3. 20230922 boekje integraal daklandschap LR.pdf

Integraal

Daklandschap

Title

2 - Integraal Daklandschap

Inhoudsopgave Introductie + Leeswijzer ....................................4

Deel 1 ..............................................................10 Hoofdstuk 1: Dakconstructies en gebouwtypes .................12 Hoofdstuk 2: Dakfuncties met kleuren ..................................36 Hoofdstuk 3: Combinaties en dakformaten .........................62 Hoofstuk 4: Stappenplan en dakeigenaren .......................82

Deel 2 ..............................................................90 Hoofdstuk 5: Schaalsprong: potentie van het daklandschap .............................................92 Hoofdstuk 6: (Het dak) op naar de toekomst ....................104 Bronnen Websites, links en beeldverantwoording ...108

Introductie “Niet alles kan op ieder dak, maar op ieder dak kan iets.” – Kasper Spaan, Waternet

Voor u ligt de Handreiking Integraal Daklandschap voor Amsterdam, het startpunt voor iedere Amsterdammer die iets met zijn dak wil gaan doen. Ook voor professionals zoals ontwerpers, ingenieurs, dakleggers en beleidsmakers, kan het als referentie voor de Amsterdamse context dienen. Inspirerend én praktisch biedt deze handreiking iets nuttigs voor zowel een allereerste verkenning als het uitwerken van een concreet plan. Amsterdam in transitie Amsterdam staat voor een aantal grote opgaven om de stad toekomstbestendig te maken voor de 21e eeuw. Denk aan duurzame energiesystemen om klimaatneutraal te worden, meer groen voor klimaatadaptatie en biodiversiteit, meer woningbouw binnen de bestaande stadsgrenzen voor een groeiend aantal Amsterdammers, en nieuwe vormen van mobiliteit en infrastructuur. Al deze opgaven hebben grote consequenties voor de openbare ruimte, waar zowel boven- als ondergronds steeds minder plek is. Hoewel ruimte op het dak absoluut geen vervanging is van openbare ruimte, biedt het wel waardevolle kansen om bij te dragen aan de opgaven waar we voor staan en om nieuwe vormen van kwalitatieve ruimte toe te voegen aan de stad. 4 - Integraal Daklandschap

Amsterdams daklandschap Amsterdam heeft 25 vierkante kilometer dakoppervlak, waarvan ongeveer driekwart platte daken zijn. Niet iedere vierkante meter is inzetbaar voor nieuwe functies, maar er is op dit moment nog een grote onvervulde potentie in het Amsterdamse daklandschap. Deze handreiking gaat in op alle soorten daken, inclusief schuine daken en industriedaken, maar de nadruk voor multifunctionaliteit ligt op platte daken. Door deze handreiking heen is een overkoepelende vraag voelbaar over de toekomst van de stad: Hoe zou Amsterdam eruit kunnen zien in 2050 – of 2100 – als het daklandschap optimaal vormgegeven is? Hiervoor moeten we zowel naar de individuele dakopgave kijken als naar de samenhang door de hele stad van het nieuwe landschap dat op hoogte aan het ontstaan is.

25,5 km2 dakoppervlak

Het dakoppervlak van Amsterdam is gelijk aan 11% van de stad.

Omgevingsvisie In de Amsterdamse Omgevingsvisie 2050 – Een menselijke metropool komen daken veelvuldig aan bod om bij te dragen aan beleidsdoelen voor klimaatadaptatie, biodiversiteit, energievoorziening, sociale voorzieningen en verdichting van de stad. De urgentie om alle geschikte daken te benutten wordt benadrukt en multifunctioneel gebruik wordt sterk aangemoedigd. Volgens de omgevingsvisie komt er bewust geen nieuw dakenbeleid, maar wordt het multifunctioneel gebruik van daken verankerd in bestaand en aanstaand beleid, zoals de Regionale Energiestrategie, de Strategie Klimaatadaptatie Amsterdam, de Groenvisie 2020-2050, de Hemelwaterverordening, en de Amsterdamse dakeninventarisatiekaart voor zonnepanelen en erfgoed. Kortom, de focus ligt op uitvoering zodat zo veel mogelijke Amsterdamse daken multifunctioneel gebruikt worden. Zoals ook geconstateerd wordt in de Omgevingsvisie, is het daklandschap onderdeel aan het worden van de ruimtelijke ordening van de stad. Het daklandschap is een stedelijke ruimte die tegelijkertijd vele voordelen aan de bewoner en eigenaar kan bieden en ook een belangrijk maatschappelijk belang kan dienen. Deze Handreiking Integraal Daklandschap is een uitwerking van de ambities en doelen van de omgevingsvisie en tegelijkertijd een belangrijke stap in de complexe ruimtelijke ordeningsopgave van Amsterdamse daken.

Introductie Pionieren op het dak Amsterdam ontwikkelt al langer kennis en visie voor een integraal stedelijk daklandschap met pilots, onderzoeken en experimenten. De gemeente draagt structureel bij aan landelijke inzichten en beleid via samenwerkingsinitiatieven als de City Deal Groene Daken en het Nationaal Dakenplan. De gemeente Amsterdam en Waternet waren partners bij de ontwikkeling van de eerste multifunctionele blauw-groene daken met het Polderdak Zuidas en het onderzoeksproject Smartroof op het Marineterrein. Via het Europese project RESILIO werd door gemeente Amsterdam en Waternet met een consortium aan woningcorporaties, kennisinstellingen, en commerciële partijen kennis opgedaan over de opschaling van blauw-groene daken als stedelijk microwatermanagement ten behoeve van klimaatadaptatie en biodiversiteit.

Huidige situatie

Dit document bouwt voort op publicaties uit deze eerdere projecten en initiatieven, zoals de Handreiking Natuurdaken, de kennispaper “Waar koop ik een multifunctioneel dak?”, het kennisplatform multifunctioneledaken.nl, de resultaten van de dwarskijksessie van RESILIO en de Inventarisatie Knelpunten Gebruiksdaken. Grote transitieopgaven en bijbehorende nieuwe beleidsvelden benadrukken het belang van het daklandschap, zoals te zien bij de Werkwijze Klimaatadaptatie, Amsterdam Rainproof, Programma Zon en het Handboek Natuurinclusief Bouwen. Ook zijn er vele niet-gemeentelijke partijen en initiatieven in Amsterdam die zich inzetten voor het Amsterdamse daklandschap, zoals het Amsterdamse dakencollectief Rooftop Revolution, de Amsterdamse Dakenraad, ROEF en diverse commerciële dakleggers en dakregisseurs die zich specialiseren in multifunctionele daken.

Stedelijke uitdagingen

Nieuwbouw In toenemende mate stuurt de stad aan op een integrale en multifunctionele dakinrichting. Via diverse beleidsinstrumenten zoals tenders, bouwenveloppen en de hemelwaterverordening wordt bij gebiedsontwikkeling en nieuwe gebouwen al meer aandacht gevestigd op het dak. Juist bij nieuwbouw zijn de mogelijkheden groot omdat de dakconstructie van tevoren afgestemd kan worden op de gewenste dakfuncties. Tegelijkertijd is er nog veel onbenutte potentie voor het multifunctioneel inrichten van nieuwbouw daken. Sommige bestaande bouwregels, zoals de minimale belasting in het bouwbesluit en de maximale bouwhoogte in het bestemmingsplan (die ook geldt voor borstweringen), zijn nog niet gericht op het faciliteren van multifunctionele daken. Hier is nog een slag te slaan voor lokale en landelijke beleidsmakers. Hoewel deze handreiking voornamelijk gericht is op bestaande bouw, kan deze ook als inspiratie en hulpmiddel dienen voor het ontwerpen van nieuwe daken.

Integraal Daklandschap Een duurzame en veerkrachtige stad

Introductie Welstand Een ander leidend principe is het behoud van de schoonheid van Amsterdam, zoals vastgelegd in het gelijknamige beleidsdocument ‘De Schoonheid van Amsterdam’. Nieuwe eisen en functies impliceren aanpassingen aan het bestaande. Hierbij zijn welstandcriteria van kracht om erfgoedwaarden in stand te houden. Binnen de gemeente is dit de verantwoordelijkheid van Duurzaam Erfgoed en de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit (CRK). Praktisch betekent dit dat er extra eisen gesteld kunnen worden aan de inrichting van bepaalde daken, afhankelijk van locatie, monumentale status en zichtbaarheid vanuit de omgeving. Voor de transitie van het daklandschap is een goede samenwerking tussen CRK, beleidsmakers en vergunningsverleners van groot belang om te zorgen dat de regelgeving begrijpelijk en faciliterend is.

