2e Voortgangsrapportage PBK april 2021 - vastgesteld.pdf

Themabijlage Bomen

23

Themabijlage Bomen

Bomen op de Raamgracht. Foto: Edwin van Eis

Themabijlage Bomen

24

‘We zorgen nu stukken beter voor onze bomen’

Themabijlage Bomen

Herman Best is als boomspecialist aangesloten bij het programma Bruggen en Kademuren van de gemeente. Samen met zijn collega’s wil hij ervoor zorgen dat de iepen en andere stads­bomen hier nog tot in lengte van dagen goed gedijen. “Met de slimme oplossingen die we nu ontwikkelen moet dat lukken.”

Boomspecialist Herman Best. Foto: Liesbeth Dingemans

Een boom in Amsterdam is heiliger dan een koe in India, zegt Herman Best wel eens gekscherend. Hij bedoelt het positief: “Bomen zitten de Amsterdammers in het bloed. Dat heeft natuurlijk alles te maken met de lange historie die ze in Amsterdam

hebben. Al bij de Eerste Uitleg, een kwart eeuw voor de aanleg van de grachtengordel, plantte de stad bomen langs haar grachten.”

Superefficiënt Als we het hebben over die bomen

op de kades, hebben we het meestal over de iep, die met zestig ondersoorten hofleverancier is. Behalve een lust voor het oog is de iep ook de boom die het best gedijt onder de Amsterdamse omstandigheden. “En die zijn

bepaald niet gemakkelijk”, zegt Herman. “De grondwaterstand is hier behoorlijk hoog, dat betekent dat een boom vaak maar 80 centimeter diep kan wortelen, soms zoals op de Bloemgracht nog geen 50 centimeter.” En dan heeft zo’n

Themabijlage Bomen

25

Iepenziekte

Themabijlage Bomen

boom ook nog te maken met het verkeer dat voorbij dendert en zijn gassen uitstoot, de kabels en leidingen waarvan er steeds meer in de grond liggen en de door het verkeer ingeklinkte, compacte grond onder de rijbaan. Daardoor kunnen ze eigenlijk alleen in de smalle strook tussen de kademuur en de rijbaan goed wortelen. “Zo beschouwd kun je niet anders dan diep onder de indruk zijn van hoe superefficiënt die bomen werken om voldoende voedsel uit de grond te halen, gezond te blijven, elk jaar weer te groeien en bij te dragen aan bijvoorbeeld de verkoeling in de stad.”

De gemeente heeft de gevreesde iepenziekte nu al een aantal decennia redelijk onder controle dankzij een slimme vinding: een inmiddels circa 40 jaar oud vallensysteem. Hiermee vangen we verspreid over de stad iepenspintkevers, de beestjes die de ziekte verspreiden. Dat doen we met behulp van een lokmiddel dat voor deze beestjes onweerstaanbaar is. Zo kunnen we monitoren waar er een uitbraak is en zo nodig onmiddellijk ingrijpen. Het blijkt een succesvolle aanpak en zorgt ervoor dat iepziekte in Amsterdam beheersbaar blijft.

Meer wortelruimte en betere groeiplaatsen

De beste optie

Want ondanks de omstandigheden kunnen iepen toch nog behoorlijk oud worden aan de Amsterdamse grachten. “We hebben een groot aantal oude, beeldbepalende bomen”, vertelt Herman. “Vaak zijn dat de bomen die op de grens van de kade en het landhoofd staan. Daar is net wat meer wortelruimte omdat de straat daar omhoog loopt richting brug.” Maar het kan natuurlijk beter, beaamt hij. En het gaat ook beter. Sinds de gevreesde iepenziekte een groot aantal iepen in de jaren zeventig en tachtig velde, zorgen

Bij werkzaamheden in de stad wordt tegenwoordig ook veel meer rekening gehouden met bomen. “Vroeger gingen we eerst aan het werk en keken daarna pas wat het effect was op de bomen”, vertelt Herman. “Nu doen we dat andersom. Bij elke ingreep in de openbare ruimte maken we eerst een boomeffectanalyse voor we aan het werk gaan. Daarin beschrijven we de staat en waarde van de bomen. We kijken wat het effect van de werkzaamheden op de boom is en wat dan de beste optie is. Kunnen we het ontwerp optimaliseren en de boom laten staan, kunnen we

