancheverenigingen kinderdagopvang.
1. Start aanbestedingsfase, januari 2022. Deze fase is erop gericht drie consortia met de hoogste ontwikkelpotentie te selecteren. 2. Start onderzoeks- en ontwikkelfase, medio 2022. Drie consortia werken hun bouwconcepten tegen vergoeding uit tot een toepasbaar product. De consortia moeten aantonen dat hun bouwconcept voldoet aan de gestelde eisen. Het bouwconcept moet ook aantoonbaar aan verschillende locaties en verschillende onderwijsconcepten aangepast kunnen worden. Voldoet het bouwconcept, dan krijgt het consortium toegang tot de commerciële fase. 3. Start looptijd raamovereenkomst, vanaf 2023. In de commerciële fase gaan drie consortia gedurende tien jaar ten minste negen schoolgebouwen realiseren. De locatie en het te huisvesten onderwijsconcept stellen specifieke eisen aan ieder schoolgebouw. Voor ieder schoolgebouw doen elk van de drie consortia daarom een voorstel voor passende huisvesting op basis van een vaste prijs. Het schoolbestuur kiest het consortium met het beste voorstel om haar school te realiseren.
Met deze methode geeft Innovatiepartnerschap Schoolgebouwen een impuls aan een aanbod gerichte markt; een markt waarin gebouwen aangeboden worden door consortia. Consortia die in concurrentie hun duurzame gebouw concepten steeds verder verbeteren en aanbieden in Amsterdam en daarbuiten. Op deze manier is het Innovatiepartnerschap Schoolgebouwen de komende tien jaar een vliegwiel voor duurzamere scholenbouw in Amsterdam en daarbuiten. •
XXXis een vliegwiel Dit voor duurzamere scholenbouw in Amsterdam en daarbuiten
Vliegwielmiddelen | 2022
25
Sport enWerk Bos
7 | Sport en Bos Doel
Uitvoering
Versnellen duurzaamheidsmaatregelen directie Sport & Bos.
In 2018 is het uitvoeringsprogramma Sport en Duurzaamheid van start gegaan. Hierin zijn de duurzaamheidsdoelstellingen van Amsterdam uitgewerkt naar projecten binnen de portefeuille van Sport en het Amsterdamse Bos op de thema’s aardgasvrij, klimaatneutraal, klimaat adaptief en circulair. Doel van het programma is om projecten te initiëren, te versnellen en op te schalen, om zo een bijdrage te leveren aan de klimaatdoelen en om duurzaamheid het nieuwe normaal te maken binnen de werkzaamheden van directie Sport & Bos. De vliegwielmiddelen hebben dit enorm versneld door onder andere de teamuitbreiding en verschillende projecten al te kunnen onderzoeken en opstarten. Dat leidt vervolgens tot de nieuwe standaard, zoals de normkosten voor nieuwbouw. Diverse projecten uit het programma werden medegefinancierd met behulp van de vliegwielmiddelen.
Toegekend bedrag
€275.000
Reeds gedeclareerd (2020 en 2021)
€73.198
Prognose declaratie 2022
€202.000
Prognose totale uitgaven
€275.198
Het programma Sport en Duurzaamheid heeft drie pijlers, waaronder diverse projecten vallen: • Het verduurzamen van het gemeentelijk sportvastgoed (de hallen en de zwembaden). • Het verduurzamen van de buitensportverenigingen. • Het verduurzamen van de sportparken.
XXX
Sporthal De Weeren is voorzien van warmtepompen, waarvan één speciale: die kan twintig douches tot een hoge temperatuur verwarmen. De sporthal is nu volledig aardgasvrij.
Het programma is door de directie vastgesteld en een van de MT-leden is ambtelijk opdracht gever én een echte ambassadeur van het thema. Het programmateam bestaat uit vier medewerkers en werkt in de projecten samen met collega’s van de verschillende afdelingen. Elke afdeling heeft een aanspreekpunt duurzaamheid. De duurzaamheidsprojecten worden veelal in de lijn uitgevoerd en worden zo steeds meer onderdeel van de ‘normale’ werkwijze.
Duurzaamheid is onderdeel van de missie van Sport en Bos
Vliegwielmiddelen | 2022
26
Sport enWerk Bos
Opbrengst Een paar voorbeelden van de verankering van het thema duurzaamheid binnen S&B zijn: • In het categorieplan van de afdeling Hallen en Parken is duurzaamheid opgenomen als een van de factoren die meewegen bij alle grote aanbestedingen en inkooptrajecten. • In het Bouwteam van S&B wordt duurzaamheid meegenomen in elk nieuwbouw- en vervangingsproject. Duurzaamheid is onder deel van de missie van S&B. Met behulp van de vliegwielmiddelen is een medewerker ingehuurd voor de interne en externe communicatie over duurzaamheid. Dit geeft een enorme boost aan het onderwerp. Elke maand zijn er weer prachtige voorbeelden van duurzame projecten die gerealiseerd zijn door onze medewerkers.
