3. 20230922 boekje integraal daklandschap LR.pdf

T-01 | nooddak 60 - Integraal Daklandschap

T-02 | ?

61 - Integraal Daklandschap

3A Combinaties

In dit hoofdstuk worden verschillende multifunctionele dakcombinaties toegelicht, waarbij onder ‘mogelijke combinaties’ eerst gekeken wordt naar welke dakfuncties passen bij welke constructie. Daarna wordt er bij ‘topcombinaties’ ingezoomd op multifunctionele combinaties die hun meerwaarde bewezen hebben en een grote bijWdrage kunnen leveren aan een integraal daklandschap. Dit zijn combinaties die uitzonderlijk gunstig uitpakken omdat de dakfuncties elkaar versterken en aanzienlijke meerwaarde te creëren voor de eigenaar, omwonenden en/of de hele buurt. Deze topcombinaties zijn een soort 1 + 1 = 3. Niet multifunctioneel Er zijn een aantal constructietypen waarbij een multifunctioneel dak helaas uitgesloten is: een traditioneel zadeldak met een mansardekap, historische (giet)ijzeren dakconstructie en moderne industriële hallenbouw van lichtgewicht staalconstructies. Hierbij zijn de schuine dakvorm, de historische waarde en/of de lage belastbaarheid van de constructie een beperking. Zonnepanelen zijn de enige optie bij deze daken. Aandachtspunten Voorafgaand aan het plannen of aanleggen van een multifunctioneel dak, is het belangrijk om te verifiëren of het bestaande dak geïsoleerd is. Zo niet, is het plaatsen van (na)isolatie de eerste stap voor een multifunctioneel dak.

Potentiekaart voor multifunctionele daken

63 - Integraal Daklandschap

Opties per dakconstructie Traditioneel zadeldak

Mansardedak

Dit soort daken zijn niet geschikt voor multifunctioneel gebruik vanwege de schuine dakvorm.

Dit soort daken zijn niet geschikt voor multifunctioneel gebruik vanwege de schuine dakvorm.

E-05 | PVT panelen

E-04 | solar dakpannen

E-03 | zonnepanelen

Opties per dakconstructie Plat mansardedak

E-06 | zonnefolie in glas

F-01 | extensief dak

E-03 | zonnepanelen

E-05 | PVT panelen

I-01 | airconditioning E-02 | zonnepanelen

M-02 | platform voor drones

E-01 | zonnepanelen

E-04 | solar dakpannen

Opties per dakconstructie Platdak met houten balklaag

V-01 | opbouw E-06 | zonnefolie in glas S-01 | recreatie

E-02 | zonnepanelen M-02 | platform voor drones

F-04 | bruin dak

E-01 | zonnepanelen

M-04 | loopbrug

F-01 | extensief dak

I-01 | airconditioning

Opties per dakconstructie Platdak beton

E-06 | zonnefolie in glas V-01 | opbouw

E-02 | zonnepanelen W-02 | open waterdak S-01 | recreatie

E-01 | zonnepanelen

M-02 | platform voor drones

F-04 | bruin dak

I-04 | antenne

M-04 | loopbrug

F-01 | extensief dak

I-01 | airconditioning

Opties per dakconstructie Platdak houtbouw

E-06 | zonnefolie in glas V-01 | opbouw

E-02 | zonnepanelen W-02 | open waterdak S-01 | recreatie

E-01 | zonnepanelen

M-02 | platform voor drones

F-04 | bruin dak

I-04 | antenne

M-04 | loopbrug

F-01 | extensief dak

I-01 | airconditioning

Opties per dakconstructie Staalconstructie

(Giet)IJzerconstructie

Dit soort daken zijn niet geschikt voor multifunctioneel gebruik vanwege de (zwakke) dakconstructie.

Dit soort daken zijn niet geschikt voor multifunctioneel gebruik vanwege de schuine dakvorm.

