3_NvU_Een_toekomstbestendig_westerpark_fase_1.pdf

Een toekomstbestendig Westerpark in het perspectief van Haven-Stad Fase 1 - Nota van Uitgangspunten

Ruimte en Duurzaamheid

11 maart 2019

afb. 1. Luchtfoto Westerpark

Een toekomstbestendig Westerpark - Fase 1 - Nota van Uitgangspunten

2

Inhoud 1. Inleiding

5

1.1 Leeswijzer

7

1.2 Definitie Raamwerk

9

2. Aanleiding

11

2.1 Waarom een toekomstbestendig Westerpark?

11

2.2 Het huidige gebied

12

2.3 In de context van stadsontwikkeling

12

2.4 Hoeveel groen wordt er gerealiseerd

13

2.5 Beleid

15

2.6 Organisatie en proces

16

2.7 Participatie

17

3. Kenschets van het huidige gebied

19

3.1 Het projectgebied

19

3.2 Plaats in de stad en regio

19

3.3 Kroniek van het gebied

21

3.4 Westerpark anno 2018

25

3.5 Het huidige landschap

29

3.6 De huidige kwaliteiten en de wensen van de gebruikers

32

4. Uitgangspunten

37

4.1 De landschappelijke lijnen worden versterkt

38

4.2 Het raamwerk wordt uitgebreid

41

4.3 De historische landschappen worden versterkt

45

4.4 De natuurwaarden worden versterkt

47

4.5 De sociale veiligheid wordt verbeterd

49

4.6 Bestaande functies vormen de basis

50

4.7 Het park wordt duurzaam ontwikkeld

52

4.8 Kunst en cultuur hebben een belangrijke rol

53

4.9 De waterhuishouding wordt verbeterd

54

4.10 Het proces van planvorming wordt samen uitgewerkt

55

4.11 Het beheer wordt integraal opgepakt

56

4.12 Overzicht uitgangspunten

58

5. Concept Financiën

61

6. Beeldkwaliteitsplan

63

6.1 Het raamwerk

65

6.2 De gebieden met functies

99

Een toekomstbestendig Westerpark - Fase 1 - Nota van Uitgangspunten

3

afb. 2. Visiekaart Haven-Stad

Een toekomstbestendig Westerpark - Fase 1 - Nota van Uitgangspunten

4

1. Inleiding Het Westerpark is een mooi en geliefd stadspark, dat een unieke combinatie kent van park, groen en cultuur. In de huidige context is het Westerpark al een druk bezocht en intensief gebruikt stadspark, waar het behoud van balans tussen leefbaarheid van de buurten rondom, kwaliteit van de verblijfsruimte in het park en gebruik voor evenementen, cultuur en horeca, een punt van zorg en aandacht is. Bovendien, met de komst van Haven-Stad met tienduizenden nieuwe bewoners en werkenden, zal dit deel van Amsterdam een grote transformatie ondergaan. Dit geeft aanleiding om meer groengebieden te maken, maar ook om bestaande groengebieden te optimaliseren. Dit laatste is het geval met het Westerpark, in de Ontwikkelstrategie Haven-Stad geoormerkt als het stadspark van Haven-Stad ten zuiden van het IJ. Het Westerpark is onder te verdelen in drie gebieden. Het eerste gebied is het oude 19de -eeuwse stadspark aan de oostzijde. Daarnaast ligt het cultuurpark wat wij kennen als het Westergasfabriekterrein. Het derde gebied omvat de met verschillende functies bezette groengebieden ten westen en noorden daarvan, inclusief de twee volkstuincomplexen. Deze groengebieden zijn zeer aantrekkelijke gebieden met recreatief, ecologisch- en cultuurhistorische waarden vol potentie. Het geheel is Amsterdams grondgebied, met als enige uitzondering het eigendom van de begraafplaats St. Barbara.

Het park is nu voor ca. 30% volledig openbaar toegankelijk. Bovendien hebben de verschillende functies vaak maar één toegang. Bij een bezoek gaat men dus via dezelfde toegang weer naar buiten, terwijl de essentie van een park is dat men al slenterend door moet kunnen lopen. Deze visie gaat daarom uit van een stapsgewijze transformatie, waarbij het openbaar areaal toeneemt door grotere toegankelijkheid binnen de bestaande functies. De functies worden opgenomen in een netwerk van paden en verblijfsplekken. Het geheel wordt hierdoor een sterker gevarieerd-, meer toegankelijker- en bovenal bijzonder stadspark.

Een toekomstbestendig Westerpark - Fase 1 - Nota van Uitgangspunten

Een Toekomstig Westerpak - in het perspectief van Haven-Stad, fase 1 Nota van Uitgangspunten - is het vervolg op het Plan van aanpak Groot-Westerpark (toen de werktitel voor dit project). Dit Plan van Aanpak heeft vanaf mei 2016 als handvat heeft gediend voor het, in samenspraak met de gebruikers van het park, opstellen van een meer uitgewerkte en gedragen ontwikkelvisie. Dit document is tot stand gekomen na consultatie met stakeholders binnen- en buiten de projectgrenzen en in afstemming met Stadsdeel West. Het omvat uitgangspunten voor de toekomstige ontwikkeling van dit groengebied, richting een optimaal stadspark met de daartoe te realiseren beeldkwaliteit. Deze visie is de eerste stap in de ontwikkeling van het Westerpark en vormt daarmee de basis voor de verdere uitwerking (deze zal in fase 2 verder worden geconcretiseerd). De functionele ontwikkeling van het park zal meegroeien met die van Haven-Stad. In de volgende jaren zullen de contouren van de gebiedstransformatie duidelijk worden, en daarmee ook de tijdlijn voor de noodzakelijke ingrepen in- en om het park. In 2019 zal worden overgegaan tot de uitvoering van kleine deelprojecten die een eerste kwaliteitsimpuls moeten geven aan het benutten van het park. Het proces met de stakeholders en de informatieavonden heeft in een eerder stadium zijn vruchten afgeworpen.

Twee voorbeelden daarvan zijn: • De start van een pilotproject voor een meer openbaar toegankelijke volkstuinen op basis van een door de tuinders gemaakt projectvoorstel. • Integraal parkmanagement voor het hele park is in voorbereiding. Wanneer het aantal huishoudens over de jaren heen zal toenemen en daarbij de nieuwe bewoners hun intrek doen in Haven-Stad, dan zullen grotere infrastructurele verbeteringen, zoals nieuwe fietsverbindingen, worden gerealiseerd om Haven-Stad optimaal te integreren in het stedelijk weefsel. Daarvoor zal te zijner tijd een definitief ontwerp voor het park en financiering voor de uitvoering daarvan worden vastgesteld. 5

Een toekomstbestendig Westerpark - Fase 1 - Nota van Uitgangspunten

6

1.1 Leeswijzer Hoofdstukken 2 en 3 introduceren de opgave en de situatie van het huidige gebied. Hoofdstuk 4 bevat de uitgangspunten die wij belangrijk achten voor de ontwikkeling van het gebied. Deze uitgangspunten hebben niet alleen een ruimtelijke component, maar gaan ook over het ontwikkelproces en integraal beheer. Hoofdstuk 5 bevat een financieel overzicht op hoofdlijnen. Hierin staat hoe in de financiële dekking wordt voorzien. Voorts wordt een globale planning voor de activiteiten en de locaties van de ingrepen weergegeven. In hoofdstuk 6 is het beeldkwaliteitsplan opgenomen. Daarin zijn de algemene uitgangspunten verwerkt. Dit ten behoeve van de sfeerbepaling binnen de te realiseren ontwikkelingen, projecten en beheermaatregelen. Deze beeldkwaliteitsparagraaf vormt, samen met de uitgangspunten, het kader voor de uitvoering van deelprojecten.

afb. 3. Speelveld volkstuinencomplex Nut en Genoegen.

Een toekomstbestendig Westerpark - Fase 1 - Nota van Uitgangspunten

7

Bestaande functie

Raamwerk

Waterstructuur

Talud

Voetpad

Talud

Bestaande functie

Berm + laanbomen

Fiets/ voetpad

Berm + laanbomen

afb. 5. Speelveld volkstuinencomplex Nut en Genoegen.