Platte daken 74% van alle Amsterdamse daken zijn plat of gedeeltelijk plat 6 - Integraal Daklandschap

Integrale ontwerpmethode Deze uitgave past integraal werken toe, geïnspireerd op de Amsterdamse Intergrale Ontwerpmethode (IOOR). Integraal betekent interdisciplinair werken op meerdere schaalniveaus, grote (transitie)opgaven in beeld brengen en met multifunctionele oplossingen werken. Waar de IOOR op innovatieve wijze de ondergrond bij het ontwerp van de openbare ruimte betrekt, betrekt deze handreiking het daklandschap bij de openbare ruimte. Paars voor integraliteit De donkerpaarse steunkleur die in de vormgeving van dit document gebruikt wordt, is gekozen om integraliteit te verbeelden en benadrukken. Multifunctionaliteit en integraliteit lijken op elkaar maar er is een belangrijk onderscheid. Multifunctionaliteit gaat over het stapelen van functies op een specifiek dak met meerdere voordelen. Integraliteit gaat over een brede blik die meerdere schaalniveaus, disciplines en ambities in acht neemt. Een integrale aanpak prioriteert opgaves op een strategische en gebiedsgerichte wijze en zoekt naar multifunctionele oplossingen die duurzaamheid, leefbaarheid en ruimtelijke kwaliteit combineren.

Daken kennen vele eigenaren met vele verschillende behoeftes en mogelijkheden – van kleine en grote VvE’s tot woningcorporaties, publieke eigenaren (zoals bij gemeentelijk vastgoed), particuliere woningeigenaren en commercieel partijen. Om dakeigenaren te activeren om hun dak multifunctioneel te benutten, biedt dit document handvatten om beter en sneller keuzes te maken over welke functies op welk dak mogelijk zijn en hoe functies elkaar versterken. Onderdeel hiervan is inzicht bieden in de stedenbouwkundige en constructieve mogelijkheden van verschillende soorten Amsterdamse daken. Aan de hand van de aangeboden kaarten en stappenplan kan een dakeigenaar of ontwerper sneller een eerste inschatting maken van wat mogelijk zal zijn op een specifiek dak. Tegelijkertijd geeft het richting aan stedenbouwkundigen en beleidsmakers aan waar ze op moeten sturen in een specifieke buurt of straat.

Leeswijzer Leeswijzer Deze Handreiking Integraal Daklandschap bestaat uit twee delen. Het eerste deel is gericht op het individuele dak en de dakeigenaar of initiatiefnemer. Deel twee zoomt uit naar een grotere schaal om met een stedenbouwkundige blik naar de potentie en toekomst van het daklandschap te kijken. Hoofdstuk 1 bevat een analyse van de meest voorkomende dakconstructies in Amsterdam met draagkracht en een schematische tekening per dakopbouw, en een overzicht van de bijbehorende gebouwtypes. Hoofdstuk 2 gaat in op de mogelijke dakfuncties: flora/ fauna/funga, waterretentie, energie, sociaal, verdichting, mobiliteit, installatietechniek en toekomst. Er wordt ook ingegaan op indicatieve maatvoering en het gewicht van iedere functie. De technische variaties per dakfunctie zijn genummerd met unieke codes, zodat het makkelijk is om aan een specifieke uitvoering van een nieuwe dakfunctie te refereren. Deze codes zijn in Hoofdstuk 1 al te vinden bij de verschillende soorten dakconstructies. Daarna biedt Hoofdstuk 3 een geïllustreerd overzicht van mogelijke combinaties van functies per type dakconstructie, inclusief ‘topcombinaties’ van de meest succesvolle multifunctionele daken. Hoofdstuk 4 gaat in op de verschillende soorten dakeigenaren en geeft een stappenplan.

In deel twee maakt hoofdstuk 5 een schaalsprong om het daklandschap van een groter aantal daken of zelfs een (deel van een) wijk te beschouwen. Aan de hand van het voorbeeld van de Borgerbuurt in Oud-West wordt bestudeerd hoe een integrale en landschappelijke benadering op deze ‘tussenschaal’ andere potenties en prioriteiten mogelijk maakt. Deze handreiking wordt afgesloten in Hoofdstuk 6 met een doorkijk naar de toekomst van Amsterdamse daken, het dakenbeleid van de stad en wat er nodig is om een integraal daklandschap een realiteit te maken.

7 - Integraal Daklandschap

Potentiekaart voor multifunctionele daken

8 - Integraal Daklandschap

Kaart van welstand niveaus in Amsterdam

9 - Integraal Daklandschap

Deel 1

1A Dakconstructies

Bij het toevoegen van nieuwe functies op een dak, is de dakconstructie vaak leidend voor wat er mogelijk is. Dit hoofdstuk biedt een overzicht van de meest voorkomende dakconstructies in Amsterdam, inclusief aandachtspunten voor multifunctionaliteit van het dak. Hiermee kan de eigenaar, gebruiker of ontwerper van het dak een eerste inschatting maken van wat er wel en niet mogelijk is op het dak.

Voor alle daken geldt bovendien dat bij gemeenschappelijke bouwmuren de buren toestemming moeten geven voor de belastingverhoging op de bouwmuur en fundering. Ook is de zichtbaarheid van de nieuwe functies op het dak vanuit de omgeving in sommige gevallen een bepalende factor, in verband met buren en het straatbeeld. Bij gebouwen met een monumentale status zijn visuele overwegingen en gemeentelijke richtlijnen van extra belang. Het daklandschap van Amsterdam kent vele De bevestiging van elementen aan de dakverschillende soorten daken met uiteenlo- constructie vergt ook meer voorzichtigheid bij pende dakconstructies die samenhangen monumenten. met de geschiedenis en bouwhistorie van de stad. Er is een relatie tussen de soort construc- Bij iedere tekening zijn ook codes weergegetie, de bouwperiode, het gebouwtype en de ven van mogelijke dakfuncties, zoals omschredraagkracht. Dit is op pagina 34 in een sche- ven in hoofdstuk 2, die theoretisch passen bij ma verbeeld. De maximale belasting per con- de soort dakconstructie. In de praktijk moet structietype is gebaseerd op de mogelijke ge- gekeken worden naar de specifieke situatie middelde dakbelasting zoals aangegeven in van het dak, de bouwkundige staat, de erfhet bouwbesluit. Bij oudere daken (ouder dan goedwaarde en de wensen en mogelijkheden het huidige bouwbesluit) is de maximale be- vanuit de eigenaar.

Het is bovendien altijd belasting gebaseerd op ervaringswaardes, waar- langrijk is om advies in te winnen van een conbij de sneeuwbelasting vaak maatgevend is. structeur, zie voor het volledige stappenplan pagina 82. Aan de randen van het dak is de constructie sterker en is iets meer ruimte voor extra belasting, zoals plantenbakken. Berekeningen voor de extra belasting zijn een verplicht onderdeel van de vergunningsaanvraag, die in sommige gevallen verplicht is om nieuwe dakfuncties aan te leggen.

13 - Integraal Daklandschap

Dakconstructies Traditioneel zadeldak max. 50 kg/m2 E-03 E-05 E-04

Houten kapspant dakconstructies zijn de oudste soort daken in Amsterdam, te vinden in grachtenpanden vanaf de 16e eeuw. Tot in de 20e eeuw wordt deze constructie toegepast. De details van de constructie kunnen verschillen, maar in de meeste gevallen zijn de kreupele stijlen kenmerkend. Vaak is het dak bedekt met dakpannen en soms met leien dakbedekking. Het bevestigen van elementen aan de houten dakconstructie vergt voorzichtigheid om lekkage of andere schade te voorkomen.

14 - Integraal Daklandschap

max. 50 kg/m2

Dakconstructies Mansardedak max. 50 kg/m2 E-03 E-05 E-04

In de 19e en 20e eeuw, en al eerder in landelijk gebied, wordt er een andere zadeldakconstructie gebouwd, de zogeheten mansardekap. Kenmerkend is de knik in het schuine dak. Mansardedaken komen zowel bij rijtjeshuizen voor als bij vrijstaande woningen. De dakbedekking is meestal dakpannen.