De Hollandse Iep. Foto: Alphons Nieuwenhuis

we volgens Herman nu in allerlei opzichten stukken beter voor onze bomen. “De iepenziekte hebben we alweer een aantal decennia redelijk onder controle, en ook de groeiplaatsomstandigheden voor de bomen zijn sinds de jaren zeventig een stuk verbeterd. Zo plaatsen we tussen de klinkers van de parkeerplaatsen en het bomenzand daaronder kratjes. Die verdelen de druk van auto’s en

zorgen dat het zand minder verdicht wordt, waardoor de bomen goed kunnen wortelen. Ondertussen loopt er ook een langjarige groeiproef bij 180 bomen in het Westelijk Havengebied met 15 verschillende alternatieve groeimedia om te kijken hoe bomen het best en het snelst groeien in de stad.”

Themabijlage Bomen

26

‘m verplanten of moeten we snoeien of zelfs kappen? Dat is voorlopig nog allemaal maatwerk, dus dat moeten we samen met de specialisten en adviseurs van de projecten bekijken.”

Te groot voor transport

Themabijlage Bomen

De versterking en vernieuwing van de kademuren heeft natuurlijk een grote impact op de bomen. “Gezonde bomen jonger dan 35 jaar zijn in principe goed te verplanten,” zegt Herman, “hoewel dat ook nog wel eens kan tegenvallen vanwege beperkingen door kabels en leidingen, en andere obstakels. Maar juist bij de bomen die we het liefst willen behouden, de beeldbepalende en monumentale bomen, is verplanten vaak om tal van redenen nog niet mogelijk. Bijvoorbeeld dat de boom niet sterk genoeg is om dat te overleven of eenvoudigweg te groot om naar een andere plek in de stad te kunnen transporteren.”

Proefsleuf bij een boom. Foto: Jos Haverkamp, Cobra Groeninzicht

kademuurvernieuwing behouden kunnen blijven. “Ik ben bij die nieuwe ontwikkelingstrajecten aangesloten als boomspecialist en ik heb echt goede hoop dat het ons gaat lukken. We werken er in ieder geval heel hard aan met een aantal knappe koppen en de voorlopige resultaten zijn gunstig.”

Uitstel voor monumentale bomen Goede hoop Daarom ontwikkelt het Innovatiepartnerschap Kademuren nieuwe, innovatieve methoden van kademuurvernieuwing waarbij de bomen kunnen blijven staan. En voor de kortere termijn werkt de gemeente samen met ingenieursbureau Movares een methode uit waarmee beeldbepalende bomen bij reguliere

In afwachting van die resultaten heeft de gemeente besloten om alle geplande kadevernieuwingsprojecten waarbij beeldbepalende en monumentale bomen geveld moeten worden, nogmaals te bekijken. “Als ze uitgesteld kunnen worden, dan is dat een serieuze optie”, zegt Herman. De hoop is dat het programma die projecten over een aantal jaar weer

kan oppakken en dat we deze bomen dan wel kunnen behouden.”

 ‘We zoeken voor elk type kade de juiste iepensoort. Bijvoorbeeld met een platte kluit voor kades met een hoge grondwaterstand.’ Nieuwe aanplant Minstens zo belangrijk als de zorg voor de bomen die de gemeente nu wil behouden, is de zorg voor bomen die nu worden aangeplant. “We gaan in de stad door met het planten van een goede variëteit van iepen”, zegt Herman. “We hebben er zo’n zestig in de stad en dat zorgt voor

een gezonder bestand met minder overdraagbare ziektes. We zorgen ook dat de iepen betere groeiplaatsen krijgen door meer ruimte te maken in de ondergrond. Voor zover de krappe iepenmarkt het toelaat, planten we geen sprietjes maar flinke bomen die minstens tien jaar oud zijn. En we zoeken voor elk type kade de juiste iepensoort. Bijvoorbeeld met een platte kluit voor kades met een hoge grondwaterstand. Als een van de weinige steden blijven we ook de welbekende Hollandse iep kweken en ook daar hoort een heel pakket aan kwaliteitseisen bij. Alles om te zorgen dat de komende generaties Amsterdammers er ook in de volgende eeuw nog volop van kunnen genieten!”