Een toekomstbestendig Westerpark - Fase 1 - Nota van Uitgangspunten

8

1.2 Definitie Raamwerk In dit stuk wordt gesproken over het ‘raamwerk’ van het Westerpark. Met deze term worden fiets- en voetpaden, groene bermen met beplanting, taluds en waterstructuur* aangeduid. Op afbeelding 4 en 5 is het huidige raamwerk weergegeven. Het aanwezige raamwerk van het Westerpark waarborgt door deze diverse verschijningsvormen (paden, water en groen) een zekere kwaliteit binnen het Westerpark. Er zijn echter ook gebieden binnen dit raamwerk die aandacht verdienen.

afb. 4. Raamwerk Westerpark

* Dit is exclusief de waterstructuur binnen de bestaande functies, zoals het water bij de Tuinen van West en de vijvers bij de Westergasfabriekterrein. Een toekomstbestendig Westerpark - Fase 1 - Nota van Uitgangspunten

9

afb. 6. 1770

afb. 7. 1893

afb. 8. Geschatte bezoekersaantallen

afb. 9. Verbindingen t.a.v. aangrenzende gebieden: een nieuwe behoefte

Een toekomstbestendig Westerpark - Fase 1 - Nota van Uitgangspunten

10

2. Aanleiding 2.1 Waarom een toekomstbestendig Westerpark? De aanleiding voor het opstellen van deze visie op het Westerpark komt voort uit een aantal verschillende ontwikkelingen in het heden en in de (nabije) toekomst, zowel op buurt- als stadsniveau. Het Westerpark in zijn huidige vorm is een aantrekkelijk stadspark dat intensief wordt gebruikt (afb. 8). Deze groene long in West biedt ruimte voor ontspanning, recreatie, sport en evenementen. De rijksmonumentale gebouwen zijn in het bezit van de Westergasfabriek BV en de openbare ruimte (inclusief het evenemententerrein) is van de gemeente. De ontwikkeling en het beheer van het Westergasterrein zien we als een succesvolle publiek-private samenwerking. Hoewel bewoners aangeven met veel plezier rondom het Westerpark te wonen, geeft een groot deel van hen ook aan meerdere keren per jaar overlast te ondervinden van de activiteiten in het Westerpark. Geluidsoverlast van (buiten) evenementen en overlast van de extra bezoekers in de woonbuurten zijn de meest voorkomende vormen van overlast. De afgelopen jaren is de populariteit van het park enorm toegenomen. Net als elders in de stad wordt het er drukker. De leefbaarheid van de buurten rondom het Westerpark staat door het sterk toegenomen gebruik van het park onder druk, dat geldt ook voor de aantrekkelijkheid van het park zelf.

Het intensieve gebruik en de toenemende bezoekersaantallen gaan regelmatig ten koste van de leefbaarheid en kwaliteit van het park en zijn omgeving. Daarmee is in het huidige gebruik van het Westerpark al een flinke opgave ontstaan het park meer toekomstbestendig te maken. Daarnaast is door de gemeenteraad in december 2017 de Ontwikkelstrategie Haven-Stad vastgesteld. Haven-Stad betreft de transformatie van 12 deelgebieden in het noordwestelijk Havengebied van Amsterdam, aan weerszijden van het IJ en het Noordzeekanaal. Met het vaststellen van de Een toekomstbestendig Westerpark - Fase 1 - Nota van Uitgangspunten

Ontwikkelstrategie is het startsein gegeven voor de voorbereiding van de bouw van meer dan 70.000 woningen, evenals een forse uitbreiding van het aantal arbeidsplaatsen en de benodigde voorzieningen. Dit aantal woningen zal voorzien in de komst van een nog groter aantal nieuwe bewoners. Ook deze mensen hebben behoefte om te recreëren in het groen. In de huidige vorm kan het Westerpark (alleen) niet in deze behoefte voorzien. Voortkomend uit de Ontwikkelstrategie van Haven-Stad is de gestelde ambitie om het huidige Westerpark te optimaliseren, beter toegankelijk te maken en uit te breiden. Het Westerpark wordt daarmee gereed gemaakt voor de toekomst. Om een goede leefomgeving in Haven-Stad, maar ook in de buurten rondom het Westerpark te waarborgen, wordt het park toegankelijker gemaakt voor alle bezoekers. Hiermee zetten we een goede Amsterdamse traditie voort waarbij de optimalisering van parken gelijk opgaat met de ontwikkeling van woon- en werkklimaat. Het Westerpark wordt daarmee niet alleen het stadspark van West en een cultuurpark met bezoekers van heinde en verre: het wordt ook geschikt gemaakt om als stadspark één van de belangrijke groenvoorzieningen van Haven-Stad te worden. In dit stuk - Een toekomstbestendig Westerpark - worden de uitgangspunten en ambities voor het park uiteengezet.

Vragen die daarbij zijn gesteld zijn waar de kansen liggen voor het beter benutten van het groen. Ook is gekeken naar de verschillende gebieden en de capaciteit van het gebruik daarvan. Andere vragen richtten zich bijvoorbeeld op het maken van betere verbindingen met het omliggend stedelijk gebied (afb. 9). Het groengebied is momenteel ingevuld met vele functies. Er zijn twee volkstuincomplexen met in totaal 637 volkstuinen, de begraafplaats St. Barbara met bijbehorende eigendommen en de natuurspeelplaats het Woeste Westen. Met deze indeling is het park nu voor minder dan een derde volledig openbaar toegankelijk. Het is een bijzonder mooi en gevarieerd gebied met 11

een hoge landschappelijke- en natuurwaarde. Daarnaast heeft het gebied ook hoge culturele, recreatieve en horeca-kwaliteiten. De volkstuinparken, met een oppervlakte van 30 ha, ruim tweemaal het huidige Westerpark, toegankelijker en geschikter maken voor openbaar gebruik is wellicht de belangrijkste opgave. Het is van belang de schoonheid en specifieke kwaliteiten van de tuinen te behouden en daarnaast een intensivering van het openbaar gebruik te bewerkstelligen. De opgave is niet het ‘verparken’ van het hele gebied, maar gebruikmakend van de al aanwezige kwaliteiten, gefaseerd de transformatie naar een toegankelijker openbaar gebied te bewerkstelligen. Dit document is geen plan met een vast te stellen ontwerp voor het park, maar een visie met uitgangspunten voor de ontwikkeling van het gebied. De uitgangspunten worden omgezet in projecten voor de korte- en middellange termijn, waarvan de uitwerking in samenwerking met de directe belanghebbenden zal worden gedaan. Samen met het beeldkwaliteitsplan vormen de uitgangspunten het kader voor de uitvoering van deze deelprojecten. Het beeldkwaliteitsplan is in hoofdstuk 6 nader toegelicht (zie pagina 63).

2.2 Het huidige gebied Het Westerpark bestaat uit het 19e-eeuwse stadspark aan de oostzijde, het cultuurpark Westergasfabriekterrein en de groengebieden ten westen en noorden daarvan inclusief de volkstuincomplexen. Samen vormen zij het projectgebied (zoals aangegeven op pagina 18, afb. 11). Het geheel vormt een rijk gevarieerd, haast botanisch groengebied dat bezet is met verschillende openbare, private of semiopenbare functies. Het is een natuurgebied met fiets- en wandelpaden, het omvat volkstuinen en een begraafplaats. Daarnaast herbergt het met de oude dijkswoningen van Sloterdijk ook rijksmonumenten. Het in 2003 in gebruik genomen Westergasfabrieksterrein vormt een modern- en bruisend onderdeel binnen dit geheel. Het cultuurpark trekt bezoekers vanuit de stad en wijde omgeving. Het is gegroeid tot een cultureel-economische publiekstrekker Een toekomstbestendig Westerpark - Fase 1 - Nota van Uitgangspunten

van formaat, waarmee het gebruik enorm is toegenomen. Het park (de evenementdagen daarbij niet meegerekend) is in termen van oppervlakte per gebruiker één van de drukst bezochte stadsparken in Amsterdam. Op het speciaal gerealiseerde evenemententerrein worden gedurende het gehele jaar evenementen gehouden. In 2018 waren dat er 104. Het soort evenementen dat in de buitenruimte mag worden gehouden is bepaald in het locatieprofiel. Het locatieprofiel is voor vijf jaar vastgesteld door de gemeenteraad, waarbij is besloten dat er in 2019 een tussentijdse evaluatie komt. Het huidige Westerpark samen met de spoordijk is 106 hectare groot. Dat is twee keer het Vondelpark, maar de openbare delen bevatten slechts klein percentage van het geheel. De grootste semiopenbare functies zijn: de volkstuinen (637 tuinen van in totaal 30 ha), de begraafplaats St. Barbara met bijbehorende eigendommen (5 ha) en natuurspeelplaats het Woeste Westen (2 ha). De verschillende functies zorgen voor fysieke fragmentatie van het gebied. Daarnaast vormt de spoordijk een grote barrière. De huidige twee onderdoorgangen zijn overdag veilig, maar zijn ‘s nachts geen fijne plek om te passeren. Enkele delen hebben nu maar één ingang en zullen beter verbonden moeten worden met de omgeving.