E-06 | zonnefolie in glas

E-05 | PVT panelen

E-03 | zonnepanelen

Opties per dakconstructie Stalen dek woonschip

F-04 | bruin dak

I-06 | warmtepomp

E-06 | zonnefolie in glas

I-01 | airconditioning E-02 | zonnepanelen

M-02 | platform voor drones

F-01 | extensief dak

E-01 | zonnepanelen

71 - Integraal Daklandschap

Topcombinaties Groen+geel

Blauw+groen

Misschien wel de meest bekende combinatie is zonnepanelen met beplanting eronder. Een dak dat zowel energie opwekt als bijdraagt aan biodiversiteit. Het groen heeft de waardevolle eigenschap van lokale verkoeling. Hierdoor oververhitten de zonnepanelen niet en blijven ze binnen het temperatuurbereik om maximaal energie te produceren. Nog een extra voordeel van de combinatie, is dat het dak afwisselend zonnige en schaduwrijke delen heeft waardoor er meer verschillende planten en soorten kunnen gedijen. Ook heeft deze combinatie enige waterbergende capaciteit vanwege het groen.

Wateropvang in combinatie met beplanting is een uitstekende combinatie voor klimaatadaptatie. Een krattensysteem zorgt voor wateropslag en draagkracht. Daarbovenop wordt een extensief of intensief groen dak aangebracht. Bij een hevige hoosbui wordt er water opgevangen en bij periodes van droogte zorgt de wateropvang ervoor dat de dakbeplanting minder snel uitdroogt en langer een verkoelende werking heeft. Een geavanceerde vorm van blauw-groene daken is ook ‘slim’ met een klep die het waterniveau van het dak automatisch regelt op basis van weersvoorspellingen en instellingen, ook wel bekend als een dynamisch waterdak of polderdak (W-01). De luchtlaag van leeg waterdak onder het groen heeft ook een isolatiewaarde voor de onderliggende ruimte.

72 - Integraal Daklandschap

Topcombinaties Blauw+geel

Blauw+groen+geel

Waterdaken kunnen ook energie opwekken door er zonnepanelen aan toe te voegen, waarbij het water helpt om de zonnepanelen te koelen zodat de productiviteit van de panelen hoog blijft. De panelen kunnen direct gemonteerd worden op het krattensysteem van de waterberging, als een soort modulair kliksysteem. Het grote voordeel is dat er dan er geen extra gewicht nodig om de panelen te zekeren tegen windbelasting, dus het totaalgewicht van dit combinatiedak is lager dan van de twee functies apart.

Dit driedubbel multifunctioneel dak brengt alle voordelen van groen+geel, groen+blauw en blauw+geel bij elkaar. Dit zou ook de ‘klimaatcombinatie’ kunnen heten aangezien het maximaal bijdraagt aan klimaatadaptatie, klimaatneutraal en biodiversiteit. Een mooi voorbeeld is het dak van de Oostelijke Handelskade 12, een multifunctioneel pionierdak binnen het gemeentelijk vastgoed, met beplanting, zonnepanelen én wateropvang.

73 - Integraal Daklandschap

Topcombinaties Blauw+rood

Blauw+groen+rood

Wateropslag onder sportvelden op daken draagt bij aan goede waterafvoer van het veld én aan de regenbestendigheid van de buurt. Overtollig regenwater infiltreert direct in de kratten onder het kunstgras, waar het een beschikbaar blijft voor hergebruik. Als het krattensysteem vol is, wordt er eventueel geloosd op het rioolsysteem. Het water kan gebruikt worden om het veld te koelen in de zomer (door verdamping) en hiermee de periode van bespeelbaarheid vergroten. Een andere variant is wateropslag onder een dakterras, waarbij tegels of vlonders direct op het modulaire krattensysteem van de waterberging bevestigd worden. Zo kan met dezelfde vierkante meters zowel kwalitatieve buitenruimte als hemelwateropvang toegevoegd worden.

Rood-groene daken kunnen ook uitstekend aangevuld worden met waterberging, waardoor de beplanting betere groeicondities heeft en de klimaatadaptieve waarde verhoogd wordt. Dit kan op grote schaal, zoals bijvoorbeeld een openbaar sportpark waarbij sportactiviteiten omgeven zijn met groen en er waterberging onder de velden is (zie ook rood + blauw). Een kleiner voorbeeld is een dakterras met daktuin waarbij er waterbergende kratten onder het groen en/of onder het dakterras liggen. Eventueel kan er ook een gedeelte met zichtbaar water opgenomen worden in het ontwerp.