Themabijlage Bomen

27

Themabijlage Bomen

Zo gaan we om met bomen langs de grachten Onze bomen zijn van grote waarde voor de stad. Maar de huidige methoden om kademuren veilig te stellen of te vernieuwen bieden helaas slechts beperkte mogelijkheden om bomen te behouden. Dat gaat ook de gemeente aan het hart. Daarom zoeken we doorlopend naar slimmere technieken om meer bomen te kunnen sparen.

Themabijlage Bomen Voor de veiligheid

28

Themabijlage Bomen

Sommige kademuren zijn in zo’n slechte staat dat een veiligheidsmaatregel moet worden genomen. Dat is vaak een lastbeperking of een steunconstructie, maar soms ook het kappen van een boom. Wortels van bomen kunnen namelijk op de kademuur drukken en zo scheuren in de muur verergeren. En als de kade zo zwak is dat hij zou kunnen bezwijken, kan hij een boom in zijn val meenemen en schade aan omliggende panden veroorzaken. Daarnaast staan bomen soms onze werkzaamheden in de weg bij het plaatsen van een veiligheidsconstructie. In deze gevallen moeten we een boom flink snoeien of zelfs kappen.

Bijvoorbeeld hoe gezond de boom is, hoe lang hij nog levensvatbaar is en of hij verplant kan worden.

Monumentale bomen In de binnenstad tref je relatief veel monumentale bomen. Dat zijn oude en grote bomen die beeldbepalend zijn. Deze bomen willen we het liefst sparen, maar zijn het moeilijkst om te behouden, omdat verplanten van deze bomen vaak niet mogelijk is. Ze zijn te groot om te vervoeren, of ze zijn te oud of te zwak om verplanten te overleven. We kijken nu of de vernieuwing van de kades waar deze prachtige bomen staan, kan worden opgeschort. Zo winnen we tijd om mogelijk nieuwe oplossingen voor behoud van de boom op locatie te vinden.

Kijken of verplanten mogelijk is Ook als we kademuren gaan vernieuwen, kan snoei of kap onvermijdelijk zijn. Als overhangende takken het werk onmogelijk maken, is snoeien vaak noodzakelijk. Als bomen binnen drie meter van de kade staan, zullen we vaak tot kap moeten overgaan. Maar ook hier kijken we eerst of behoud ter plekke of verplanten mogelijk is. Voor elke boom, ook de niet-monumentale, wordt een bomeneffectanalyse gemaakt, waarin alle specificaties van de boom worden opgenomen.

Complexe afweging in maatwerk Voor bomen die niet kunnen blijven staan én niet verplant kunnen worden, is soms een maatwerkoplossing mogelijk. Deze oplossingen zijn voor elke locatie anders, vaak niet eenvoudig, en bovendien vaak duur. Daarom maken we bijvoorbeeld een afweging tussen de levensverwachting en de waarde van de boom en hoeveel het kost om hem te behouden, in tijd en in geld. Of tussen het behoud ter plekke van de boom en andere concessies die daarvoor

Wat bomen ons brengen Amsterdam is beroemd om de bomen langs zijn grachten, straten en lanen. Het was een van de eerste steden ter wereld die, nu ruim 400 jaar geleden, begon met de aanplant van bomen in de openbare ruimte, en dit structureel aanpakte. Het grachtenpatroon met bomenrijen is uniek in de wereld. Dit is ook een van de redenen waarom UNESCO in 2010 de historische grachtengordel van Amsterdam heeft uitgeroepen tot Werelderfgoed: de bomen horen daarbij!

Iepenwereldhoofdstad De gemeente Amsterdam heeft ongeveer 300.000 laan- en straatbomen in haar beheer, waaronder 31.606 iepen. Daarmee is Amsterdam de iepenhoofdstad van de wereld. Vroeger werden er ook veel lindebomen geplant, maar de iep bleek toch het best te gedijen in de moeilijke omstandigheden van de Amsterdamse grachten, met weinig ruimte om te wortelen in vaak brakke grond.