De ligging van het Westerpark, binnen de Ring A10 en met de oostelijke hoofdingang aan de rand van het centrum, is vergelijkbaar met de ligging van het Vondelpark. Anders dan het Vondelpark is het Westerpak onderdeel van een veel groter groenstructuur: de Bretten. De Bretten is de benaming voor de groenstrook ten noorden van de Haarlemmertrekvaart en ten zuiden van het Westelijk Havengebied. Het verbeteren van de Brettenzone, met de Haarlemmertrekvaart als onbetwiste landschappelijke-, ruimtelijke- en ecologische drager, vormt uiteindelijk een belangrijke opgave.

12

2 2.3 In de context van stadsontwikkeling De integrale ontwikkeling van de drie deelgebieden van het stadspark Westerpark richting een optimaal stadspark is in eerste instantie een vanzelfsprekende stadsontwikkeling. Een groeiende stad heeft simpelweg meer ruimte nodig voor recreatie. Binnen Haven-Stad wordt gestreefd naar de realisering van een norm van minimaal 22 m² per woning (zie ook paragraaf 2.4). Daarnaast wordt 6 m² ruimte voor sport gehanteerd, onderverdeeld in 5m² voor (anders) georganiseerde buitensport (denk aan voetbal/hockey/tennis, maar ook meer urban zoals padel/footy) en 1 m² voor sport in de openbare ruimte (zoals basketbalveldjes, skatebaan, fitnesstuin, freerunningparcours, hardlooproute). Het Westerpark wordt voor een deel meegerekend binnen deze norm. Met het gegeven dat het park nu reeds onderdeel is van de groenvoorziening van de ernaast gelegen woonbuurten wordt rekening gehouden. Dit geldt ook voor sport in de openbare ruimte. De ruimte voor (anders) georganiseerde buitensport maakt integraal onderdeel uit van de opgave voor Haven-Stad, maar krijgt vooralsnog geen plek in het Westerpark. De kleinere en meer flexibel in te passen sportvoorzieningen worden wel meegenomen in deze visie. De ruimte voor (anders) georganiseerde buitensport maakt integraal onderdeel uit van de opgave voor Haven-Stad, maar krijgt vooralsnog geen plek in het Westerpark.

Onderzocht wordt of bestaande sportvoorzieningen (Spieringhorn en op de langere termijn Transformatorweg) kunnen worden geïntensiveerd, efficiënter ingericht en mogelijk uitgebreid. zodat nieuwe ruimte gecreëerd wordt voor sport. Stadsontwikkeling brengt daarnaast ook andere opgaven met zich mee, zoals uitbreiding van het mobiliteitsnetwerk en het vinden van ruimte voor functies die belangrijk zijn in een gemengde- en gezonde stad. Voor wat betreft het mobiliteitsnetwerk wordt vooral ingezet op de fiets en openbaar vervoer (OV). Goede OVen fietsverbindingen met de rest van Amsterdam Een toekomstbestendig Westerpark - Fase 1 - Nota van Uitgangspunten

zijn cruciaal. Onderzocht wordt wat voor rol de tram, de uitbreiding van het metronetwerk en/ of de trein kunnen spelen in mobiliteit voor de nieuwe bewoners. Voldoende gemengde en hoogwaardige functies zijn eveneens belangrijk in een gezonde stad. Hoewel de aantrekkingskracht van het centrum altijd hoog zal blijven, zal worden ingezet op ontwikkeling van een zelfstandig deel van de stad, met gemengde stadsstraten. Een goede verdeling van essentiële functies (welzijn, onderwijs en veiligheid) en bijzondere functies (publiektrekkende) is daarbij zeer belangrijk. Een park en een parkrand zijn daarbij uitermate geschikt voor de huisvesting van (bijzondere) educatieve en/of culturele functies.

2.4 Hoeveel groen wordt er gerealiseerd? Het bouwen van woningen brengt een verplichting met zich mee: het creëren van voldoende voorzieningen voor de nieuwe bewoners. Onder die voorzieningen valt ook de ruimte voor recreatie. Om een goede verdeling van groengebieden in de stad te waarborgen, wordt er gebruik gemaakt van zogenaamde streefnormen per gebied. De norm geldt voor het openbaar groen, zoals buurtparken, plantsoenen en stadsparken. Voor Amsterdam gelden referentienormen voor groen. Deze zijn door de gemeenteraad vastgesteld in het rapport ‘Amsterdamse referentienorm voor maatschappelijke voorzieningen, groen en spelen’. Hieruit geldt voor Haven-Stad een norm van 22 m² groen per huishouden, waarvan 16 m2 gebruiksgroen en 6 m² ecosysteem groen. Ter vergelijking; ook in IJburg is een norm van 16 m² gebruiksgroen per huishouden gehanteerd, exclusief ecologisch groen. Naast de streefnorm heeft de gemeenteraad ook de wens uitgesproken voor het realiseren van groene daken (zie ook de Ontwikkelingsstrategie Haven-Stad). Tevens wordt per huishouden 6 m² aan nieuwe sportfaciliteiten gecreëerd. Het doel is om de referentienorm van 22 m² per huishouden dusdanig over verschillende groengebieden te verdelen, zodat er voor elke 13

afb. 10. Westerpark gezien vanaf A10 - west

Een toekomstbestendig Westerpark - Fase 1 - Nota van Uitgangspunten

14

2 bewoner een park op loopafstand is. Hoewel de inrichting van grote delen van Haven-Stad nog niet duidelijk is, laat de eerste verkenning zien dat de streefnorm haalbaar is. De locaties van o.a. nieuwe groengebieden worden in de voorbereiding zijnde ‘Raamwerk Openbare Ruimte Haven-Stad’ onderzocht. Het doel is om aan de norm te voldoen door het toevoegen van nieuwe groene ruimten in Havenstad. En daarnaast het beter benutten van het bestaande en onderbenutte groen. Daarom worden de nu al intensief gebruikte delen van het Westerpark; het gehele cultuurpark Westergasfabriek en het oud Westerpark, niet meegenomen in de berekening. Wel worden de openbare toegankelijke delen van de rest van het (groot) Westerpark, inclusief de gemeenschappelijke ruimten binnen de Volkstuinen meegerekend. In het toekomstige Haven-Stad worden maximaal 72.650 nieuwe woningen gerealiseerd. Daarvoor moet ca. 116 ha gebruiksgroen en ca. 43 ha ecosysteemgroen beschikbaar zijn. De eerste resultaten laat zien dat het mogelijk is om ruim hieraan (ca 20% meer) te voldoen. Deze aantallen zijn gebaseerd op de toekomstige woningen en is dus geen vastgesteld cijfer. Afhankelijk van de ontwikkeling van het gebied zal dit oppervlakte wijzigen, de norm van 22 m² per huishouden blijft daarbij echter een vast uitgangspunt.

Een toekomstbestendig Westerpark - Fase 1 - Nota van Uitgangspunten

2.5 Beleid In 2012 heeft stadsdeel West het wensbeeld ‘Genieten van rust, natuur en cultuur’ vastgesteld voor het Westerpark (Het Groene Manifest 2012). In dat wensbeeld staan vijf waarden centraal, die de basis vormden voor Plan van Aanpak: diversiteit in bezoekers en activiteiten, permanente vernieuwing vanuit het bedrijfsleven en overheid, transparantie in bereikbaarheid en toegankelijkheid, duurzaamheid en publiek-private samenwerking. Stad in balans en Bewegende stad Een van de speerpunten van de huidige coalitie is ervoor te zorgen dat de openbare ruimte uitnodigt tot gezonde keuzes: fietsen en wandelen, sporten en bewegen. Bovendien weten we dat teveel mensen te weinig bewegen en dat teveel mensen overgewicht hebben. Een park is bij uitstek een plek die verleid tot bewegen en ontspanning, en vormt daarmee een plek die belangrijk is als onderdeel van een gezond leven voor Amsterdammers. De toenemende druk op het Westerpark betekent ook dat steeds meer mensen de sporten beweegruimte in het park met elkaar moeten delen. Om dit te ondervangen wordt in alle fasen van het toekomstbestendig maken van het Westerpark gezorgd voor uitnodigende- en veilige fiets-, wandel- en hardlooproutes.