74 - Integraal Daklandschap

Topcombinaties Rood+groen+geel

Rood+groen

Een ander kansrijk multifunctioneel dak is de drievoudige combinatie van verblijven, beplanting en energie opwekken. Het kan zo simpel zijn als een dakterras met plantenbakken en zonnepanelen in de zones waar verblijfsruimte niet mogelijk is. Maar ook op grotere commerciële daken, semi-openbare horeca daken, of utiliteitsbouw is deze samenstelling van functies in verschillende zones op het dak interessant. Bovendien kunnen de zonnepanelen en soms ook de gebruiksruimte bijdragen aan de bekostiging van de aanleg en beheer van het groen.

Een veel voorkomende combinatie is een groen dak met verblijfsruimte, zoals een daktuin of een collectieve dakmoestuin. Eén van de duidelijkste baten is de verhoogde belevingswaarde van het dak doordat de dakbezoekers kunnen genieten van de beplanting. Een andere meerwaarde bij intensieve groene daken (eventueel zelfs met bomen) is de verkoelende werking voor het dakterras. Ook werkt het in het voordeel van de planten als er regelmatig mensen het dak bezoeken, omdat eventuele tekortkomingen of benodigde aanpassingen in het beheer snel opgemerkt kunnen worden. Bij de keuze voor een moestuin kan direct op het dak aangelegd worden of in de vorm van plantbakken.

75 - Integraal Daklandschap

Topcombinaties Paars+groen+geel (+ blauw)

Het toevoegen van (woon/werk) ruimte op het dak kan uitstekend gepaard gaan met de aanleg van een groen-geel dak op de nieuwe verdieping. De klimaatadaptieve en energieopwekkende baten kunnen eventueel ook nog met waterberging aangevuld worden. Aangezien er waardevolle vierkante meters toegevoegd worden aan het vastgoed, is de hoge investering voor deze ‘klimaatcombinatie’ op het dak op de lange termijn rendabel door de toegenomen vastgoedwaarde. De delen van het oorspronkelijke dak waarop geen optopping plaatsvindt kunnen nog steeds benut worden voor één of meerdere dakfuncties.

76 - Integraal Daklandschap

Topcombinaties Geel+oranje | Geel+rood

Overdekte parkeerplaatsen zoals carports zijn bij uitstek geschikt voor zonnepanelen (ook wel zonnecarports genoemd) omdat het vaak simpele constructies zijn, gedimensioneerd op de behoeftes van de eigenaar. Terwijl het dak de zon benut, staat de auto in de schaduw en wordt beschut tegen zon en regen. Deze combinatie is ook goed geëigend voor commerciële parkeerplaatsen van winkelcentra of bedrijventerreinen. Het combineren van zonnecarports met laadinfrastructuur voor elektrisch vervoer vormt een interessante businesscase. De energie kan direct lokaal gebruikt worden voor auto’s en andere elektrische voertuigen die daar overdag geparkeerd staan.

77 - Integraal Daklandschap

3B Dakformaten

Naast constructie, bouwjaar, gebouwtype, monumentale status en eigendomsvorm, doet het formaat van het dak ertoe. Sommige dakfuncties zijn alleen mogelijk of rendabel bij grotere oppervlaktes.

en 500 vierkante meter. Denk bijvoorbeeld aan woningen van particulieren naast elkaar zoals in appartementengebouwen, woonblokken of kleine utiliteitsbouw. Grote daken zijn vanaf 500 vierkante meter. Dit gaat vaak om commerciële gebouwen, utiliteitsgebouwen of Neem bijvoorbeeld blauw-groene daken. Het grootschalige woningbouw. Per formaat is in meeste werk en kosten zit in het detailleren en perspectief uitgebeeld hoe verschillende funcafwerken van de nieuwe daklaag. Dat gaat over ties eruit kunnen zien. de rand van het dak, maar ook iedere hoek en ongebruikelijke vorm waar rekening mee gehouden moet worden, en natuurlijk gewicht en constructie. Denk aan installaties, opbouwen of een daktoegang die het dak compliceren. Hoe groter de oppervlakte van het dak, hoe gunstiger de verhouding tussen detaillering en het totale aantal m2 van de nieuwe dakfunctie. Bij een verblijfsfunctie is de minimale afstand tot de rand van het dak bijvoorbeeld een beperkende functie, waardoor niet alleen de grootte van het dak maar ook de dakvorm uitmaakt. Klein, medium en small In deze handreiking zijn drie groottes van daken gedefinieerd: klein (S), medium (M) en groot (L). Kleine daken zijn kleiner dan 100 vierkante meter. Het zijn meestal grondgebonden woningen met een particuliere eigenaar of in corporatiebezit, of daken van bovenwoningen waarbij het dak in eigendom is van een (kleine) VvE.