Themabijlage Bomen Een aards paradijs

29

De bomen aan de grachten zijn niet alleen een genot om naar te kijken, ze zijn ook van grote cultuurhistorische waarde, en ze bevorderen aantoonbaar de gezondheid en het welzijn van bewoners. Ze bieden schaduw in de zomer, vangen regenwater op, dempen het geluid en vangen veel van de CO2-uitstoot in de stad af. Ze zijn belangrijk voor de klimaatadaptatie van de stad en ze vormen een belangrijke schakel in de biodiversiteit van het stedelijke ecosysteem. Daarnaast geven ze de stad natuurlijk ook karakter en zorgen ze voor een prettige leefomgeving. Of, zoals de 17e eeuwse Duitse stadsbeschrijver Philipp von Zesen het in zijn Beschreibung der Stadt Amsterdam uit 1664 uitdrukt: “Deze […] grachten beschouwen wij met verbijstering. Het lijkt wel of we in een aards paradijs vertoeven.”

moeten worden gedaan, bijvoorbeeld als dit gevolgen heeft voor het historisch aanzicht van de kade. De gemeente stelt nu een breed plan op over hoe die afwegingen in het algemeen het beste gemaakt kunnen worden.

Blijven zoeken naar mogelijkheden

Themabijlage Bomen

Juist omdat maatwerk vaak meer geld kost en ingewikkeld is, zoeken we steeds naar slimmere oplossingen voor grootschalig boombehoud langs de grachten. Dat doen we door ingenieursbureaus onderzoek te laten doen, door andere technieken voor kademuurvernieuwing te laten ontwikkelen, door oplossingen van andere gemeenten te toetsen aan de Amsterdamse situatie en door open te staan voor suggesties van anderen. Er is nog geen grootschalige oplossing gevonden, maar we hebben goede hoop dat dat over een jaar of twee wel zo is.

Herplanten Als de kade is vernieuwd, worden er nieuwe bomen teruggeplant. Dat doen we beter dan vroeger, met betere groeiplaatsen en zonder risico op aantasting van de nieuwe kademuur. Hoe de herplant geregeld is bij de gemeente? Zie verderop in deze special.

Meer informatie over hoe de gemeente omgaat met bomen in de stad, vind je hier: amsterdam.nl/ wonen-leefomgeving/bomen. Meer informatie over de stedelijke groenvisie staat hier: amsterdam. nl/bestuur-organisatie/volg-beleid/ groen.

Themabijlage Bomen Wij zijn gebonden aan de bomenverordening 30

De gemeente kan niet zomaar naar eigen inzicht bomen snoeien of kappen. Net als particulieren, bedrijven en andere organisaties zijn ook wij gebonden aan de stedelijke bomenverordening. Dat betekent dat we voor het snoeien, kappen of verplanten van een boom een vergunning moeten aanvragen, zoals iedereen. Er kan ook bezwaar worden gemaakt op de vergunning.

Onafhankelijke commissie

Themabijlage Bomen

De aanvraag moet voorzien zijn van een plan over welke bomen te behouden en hoe te voldoen aan de herplantplicht. De onafhankelijke Commissie Beschermwaardige Houtopstanden toetst of de aanvraag voor een kapvergunning aan de voorwaarden voldoet. Monumentale bomen mogen alleen in uitzonderlijke gevallen worden gekapt, als de boom ziek of zwak is of een risico vormt voor de veiligheid en er geen mogelijkheden zijn tot behoud of verplanten.

Herplant en bomenboekhouding Voor elke boom die we kappen, hebben we een herplantplicht - net als particulieren. Vaak betekent die plicht ook dat dat we voor elke boom een vergelijkbare moeten terugplanten. Grotere bomen zijn moeilijker te vervangen door een gelijkwaardige boom. Bij het kappen van die bomen wordt daarom ook vaak geëist dat we meerdere jonge bomen herplanten. Als we ter plekke of elders in de stad geen bomen kunnen herplanten bijvoorbeeld omdat de bomen die we zoeken niet voorradig zijn bij de kwekers - dan storten we een geldbedrag in het herplantfonds. Vanuit dit herplantfonds worden te zijner tijd alsnog bomen herplant. Kapaanvragen, kapvergunningen, herplantplicht en stortingen in het herplantfonds worden allemaal bijgehouden in de gemeentelijke bomenboekhouding: www.amsterdam.nl/bomen.