Ook zal de ruimte voor sport en spel meegroeien met het park, als invulling van de sportnorm voor ongeorganiseerde sport 1m² per woning, te realiseren binnen 1500 meter van het plangebied (Uit: Amsterdamse referentienorm maatschappelijke voorzieningen, groen en spelen, vastgesteld op 30 januari 2018). Voor de invulling hiervan kan gedacht worden aan speel en sportaanleidingen (bv. een klimrek dat ’s avonds door bootcampers gebruikt kan worden, klimkunst en natuurspelen), fitnessplekken, een danspaviljoen en buurttuinen.

15

Westerpark in balans Ook in de startnotitie Westerpark in Balans (2018) wordt gesproken over de toenemende druk op het Westerpark. In de startnotitie, vastgesteld in het Dagelijks Bestuur van Stadsdeel-West, ligt de focus op behoud van de kwaliteit en leefbaarheid in en rondom het Westerpark in het huidige intensieve gebruik. Daarbij worden zorgen geuit over de toekomst, vanwege de realisatie van Haven-Stad met ca. 40.000-70.000 woningen. Met deze omvangrijke uitbreiding van de stad, zal de intensiteit van het gebruik nog meer toenemen. De opgenomen uitgangspunten in deze toekomstvisie dragen bij aan het behouden en versterken van de kwaliteit van het huidige park. Kwaliteitsimpuls Groen In de studie Kwaliteitsimpuls Groen voor Ruimte voor de stad (2017) zijn kansen voor het verbeteren van de stadsparken, inclusief mogelijkheden voor financiering aangedragen. Deze kansen zijn verwerkt/opgenomen in de uitgangspunten van deze visie en dragen bij aan de kwaliteit en het ontwikkeling van de diversiteit aan groen voor alle Amsterdammers. Het behoud en ontwikkelen van de hoofdgroenstructuur en de verbindingen met het achterliggende landschap (o.a. Brettenzone en Havengebied) staan hierbij voorop. Dit leidt ertoe dat de aanwezige groen- en waterstructuur meer robuust en toegankelijker wordt. Daarnaast wordt er meer verblijfsruimte toegevoegd.

Het sluit hiermee aan bij de Kwaliteitsimpuls Groen, vooruitlopend op de Groenvisie.

2.6 Organisatie en proces Het Plan van Aanpak Het Plan van Aanpak park is in juni 2016 door de toen gemandateerde wethouders (wethouder Ruimtelijke Ordening en wethouder Groen) vrijgegeven voor bespreking met stadsdeel West en de gebruikers van het park. Voorafgaand aan het Plan van Aanpak is verkennend overleg geweest met enkele belanghebbenden zoals de Volkstuinders en de Westergasfabriek B.V. (WGF).

Een toekomstbestendig Westerpark - Fase 1 - Nota van Uitgangspunten

16

2 Het plan beschrijft in hoofdlijnen het proces dat gevolgd is om tot dit uitvoeringskader te komen. Daarnaast zijn in het Plan van Aanpak doelstellingen en globale uitgangspunten opgenomen die de leidraad vormen voor de planuitwerkingen van het park. Organisatie De projectgroep Westerpark bestaat uit ruimtelijk ontwerpers en projectmanagement vanuit de centraal stedelijke dienst, in combinatie met lokale kennis en het netwerk vanuit Stadsdeel West. Onder gedeelde verantwoordelijkheid van projectmanager Westerpark (R&D) en de gebiedsmanager Westerpark (stadsdeel West) wordt het plan voor ‘Een toekomstbestendig Westerpark’ tot stand gebracht. Raamwerk Openbare Ruimte Haven-Stad Gelijktijdig met de voorbereiding van een toekomstig Westerpark, wordt er ook gewerkt aan het Raamwerk Openbare Ruimte HavenStad. Hierbij wordt nadrukkelijk gezocht naar samenhang binnen de openbare ruimte van Haven-Stad, de positie van de verschillende deelgebieden binnen het toekomstige raamwerk, de relatie met de Bretten, optimaliseren van de hoofdgroenstructuur en deelgebied overstijgende structuren zoals de Transformatorweg, Contactweg en Sportpark Transformatorweg.

2.7 Participatie Informeren Het vrijgeven voor consultatie van het Plan van Aanpak was het startsein om structureel overleg te starten. Samen met stadsdeel West is een groep stakeholders samengesteld die zo goed als iedere vaste gebruiker binnen het gebied vertegenwoordigen. Op 4 oktober 2016 vond de eerste informerende bijeenkomst plaats, waarbij het Plan van Aanpak werd gepresenteerd. Men kon actief meedenken met het plan en de discussie die daar ontstond, leidde tot een aanpak met ruimte voor meer dialoog. Er volgde nog zes vergaderingen

Een toekomstbestendig Westerpark - Fase 1 - Nota van Uitgangspunten

en één expertsessie, waarbij aan het einde van iedere vergadering opdrachten voor de volgende bijeenkomst werden geformuleerd. De opbrengst van de bijeenkomsten was zeer groot, waarbij veel inzichten op hoofdlijnen en concrete ideeën voor de invulling van specifieke vraagstukken zijn verkregen. Adviseren Tijdens de expertsessie landschapsarchitect waar Adriaan Geuze aanwezig was, werden ook veel ideeën geopperd. Eén daarvan viel bij veel van de belanghebbenden niet goed, namelijk het maken van vier verschillende scenario’s waarin extremen binnen de verschillende thema’s werden uitgewerkt. Tijdens het laatste reguliere overleg is hierop teruggekomen en zijn de scenario’s, met erkenning van de ontstane verwarring, ingetrokken. Vervolgens is, samen met het stadsdeel, een vervolgproces vastgesteld. Dit resulteerde in een laatste vergadering: de terugkombijeenkomst op 23 november 2017. Tijdens deze laatste vergadering, waarbij ook stadsdeelportefeuillehouder Melanie van der Horst aanwezig was, presenteerde de gemeente het resultaat van de zeven voorgaande sessies. Hierop volgden twee bewonersvergaderingen op 22 en 29 mei 2018. De hier gehouden presentatie en de reacties daarop, vormen de basis voor dit document. Vervolg inspraak Na de inspraakprocedure (naar verwachting eind 2018) zal dit document ter besluitvorming worden voorgelegd aan de gemeenteraad.

Hiermee wordt fase 1 – Nota van Uitgangspunten afgerond, en start fase 2. Fase 2 richt zich meer op de visie voor het gebied, waarbij eveneens een passende participatievorm wordt gezocht. In deze vervolgfase is meer gericht op de aangrenzende deelgebieden en -projecten, waarbij het accent ligt op de uitvoering.

17

Minervahaven

Transformatorweg Sloterdijk 1

Contactweg

Amsterbaken

Volkstuinpark Zonnehoek

Houthavens

Spaarndammerbuurt

Spooremplacement Zaanstraat

Spoorlijn Haarlem - Amsterdam Station Sloterdijk

Het Westerpark

Sloterdijk Centrum

Molenwerf

Westerpark West

Haarlemmertrekvaart Staatsliedenbuurt

Bos en Lommer

afb. 11. Studiegebied en projectgebied

Projectgebied Westerpark Studiegebied Westerpark

afb. 12. Structuurvise gemeente Amsterdam

Een toekomstbestendig Westerpark - Fase 1 - Nota van Uitgangspunten

18

3. Kenschets van het huidige gebied 3.1 Het projectgebied

wordt een omvangrijk groengebied met veel potentie gevormd.

Het Westerpark bestaat uit het 19de-eeuws stadspark aan de oostzijde, het cultuurpark Westergasfabriekterrein en de groengebieden ten westen en noorden daarvan inclusief de volkstuincomplexen. Het totale oppervlakte van het projectgebied Westerpark omvat ca. 106 hectare. Besluitvorming over het Westerpark geldt binnen het projectgebied. Het projectgebied is met een rode stippellijn aangegeven (afb.11). Hierop is eveneens het studiegebied met een blauwe lijn aangegeven. Het studiegebied is breder en zoekt aansluiting met aangrenzende projecten. Besluitvorming m.b.t. te nemen maatregelen buiten het projectgebied Westerpark geschiedt binnen de andere projecten.

3.2 Plaats in stad en regio Gekoppeld aan belangrijke landschappelijke lijnen van water, ecologie en de verbinding met het achterland, heeft het Westerpark een bijzondere plek in de stad (afb.12). Het park is onderdeel van de Bretten en de stedelijke hoofdgroenstructuur (afb.13). Samen met de Bretten en de Tuinen van West in Geuzenveld

Het hart van het projectgebied ligt op 2.5 km afstand van het Centraal Station. Dat is lastig voor te stellen als men in het Westerpark wandelt. Het gebied wordt echter door steeds meer Amsterdammers ontdekt. Het aantal bezoekers neemt toe en met de realisatie van de plannen van Haven-Stad zal dit naar verwachting blijven stijgen. Het Westerpark wordt aan de oostzijde geflankeerd door het centrum, Zaanstraat spooremplacement en de Spaarndammerbuurt. Aan de zuidzijde zijn de Staatsliedenbuurt en Bos en Lommer gelegen. De Haarlemmertrekvaart en de Haarlemmerweg vormen een barrière. De noordelijke rand van het gebied wordt momenteel gedomineerd door kantoren, industrie en infrastructuur. Tijdens de kantooruren is het er redelijk druk, na werktijd zijn er grote delen van het park erg rustig. Wanneer dit gebied in de toekomst transformeert naar een gemengd stedelijk milieu zal de levendigheid toenemen.