Medium-grote daken zijn tussen de 100

Platte daken van meer dan 200m2 79 - Integraal Daklandschap

Dakformaat Small

Medium

Large

Kleine daken worden gedefinieerd als kleiner dan 100 vierkante meter. Het zijn meestal grondgebonden woningen met een particuliere eigenaar of in corporatiebezit, of daken van bovenwoningen waarbij het dak in eigendom is van een (kleine) VvE.

Medium-grote daken zijn tussen de 100 en 200 vierkante meter. Denk bijvoorbeeld aan woningen van particulieren naast elkaar zoals in appartementengebouwen, woonblokken of kleine utiliteitsbouw.

Grote daken zijn vanaf 500 vierkante meter. Dit gaat vaak om commerciële gebouwen, utiliteitsgebouwen of grootschalige woningbouw.

< 100 m2

100 m2 < 200 m2

> 200 m2

Bijv. rijtjeshuis

Bijv. bouwblok

Bijv. utiliteitsgebouw

80 - Integraal Daklandschap

Dakformaat Small

Medium

Large

81 - Integraal Daklandschap

4A Stappenplan

Stap 1

Stap 5

Lees deze Handreiking Integraal Daklandschap A) Kiest u voor een rood, paars of oranje dak? goed door ter oriëntatie en inspiratie. Neem contact op met uw stadsdeel over: - Wat er in het bestemmingsplan/omgevingsplan staat over toegestaan gebruik en maximaStap 2 Ga na welke mogelijkheden uw eigen dak le hoogtes/afmetingen. biedt, gezien de dakconstructie, dakvorm, for- - Wat is het welstandsbeleid? - Is er bijzonder beleid waar u rekening mee maat, gebouwtype en eigendomssituatie. moet houden?

Stap 3

B) Ingrijpende verbouwing? Dan gelden moBedenk wat voor soort dak u zou willen. Kijk gelijk strengere eisen aan het bouwwerk t.a.v. ook naar de meerwaarde van een multifunchemelwaterafvoer en energieprestatie. tionele dakcombinatie. Zie hoofdstuk 3 voor meer informatie. C) Gaat het om een bedrijf? Dan gelden mogelijk regels op grond van het Activiteitenbesluit; Stap 4 informeer bij uw stadsdeel. Breng uw financiële situatie in beeld, hou rekening met de initiële investering, beheerkosStap 6 ten en de opbrengsten van het dak (vooral bij Huur een constructeur in voor een eerste ingele daken of exploitatie van rode of paarse schatting over wat er constructief mogelijk is. daken).

Stap 7

Maak een globaal plan.

Stap 10

Informeer uw opstalverzekering en check of deze voorwaarden stelt aan de dakfunctie.

- Houd rekening met het burenrecht (zoals aan te houden afstand tussen raam- en deurope- Stap 11 ningen die recht uitkijken op het perceel van Huur een constructeur en/of architect in om de buren). een gedetailleerde technische tekening van - Ook mag de dakfunctie geen gevaar of hin- het nieuwe dakontwerp te maken. der veroorzaken. - Onderzoek eventueel subsidiemogelijkheStap 12 den voor de haalbaarheid van het plan. Controleer via het omgevingsloket of er een omgevingsvergunning vereist is voor het (ver) Stap 8 bouwen of gebruiken van het dak (bij paars, Bespreek uw plan met uw buren, zodat deze rood, oranje) Vraag zo nodig een omgevingsvroegtijdig op de hoogte zijn. vergunning. Woont u in een gemeentelijk of rijksmonument, dan is in ieder geval een moStap 9 numentenvergunning nodig. Vraag toestemming van uw Vereniging van Eigenaren. Het is in deze fase belangrijk om goede afspraken te maken over de kostenverdeling in een meerjarige onderhoudsplanning.