Themabijlage Bomen

31

Themabijlage Bomen

Wat we met het hout doen Al sinds eeuwen maakt Amsterdam goed gebruik van het hout van de gekapte bomen. In de 17e eeuw kocht de stad zelfs een groot stuk land in de Beemster om daar langs de wegen rijen bomen aan te planten voor vervaardiging van allerlei houten gebruiksvoorwerpen. Het hout van de bomen wordt geregistreerd, gezaagd en zonder winstoogmerk verkocht aan bijvoorbeeld meubelmakers, timmerbedrijven, ontwerpers of kunstenaars. Door het hout te hergebruiken komt er geen CO2 vrij.

Themabijlage Bomen Groen kapitaal

32

Bomen hebben grote waarde voor de stad. Ze vertegenwoordigen een kapitaal dat we moeten koesteren. De gemeente investeert structureel in de aanplant en het onderhoud van bomen – langs de grachten, lanen en straten, in bossen, parken en

plantsoenen. Omdat ze het klimaat helpen, de biodiversiteit bevorderen, en bijdragen aan de leefbaarheid, de gezondheid en het welzijn in de stad. En omdat we ze gewoon mooi vinden om naar te kijken als we even stilstaan op een brug, een wandeling maken of op de fiets springen.

Oudere bomen meer waard Door die investeringen hebben

bomen ook een economische waarde. Die waarde is moeilijk in geld uit te drukken, maar als je alleen al de investeringen berekent, loopt de schade van grote, volwassen bomen die je moet kappen al snel in de tienduizenden euro’s. En dan hebben we de baten in termen van klimaat, flora en fauna, leefbaarheid, gezondheid en welzijn, en de waarde die bomen kunnen

toevoegen aan vastgoed niet eens meegerekend. Logisch dus dat we er ook vanuit dit oogpunt alles aan doen om deze waardevolle ‘assets’ zo goed mogelijk te onderhouden. Zeker als je bedenkt dat juist oudere bomen meer waarde hebben, omdat ze meer CO2 afvangen, meer schaduw geven, meer water vasthouden, en meer bijdragen aan onze gezondheid en welzijn.

Themabijlage Bomen

Themabijlage Bomen

Nieuwe oplossingen voor boombehoud

33

Themabijlage Bomen

De gemeente Amsterdam werkt hard aan innovatieve methoden om bomen bij kademuurvernieuwing te behouden. Het is ook een van de opgaven voor de drie marktcombinaties van het Innovatiepartnerschap Kademuren (IPK). “Met de nieuwe oplossingen die we ontwikkelen, hopen we vanaf 2023 meer bomen te kunnen behouden”, zegt IPK-projectleider Tim van de Laar. “Ook de monumentale bomen.”

Het Innovatiepartnerschap Kademuren (IPK) is in 2018 gestart en maakt gebruik van een bijzondere aanbestedingsvorm die de deelnemende marktpartijen de ruimte geeft om innovatieve ideeën uitgebreid te testen en ontwikkelen voordat ze er in de praktijk mee aan de slag gaan. “We werken binnen

het IPK met drie marktcombinaties die zijn overgebleven na de selectieen gunningsfase”, zegt Tim, “Koningsgracht, G-Kracht en Kade 2.020. Die drie partijen zitten nu in de onderzoeks- en ontwikkelfase. Dat betekent dat ze hun oplossingen verder gaan onderbouwen, testen en valideren, totdat we er voldoende

vertrouwen in hebben om de innovatie in een pilotproject in de binnenstad te testen. Als ook die succesvol verloopt, starten we een langdurige samenwerking voor vier tot acht jaar. ”

“Het is expliciet uitgevraagd in de aanbesteding en we hebben er ook een meerwaarde aan toegekend in onze beoordeling”, zegt Tim. “Dat geeft wel aan hoe belangrijk wij dit vinden.”

Oplossingen voor bomen

De oplossing van G-Kracht bestaat uit een relatief kleine machine die dwars door de bestaande kademuur een

Het behoud van bomen is integraal onderdeel van die oplossingen.

Themabijlage Bomen

34

De Silent Piler van G-kracht

Koningsgracht werkt met een speciale sleufkist

Themabijlage Bomen

aaneengesloten rij van buispalen de grond in drukt. De machine is zo smal dat bij de meeste kades – daar waar de bomen 1,5 meter of verder van de rand van de kademuur staan - de bomen gewoon kunnen blijven staan.