Bretten scheg

Tuinen van West

afb. 13. Relatie Bretten scheg

Een toekomstbestendig Westerpark - Fase 1 - Nota van Uitgangspunten

19

afb. 14. Het station d’Eenhonderd Roe

afb. 15. Het station d’Eenhonderd Roe

afb. 16. Westergasfabriek

afb. 17. Dorp Sloterdijk compleet, voordat de A10 werd gerealiseerd ca. 1953

afb. 18. Dorp Sloterdijk nadat de A10 is gerealiseerd

afb. 19. Het oude landschap

Een toekomstbestendig Westerpark - Fase 1 - Nota van Uitgangspunten

20

3.3 Kroniek van het gebied Historische achtergrond Het projectgebied met de aangrenzende gebieden is de afgelopen eeuwen sterk veranderd. Een fysieke relatie tussen stad en land was hier vroeger vanzelfsprekend. Maar, mede door toedoen van de industrialisatie in de vorige eeuw is deze fysieke relatie verdwenen. De industrialisatie en de realisatie van grootschalige infraprojecten, heeft de versnippering in de hand gewerkt. Van een eenduidig agrarisch landschap met een duidelijke scheiding tussen de verschillende polders middels dijken tot een tamelijk versnipperd industrieel landschap. De inrichting van het gebied heeft een relatief korte geschiedenis en meermaals snelle veranderingen ondergaan. Lange tijd was het weiland, doorsneden door de Haarlemmertrekvaart. De Haarlemmertrekvaart was de goederenverbinding tussen de oude stad Haarlem en het nieuwe Amsterdam. Naast de trekvaart lag Sloterdijk. Dit dorp lag vóór de drooglegging aan het water en daarmee in directe verbinding met het IJ en de Noordzee. In 1839 werd tussen Amsterdam en Haarlem, langs de noordzijde van de trekvaart, de eerste spoorweg van Nederland aangelegd. Het eindstation van dit ‘Ijzeren spoor’ was ‘d’Eenhonderd Roe’ en lag ter hoogte van de huidige Gashouder in het Westerpark (afb.14 t/m 16). In 1842 werd het spoor verlengd tot aan de Haarlemmerpoort.

In 1886 werd het spoor omgelegd en werden de contouren van het huidige Westergasfabriekterrein zichtbaar. Binnen dit gebied is nog altijd veel van de historie te zien: gebouwen, oude dijklichamen en verkavelingspatronen. Deze overblijfselen dragen bij aan de identiteit en beleving van het gebied. Het 19de-eeuws stadspark Westerpark De eerste aanzet voor het Westerpark werd gedaan in het eerste officiële uitbreidingsplan van Amsterdam door de heer J. Kalff in 1875. In deze plannen was het de bedoeling om het

Een toekomstbestendig Westerpark - Fase 1 - Nota van Uitgangspunten

park tussen de spoorlijnen naar Den Helder en Haarlem aan te leggen. Redenen voor de aanleg van het park kwamen voort uit de opvatting dat de hygiëne, gezondheidszorg en leefomstandigheden in de negentiende-eeuwse stad verbeterd moesten worden. Het ‘oude Westerpark’ aan de oostzijde is in 1891 door landschapsarchitect Leonard Springer geopend en geheel ontworpen in de Engelse Landschapsstijl: sierlijke waterpartijen, wandelpaden en ‘romantisch’ groen vormen daarbij belangrijke kenmerken. Uiteindelijk is, vanwege de realisatie van de Westergasfabriek, het toenmalige stadspark verkleind qua oppervlakte Cultuurpark Westergasfabriekterrein Het terrein tussen de spoorlijn en de Haarlemmertrekvaart was, door een relatief geïsoleerde ligging, de ideale locatie voor een nieuwe gasfabriek in het westelijk deel van de stad. Om het water ter hoogte van de fabriek op peil te houden, werd in 1883 een sluizencomplex in de Haarlemmertrekvaart aangelegd. Het terrein is in het najaar van 1885 in gebruik genomen door een Britse maatschappij. Uiteindelijk heeft de gemeente de gasproductie in 1898 overgenomen. Daaropvolgend is er een uitbreiding geweest met een nieuwe gashouder, die op dat moment de grootste van Europa was. In 1967 stopte men met de levering van stadsgas. Hiermee kwam een einde aan de Westergasfabriek als energieleverancier voor de stad.

Aanvankelijk had men verschillende bestemmingen voor ogen zoals een tramremise, wasplaatsen voor treinstellen of het verbreden van de Haarlemmerweg. Maar de buurt was tegen deze voorstellen en de bewoners verwezen in hun pleidooi naar het eerste officiële uitbreidingsplan van Amsterdam, waar het als stadspark stond opgenomen. Vanwege dit protest kreeg de toenmalige Westergasfabriek in 1980 een groene- en recreatieve bestemming in het bestemmingsplan.

21

afb. 20. Aanwezige historische relicten binnen het gebied en omgeving.

afb. 21. St.Barbara ca. 1881

Een toekomstbestendig Westerpark - Fase 1 - Nota van Uitgangspunten

afb. 22. Begraafplaats Vredenhof langs Haarlemmerweg ca. 1935

22

In 1992 stond het terrein grotendeels leeg. Vanaf 1993 tot 2001 is het terrein tijdelijk ingevuld als culturele broedplaats en evenementenlocatie. Uiteindelijk is het Westergasfabriekterrein herontwikkeld. Ten grondslag hieraan lag het masterplan van Mecanoo Architecten. Voor het huidige park werd een internationale ontwerpwedstrijd gehouden die door architectenbureau Gustafson werd gewonnen. In 2003 werd het Westerpark uitgebreid met het Westergasterrein, naar het winnende ontwerp. Hierna was de transformatie van het gebied grotendeels voltooid en werden de gebouwen op het terrein in gebruik genomen door Westergasfabriek BV. Nu wordt de Westergasfabriek voor cultuur, recreatie en evenementen gebruikt. Natuur- en groengebied Westerpark In het Westerpark bevinden zich momenteel twee volkstuincomplexen met in totaal 637 tuinen. Aan het begin van de 20ste eeuw was dit een ongerept landbouwgebied met de kenmerkende veenverkaveling, ingesloten tussen de zeedijk en polderdijken. In 1927 is men begonnen met de aanleg van het volkstuinencomplex Nut en Genoegen, rond 1950 startte de realisatie van volkstuinencomplex Sloterdijkermeer. Het unieke binnen het huidige gebied is dat de veenverkaveling nog zichtbaar is, hierdoor zijn ook de inrichting en ordening van de volkstuinen bepaald.

Vanwege de spoorverlegging in 1985 is een deel van beide volkstuinen verdwenen en daarmee ook delen van de voormalige zeedijk (Spaarndammerdijk). De opgeheven volkstuinen zijn verplaatst naar het Volkstuinpark De Bretten. In de afgelopen decennia heeft het groen zich sterk ontwikkeld, wat uiteindelijk heeft geleid tot een hoogwaardig groengebied met een hoge diversiteit aan flora en fauna binnen het Westerpark.

plangebied (afb. 20 en 21). Van 1845 tot ca.1888 lag deze ‘dodenakker’ binnen de stadswal. Vanwege ruimtegebrek en de gemeentelijke uitbreidingsplannen is de begraafplaats later verplaatst naar de Spaarndammerdijk. Het ontwerp van de begraafsplaats is van Adrianus Bleijes. Er is echter maar een deel van het plan uitgevoerd. De begraafplaats is in 1893 in gebruik genomen. Langs de Haarlemmerweg ligt ook nog historische begraafplaats Vredenhof, sinds het einde van de 19e eeuw op deze locatie gevestigd (afb. 22). Het dorp Sloterdijk ligt aan de voormalige zeedijk die van Amsterdam naar Haarlem liep (de Spaarndammer- en Haarlemmerdijk). Achter deze dijk lag de Zuiderzee die toen nog niet geheel was ingepolderd. De kenmerkende hoefijzer-vorm van de dijk en het dorp Sloterdijk is mede ontstaan door de vroegere havenkom van het dorp. De huidige kerk stamt uit 1663, maar dit was niet de eerste kerk op deze plek. Zijn voorganger stamde uit 1479, maar werd verwoest door de Watergeuzen in 1573. Naast deze historische kerk nog een aantal historische dijkwoningen aanwezig die op de lijst van rijksmonumenten staan. Het station Amsterdam Sloterdijk is in 1956 geopend aan de Molenwerf (onderdeel van dorp het Sloterdijk). Voor de realisatie moest het dorp deels gesloopt worden, hetgeen mede afbreuk deed aan het landelijke karakter.