15 - Integraal Daklandschap

Dakconstructies Plat mansardedak max. 50 kg/m2 F-01

E-01 E-04 E-02 E-05 E-03 E-06

M-02

I-01

Deze variatie op het mansardedak heeft dezelfde constructie maar zonder de bovenste zadelconstructie. Hierdoor is het een platdak met dakpannen (of lei) aan de twee schuine zijdes van het dak. Het platdak maakt meer verschillende dakfuncties mogelijk dan bij het normale mansardedak.

16 - Integraal Daklandschap

Dakconstructies Platdak met houten balklaag F-01 F-04

E-01 E-06 S-01 E-02

V-01

M-02 M-03

max.100 kg/m2

I-01

Veelvoorkomend in woningbouw uit de 19e en 20e eeuw is een platte dakconstructie met een houten balklaag op bakstenen muren. Deze oude woningbouw heeft vaak een dragende tussenmuur voor het trappenhuis en standleidingen. In sommige gevallen wordt deze muur doorgezet tot aan het dak, vaak met op de hoogste verdieping (of zolder) een lichte, niet-dragende constructie

17 - Integraal Daklandschap

Dakconstructies Platdak beton F-01 F-04

W-02 E-01 E-06 S-01 E-02

max. 100 kg/m2 V-01

M-02 M-03

I-01 I-04

Hoewel na de Tweede Wereldoorlog nog veel houten dakconstructies werden toegepast, zijn platte daken van (prefab) betonplaten die steunen op muren van baksteen of beton kenmerkend voor de naoorlogse bouwstijl. Deze dakconstructie wordt nog steeds toegepast. Het is terug te vinden in grootschalige (sociale) woningbouw, rijtjeshuizen, flatgebouwen en torens, maar ook vrijstaande woningen. Gebouwen met deze naoorlogse constructie kunnen een monumentale status hebben.

18 - Integraal Daklandschap

Dakconstructies Platdak houtbouw max. 100 kg/m2 F-01 F-04

W-02 E-01 E-06 S-01 E-02

V-01

M-02 M-04

I-01 I-04

Vanaf de 21e eeuw zien we een nieuwe ontwikkeling: meerlaagse gebouwen die volledig uit hout zijn gebouwd. Dit kan met houtskeletbouw (HSB) zijn of met gelamineerde houten prefab elementen, ook wel bekend als CLT-bouwmethode (cross-laminated timber). Deze bouwmethode komt voor op dezelfde gebouwtypes als een platdak van beton. HSB wordt verder ook gebruikt bij kleinschalige gebouwen als tuishuisjes, uitbouwen en woonarken.

19 - Integraal Daklandschap

Dakconstructies Staalconstructie E-06

Staalconstructies zijn bijzonder goed geschikt voor grote overspanningen, zoals veel voorkomt bij bedrijfshallen of andere utiliteitsbouw. De grote platte daken van o.a. bedrijfshallen zijn ideaal voor grote hoeveelheden zonnepanelen. Ze zijn echter kwetsbaar voor doorbuiging, omdat ze meestal zo licht mogelijk bemeten zijn en weinig extra gewicht kunnen dragen. Bij te veel gewicht kan de doorbuiging zo groot worden dat plassen regenwater het dak te veel belasten. Dit is gevaarlijk en moet absoluut voorkomen worden.

20 - Integraal Daklandschap

max. 50 kg/m2

Dakconstructies (Giet)IJzerenconstructie

max. 50 kg/m2

E-03 E-06 E-05

Industriële (giet)ijzerdaken worden al vanaf de 19e eeuw tot op heden toegepast. Historische industriehallen hebben vaak lessenaarsdaken met rijen schuine ramen voor meer licht, opgebouwd uit samengestelde spanten (vele varianten mogelijk, zie voorbeeld hiernaast). Het ontwerp en de draagkracht hangen af van de oorspronkelijke industriële functie van het gebouw. Sommige industriehallen hebben verzwaarde dakconstructies om binnen zware goederen te verplaatsen langs een rails onder het dak. Ondanks een grotere draagkracht, blijven deze daken beperkt inzetbaar voor multifunctionaliteit vanwege de schuine vorm. Zonnepanelen of (interne) waterberging zijn het meest kansrijk.

21 - Integraal Daklandschap

Dakconstructies Stalen dek woonschip max. 150 kg/m2 F-01 F-04

E-01 E-06 E-02

M-02

I-01 I-06

Wonen op het water wordt in Amsterdam al eeuwen gedaan. De stalen woonschepen die nu veel voorkomen worden vanaf het midden van de 20e eeuw populair. Het zijn omgebouwde voormalige binnenvaartschepen met een simpele staalconstructie die de breedte van het schip overspant. Meestal zijn er geen archieftekeningen van de constructie en moet deze ingemeten worden om te weten wat er mogelijk is. Aandachtspunt is dat door extra gewicht het schip dieper in het water ligt en de aansluiting van riolering en elektra op de wal kan beïnvloeden.

22 - Integraal Daklandschap

Constructiemogelijkheden en versterking Mogelijke belasting op platdak Bij het toevoegen van nieuwe functies op het dak komt er meer gewicht op de constructie. Een platdak kan op twee verschillende manieren belast worden, afhankelijk van de beoogde belasting en de bestaande constructie. Het gewicht kan gelijkmatig verdeeld worden over het gehele dak, waardoor de gehele dakconstructie dat extra gewicht moet kunnen dragen. Of er kan een zwevende constructie gemaakt worden waardoor het gewicht van de toegevoegde functie direct op de bestaande bouwmuren wordt afgedragen. Deze tweede optie is iets complexer maar heeft als voordeel dat de bestaande dakconstructie ontzien wordt van extra belasting. Dit is nodig als deze bijvoorbeeld niet sterk genoeg is om het extra gewicht te dragen.

Versterking bestaand dak Het versterken van een bestaand dak kan een optie zijn en dat kan op verschillende manieren. Bijvoorbeeld door een extra laag toe te voegen over het gehele dak of de bestaande draagbalken te versterken of vervangen. Bij daken met hoge erfgoedwaarde, zoals historische kapconstructies, is vervanging echter geen optie. Een derde en minder gebruikelijke optie is het toevoegen van een extra steunmuur onder het dak. Dit kan alleen bij gebouwen waar in de onderliggende verdiepingen al een draagmuur aanwezig is, waarop de nieuwe steunmuur verticaal gewicht kan verdelen. Het versterken van een bestaand dak is een kostbare ingreep. Bij bestaande industriedaken zijn met een lichte versterking van de constructie vaak zonnepanelen mogelijk.

A

A

Fundering Voor sommige gebouwen is de beperkende factor niet de constructie van het dak, maar juist de fundering. Dit geldt vooral voor oudere gebouwen. Recente regelgeving legt meer nadruk op de beoordeling van de kwaliteit van de fundering bij het toevoegen van functies op het dak. Technisch is het mogelijk om een fundering te versterken, maar het is complex en vaak erg duur. Als een fundering echter voor andere redenen toch al vervangen moet worden, is het de moeite waard om tegelijkertijd na te denken over de dakbelasting die nu of in de toekomst gewenst is voor multifunctionaliteit.

nieuwe vloer + fundering: beton

oude fundering: hout

23 - Integraal Daklandschap

1B Gebouwtypes

In dit hoofdstuk zijn de 16 meest voorkomende gebouwtypes in Amsterdam beschreven met bijzonderheden in relatie tot dakgebruik. Op pagina 32 staat een overzicht van alle gebouwtypes en waar die Amsterdam te vinden zijn. Aandachtspunt voor iedereen die hun dak wil veranderen is dat bij een nieuwe dakfunctie vaak een omgevingsvergunning vereist. Hoewel zonnepanelen en lichtgewicht groene daken meestal vergunningsvrij aangelegd kunnen worden. Het is altijd aan te raden om een constructeur te raadplegen over de specifieke situatie en draagkracht van het te transformeren dak. Bij gebouwen die niet monumentaal zijn of onder een beschermd stadsgezicht vallen, is de beleving vanaf de straat belangrijk en gelden er regels en richtlijnen voor ruimtelijke kwaliteit. Zie voor alle aandachtspunten het stappenplan op pagina 82.