Verschuiven Koningsgracht heeft een techniek ontwikkeld die vooral op snelheid en kleinschaligheid is gericht. Er wordt in een treintje vanaf pontons op het water steeds aan een klein stuk kademuur gewerkt. De stukken kademuur waar een boom staat worden overbrugd door middel van een raveling, een constructie die steunt op de vernieuwde kademuurconstructie aan weerszijden van de boom. Vervolgens kan ook de kademuur voor de boom vernieuwd worden. Hierdoor kunnen de bomen in de meeste gevallen gewoon blijven staan.

Kade 2.020 ontwierp de Z-wand

Ook Kade 2.020 werkt in kleine segmenten, stukken kademuur van zes meter. Zij hebben een Z-wand ontwikkeld die niet steunt op de grond achter de kademuur, maar op de bodem van de gracht vóór de kademuur. Hierdoor wordt de grond achter de kademuur en dus ook de boom met zijn wortels ongemoeid gelaten.

Voor alle drie de combinaties geldt dat hun oplossingen nog in de echte situatie bewezen moeten worden. Ook voor het behoud van de bomen zitten er nog verschillende haken en ogen aan de innovaties. Bijvoorbeeld hoe ze het wortelpakket van bomen intact kunnen laten. Daarom zoekt het IPK-projectteam samen met de combinaties ook naar mogelijkheden om bomen te ‘verschuiven’ op het rak, van bestaande naar vernieuwde kadedelen. Dit hangt onder meer af van de gezondheid, diameter en kluit van de boom, en de obstakels in de

ondergrond. Maar dat het in principe mogelijk is, weten we wel. De gemeente heeft dit al verscheidene malen gedaan, zoals in 2007 met een vleugelnoot in Osdorp.

Oplossingen uit de stad Natuurlijk blijven Tim en zijn team ook kijken naar oplossingen die vanuit de stad worden aangedragen, zoals de bomensparende oplossing van restaurateur Ernst de Beaufort. ‘We zijn echte heel blij met de betrokkenheid van de bewoners en de oplossingen waarmee zij komen”, zegt Tim. “Hoewel veel oplossingen moeilijk direct toepasbaar zijn in de

Themabijlage Bomen Eind vorig jaar gaven Tim van de Laar en vertegenwoordigers van de drie combinaties uitleg over hun oplossingen in een uitzending van Pakhuis de Zwijger. Die kun je hier bekijken. 35

Boombehoud bij standaard kadevernieuwing Niet alleen binnen het IPK maar ook bij de reguliere kademuur­ vernieuwing kijken we of er mogelijk technieken zijn waarmee meer bomen behouden kunnen worden. Ruim een jaar geleden is men bij het Ingenieursbureau van de gemeente al begonnen met een inventarisatie van technieken die elders in Nederland of in het buitenland gebruikt worden om vooral de beeldbepalende, monumentale bomen te behouden. Helaas was geen van die technieken geschikt voor de Amsterdamse situatie.

Themabijlage Bomen

Ingenieursbureaus

Amsterdamse situatie, kijken wij er altijd zorgvuldig naar en kunnen we er ook altijd wel het nodige van leren.“

Win-win-win-scenario Natuurlijk hoopt het IPK-team dat de oplossingen van alle drie de combinaties ook in de praktijk werken. “Innoveren is een spannend proces, dat ook kan mislukken. Daarom hebben we drie combinaties de opdracht gegeven, zodat er eventueel

nog een af kan vallen mocht het tegenzitten. Maar als ze alle drie succesvol blijken, betekent dit dat we de komende acht jaar ongeveer de helft van alle kademuurvernieuwingen met hun oplossingen uitvoeren. En we gaan ze dan natuurlijk inzetten op de locaties waar ze het best tot hun recht komen. Ook als het gaat om de bomen. Het win-win-win-scenario zou je dat kunnen noemen. En dat heeft uiteraard onze voorkeur!”