In 1985 is het station, na de verlegging van het spoor richting het huidige Station Sloterdijk, gesloopt. In de jaren ‘60 is de A10 West gerealiseerd, ten koste van het westelijk deel van het dorp Sloterdijk (afb. 17 en 18).

St. Barbara is een rooms-katholieke begraafplaats, gelegen binnen het huidige

Een toekomstbestendig Westerpark - Fase 1 - Nota van Uitgangspunten

23

Paardenschool Kakelbont Buurtboerderij Sint Barbara Zorginstelling

Woeste Westen Honden/duivenvereniging Waternatuurtuinen

Dorp Sloterdijk

Volkstuinen Westergasfabriek

Westerpark

Plan Westerpark West School werk-tuinen Nemo

Kinderboerderij afb. 23. Belangrijkste functies

afb. 24. Speelveld Volkstuinen

afb. 25. Begraafplaats St. Barbara

afb. 26. Volkstuin Sloterdijkermeer

afb. 27. Haarlemmertrekvaart

Een toekomstbestendig Westerpark - Fase 1 - Nota van Uitgangspunten

24

3.4 Westerpark anno 2018 Bestaande functies Binnen het projectgebied geldt een zeer gevarieerd aanbod van functies (afb.23 t/m 30). Elke functie heeft een eigen karakter en draagt bij aan de ruimtelijke identiteit van het gebied. Het bestaande Westerpark is rijk bedeeld met restaurants, cafés, clubs, een kinderdagopvang, korfbalvelden, een openbare tennisbaan, gemarkeerde hardlooproutes, openbare fitnesstoestellen, bedrijfsruimtes voor creatieve ondernemers, een filmhuis en televisiestudio’s. Sinds kort is er ook een hotel.

afb. 28. Volkstuinpark Sloterdijkermeer

In meer westelijke richting liggen een waternatuurtuin, de schooltuinen Mr. A. de Roos, de kinderboerderij Westerpark en Nemocentrum de Braeck. Daarachter liggen twee volkstuinparken: Nut & Genoegen en Sloterdijkermeer. Eveneen aan de westzijde ligt het historische dorp Sloterdijk. Aan de rand van de Haarlemmertrekvaart staan de gebouwen van het Plan Westerpark West (voormalig INGcomplex). Ten noorden van de spoorlijn bevinden zich de natuurspeeltuin het Woeste Westen, paardenschool Kakelbont, een heemtuin, begraafplaats St. Barbara, de Buurtboerderij Ons Genoegen, zorginstelling Time-being, postduivenvereniging de Postiljon en hondenvereniging de Hoofdstad.

afb. 29. Het Westerpark

afb. 30. Het Westerpark

Een toekomstbestendig Westerpark - Fase 1 - Nota van Uitgangspunten

Huidig gebruik In het huidige gebruik is er een groot contrast tussen de intensiteit van het gebruik van de verschillende gebieden. De intensief gebruikte, openbare gebieden bestrijken een aanzienlijk kleiner deel van Westerpark dan de niet- of minder openbare gebieden. Als voorbeeld kunnen hier de volkstuinen worden genoemd: het areaal van de volkstuinen is groot, maar kent een relatief klein aantal gebruikers. Dit laatste vormt mede een kracht van dit gebied. Om de recreatieve waarde van de volkstuinen en het groenareaal te verhogen zijn de volkstuinverenigingen al enkele jaren bezig om deze toegankelijkheid te verbeteren voor andere gebruikers (die geen lid zijn van de vereniging). Onlangs hebben de besturen 25

afb. 31. Hoofdfietsnet Amsterdam

afb. 32. Bikeprint, werkelijke gebruiksintensiteiten fietsnetwerk

afb. 33. Huidige routes, bruggen en entrees

Een toekomstbestendig Westerpark - Fase 1 - Nota van Uitgangspunten

26

van de verenigingen nog verdergaande ideeën voor meer toegankelijkheid en interactie gepresenteerd in een plan van aanpak. Netwerken langzaam verkeer Binnen het Westerpark zijn één regionale fietsroute en meerdere stedelijke fietsroutes aanwezig. De huidige fietsroute over de voormalige spoordijk en door de Brettenzone is één van de drukste verbindingen tussen stad en regio (de drukste van Nederland) met dagelijks ca. 16.000 fietsbewegingen (bron: Verkeersregio Amsterdam). Over het algemeen functioneren de huidige verbindingen goed. Op piekmomenten, zoals in de spits en tijdens drukbezochte festivals gedurende de zomermaanden, ontstaan er op bepaalde plekken conflicten tussen wandelaars en fietsers. Dit kan onveilige situaties opleveren en gezien de toenemende drukte in het park kan de hoeveelheid conflicten en onveilige situaties verder toenemen. Naast de intensief gebruikte fietsroutes zijn er ook routes die relatief extensief worden gebruikt. Deze routes kunnen verbeterd worden door ze te verbreden en het toepassen van een betere verharding. Hierdoor wordt de spreiding van het gebruik over het gehele netwerk verbeterd en ontstaat een fijnmaziger netwerk.

wordt d.m.v. een bikeprint de gebruiksintensiteit van het bestaande netwerk weergegeven (afb. 32). Daarin is te zien dat de behoefte nog fijnmaziger is dan het bestaande netwerk. Ook is hierop goed zichtbaar dat de Bos en Lommerweg, die nu geen onderdeel uitmaakt van het netwerk, een tweedegraads fietsroute is met enkele duizenden fietsers per dag. Vanuit de ontwikkeling van Haven-Stad wordt gestreefd naar een fijnmaziger netwerk met snelle doorgaande routes langs de rand en gewone routes die het park doorkruisen. Het huidige gebied bevat vele wandelpaden. De meeste doorgaande routes zijn aan de fietspaden gekoppeld. Daarnaast is er een uitgebreid netwerk van paden die de wandelaar in contact brengt met de natuurlijke rijkdommen die het Westerpark herbergt. Alleen al in de twee volkstuincomplexen ligt er zes kilometer aan wandelpaden, een netwerk van wandelpaden met veel potentie. Bij een meer toegankelijk gebied kan dit netwerk beter worden benut.

In Amsterdam zijn er drie fietsnetwerken: 1. Hoofdnet (afb.31); 2. Plusnet (snelnetwerk); 3. Groen-net (aantrekkelijk en recreatief). Vaak overlappen de netwerken elkaar. Het is denkbaar dat over tien jaar ook een supersnel netwerk voor de fiets wordt aangelegd, vooral om de te ontwikkelen gebieden (zoals HavenStad) te koppelen aan het centrum en andere kernlocaties. Door de strategische en centrale ligging van het Westerpark, tussen Haven-Stad en de rest van de stad in, is het fietsvraagstuk een buitengewoon belangrijke pijler voor dit programma. Op de kaart van op pagina 26

Een toekomstbestendig Westerpark - Fase 1 - Nota van Uitgangspunten

27

afb. 34. Het huidige landschap

afb. 35. Topografie en bestaande maaiveldhoogtes

afb. 36. Waterhuishouding en peilvakken

Een toekomstbestendig Westerpark - Fase 1 - Nota van Uitgangspunten

28

3.5 Het huidige landschap Bodemtypologie De bodem van het gebied wordt hoofzakelijk gekenmerkt door twee typologieën: 1. Gebieden waar met name de historische verkaveling (polders) nog zichtbaar is, zoals bij de volkstuinen, de buurtboerderij, het Woeste Westen en de waternatuurtuinen. Hier is sprake van voornamelijk veenbodem. 2. Gebieden waar zand of een leeflaag is aangebracht. Dit is het geval bij de begraafplaats St. Barbara, sommige parkdelen van de Westergasfabriek (mede vanwege de zware verontreiniging), Plan Westerpark West (voormalig ING-complex) en de bestaande infrastructuur. In de veengebieden zijn er problemen met de waterhuishouding. Tijdens natte periodes zijn deze gebieden minder goed toegankelijk. Daarnaast dalen (inklinking) deze gebieden, hetgeen ze extra kwetsbaar maakt voor de gevolgen van klimaatverandering, zoals wateroverlast bij extreme regenval. De verschillende bodemtypes dragen bij aan de variëteit in flora en fauna. Het is van belang dat deze kenmerkende situatie daar waar mogelijk in stand wordt gehouden. De opgehoogde gebieden hebben hun eigen problematiek. Zo moet de begraafplaats flink ophogen om de graven van het grondwater te scheiden. Het is als het ware een terp in het oude landschap. Bij eventuele uitbreiding van de begraafplaats dient het aangrenzende veengebied/weiland, ten westen van de begraafplaats, opgehoogd te worden.