4B Dakeigenaren

Naast de constructieve eisen en technische mogelijkheden van een dak is het eigenaarschap een bepalende factor voor wat er uiteindelijk gebeurt op dat dak. Hoewel de eigenaar niet altijd de initiatiefnemer is, zal de eigenaar altijd nodig zijn voor de ontwikkeling van een dak. Er zijn verschillende vormen van eigenaarschap. Eén eigenaar kan één dak hebben, of één eigenaar kan meerdere daken bezitten, of één dak kan in het bezit van meerdere eigenaren zijn, meestal in de vorm van een Vereniging van Eigenaren (VvE). Ook kan het soort eigenaar verschillen: een particulier persoon die wel of niet de woning of ruimte onder het dak gebruikt, een bedrijf, of een woningcorporatie. Op de kaarten hiernaast is te zien hoe het daklandschap verdeeld is over VvE’s, woningcorporaties, publieke eigenaars zoals gemeentelijk vastgoed, particulier en commercieel bezit. Iedere soort eigenaar heeft andere behoeftes, prioriteiten, besliskracht en financiële mogelijkheden. Bij particulieren en commerciële dakeigenaren is de besluitvorming meestal simpeler georganiseerd dan bij een VvE. Waar kleine VvE’s vaak nog op kortere termijn extra vergaderingen kunnen inlassen, hebben veel grote VvE’s alleen een jaarvergadering waardoor beslissingen maar één keer per jaar

genomen kunnen worden. Hierdoor wordt het proces van dakontwikkeling vertraagd. Woningcorporaties hebben vaak grote besliskracht, omdat ze meestal 100% eigenaar zijn of 51% of meer eigenaar zijn binnen een VvE. Tegelijkertijd kan (financiële) capaciteit en andere prioriteiten een beperkende factor zijn om daken te ontwikkelen. Om het daklandschap van Amsterdam te ontwikkelen is het belangrijk om in beleid, hulpmiddelen en communicatie rekening te houden met verschillende doelgroepen van dakeigenaren. De belemmeringen voor verschillende doelgroepen zijn door meerdere projecten en initiatieven zoals RESILIO en het Nationaal Daklandschap in kaart gebracht. De volgende stap is om een samenhangende strategie te ontwikkelen over hoe de belemmeringen om te zetten in kansen en door verschillende functies te combineren nieuwe financieringsmodellen te ontwikkelen.

Kaart van gebouweigendom Vereniging van Eigenaren (VVE) Woningcorporaties Publiek Particulier en commercieel Onbekend en andere 85 - Integraal Daklandschap

Eigendom: Vereniging van eigenaren

Vereniging van Eigenaren (VVE)

86 - Integraal Daklandschap

Eigendom - Publiek

Woningcorporaties

87 - Integraal Daklandschap

Particulier en commercieel

88 - Integraal Daklandschap

Publiek

89 - Integraal Daklandschap

Deel 2

5 Schaalsprong

Aan de hand van het uitgewerkte voorbeeld Borgerbuurt laat dit hoofdstuk de potentie van een gebiedsgerichte aanpak zien voor de opschaling naar een integraal Amsterdams daklandschap. De schaalvergroting van dak naar daklandschap maakt daken onderdeel van grotere groene, blauwe, sociale, ruimtelijke en ecologische structuren. Door vanuit een grotere schaal op strategische plekken in de stad hele woonblokken of wijken tegelijkertijd aan te pakken, wordt de opschaling van multifunctionele daken versneld. Een gebiedsgerichte dakaanpak heeft meerdere voordelen. Zo kunnen de behoeftes en kansen op straatniveau in relatie tot de daken in één keer voor de hele buurt bepaald worden. Denk aan de versterking van groen of biodiversiteit, of de behoefte aan meer gemeenschappelijke verblijfsruimte. Bij een gebiedsgerichte aanpak worden prioriteiten en keuzes voor bepaalde functiecombinaties onder andere bepaald door de knelpunten op het gebied van klimaatverandering (regen, hitte, droogte, overstroming), groen, verblijf en mobiliteit in combinatie met de mogelijkheden van de bouwstijl, constructietype en welstandseisen. Grote impact Door in één keer het daklandschap van een groot aantal gebouwen in een wijk te veranderen, kan een wezenlijk verschil worden gemaakt voor deze vraagstukken. De grotere schaal