Daarop heeft de gemeente twee ingenieursbureaus ingeschakeld om een oplossing te ontwikkelen: Tauw en Movares. De oplossing van Tauw was om de kademuren te versterken met palen en ankers in de diepere zandlagen. Helaas hebben de kademuren die we de komende tijd willen vernieuwen onvoldoende reststerkte voor zo’n operatie. Daarnaast was het ook technisch en juridisch een moeilijke opgave, omdat de ankers tot onder de naastgelegen panden in de grond moeten.

Jetgrout De oplossing van Movares is nog wel in de race. Bij deze oplossing wordt de boom gestabiliseerd door middel van een tafelconstructie van jetgrout, een cementmengsel dat in de bodem wordt geïnjecteerd. Deze techniek is nooit eerder toegepast voor het behoud van bomen en moet zorgvuldig getest worden voordat we hem in het echt kunnen gebruiken. We zijn nu op zoek naar proeflocaties voor het eerste ontwerp en voor een of twee pilots die we eind van dit jaar willen starten.

Themabijlage Bomen

36

Noodkap aan de Leliegracht De gemeente doorloopt een zorgvuldige procedure voordat wordt besloten om een boom te kappen. Maar soms worden we verrast door de situatie en moeten we met spoed ingrijpen. Zoals vorig jaar november op de Leliegracht.

Themabijlage Bomen

Vanwege de zwakte van de kade was het stuk van de Leliegracht tussen de Keizersgracht en de Prinsengracht begin vorig jaar al afgesloten voor auto’s en vrachtwagens. In november kwamen er metingen binnen die aangaven dat de kade zo ernstig was verslechterd dat er een steunconstructie moest worden aangebracht. Daarop zijn duikers de kade gaan inspecteren. Zij zagen dat het nog slechter was dan al werd gedacht, en dat verschillende funderingspalen waren afgebroken.

kademuur bezwijkt, is er ook een risico dat bomen op de kade meekomen. Vooral de twee grote bomen bij de Leliesluis vormden een groot gevaar, omdat zij potentieel de meeste schade konden aanrichten. Bovendien was er een groot risico dat de twee bomen zouden vallen bij het aanbrengen van de steunconstructie, omdat daarbij trillingen in de bodem ontstaan. Dat betekende een gevaarlijke situatie voor de omgeving en de aannemer.

Noodkap Risico op bezwijken Dat betekende een acuut gevaar op bezwijken van de kademuur. Als zo’n

Als er een acuut risico is dat bomen omvallen, kan de gemeente een noodvergunning aanvragen om deze

bomen te kappen. Er moet dan een direct gevaar zijn voor personen of goederen. Zo’n aanvraag moet goedgekeurd worden door de wethouder. De afdeling Vergunningen van de gemeente besluit of ze de vergunning verleent. Na toekenning van de vergunning moet de kap binnen 24 uur geregeld worden: van het moment van vergunning tot de kap van de bomen. Na goedkeurig door de wethouder heeft de gemandateerde van het stadsdeel op 19 november het besluit genomen tot kappen. Diezelfde dag is dit bekendgemaakt in een bewonersbrief. Een aantal bewoners heeft toen direct bij de voorzieningenrechter een voorlopige voorziening aangevraagd om de bomen niet te kappen. Die voorlopige voorziening is de volgende ochtend door de rechter afgewezen. Die dag, 20 november, zijn de twee bomen gekapt.

Themabijlage Bomen Reguliere kapvergunning

37

Themabijlage Bomen

Hoewel de situatie aan de Leliegracht uitzonderlijk is, is het niet uitgesloten dat noodkapprocedures ook in de toekomst zullen voorkomen. Maar in principe wordt eerst een reguliere kapvergunning aangevraagd, met een bezwaarperiode van zes weken. De gemeente moet eventueel ingediende bezwaren weerleggen, waarna de vergunningverlener opnieuw bekijkt of de kapvergunning verleend kan worden. Als de vergunning verleend wordt, kunnen belanghebbenden die bezwaar hebben aangetekend, nog in beroep gaan. Zo’n beroepsprocedure kan wel anderhalf jaar duren. De kap kan in die periode wel gewoon doorgaan, omdat de vergunning is verleend. In het geval van de Leliegracht zijn er geen bewoners in beroep gegaan tegen de uitspraak van de rechter. De gemeente weegt bij haar besluitvorming ook altijd de belangen van omwonenden. Wij staan in nauw contact met verschillende belangengroeperingen zoals de Vereniging Vrienden van de Binnenstad en, in het geval van de Leliegracht, het Comité Westelijke Grachtengordel. Samen met hen zoeken we zo veel mogelijk naar oplossingen die ook voor bewoners acceptabel zijn.