25 - Integraal Daklandschap

Gebouwtypes 1 - Grachtenhuis: verschillende dakvormen Grachtenpanden kenmerken de Amsterdamse binnenstad en de grachtengordel staat op de Unesco Werelderfgoedlijst. Omdat het om historisch waardevolle panden en daken gaat, gelden er extra regels voor ingrepen op het dak en moet er meestal overlegd worden met de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit (CRK). Tegelijkertijd is de kracht van grachtenhuizen dat ze door de eeuwen heen relevant en bruikbaar zijn gebleven door verschillende functies en transformaties te ondergaan. De grachtengordel is grotendeels in de 17e en 18e eeuw gebouwd en de daken van grachtenhuizen zijn altijd houtconstructies, ofwel traditionele zadeldaken of mansardekappen – schuin en plat. Platte monumentale daken bieden meer mogelijkheden.

26 - Integraal Daklandschap

2 - Vrijstaand historisch: schuin dak Historische vrijstaande woningen met een schuin dak, voorkomend tussen de 16e en 19e eeuw maar veelal uit de 17e eeuw, zijn vaak onderdeel van een beschermd stadsgezicht. Deze pittoreske gebouwen met traditionele kapspanten of mansardedaken zijn bijvoorbeeld te vinden langs de Nieuwendammerdijk in Amsterdam Noord, maar ook in Sloten en Weesp. De oude constructie, het schuine dak en de historische status van de gebouwen, betekent dat er extra regels gelden voor het dak en ingrepen overleg met CRK plaats moeten vinden.

3 - Vrijstaand: plat dak Vrijstaande woningen met platte daken zijn in Amsterdam meer aan de rand van de stad te vinden, bijvoorbeeld in Buitenveldert-Oost en De Bongerd. Het platte dak wijst meestal op een naoorlogse bouwwijze. Het zijn vaak moderne woningen met betonconstructies, maar tegenwoordig worden ze soms ook met een massief houten CLT-constructie (cross-laminated timber, prefab kruislaags gelijmde hout) gemaakt. Door het platte dak en vaak eenvoudig eigenaarschap, is er veel mogelijk op platte vrijstaande woningen.

Gebouwtypes 4 - Vrijstaand: schuin dak Vrijstaande huizen met een schuin dak zijn zowel in historische als moderne en hedendaagse varianten terug te vinden in Amsterdam, bijvoorbeeld in Kadoelen in Amsterdam Noord. Vaak zijn het huizen met een puntdak en grotere tuin. Zonder beperkingen van historisch stadsgezicht of verouderde constructies, zijn de mogelijkheden iets ruimer dan bij vrijstaande historische huizen met schuine daken. Als er geen sprake is van historische stadsgezichten of oudere constructies zijn de mogelijkheden meestal ruimer.

5 - Bouwblok: schuin dak Bouwblokken met schuine daken en gestapelde woningen komen al langer voor. Bekende voorbeelden zijn woonblokken in De Pijp en andere gebouwen in de Amsterdamse Schoolstijl uit de vroeg 20e eeuw. De doorlopende daken zijn houtconstructies, vaak mansardekappen, waarbij de ruimte direct onder het dak meestal onbenut is. Dit biedt een unieke kans voor multifunctioneel gebruik onder en op het dak. De grote VvE’s met gemengd eigenaarschap kunnen een complicerende factor zijn.

6 - Bouwblok: plat dak Deze bouwblokken van betonbouw (of houtmassiefbouw) met platdak bestaan vaak uit doorlopende daken, gestapelde woningen en grote VvE’s die vaak het gehele woonblok beheren. Denk aan De Baarsjes of het nieuwe IJburg Haveneiland. Dit gebouwtype biedt veel mogelijkheden voor multifunctionele daken, maar besluitvorming en financiering kunnen complex en traag zijn door de vele eigenaren. Gezamenlijke trappenhuizen bieden kansen voor collectieve daktoegang. Sommigen daken hebben een schijnkap, waarbij vanaf de straat lijkt alsof het dak schuin is terwijl het echte platte dak verborgen is. Hierdoor is er qua welstand vaak meer mogelijk.

27 - Integraal Daklandschap

Gebouwtypes 7 - Rijtjeshuis: schuin dak Rijtjeshuizen met schuine daken zijn typische naoorlogse woningbouw, maar er zijn ook vooroorlogse voorbeelden te vinden in bijvoorbeeld Betondorp en Floradorp. Kenmerkend voor rijtjeshuizen is dat de hele woning van begane grond tot en met kap, één woning is. Ook lopen de goot en nok vaak parallel aan de straat, waardoor er een voorkant (straatkant) en achterkant van het dak ontstaat. Er zijn ook veel duplexvarianten: ‘tijdelijk’ gestapeld met de gedachte er ooit eengezinswoningen van te maken. Omdat het vaak corporatiewoningen zijn (met één eigenaar) biedt het kansen om op grotere schaal maatregelen toe te passen.

28 - Integraal Daklandschap

8 - Rijtjeshuis: plat dak Rijtjeshuizen met platte daken zijn kenmerkend voor naoorlogse wijken zoals Slotervaart en Buitenveldert, maar zijn ook te vinden in het nieuwere IJburg. Deze woningen hebben vrijwel altijd daken uit betonplaten die steunen op betonnen of gemetselde muren. Het vaak simpele eigenaarschap en de platte daken met betonnen constructies bieden meerdere mogelijkheden voor multifunctioneel dakgebruik. Soms kunnen buren samen optrekken om een grotere ingreep te doen of kosten te besparen, bijvoorbeeld bij optoppen, recreatiedaken, vergroening of energiedaken.

9 - Hal: schuin dak De schuine dakconstructies van industriële hallenbouw zijn in twee soorten te onderscheiden. Grote schuine daken in historische fabriekshallen zoals de Van Gendthallen, NDSM-werf en Westergasfabriek. De typische ijzer- en staalconstructies van deze fabriekshallen of scheepswerven komen vanaf de 19e eeuw voor. Daarnaast zijn sheddaken met meerdere rijen kleine schuine dakramen, ook bekend als ‘zaagdaken’. Deze komen veel voor in binnenhoven van bouwblokken. Hoewel nieuwe dakfuncties vaak beperkt zijn op deze schuine daken, zijn zonnepanelen meestal wel een optie.

Gebouwtypes 10 - Hal: plat dak Industriehallen met platte daken zijn tegenwoordig de gangbare constructie op veel bedrijventerreinen in en rondom de stad. Omdat de staalconstructies van deze hallen vaak zo licht mogelijk ontworpen zijn voor een zo groot mogelijke overspanning, zijn deze daken niet sterk genoeg en dus vaak veel minder bruikbaar dan gehoopt. Met een eenvoudige versterking van de constructie zijn zonnepanelen vaak wel mogelijk. De investering kan zich in veel gevallen terugbetalen via energiebesparing. Innovaties voor minder zware energieopwekking bieden kansen om constructieverzwaring te vermijden.

11 - Flatgebouw: plat dak Flatgebouwen met platte daken zijn een typische 20e-eeuwse uitvinding en bijna altijd uit prefab betonelementen opgebouwd. Door de hoge dichtheid aan woningen en omdat installaties niet meer standaard inpandig moeten zijn, bevat het dak vaak diverse klimaatinstallaties. Flatgebouwen hebben vaak meerdere eigenaren (verenigd in een VvE) en dit is een uitdaging voor het implementeren van multifunctionele daken. Tegelijkertijd is het een kans voor de bewoners om een gemeenschappelijk dak aan te leggen en meer woonkwaliteit toe te voegen.

12 - Utiliteitsgebouw: plat dak Met utiliteitsbouw wordt gedoeld op gebouwen die voor speciale functies ontworpen zijn, zoals scholen of ziekenhuizen. Utiliteitsgebouwen hebben vaak grote platte dakoppervlaktes waarmee grote multifunctionele daken aan de stad zouden kunnen worden toegevoegd. Ook interessant is dat soms meerdere gebouwen aan dezelfde eigenaar of beheerorganisatie toebehoren, waardoor met strategische partnerschappen veel mogelijk is. Utiliteitsbouw is veelal beton maar baksteen, houtskeletbouw of houtmassiefbouw komen ook voor. Nieuwe dakfuncties kunnen ook een toegevoegde waarde hebben voor de functie van het gebouw, zoals extra buitenruimte voor een ziekenhuis.

29 - Integraal Daklandschap

Gebouwtypes 13 - Toren: plat dak De laatste jaren zien we steeds meer torens gebouwd worden in Amsterdam. Eerst voornamelijk voor kantoren, maar tegenwoordig ook voor woningen, denk aan de NDSM of Zeeburgereiland. De hoogte van de torens betekent dat het dakoppervlakte vrij klein is in verhouding tot het woon- of gebruiksoppervlakte. Zonne-energie opwekken kan bij torens vaak beter in de gevel vanwege de grotere oppervlakte. Op het dak is energieopwekking via wind vaak interessanter. Door meer wind en extremere temperaturen op hoogte is een groen dak minder geschikt op een toren.