Aanvullend heeft S&B op dit thema een verbeterde samenwerking gekregen met Gemeentelijk Vastgoed (bij het uitvoeren van diverse energieonderzoeken) en met het team maatschappelijk vastgoed (bijvoorbeeld het gezamenlijk laten opstellen van normkosten voor duurzaamheid). Voorbeelden van projecten waarin de vliegwiel middelen ook écht het verschil hebben gemaakt, zijn: • Project LED veldverlichting krijgt komende jaren financiering voor het vervangen van conventionele verlichting naar LED. Dit jaar is € 1,5 miljoen toegekend. Door hier extra inzet op te kunnen organiseren zijn de middelen correct aangevraagd en is het project goed geagendeerd. Dit gaat een besparing van meer dan 40% op de energie kosten van licht opleveren. • Het projectteam verduurzamen De Mirandabad heeft door de bijdrage vanuit de vliegwielmiddelen een PAW-aanvraag kunnen doen (Programma Aardgasvrije Wijken).
De directe CO2-reductie door inzet van de vliegwielmiddelen is lastig te meten. Maar de indirecte CO2-reductie die volgt uit de betreffende onderzoeken en interventies die gedaan zijn met de vliegwielmiddelen kunnen enorm zijn. Zo kan met de uiteindelijke uitrol van LED veldverlichting op alle velden in Amsterdam en over de levensduur van de LED armaturen (uitgaande van tenminste 15 jaar) ca. 1,28 kton CO2 gereduceerd worden ten opzichte van conventionele armaturen.
Dit gaat een XXX besparing van meer dan 40% op de energiekosten opleveren
Alle projectresultaten van het programma Sport en Duurzaamheid worden het gehele jaar gecommuniceerd en zijn middels een brief aan de raad met bijlage als bundel gedeeld. Het programmateam wil de opgedane kennis breder in de organisatie onder de aandacht brengen, bijvoorbeeld in de vorm van een kennissessie en een online-magazine. Daarom wordt er een MT-special georganiseerd waarin het magazine onder andere aan het MT aangeboden wordt. •
Tot slot is ervoor gezorgd dat duurzaamheid integraal wordt meegenomen in belangrijke beleidsstukken, zoals de notitie open sportparken, de agenda zwembaden en de kunstgrasnota. Kortom, inmiddels staat het onderwerp stevig op de agenda!
Vliegwielmiddelen | 2022
27
Verkeer en Openbare Vastgoed Ruimte Werk
8 | Vastgoed 8.1 Maatwerkadviezen voor CO2-vermindering gemeentelijk vastgoed
XXX
Doel
Uitvoering
Opbrengst
Versnellen van de verduurzaming van gemeentelijke vastgoedportefeuille langs een vijftal trajecten.
Er is een overeenkomst gesloten met een energie adviesbureau.
Met de maatwerkadviezen van dit bureau is een potentiële vermindering van de CO2-uitstoot inzichtelijk gemaakt van ca. 4.000 ton CO2. Voor verschillende verduurzamingsprojecten wordt een maatwerkadvies als onderlegger gebruikt, waardoor naar verwachting ruim 300 ton CO2 per jaar minder zal worden uitgestoten.
Toegekend bedrag
€350.000
Reeds gedeclareerd (2020 en 2021)
€135.980
Prognose declaratie 2022
€70.000
Prognose totale uitgaven
€205.980
De kosten en baten (in euro’s en CO2) zijn nu geschat
Vliegwielmiddelen | 2022
28
Verkeer en Openbare Vastgoed Ruimte Werk
Vervolg • Resultaat: Voor bijna honderd panden is inzichtelijk gemaakt wat de huidige duurzame staat is en welke maatregelen getroffen kunnen worden om tot verschillende ambitie niveaus te verduurzamen (energieprestatie label C, energieprestatielabel A, Aardgasvrij, (bijna)Energieneutraal). Ook zijn de kosten en baten (in euro’s en CO2) geschat. Deze adviezen worden geraadpleegd als groot onderhoud of verbouwingen gepland staan. De verduurzamingsmaatregelen kunnen zodoende als integraal onderdeel van de projectopdrachten worden verwerkt. • Proces van realisatie: Op basis van voortschrijdend inzicht is in overleg met het adviesbureau het ‘standaard’ rapport verschillende keren aangepast, zodat het beter tegemoetkomt aan onze wensen. Bij een volgende uitvraag kunnen we onze behoefte scherper beschrijven. Covid was een vertragende factor, omdat veel bezoeken aan panden daardoor zijn uitgesteld. Het proces heeft ons ook meer geleerd over welke informatie we vooraf paraat moeten hebben om een zo goed mogelijk advies te ontvangen.