In het huidige Westerpark is de leeflaag (schone grond) redelijk beperkt ten aanzien van de vervuilde grond. Daarom zijn de groene vakken daar altijd verder opgehoogd. Het raamwerk, waar alle openbare paden en dijken zich bevinden, zijn opgehoogd en bieden gezonde groeiomstandigheden voor bomen en groen. Topografie De huidige topografie wordt gekenmerkt door vele hoogteverschillen (afb. 35) en is gevormd door de historische relicten zoals de voormalige Een toekomstbestendig Westerpark - Fase 1 - Nota van Uitgangspunten

zeedijk, de ophoging van St. Barbara en de diverse infrastructurele onderdelen, zoals de Ring A10 en de spoordijken. De voormalige polders waarin de volkstuinen, buurtboerderij, het Woeste Westen en de waternatuurtuinen zijn gehuisvest, liggen ca. 1,8 meter lager dan de hogere delen. Deze afwisseling van hoogtes biedt overzicht over de parkdelen zoals het grasveld van het Westerpark, maar ook intiemere besloten gebieden die lager liggen dan het bestaande maaiveld. Het draagt bij aan de beleving, oriëntatie en herkenbaarheid van het gebied. Waterhuishouding De waterhuishouding binnen het gebied is complex, vanwege de verschillende peilvakken en de aanwezigheid van gemalen en pompen om het water op het juiste peil houden. De verschillende peilvakken zijn weergegeven op de themakaart Waterhuishouding en peilvakken (afb. 36). De juiste drooglegging is van cruciaal belang. Te nat maakt gebieden ontoegankelijk en te droog veroorzaakt verzakkingen of het verzwakken van de dijklichamen. Het probleem in de laaggelegen gebieden is dat deze een soort badkuip vormen, waardoor bij hevige regenval problemen met afwatering ontstaan. Met name bij de volkstuinen en een deel van de schoolwerktuinen zorgt dit voor wateroverlast, waarbij de tuinhuisjes en collectieve gebouwen overstromen. Ook bij Het Woeste Westen kan de robuustheid van het gebied tijdelijk afnemen.

Maar voor de ecologische waarde rondom de waternatuurtuinen zorgt het juist voor afwisseling en draagt het bij aan de natuurwaarde. Flora en fauna Vanwege de verschillende bodemtypes, hoogteverschillen, waterhuishouding, beheer en het gebruik van het gebied is in de afgelopen decennia een rijke flora en fauna ontstaan. Deze rijkdom, zo dichtbij het centrum van een stad, is uniek te noemen. Er zijn hier circa 120 vogelsoorten waargenomen, waarvan bijvoorbeeld de havik, bosuil, kerkuil, baardman, blauwborst en de lepelaar bijzondere soorten zijn. De ijsvogel, die 29

afb. 37. Natuurwaarden Amsterdam

afb. 38. Natuurwaarden Amsterdam Brettenscheg

afb. 39. Overzichtskaart Hoofdgroenstructuur Amsterdam

Een toekomstbestendig Westerpark - Fase 1 - Nota van Uitgangspunten

30

hier meerdere nestlocaties heeft, is een ware attractie. Ook de zeldzame kwak is in 2010 en 2011 in het natuurgebied gesignaleerd. De vos, de meest bijzondere van de 7 soorten zoogdieren, laat zich laat in de avond of ’s nachts ook soms zien. Het intieme ruimtelijke karakter van het park maakt observatie van de natuur goed mogelijk. Door de vereniging Nemo worden natuurexcursies georganiseerd, inclusief zicht op nestende ijsvogels. Al deze dieren zijn zeer afhankelijk van onafgebroken natuurverbindingen met het ommeland. Daarom zijn gebiedsoverstijgende natuurverbindingen uiterst belangrijk. Door de aanwezigheid van de volkstuinen en de gevarieerde inrichting is dit deel van het gebied zeer goed bedeeld met vele soorten bomen en planten (afb. 37 en 38). Een inventarisatie naar de kwaliteit en levensvatbaarheid van het aanwezige groen zal moeten plaatsvinden. Er wordt gestreefd naar het versterken van de biodiversiteit. Hoofdgroenstructuur Het gebied is onderdeel van de Hoofdgroenstructuur Amsterdam (afb. 39). In de Hoofdgroenstructuur zijn gebieden opgenomen waar de functies ‘groen’ en ‘groene recreatie’ de eerste prioriteit hebben. Woningbouw, werkgerelateerde functies, wegenaanleg of het vestigen van voorzieningen die verkeer aantrekken óf die ten koste gaan van groen, zijn niet in

overeenstemming met de doelstellingen van de structuurvisie. Ingrepen die de recreatieve gebruikswaarde en/of de natuurwaarde verhogen, worden juist gestimuleerd. Grondeigendom Het grootste deel van het projectgebied is in eigendom van de gemeente (afb. 40). Uitzonderingen hierop zijn de spoordijk, de begraafplaats St. Barbara en bijbehorende wei, delen van het dorp Sloterdijk en delen van het Plan Westerpark West (voormalig ING complex). Een deel van de gronden is door de gemeente in erfpacht uitgegeven. Dit geldt voor: een deel van het terrein van de Westergasfabriek, percelen van het dorp Sloterdijk en het fietspad dat deel uitmaakt van het Brettenpad. Aan de noordzijde van de spoordijk is het deel van het zorghotel en het terrein woonhuis van de paardenschool in erfpacht uitgegeven. De schoolwerktuinen, inclusief bebouwing, zijn op gemeentegronden en in beheer van de afdeling Onderwijs van de gemeente Amsterdam. Nemo huurt het gebouw van de gemeente. Daarnaast zijn er veel huurcontracten: de volkstuinen, de overige delen van de paardenschool, het kavel in de noordwest hoek van het park, de postduiven- en hondenverenigingen en delen van het dorp Sloterdijk. Hier gelden korte huurperiodes (tot 5 jaar).

afb. 40. Eigendomssituatie gebied

Een toekomstbestendig Westerpark - Fase 1 - Nota van Uitgangspunten

31

3.6 De huidige kwaliteiten en de wensen van de gebruikers

afb. 41. Festival

Naast structurele participatie in de bijeenkomsten zijn er één-op-één gesprekken geweest met verschillende stakeholders en is de Dag van het Park georganiseerd in de zomer van 2017. Daarmee is er veel input verzameld voor het verder uitwerken van dit document en de uiteindelijke visie op het toekomstige gebruik en inrichting van het Westerpark.

Omwonenden Het dominante thema vanuit omwonenden is de overlast die zij ervaren tijdens evenementen. Dit betreft geluid, verkeer, afval en drukte binnen en buiten het park. De buurtbewoners willen minder en kleinschaliger, meer buurtgerichte evenementen. Tevens zijn er wensen m.b.t. beheer; een meer integrale aanpak zal ervoor moeten zorgen dat het park meer leefbaar wordt. afb. 42. Buurtboerderij ‘Ons Genoegen’

afb. 43. Volkstuinen Sloterdijkermeer en Nut & Genoegen

De Volkstuincomplexen Huidige kwaliteiten De twee volkstuincomplexen (afb. 43) hebben, vanwege de grote variëteit aan beplanting, een hoge botanische waarde en rijke fauna. Daarnaast beschikken de tuinen over een fijnmazige padenstructuur met een totale lengte van ca. 6 km. Er worden veel activiteiten georganiseerd, zoals excursies, kleinschalige muziekevenementen, educatieve programma’s, workshops en (bijen)markten. Wensen De wens van de tuinders is volkstuinen te allen tijden te behouden. Daarnaast hebben de wensen vooral betrekking op het behoud van rust, de natuur en de veiligheid binnen de gebieden. De tuinders zijn zich echter terdege bewust van de noodzaak van een nieuwe koers. Hiertoe nemen zij al enkele jaren initiatieven die reeds effect hebben. Er is bereidheid om in samenwerking met de gemeente deze ingeslagen weg voort te zetten.