30 - Integraal Daklandschap

14 - Uitbouw: plat dak Door de toenemende woondruk en stijgende huizenprijzen maken veel bewoners een uitbouw in de tuin voor meer leefruimte, thuiswerken of praktijkruimte. Hier zijn vele voorbeelden van in binnentuinen in Oost en Oud-West. Deze uitbouwen hebben vaak een negatieve impact op de afvoer van regenwater in binnentuinen, maar bieden tegelijkertijd een mooie kans om een blauw en/of groen dak te maken om regenwater vast te houden en biodiversiteit te vergroten.

15 - Woonschip: plat dek Typisch voor het Amsterdamse straatbeeld zijn de voormalige binnenvaartschepen die als woonschepen langs de grachten en grotere wateren van Amsterdam liggen. De staalconstructie van het casco, gebouwd voor zware binnenvaartvracht, is sterk genoeg voor extra functies. Het dek heeft altijd een lichte hellingshoek. Indien wordt gekozen voor een groen dak is belangrijk: bewatering in de zomer met oppervlaktewater is vaak niet mogelijk, omdat het water te brak is voor planten. Ook heeft wateropvang op het dak van woonschepen geen waarde voor het watersysteem. Wel draagt het groen bij aan biodiversiteit en verkoeling van de stad.

Gebouwtypes 16 - Woonark: plat dak Woonarken liggen samen met woonschepen langs Amsterdamse grachten en wateren, maar hebben een andere constructie. Het zijn simpele constructies van een betonnen bak met houten opbouw die alleen verplaatst kunnen worden met behulp van een duwboot. De constructie van het dak komt overeen met 20e en 21e-eeuwse dakconstructies. Ook bij deze boten zijn multifunctionele daken goed te zien vanaf de straat. Net als bij woonschepen, is het belangrijk te beseffen dat het schip het extra gewicht op het dak zal verplaatsen in water in de gracht.

31 - Integraal Daklandschap

Gebouwtypes Gebouwtypes:

Locatievoorbeelden:

1)

Grachtenhuis: verschillende dakvormen

Binnenstad

2)

Vrijstaand historisch: schuin dak

Sloten, Nieuwendam, Weesp

3)

Vrijstaand: plat dak

De Bongerd, Buitenveldert-Oost

4)

Vrijstaand: schuin dak

Kadoelen, Oud-Zuid

5)

Bouwblok: schuin dak

Apollobuurt

6)

Bouwblok: plat dak

Landlust, Museumkwarter, Osdorp, IJburg

7)

Rijtjeshuis: schuin dak

Betondorp, Floradorp, Amsteldorp

8)

Rijtjeshuis: plat dak

Slotervaart, Buitenveldert

9)

Hal: schuin dak

NDSM, Van Genthallen, Westergasterrein

10) Hal: plat dak

Westerpoort, bedrijventerreinen

11) Flatgebouw: plat dak

Gein, Zuidoost, Banne Buiksloot

12) Utiliteitsgebouw: plat dak

UMC, Sloterdijk, Zuidas, Amstel III/ Bullewijk

13) Toren: plat dak

Overamstel, NDSM, Zeeburgereiland

14) Uitbouw: plat dak

Veel binnentuinen en achtertuinen

15) Woonschip: plat dek

Langs grote wateren en grachten

16) Woonark: plat dak

Langs grote wateren en grachten

32 - Integraal Daklandschap

b IJ

2|

w en d a m

u rg

Be

to n d or p

|Z

u id a s

|U

MC

|

t

11

e ste r p o or

12

|W

13

10

7

|

6

|

eu Ni

id Zu

o o st

Matrix

34 - Integraal Daklandschap

35 - Integraal Daklandschap

2 Dakfuncties

Functies met lettercodes Binnen iedere dakfunctie, zijn mogelijke varianten uitgewerkt en voorzien van een letter-cijfer code. De letter refereert aan de functie: F voor flora/fauna/funga, W voor water, E voor Energie, S voor sociaal, V voor verdichting (wonen), M voor mobiliteit, I voor installatietechElke functie een eigen kleur niek, T voor toekomst. En het cijfer refereert aan Al langer wordt er in Nederland gebruik ge- de variant binnen die functie. Deze letter-cijfer maakt van kleuren om te refereren aan verschil- codes zijn ook terug te vinden bij de dakconlende soorten functies op daken. Groen voor structies (hoofdstuk 1) en combinaties van dakbeplanting is bij de meeste mensen waarschijn- functies (hoofdstuk 3). lijk bekend. Andere gevestigde kleuren zijn blauw voor waterdaken, geel voor energieop- Waarde toevoegen aan de stad wekkende daken, rood voor verblijfsdaken of Bij de keuze om een nieuwe of extra functie toe sociale functies en grijs voor techniek. Minder te voegen aan een dak komen meerdere afwebekend zijn misschien paars voor extra woon- gingen samen. Draagconstructie, budget, wens ruimte en oranje voor mobiliteit. In dit docu- van de eigenaar of gebruiker, vastgoedwaarment wordt blanco toegevoegd als kleur voor de, energierekening, uitzicht en meer. Hoewel de toekomst, voor dakfuncties die we nog niet de meeste daken niet publiek eigendom zijn, weten.

Het donkerpaars van de publicatie zelf vervullen ze een belangrijke rol te spelen bij staat symbool voor integraliteit en multifuncti- het aanpakken van maatschappelijke en geonaliteit, voor de juiste mix van alle kleuren da- meenschappelijke vraagstukken zoals klimaatken op de juiste manier verdeeld over de stad. adaptatie, energietransitie en de woningcrisis. De uitnodiging is om bij het kiezen van functies Eén van de allersimpelste ingrepen valt niet voor een dak, verder te denken dan de belanonder de kleuren die hier beschreven zijn, na- gen van de eigenaar en gebruiker. Hoe kan het melijk het wit schilderen van een dak. Deze dak bijdragen aan het verduurzamen en leefgoedkope aanpassing is een vorm van klimaat- baarder maken van de stad voor mens en dier? adaptatie waardoor het dakoppervlakte en de Hoe kan er niet alleen waarde aan het onderonderliggende ruimte koeler blijven tijdens pe- liggende vastgoed worden toegevoegd, maar riodes van hitte. Groene en blauwe daken zijn ook aan de stad als geheel? echter nog veel effectiever voor verkoeling. Om multifunctionele daken te kunnen aanleggen, is het eerst nodig om verschillende functies op zichzelf goed te begrijpen. In dit hoofdstuk worden de verschillende dakfuncties per kleur toegelicht met uitleg over verschillende technieken en afwegingen.

37 - Integraal Daklandschap

Dakfuncties Voor iedereen die het dak wil veranderen, is het belangrijk om een constructeur te raadplegen en om na te gaan of een omgevingsvergunning nodig is. Voor meer informatie, zie het stappenplan in hoofdstuk 4. Aandachtspunten bij het kiezen van een dakfunctie: Dakisolatie Voorafgaand aan nieuwe functiekeuze, is het goed om na te gaan of een dak geïsoleerd is. Goed geïsoleerde daken vormen de basis voor de verduurzaming en diversifiëring van het daklandschap. Het is belangrijk om (na)isolatie te plaatsen voordat er nieuwe functies aan een dak worden toegevoegd, want andersom zal het veel duurder zijn. Voor de belasting van het dak is het ook nodig om te onderzoeken welk type materiaal als dakisolatie is toegepast. Naast de dakconstructie, is de drukvastheid van het isolatiemateriaal een uitgangspunt voor de belastbaarheid van het dak. EPS-isolatie is bijvoorbeeld goed geschikt om waterberging of een intensief, natuurinclusief groenpakket op te realiseren, maar een isolatie van steenwol daarentegen niet omdat het te zacht en zal vervormen onder te grote belasting.