De maatwerkadviezen zijn integraal onderdeel van het planvormingsproces. Ze hebben hun meerwaarde bewezen en voor een nieuwe batch panden bereiden we een nieuwe uitvraag voor. De inhoud van de adviezen zal ook worden verwerkt in de monitoringstool voor verduurzaming van vastgoed die in 2022 door Gemeentelijk Vastgoed wordt ingericht en in gebruik wordt genomen.
Naar verwachting XXX zal er ruim 300 ton CO2 per jaar minder worden uitgestoten
Vliegwielmiddelen | 2022
29
Verkeer en Openbare Vastgoed Ruimte Werk
8.2 Verzamelen van energiegegevens huurders maatschappelijk vastgoed Resultaat
Vervolg
Een rapport waarin per pand ofwel de werkelijke gebruiksgegevens staan of een schatting op basis van kengetallen. We hebben nu inzicht welke panden en deelportefeuilles het meeste verbruiken (absoluut en relatief). We kunnen nu dus gerichter op impact sturen door ons op de ‘grootverbruikers’ te richten. We hebben met hulp van een deskundige marktpartij op basis van informatie die beschikbaar was binnen de gemeente het energieverbruik en de CO2-uitstoot per pand zo goed mogelijk in kaart gebracht of geschat.
Het onderzoek biedt veel aanknopingspunten voor nader onderzoek op pandniveau (als uitkomsten ons verrasten), voor aanpassing en voor de onderbouwing van plannen. We kunnen nu een gerichtere portefeuillestrategie opstellen wat betreft het terugbrengen van energieverbruik en CO2-uitstoot. We zijn van plan huurders te benaderen. Daarbij zullen we ons richten op de huurders die het meeste verbruiken. Zij zijn van de grootste invloed en hebben ook het meeste baat bij (gezamenlijke) verduurzamingsplannen. Het rapport zal als nulmeting dienen waartegen de resultaten die vanaf 2022 in de monitorings tool worden geregistreerd worden afgezet.
We richten ons op XXX de huurders die het meeste verbruiken
Vliegwielmiddelen | 2022
30
Verkeer en Openbare Vastgoed Ruimte Werk
8.3 Ontwikkeling expertise verduurzaming monumenten Resultaat
Vervolg
Er is een eerste aanzet gedaan tot een nauwere samenwerking met Monumenten en Archeologie (M&A), in eerste instantie via het aanbod van het loket Duurzaam Erfgoed. Geleerde lessen ‘verduurzaming van monumenten’ leer je het beste door het te doen, door op tijd de juiste expertise (marktpartij) erbij te betrekken en door met M&A in gesprek te blijven. Zodoende leren we dus casusgestuurd over de toepassing van innovaties zoals (biobased) isolatie materialen, het in gebruik nemen van daken en de installatie van warmtepompinstallaties.
Het contact met M&A zetten we voort. We hebben vanuit Gemeentelijk Vastgoed een vast contactpersoon aangewezen. We oriënteren ons ook op partijen (in samenwerking met S&B) die specifiek voor monumenten de beste maatwerkadviezen kunnen leveren.
We leren casus XXX gestuurd over de toepassing van innovaties
Vliegwielmiddelen | 2022
31
Verkeer en Openbare Vastgoed Ruimte Werk
8.4 Duurzaamheidsadviseur Nieuwbouw (i.s.m. OJZ, team MV en S&B) Resultaat
Vervolg
Er is een concept functiebeschrijving opgesteld in overleg met Sport en Bos en team Maatschappelijke Voorzieningen van directie Onderwijs, Jeugd en Zorg.
We zullen in eerste instantie een tijdelijke functie creëren. Ondertussen denken we na over een structurele oplossing voor het interne gebrek aan specifieke kennis, op pandniveau, wat betreft de integratie en borging van verduurzaming in nieuwbouw- en grootschalige renovatieprojecten.
Structurele XXX oplossing zoeken voor meer specifieke kennis
Vliegwielmiddelen | 2022
32
Verkeer en Openbare Vastgoed Ruimte Werk
8.5 Budget voor innovaties Resultaat
Proces van realisatie
Vervolg
Een pilot met windturbines op een school gebouw. Behalve deze pilot is door inzet van Gemeentelijk Vastgoed aan andere tests en onderzoeken bijgedragen, maar die zijn met andere middelen dan de vliegwielmiddelen gedekt.
De windturbines zijn onderzocht als alternatief voor zonnepanelen om zo toch duurzame energie op te wekken op gebouwen met een te klein dakoppervlakte voor zonne-energie. Op basis van de huidige meetresultaten kunnen we nog geen conclusies trekken. Wat betreft technische randvoorwaarden hebben we wel veel geleerd.