afb. 44. Begraafplaatst St.Barbara

Een toekomstbestendig Westerpark - Fase 1 - Nota van Uitgangspunten

32

Begraafplaats St. Barbara

afb. 45. Westergasfabriek

Huidige kwaliteiten De begraafplaats St. Barbara (afb. 44) draagt bij aan het unieke karakter van het Westerpark. Dit geldt zowel voor de natuur- als belevingswaarde. De natuurwaarde vanwege de gebiedsspecifieke beplanting. Dit is mede het gevolg van de ophoging van dit gebied met zand. Dit zorgt er namelijk voor dat hier andere type beplanting kan groeien. Dit in tegenstelling tot de beplanting van de veenweidegebieden. De belevingswaarde wordt getypeerd door het hoofdgebouw, een prachtig monument, de markante bomenlaan en de singelbeplanting rondom de begraafplaats. Wensen Men staat open voor het toegankelijker maken van de begraafplaats, zodat het een onderdeel wordt van het park. Daarnaast is men op zoek naar een ander businessmodel. Aangezien het aantal begrafenissen terugloopt wenst St. Barbara een crematorium.

afb. 46. Paardenschool Kakelbont

afb. 47. Schoolwerktuinen

Westergasfabriek Huidige kwaliteiten De huidige Westergasfabriek (afb. 45) heeft als kwaliteit het wisselende aanbod van cultuur, evenementen en horeca voor stad en land. Het mooie landschapsontwerp van bureau Gustafson, met als decor de voormalige fabriekshallen, gashouders en andere gasfabriek gerelateerde panden is een zeer druk bezochte plek. Tussen de cultuur, evenementen en de horeca zijn er speciale plekken waar bijzondere natuur tot ontwikkeling is gekomen. Zoals het water met een bijna tuinachtig karakter aan de noordwestkant van het gebied, tegen de oude spoordijk aan. En de twee voormalige gashouders waar twee grote vijvers in zijn gerealiseerd. Wensen De Westergasfabriek wil graag denken vanuit een totaalconcept Westerpark. Gezien de toenemende drukte op het Westergasfabriekterrein, achten zij de spreiding van mensen noodzakelijk, met name als het gaat om park- en groenvoorziening enerzijds en het culturele aanbod anderzijds.

Een toekomstbestendig Westerpark - Fase 1 - Nota van Uitgangspunten

33

De druk op het areaal van de Westergasfabriek dreigt onevenredig te worden ten opzichte van de omliggende gebieden die vele malen groter zijn en volgens hen, nog niet optimaal benut worden. Daarnaast geven zij aan dat ook het Westergasfabriekterrein beter benut kan worden, vooral het westelijk deel (Cité) maar ook de Polonceaukade en het Marktplein. Ook denken zij dat het gebied beter ontsloten moet worden met goed openbaar vervoer (metro) en een betere verbinding met het centrum (brug bij Haarlemmerpoort).

Paardenschool Kakelbont Huidige kwaliteiten De Kakelbont (afb. 46) biedt de mogelijkheid om dichtbij de stad te ervaren en te leren wat paardrijden is. Het duurzame en zelfgebouwde hoofdgebouw (deels woonhuis) is opgebouwd uit natuurlijke materialen als hout, stro en leem wat maakt dat dit gebouw een bijzondere uitstraling heeft. Wensen De paardenschool is zo’n 5 jaar geleden op deze locatie gerealiseerd. Men heeft uitgangspunten als dierenwelzijn en een duurzame praktijk hoog in het vaandel staan. De Paardenschool heeft een wachtlijst, en wil graag op deze locatie blijven.

Schoolwerktuinen Huidige kwaliteiten Net als de volkstuincomplexen heeft dit gebied een educatieve functie (afb. 47). Daarnaast wordt hier invulling gegeven aan de behoefte van scholen om een kwekerij/moestuin te bezoeken. Tijdens de groeimaanden is het een bloemrijke plek. In de wintermaanden is het leeg. Wensen De schoolwerktuinen liggen in het hart van het park en bieden voor veel scholen educatieve praktijklessen over cultivatie van planten. Deze lessen worden vanuit het onderwijs steeds belangrijker geacht in een steeds intensiever bebouwde stad. Dit zal ook een welkome functie

Een toekomstbestendig Westerpark - Fase 1 - Nota van Uitgangspunten

zijn voor kinderen van de nieuwe bewoners. Ook de schoolwerktuinen blijven graag binnen het park. Een goede, tijdig voorbereide verplaatsing is bespreekbaar, vooral als het naar een gebied is zonder wateroverlast. Op dit moment heeft men namelijk tijdens intensieve of langdurige neerslag overlast van water aan de zuidkant van het terrein.

Het Woeste Westen Huidige kwaliteiten Het Woeste Westen (afb.48) is gehuisvest op een bestaand stuk veenweidegebied met de kenmerkende kavelstructuur en het water dat bijna hetzelfde niveau heeft als het maaiveld. De afwisseling van natte/drassige situaties in het najaar en winter met de drogere periodes eind voorjaar en zomer leveren een bijdrage aan de natuurwaarde van het gebied. Het Woeste Westen biedt natuureducatie en spelen in de natuur voor kinderen. Het heeft een succesvol programma, met ruim 50.000 bezoekers per jaar, dat vooral via scholen wordt gecommuniceerd. Het stadsdeel subsidieert een deel van de kosten. Wensen Het Woeste Westen is een stabiele functie. Het stadsdeel en de beheerders geven aan, dat de natuurspeeltuin niet veel verder kan uitbreiden, omdat het relatief natte terrein, na intensief gebruik, tijd nodig heeft om te herstellen.

Nemo Huidige kwaliteiten De wandelaarsvereniging levert een bijdrage aan de verscheidenheid aan programmering binnen het huidige Westerpark. Wensen De wandelaarsvereniging Nemo verzorgt natuureducatie voor kinderen met presentaties en wandeltochten. Nemo zou graag zien dat dit wordt uitgebreid tot een park-brede activiteit. Ecologie is voor hen het hoofdthema in het park.

34

De Duiven- en hondenverenigingen Huidige kwaliteiten De verenigingen (afb. 49) hebben een particuliere functie en zijn niet goed ingepast in het landschap. Beide partijen bieden, evenals Kakelbont een specifieke functie dichtbij de stad. Wensen De twee dierenverengingen zitten al tamelijk lang in het gebied. Het zijn terreinen die alleen voor leden en klanten toegankelijk zijn. Beide zijn bereid om te verhuizen mits zij op tijd goede alternatieve locaties krijgen en schadeloos worden gesteld.

afb. 48. Woeste Westen

Waternatuurtuinen Huidige kwaliteiten De waternatuurtuinen (afb. 50) hebben, evenals het Woeste Westen, de kenmerkende veenverkaveling met de daarbij behorende nattere en drogere periodes. Dit drassige natuurgebied met riet en wilgen, heeft de hoogste biodiversiteit in de ruime omgeving. In het najaar, wanneer het riet wordt gemaaid, ontstaat een open veenweidelandschap. Dit zorgt voor afwisseling in het gebied al geheel.

afb. 49. Duiven- en hondenvereniging

Wensen Vrijwilligers en de gemeente houden de natuurgebieden in stand. Ook daar verzorgen vrijwilligers natuurexcursies. Men wil behoud van de gebieden.

afb. 50. Natuurgebied waternatuurtuinen

Een toekomstbestendig Westerpark - Fase 1 - Nota van Uitgangspunten

35

afb. 51. Westerpark - “midden in’ de stad”

Een toekomstbestendig Westerpark - Fase 1 - Nota van Uitgangspunten

36

4. Uitgangspunten In dit hoofdstuk komen de verschillende uitgangspunten aan bod, die bij het toekomstbestendig maken van het Westerpark van belang zijn. Ten grondslag aan deze uitgangspunten liggen twee bestuurlijke hoofddoelstellingen: •

Het ontwikkelen van een duurzaam, toekomstbestendig- en leefbaar stadspark.

•

Het versterken van de ecologische-, groene- en culturele kwaliteiten.

Tijdens de bijeenkomsten die sinds 2016 zijn gehouden, is uitvoerig gesproken over de toekomst van het park. Het resultaat hiervan is onder te verdelen in enerzijds uitgangspunten die de leidraad vormen voor de uitvoering van de deelprojecten, anderzijds de concrete ideeën m.b.t. voorzieningen die uitgevoerd kunnen worden binnen deelprojecten. De uitgangspunten worden in dit hoofdstuk behandeld, de ideeën voor voorzieningen zijn in het beeldkwaliteitsplan (zie pag 63.) opgenomen.