38 - Integraal Daklandschap

Dakafschot Bij platte daken moet een keuze gemaakt worden voor het afschot. Daken zonder extra functies hebben een goed afschot nodig om regenwater naar de afvoerpijp te brengen en te voorkomen dat er plassen met water op het dak blijven staan. Bij de keuze voor een dak met een beplanting en/of waterberging, is een afschot juist niet wenselijk omdat het water juist vastgehouden moet worden. Bij transformatie van een onbenut dak naar een dergelijk groen of blauw dak, moet het afschot daarom eerst aangepast worden. Water en elektra Bij aanleg of aanpassing van een dakfunctie is vaak toegang tot elektra en/of water nodig op het dak, bijvoorbeeld voor onderhoud. Bij het inzaaien van een groen dak of bij lange droogte is het bewatering van het dak noodzakelijk. Dakveiligheid Bij daken met een verblijfsfunctie is het verplicht om veiligheidsvoorzieningen op het dak te realiseren zoals een vangrailing. Maar ook bij andere soorten (multifunctionele) daken zijn veiligheidsvoorzieningen nodig voor veilig beheer en onderhoud. Als hier in de ontwerpfase rekening mee gehouden wordt, kunnen ze mooi geïntegreerd worden in het dakontwerp en visueel minder storend zijn dan als ze naderhand worden toegevoegd.

Dakfuncties

40

44

46

50

54

56

58

60

Groene daken

Flora, fauna en funga Er zijn vele soorten en vormen van groene daken. Het belangrijkste kenmerk is dat het dak levende planten bevat, bij voorkeur inheemse planten, en bijdraagt aan biodiversiteit, verkoeling en wateropvang. Tegelijkertijd creëren groene daken meerwaarde voor stad en gebouw. Ze kunnen de levensduur van het dak vergroten en bieden betere hitte- en geluidsisolatie voor de woonlaag eronder, hoewel dit laatste minder geldt voor extensieve daken. Afhankelijk van de hoogte kunnen groene daken bijdragen aan de verkoeling van de buurt op hete dagen. Intensieve groene daken spelen een waardevolle rol in het ondersteunen van biodiversiteit. Ook dragen groene daken ook bij aan de gezondheid van bewoners en ze bieden een ruimtelijke en visuele meerwaarde voor buren die erop neerkijken. Meer groene daken betekent bovendien een robuuster ecologisch netwerk en een grotere klimaatbestendigheid van de buurt en de stad. Intensieve en extensieve daken Groene daken kunnen variëren van een simpele laag sedumplanten of een bloemenweide (F-01 extensief) tot een daktuin met hoogteverschillen, struiken en bomen (F-03 intensief). Extensief en intensief refereert aan de onder40 - Integraal Daklandschap

Mengsel voor bloemenweide dat (i) biodivers en (ii) bestand is tegen droogte. Het mengsel wordt ingezaaid en bestaat uit de volgende inheemse soorten: Achillea millefolium - Duizenblad Allium schoenoprasum - Bieslook Anthoxanthum odoratum - Gewoon reukgras Arabidopsis arenosa - Rozetsteenkers Armeria maritima - Engels gras Campanula rotundifolia - Grasklokje Clinopodium vulgare - Borstelkrans Dianthus armeria - Ruige anjer Dianthus carthusianorum - Kartuizer anjer Dianthus deltoides - Steenanjer Erigeron acer - Scherpe fijnstraal Erodium cicutarium - Gewone reigersbek Festuca ovina - Schapengras Festuca rubra - Rood zwenkgras Galium verum - Geel walstro Hieracium aurantiacum - Oranje havikskruid Hieracium pilosella – Muizenoortje Jasione montana - Zandblauwtje Linaria vulgaris - Vlasbekje Lotus corniculatus - Gewone rolklaver Origanum vulgare - Wilde marjolein Plantago media - Ruige weegbree Potentilla argentea - Viltganzerik Potentilla tabernaemontai - Voorjaarsganzerik Prunella vulgaris - Gewone brunel Rumex acetosella - Schapenzuring Sedum acre - Muurpeper Sedum album - Wit vetkruid Sedum rupestre - Tripmadam Silene vulgaris - Blaassilene Thymus pulegioides - Grote tijm Trifolium arvense – Hazenpootje

houdsbehoefte van het dak, die samenhangt met de hoeveelheid en diversiteit aan planten op het dak. Het soort beplanting stelt ook eisen aan de hoeveelheid wortelruimte en het soort substraat (voedingsbodem). Intensieve daken hebben meer onderhoud nodig en bevatten vaak meer, grotere en meer diverse beplanting. Hierdoor is het dakpakket zwaarder en vragen intensievere daken meestal om een grotere investering en sterkere draagconstructie. Tegelijkertijd leveren ze ook een grotere bijdrage aan klimaatadaptatie, biodiversiteit, beleving.

Een bloemenweide creëert een mooi en dynamisch landschap op het dak, dat verandert met de seizoenen. Extensieve daken zijn onderhoudsarm en wegen minder. Een lichter sedumdak of bloemenweide is in sommige gevallen juist wenselijk vanwege een historische draagconstructie of moeilijke toegang voor beheer. Een bloemenweide creëert een dynamisch seizoengebonden landschap op het dak. Het duurt iets langer voordat een bloemenweide zijn volwassen vorm aanneemt, omdat het zaaigoed direct op het dak wordt ingezaaid. Sedumdaken worden met plantenmatten aangelegd en is het dak dus direct ‘groen’.

Groene daken Plantenbakken Natuurlijk kan een dak ook vergroend worden met plantenbakken (F-05), een logische combinatie met een verblijfsfunctie. Daktuinen op gebruikdaken (zie topcombinatie rood + groen) zijn een goeie manier om de beleving van groene daken te verhogen en financieel aantrekkelijker te maken.

bijvoorbeeld de impact van hitte en droogte is groter doordat er meer wind en weinig beschutting is. In de plantenkeuze moet hier dus rekening mee worden gehouden.

Natuurdaken Onder groene daken vallen ook natuurdaken (F-02) die zich primair richten op het vergroten van biodiversiteit en versterken van de lokale Plantenkeuze ecologie. De nationale Handreiking NatuurdaPlantenkeuze is afhankelijk van de hoogte van ken definieert natuurdaken als volgt: ‘Daken het dak en de ecologische ligging binnen de die door specifiek ontwerp en inrichting aanstad. Voor een succesvol groen dak met im- sluiten bij de lokale ecologische omgeving, pact, is de sleutel de waterbeschikbaarheid en zo het leefgebied verbeteren of vergrovoor een inheemse biodiverse dakbeplanting. ten voor (waardevolle en bedreigde) soorten Toenemende hitte en langere periodes van planten en dieren.’ Een natuurdak aan de rand droogte vormen een grote bedreiging voor van het Amsterdamse bos zal zich op andere het overleven van dakplanten. Groene daken soorten richten dan een natuurdak in het hakunnen ook uitstekend worden gecombineerd vengebied. met blauwe daken in zogeheten blauw-groene daken (zie hoofdstuk 3: Topcombinaties), waar- Bruine daken door onder andere de waterbeschikbaarheid Bruine daken (F-04), bevatten minder planvoor dakplanten vergroot wordt.

Omdat bo- ten en meer andere natuurlijke materialen gedem en planten van nature watervasthouden- richt op biodiversiteit, zoals boomstammen, de eigenschappen hebben, zijn alle groenen composterend hout, grindhopen en andere daken enigszins waterbufferend, ook zonder natuurlijke materialen die schuilplekken en blauwe dakfunctie. De mate van waterretentie broedplaatsen faciliteren. Afhankelijk van de hangt af van de dikte van het substraat en de ligging, kunnen bruine daken andere waarde soort begroeiing. Voor daken op of net boven toevoegen aan de ecologische structuur en maaiveld, zoals parkeergarages, is de beplan- natuurdoelen van een gebied. ting anders dan op meerlaagse gebouwen of hoogbouw. Op hogere daken zijn de condities extremer en de temperatuurverschillen groter, 41 - Integraal Daklandschap