Na meetgegevens van tenminste een jaar kunnen we in de loop van 2023 vaststellen of deze windturbines voldoende energie produceren om een gunstige business case op te leveren en als alternatief voor zonnepanelen overwogen kunnen worden. •
Windturbines als XXX alternatief voor zonnepanelen
Vliegwielmiddelen | 2022
33
Monumenten en Archeologie/Commissie Ruimtelijke Kwaliteit Werk
9 | Monumenten en Archeologie/ Commissie Ruimtelijke Kwaliteit Loket Duurzaam Erfgoed XXX Doel
Inleiding
De opgave
Het sneller verduurzamen van monumenten en panden binnen beschermd stadsgezicht.
In Amsterdam is geen gebied aan te wijzen zonder erfgoedwaarde. De kwaliteit of het karakter van de gebouwde omgeving geeft aan alle wijken een eigen identiteit en historische gelaagdheid die breed wordt gewaardeerd door burgers en professionals. Tot in de jaren 70 van de twintigste eeuw bleef de waardering voor erfgoed beperkt tot het historische centrum en de historische dijklinten in Amsterdam-Noord. Daar werden veel individuele gebouwen en woonhuizen aangewezen als monument waarmee hun voortbestaan werd verzekerd. De afgelopen decennia is ons begrip van erfgoed enorm verbreed. Er is veel waardering voor industriële of bedrijfsmatige complexen als de NDSM-werf in Noord of tramremise De Hallen in West. Maar minstens zo belangrijk voor de kwaliteit van de leefomgeving zijn de ‘oude wijken’ die tussen 1870 en 1940 als een krans rond de binnenstad zijn aangelegd. Zij hebben allemaal hun eigen karakter en mix van functies waarbij meer nog dan in Centrum de erfgoedwaarde bestaat uit de optelsom van heel veel individuele panden en blokken.
De opgave om de bestaande gebouwde omgeving duurzaam en toekomstbestendig te maken is qua omvang enorm. Het uitgangspunt van het project Duurzaam Erfgoed is dat deze opgave uitvoerbaar is met behoud van erfgoedwaarde.
Toegekend bedrag
€210.000
Reeds gedeclareerd (2020 en 2021)
€91.616
Prognose declaratie 2022
€70.000
Prognose totale uitgaven
€161.616
De afgelopen decennia is ons begrip van erfgoed enorm verbreed
In sommige gebieden kan dat door standaard oplossingen te ontwikkelen voor isolatie, kozijn vervanging en het leggen van PV panelen. In andere delen van de stad zijn we vooral aangewezen op maatwerk. Alle bestaande weten regelgeving maakt het zelfs voor professionals soms lastig om een vergunning te krijgen en om een project tot een goed einde te brengen. ‘Duurzaam Erfgoed’ is om die reden een samenwerking tussen de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit, Monumenten en Archeologie, Vergunningen, Toezicht en Handhaving en Amsterdam Klimaatneutraal. De inhoudelijke specialisten zorgen voor voorlichting, maatwerk adviezen en handreikingen. Het ‘loket’ beantwoordt vragen, zorgt voor afstemming en helpt bij het aanvragen van een vergunning.
Vliegwielmiddelen | 2022
34
Monumenten en Archeologie/Commissie Ruimtelijke Kwaliteit Werk
XXX
Het uitgangspunt is behoud van erfgoedwaarde Corporatiebezit aan de Zeeburgerdijk. Het plaatsen van pv-panelen maakt deel uit van een complete renovatie van het blok waarbij veel monumentwaarde is hersteld. Het legplan is afgestemd op de architectonische geleding van de gevel.
Opbrengst In 2021 is gebouwd aan een netwerkorganisatie waarin afstemming is gezocht met VvE’s, corporaties en andere initiatiefnemers op het gebied van duurzaamheid zoals De Groene Grachten. Het meest tastbaar is het resultaat met betrekking tot PV panelen. Er is een handreiking gemaakt en gepubliceerd en er zijn via het ‘loket’ circa 90 particulieren op weg geholpen met hun aanvraag. Op een groter
schaalniveau wordt samengewerkt met Stadgenoot voor 3.000 adressen, met Zon op Centrum en met collectieve inkoop van panelen in Noord. Deze acties hebben eraan bijgedragen dat in 2021 in Amsterdam zonnepanelen met een vermogen van in totaal ongeveer 6,7 MW zijn geplaatst op beschermd stads- en dorpsgezicht en op monumenten.
Vliegwielmiddelen | 2022
35
Monumenten en Archeologie/Commissie Ruimtelijke Kwaliteit Werk