maakt het soms ook mogelijk om functies te realiseren die op individuele daken niet zouden passen: collectieve functies zoals moestuinen, gezamenlijk terrassen, sport-/ speelfuncties of een intensief natuurdak met hoogteverschillen. Samenwerken Daarnaast kunnen gesprekken met verschillende eigenaren gezamenlijk plaatsvinden en eventueel communicatiemateriaal in één keer gemaakt worden voor een grote hoeveelheid bewoners en/of eigenaren. Sommige kosten voor de eigenaren kunnen gedeeld of verlaagd worden door schaalvoordeel, zoals de architect (vooral bij daken met dezelfde typologie), de aannemer, en de inkoop van materiaal. Bovendien kan overlast voor de bewoners en de omgeving beperkt worden door een gecoördineerd uitvoeringsplan. Juridisch is het niet mogelijk om dakeigenaren te dwingen om hun dak te veranderen. Maar door een diverse groep dakeigenaren (die al buren zijn) te activeren om gezamenlijk hun daklandschap te transformeren, kunnen er nieuwe kansen en synergiën ontstaan. Met een gebiedsgerichte dakenaanpak verandert het narratief: van ik naar wij. De Borgerbuurt is een speculatief voorbeeld, omdat een gebiedsgerichte dakaanpak nog niet uitgevoerd wordt. Er zijn veel open vragen rondom beleid, (co)financiering en de rol van de gemeente in het aanjagen en realiseren van een dergelijke schaalsprong in daktransformatie.

Borgerbuurt

Amsterdam Oud-West

Schaalsprong Onderzoeksgebied: Borgerbuurt

at

stra ker

Kin

de

94 - Integraal Daklandschap

a ijkk erd Bild

- Een ensemble van bouwblokken, gedeeltelijk van begin 20ste eeuw en een deel uit de jaren 80 binnen een drukke oude volksbuurt die verder aan het verdichten is. - De woningcorporaties zijn steeds meer van hun woningen aan het verkopen. Op dit moment zijn het nog VvE’s waarbij minimaal 51% eigenaarschap bij de corporatie ligt. - Vondelpark en Bellamyplein zijn de dichtstbijzijnde groene verblijfsplekken. Verder is er weinig buurtgroen beschikbaar voor bewoners. - De jaren 80 betonbouw springt er architectonisch uit in de omgeving en biedt meer mogelijkheden voor dakontwikkeling dan de oudere omliggende bebouwing.

de

ka nep

o Jac

Len n a bv

Schaalsprong

raat t s r nke

Ki

ade

van b o c Ja

pk e n n Le

95 - Integraal Daklandschap

Schaalsprong Bouwjaar/ constructie

Gebouwtypes/ functies

Draagkracht tot 100kg/m2

1950 - 2000 1900 - 1950

Dakhoogte

< 9m 9m > 12m 12m > 15m > 15m

96 - Integraal Daklandschap

Bouwblok (woniningen) Utiliteitsgebouw (school)

Dakvorm

Plat

Schaalsprong Beschikbaar dakoppervlak

Actueel gebruik

(ca 46.000 m2)

L | > 200m2 M | 100m2 < 200 m2 S | < 100m2

Dakformaat

> 200m2

Gele daken Rode daken Magenta daken Grijze daken

Eigenaren

VvE Woningcorporatie Publiek Particulier

97 - Integraal Daklandschap

Schaalsprong Beschermde stadsgezicht/ welstandsgebieden

Bijzonder Beschermd

98 - Integraal Daklandschap

Sociaal

Spel Recreatie Sport

Schaalsprong Leefmilieu

Water: Regenwater knelpunten

45°C

38°C

28°C

Extreem hoog Zeer hoog

99 - Integraal Daklandschap

Schaalsprong Flora en fauna

Energie: Zon

Veel zoninstraling Gemiddelde zoninstraling Weinig zoninstraling

Veel zoninstraling in kWh/m2 per jaar

Groen

100 - Integraal Daklandschap

Weinig