Groene daken

F-01 | extensief dak 42 - Integraal Daklandschap

F-02 | natuurdak

F-03 | intensief dak

Groene daken

F-04 | bruin dak

F-05 | plantenbak 43 - Integraal Daklandschap

Blauwe daken

Waterretentie Blauwe daken zijn gericht op de opvang en opslag van regenwater en het vertraagd afgeven ervan aan het riool. Met klimaatverandering zien we steeds vaker hevige hoosbuien voorkomen, waarbij in korte tijd heel veel neerslag valt en dat het rioleringssysteem niet snel genoeg kan afvoeren. Het overtollige water kan schade veroorzaken aan woningen, infrastructuur en de toegankelijkheid van wegen. In aanvulling op maatregelen in de openbare ruimte, is lokale regenwateropvang op daken een belangrijk instrument om de stad klimaatbestendig te maken. Voor nieuwbouw en grootschalige renovaties is de Hemelwaterverordening van toepassing, die tijdelijke wateropvang op de kavel verplicht stelt. Statisch waterdak Statische waterdaken (W-02) vangen regenwater op en geven het vertraagd af aan het riool, waarbij een overstort ervoor zorgt dat het dak nooit overstroomt. Dit is de meest simpele optie. Bij meerdere regenbuien achter elkaar, of één hele intense regenbui, zal een gevuld waterdak geen verschil meer maken voor het ontlasten van het riool omdat dan al het water via de overstort toch direct in het riool terechtkomt. 44 - Integraal Daklandschap

Dynamisch waterdak Een andere optie is een dynamisch waterdak (W-01), meestal uitgevoerd in combinatie met groen. Deze blauw-groene daken bestaan uit waterretentiekratten met daarop een intensief groen dak en een ‘slim’ besturingssysteem. Met behulp van weersvoorspellingen het water voorafgaand aan een regenbui kan lozen. Zo zal het altijd een bufferende werking hebben als het hard regent. Als het niet regent wordt het water juist vastgehouden waardoor de begroeiing langer groen blijft bij langdurige droogte. Een ander voordeel van blauw-groene daken, in tegenstelling tot alleen blauwe waterdaken, is dat het water afgedekt is en er dus geen risico is op muggen die zich vermeerderen in stilstaand water. Eén van de conclusies van het Europese RESILIO project, waarbij blauw-groene daken op meerdere plekken in Amsterdam zijn toegepast, is dat de aanleg van een blauw-groen dak alleen de moeite waard is bij een minimaal dakoppervlakte van 200m2 en gebouwen die na 1960 zijn gebouwd (vanwege de draagconstructie). Kratsysteem als basis De waterbergende kratsystemen van blauwe daken vormen een vlakke plaat waarop diverse functies geschroefd kunnen worden als een soort modulair bouwsysteem. Zo kunnen hekwerken, valbeveiliging of zelfs zonnepanelen gemonteerd worden zonder het dak te doorboren – normaliter de grootste risico fac-

tor voor lekkages. Met als groot voordeel dat bij zonnepanelen geen extra gewicht voor de windbelasting toegevoegd hoeft te worden. Benutten van water Ook kan het opgevangen water van waterdaken soms benut worden voor de onderliggende woningen, maar er is wel extra leidingwerk nodig om het grijswater van het dak te benutten (ook bekend als ‘nieuwe sanitatie’). Waterdaken kunnen soms ook op straatniveau toegepast worden, bijvoorbeeld op een ondergrondse parkeergarage.

Blauwe daken

W-01 | statisch waterdak (open)

W-02 | dynamisch waterdak/polderdak 45 - Integraal Daklandschap

Gele daken Innovatie Van alle soorten daken zijn gele daken nog het meest in verandering door technologische ontwikkeling. Hoewel energieopwekking met Energie: zon, wind, warmte behulp van de zon en wind al langer bestaat, Daken die energie opwekken zijn ook bekend vindt er nog continu innovatie plaats. Denk als gele daken. Om de opwarming van de aan de efficiëntie, de vormgeving, de toepasaarde te beperken is, is een energietransitie baarheid, en de betaalbaarheid, vooral voor hard nodig om niet meer vervuilende fossie- bestaande bouw. Zo is het tegenwoordig mole brandstoffen te gebruiken. Zon en wind zijn gelijk om panelen met een rode kleur te probelangrijke energiebronnen voor de toekomst. duceren, een mooie oplossing voor beschermde stadsgezichten met rode dakpannen. Voor Vooral in de stad zijn daken cruciaal voor het zonnepanelen is de techniek ver gevorderd benutten van zon en wind vanwege de schaar- maar ook nog steeds in ontwikkeling. Zo beste aan ruimte. Ook zijn zonnepanelen op bijna staat er nu lichtgewicht energieopwekkende ieder dak mogelijk qua gewicht. folie, hoewel vooralsnog minder efficiënt dan zonnecollectoren. Een belangrijk innovatieDe zon schijnt immers op iedereen en is punt is ook de ecologische footprint van de van ons allemaal.

productie van de panelen door de circulariteit te vergroten en grondstoffen meer lokaal (in Daarom biedt zonne-energie een grote kans Europa) te werven. om energie democratiseren, mits het toegankelijk en betaalbaar is voor iedereen. Na de ini- Zonnepanelen tiële investering – die voor velen nog steeds De meeste gele daken richten zich op elektricieen obstakel is – kan energie opwekken op teitsopwekking door middel van fotovoltaïsche het dak een groot verschil maken voor de cellen (of PV-cellen) in de vorm van zonnepaenergierekening. Ook draagt het bij aan de- nelen. Voor warmteopwekking zijn zonneboicentralisatie en autonomie van de Amsterdam- lers een uitstekende oplossing, of combinatiese energievoorziening, waardoor het energie- panelen (PVT-panelen) die zowel elektriciteit netwerk van de stad minder kwetsbaar wordt als warmte opwekken. Een aandachtspunt bij voor (politieke en economische) invloeden van PV-cellen is dat hoewel de panelen relatief buitenaf en minder beslag legt op landschap- lichtgewicht zijn, deze met extra gewichten pen buiten de stad. verankerd moeten worden (in verband met 46 - Integraal Daklandschap

windbelasting) bij toepassing op platte daken. Het totale extra gewicht voor de draagconstructie is dus aanzienlijk hoger dan de panelen zelf. Op schuine daken worden de panelen direct aan de constructie van het dak bevestigd, zonder driehoekig frame en ook zonder verzwaring. “Als je uit je dak gaat pas dan wel op voor de zonnepanelen” – Loesje

Zonnedaken zijn goed te combineren met groene daken en met blauwe daken (zie topcombinatie blauw+geel en groen+geel). Bij zonnepanelen op groene daken is de energieopbrengst van de panelen groter. De verkoelende werking van het groen zorgt dat de panelen niet te heet worden en de efficiëntie en energieproductie van het paneel hoog blijft. Ondanks dat PV-panelen relatief lichtgewicht zijn, moeten ze op platte daken verankerd worden met extra gewichten vanwege de windbelasting. Een aandachtspunt bij PV-cellen, is dat hoewel de panelen relatief lichtgewicht zijn, deze met extra gewichten verankerd moeten worden (in verband met windbelasting) bij toepassing op platte daken. Het totale extra gewicht voor de draagconstructie is dus aanzienlijk hoger dan de panelen zelf. Op schuine daken worden de panelen direct aan de constructie van het dak bevestigd, zonder driehoekig frame en ook zonder verzwaring.

Gele daken Wind Voor windenergie is de techniek voor kleinschalige windopwekking in steden met verschillende soorten kleine windturbines nog sterk in ontwikkeling. Wind als energieopwekking is in grote delen van de stad vooralsnog niet interessant of (kosten)efficiënt. Windobjecten wijken altijd af van de dakvorm en zijn visueel minder geïntegreerd dan zonnepanelen. Windenergie is vooral interessant op plekken waar veel wind staat en de windturbines niet in conflict zijn met het stadsgezicht. Kortom, op hele hoge gebouwen (bijvoorbeeld met een powernest) of aan de rand van de stad.

E-02 | zonnepanelen

E-04 | solar dakpannen

E-01 | zonnepanelen

E-03 | zonnepanelen 47 - Integraal Daklandschap

Gele daken

E-06 | semi-/ transparent zonnefolie in glas

E-05 | zonnecollectoren 48 - Integraal Daklandschap

E-07 | windmuur

E-08 | tulp turbine

Gele daken

E-09 | windwokkel

E-10 | powernest

E-11 | windbox 49 - Integraal Daklandschap

Rode daken bruiksfunctie, des te belangrijker de toegang. De tekeningen over ‘Toegankelijkheid’ op pagina 53 laten drie soorten daktoegang zien: Een dak dat alleen toegankelijk is vanuit een Sociaal: recreatie, sport, spel individuele woning, een dak dat vanuit het Rode daken zijn sociale daken, daken met gezamenlijke trappenhuis toegankelijk is voor een verblijfsfunctie. Dat kan variëren van een alle bewoners, of een dak dat openbaar toesimpel dakterras bij een particulier dak tot gankelijk is doordat de trap/ lift vanaf de straat buurtvoorzieningen zoals sportvelden, speel- te betreden is. tuinen tot commerciële functies als restaurants of evenementenlocaties. In Amsterdam zijn al Aandachtspunten veel dakterrassen en steeds meer horecage- Voor de realisatie van een rood dak moet het legenheden die het dak benutten. Ook zijn er zeker zijn dat er daadwerkelijk ontsluiting moeen aantal voorbeelden van sportvoorzienin- gelijk is die past bij de nieuwe dakfunctie. Er gen op daken, sommige openbaar toeganke- moet ook gelet worden op de wettelijke veilijk, andere alleen toegankelijk voor bewoners ligheidseisen voor de balustrade en afstand tot de dakrand. Geluidsoverlast voor de buurt of leden. kan een thema zijn bij rode daken, waar in goed overleg met de buurt oplossingen voor Het Amsterdamse daklandschap zou nog gevonden moeten worden.

veel meer kwalitatieve verblijfsruimte kunnen faciliteren. Sport Het zou een verrijking zijn voor bewoners en Bij sportvoorzieningen op het dak moet er rebezoekers, vooral als de daken publiek toe- kening gehouden worden met de wind door o.a. balvangers en algemene veiligheidsvoorgankelijk zijn. zieningen. Ook is goede verlichting belangrijk, evenals aandacht voor hitte en verkoeling. Toegang tot het dak Voor gemeenschappelijke of commerciële Sportvelden op daken kunnen sneller overfuncties is daktoegang altijd een groot aan- verhitten dan op straatniveau. Een combinatie dachtspunt. Openbaar toegankelijke rode van wateropslag onder kunstgras (een variadaken zijn een soort nieuwe publieke ruimte tie op blauw-groene daken) kan een uitkomst die alleen succesvol kan zijn als deze goed bieden. In pilotprojecten worden mogelijke ontsloten is. Des te groter en unieker de ge- combinaties met andere functies onderzocht. 50 - Integraal Daklandschap

Ook moet er nagedacht worden over hoe de exploitatie georganiseerd is, inclusief beheer en onderhoud. Toegankelijkheid van openbare sportdaken moet ook rekening houden met beheereisen en hoe beheerapparatuur het dak op gebracht kan worden. Sportdaken hebben vooral potentie bij grootschalige daken en bij nieuwbouw, omdat dan vooraf rekening gehouden kan worden met de vele randvoorwaarden.

Rode daken

S-02 | spel

S-01 | recreatie

S-03 | sport: padel

S-04 | sport: basketbal 51 - Integraal Daklandschap

Rode daken

Volleybal A: 264m2 h:4m

Padel A: 312m2 h: 4m

Basketbal 3x3 A: 165m2 h: 4-5m

Basketbal A: 576m2 h: 4-5m

In een solitaire kooi toepasbaar

52 - Integraal Daklandschap

Voetbal 4x4 A: 384m2 h: 4-5m

Tennis A: 388m2 h: 4-5m

Op grotere schaal (sportpark) toepasbaar

Rode daken

Toegankelijkheid: individueel

Toegankelijkheid: portiek/ gemeenschappelijk

Toegankelijkheid: openbaar

53 - Integraal Daklandschap

Paarse daken

Verdichting: wonen, werken Daken kunnen helpen bij het toevoegen van woonruimte aan de stad. Bijvoorbeeld door het ‘optoppen’ van gebouwen met een extra woonlaag of zelfs meerdere lagen. Er zijn verschillende varianten denkbaar: individueel optoppen van een bestaande woning (als uitbreiding), een nieuwe verdieping over een heel bouwblok waar verschillende functies in ondergebracht zouden kunnen worden of op grootschalige daken zelfs een soort ‘dakdorp’ met meerdere lichtgewicht ‘tiny top-ups’ die bij elkaar een gemeenschap vormen (zie tekeningen pagina 55). Aandachtspunten Net als bij rode daken wordt het gewicht van de opbouw direct via de bouwmuren afgedragen, waardoor de draagkracht van de dakconstructie zelf als beperkende factor minder van belang is en de draagmuren constructief leidend zijn. Ook hier is een belangrijke factor of het dak individueel, gezamenlijk of openbaar toegankelijk is, afhankelijk van de bestaande architectuur en de eigendomsconstructie van het dak en gebouw.

Veel mogelijkheden Wordt het een uitbreiding van een bestaande bovenwoning, bijvoorbeeld voor gezinsuitbreiding of een groeiende woongroep? Is er een onafhankelijke daktoegang en kan de nieuwe optop-woning een eigen eenheid binnen de VvE worden, bijvoorbeeld voor starters op de woningmarkt? Of kan het een openbare functie voor de buurt vervullen of een gedeelde ruimte voor de bewoners van het pand zijn? Mits het in overeenstemming is met het bestemmingsplan/omgevingsplan, zou er ook een kantoor, werkruimte of zelfs horeca gerealiseerd worden. Optoppen is een kostbare ingreep die veel planning vereist en uiteindelijk aanzienlijke waarde creëert voor de eigenaar en gebruiker. Het biedt kansen om andere dakfuncties, meer gericht op maatschappelijk belang (groen, blauw, geel) toe te voegen aan het dakontwerp, waarbij de extra investering terug te verdienen is in de gestegen vastgoedwaarde.

V-01 | opbouw 54 - Integraal Daklandschap

Paarse daken

Opbouw: individueel

Opbouw: grootschalig

Opbouw: collectief

55 - Integraal Daklandschap

Oranje daken

Mobiliteit Oranje daken zijn daken die verbinding en mobiliteit faciliteren. In Amsterdam zijn er nog niet veel voorbeelden. Het kan bijvoorbeeld een verbinding zijn tussen gebouwen of locaties, letterlijk met een luchtbrug of misschien met een landingsplek voor een helikopter, zoals bij ziekenhuizen. Een toekomstbeeld kan ook zijn om drones te laten landen voor het transport van goederen. De verbinding die via het dak mogelijk gemaakt wordt is nooit ter vervanging van een goede en volledige mobiliteitsvoorzieningen in de openbare ruimte. Wel kan het een aanvulling daarop zijn.

M-01 | helipad 56 - Integraal Daklandschap

M-04 | loopbrug

Oranje daken

M-03 | parkeren op dak

M-02 | platform voor drones 57 - Integraal Daklandschap

Grijze daken

Installatie: Techniek Grijze daken zijn daken die benut worden voor techniek. Grijze daken komen al veel voor, vooral bij utiliteitsbouw en hoogbouw met uitgebreide klimaatinstallaties. Maar ook liftuitlopen vallen onder grijze daken. Multifunctionaliteit Een grote hoeveelheid installaties laat vaak een gefragmenteerd dakoppervlakte over, waardoor het duurder en ingewikkelder is om dat nog voor andere functies te benutten. Toch zijn er ook veel grijze daken die tenminste gedeeltelijk multifunctioneel ingericht zouden kunnen worden. Met de energietransitie neemt de installatietechniek van gebouwen toe, ook op het dak. Bij nieuwbouw wordt sterk geadviseerd om rekening te houden met de (mogelijke) multifunctionaliteit van het dak, bij het ontwerp en bij het plaatsen van de dakinstallaties. Waar mogelijk is het aan te raden om voor inpandige oplossingen te kiezen.

I-02 | liftuitloop

I-01 | airconditioning 58 - Integraal Daklandschap

I-03 | luchtinstallatie

Grijze daken

I-04 | antenne 4G/5G

I-05 | glazenwasinstallatie

I-06 | luchtwarmtepomp 59 - Integraal Daklandschap

Blanco daken

Toekomst: nood, circulair, ... De introductie van blanco daken is om ruimte te creëren voor de toekomst op het dak, voor functies die nog niet bekend zijn of nog niet toegepast worden op daken. De intentie is om met deze blanco daken de verbeelding te stimuleren rondom ons huidige en toekomstige daklandschap. Misschien kunnen daken onderdeel worden van de noodinfrastructuur van de stad, bijvoorbeeld als vlucht- en verzamelpunten in geval van nood of overstroming. Qua circulariteit is er ook nog veel te ontdekken in relatie tot het daklandschap, zowel qua circulariteit van dakmaterialen zelf als qua het benutten van daken voor andere circulaire activiteiten of installaties. Blanco daken nodigen uit om na te denken over hoe het daklandschap er over 50 of 100 jaar uit zou kunnen zien.