Themabijlage Bomen

Vergroening 38

Niet alleen bomen, maar al het groen in de stad draagt bij aan biodiversiteit, klimaatadaptatie, een prettig leefklimaat en persoonlijk welzijn. Bij de lastbeperking, versterking en vernieuwing van kademuren nemen we daarom allerlei groene maatregelen: van floatlands en olifantenidylles tot visstenen en mosselkorven. De kademuren en kademuurversterkingen vormen zo een aaneengesloten groenblauw netwerk met een grote diversiteit aan flora en fauna dat zich een weg door de stad slingert. Themabijlage Bomen

Themabijlage Bomen Vlinderidylles

39

Toen de gemeente in 2019 begon met het versterken van kademuren, in afwachting van de vernieuwing, werd de ruimte tussen kademuur en damwand opgevuld met zand. Om die stroken een mooier en groener aanzicht te geven, zaaiden we er in samenwerking met de Vlinderstichting een variatie aan wilde bloemen en planten die allerlei vlinders en insectensoorten aantrekken. Deze nieuwe natuur zorgt zo ook voor een grotere biodiversiteit in de stad.

eten geven aan de olifanten en antilopen van Artis. Die vinden dat heerlijk!

Themabijlage Bomen

Planten voor olifanten Om voldoende door­stromings­ ruimte en waterberging te behouden in het grachtensysteem, wordt de ruimte tussen damwand en kademuur nu tot tien centimeter onder de waterlijn opgevuld met zand. Daarom planten we daar nu andere soorten groen, zoals wilgen en riet. Die doen het prima in het brakke, schommelende water. Het riet zorgt door filtering voor een betere waterkwaliteit en trekt ook allerlei fauna aan, zoals vissen, insecten en vogels. En de uitgegroeide wilgentenen kunnen we elk seizoen snoeien en te

Groene Nieuwe Herengracht Op een gedeelte van de Nieuwe Herengracht hebben we een tijdelijke lastbeperking doorgevoerd met het afsluiten van parkeerplaatsen. Door ook de klinkers weg te halen en planten en bloemen te zetten, halen we nog meer gewicht van de kade en geven we de kade een vriendelijk, kleurrijk aanzicht.

Honingbeer In een van de innovatieprojecten van het Programma Bruggen en Kademuren wordt een veelbelovende steunconstructie voor bestaande kademuren ontwikkeld die ook de vergroening en biodiversiteit een handje kan helpen. Het gaat om de honingbeer, een constructie die de functionele eigenschappen van een honingraatstructuur combineert met die van een steunbeer – vandaar de naam. Het is een sterke, stabiele en lichte constructie die afschuiven en kantelen van de kade, uitspoeling van zand en verdieping van de waterbodem door bootschroeven voorkomt. De honingbeer gebruikt slechts 2% van zijn volume voor zijn eigen materiaal, de overige 98% kunnen we onder meer benutten voor het aantrekken van waterplanten en waterdieren.

Themabijlage Bomen

40

Themabijlage Bomen

Groene ideeën

Aansluiting bij bossen, parken, tuinen en plantsoenen

Meer lezen?

Er zijn nog tal van andere ideeën en plannen om de grachten en kades verder te vergroenen. Denk aan mosselkorven, plantvriendelijke damwanden die met een speciale mortel worden gemaakt, drijvende eilanden die allerlei waterleven aantrekken en stenen die bedreigde vissoorten als de rivierdonderpad een veilig heenkomen bieden. Deze en andere groene ideeën voor veiligheidsmaatregelen bij kademuren (beperken van de kade of versterking van de kademuur) zijn gebundeld in een handboek. Binnenkort komt daar een handboek bij voor groene maatregelen die we kunnen nemen bij de vernieuwing van kademuren. En we zijn ook bezig met het inventariseren van groene maatregelen die we kunnen nemen bij de versterking of vernieuwing van bruggen. Het handboek vind je hier.

Het groene netwerk van kades en grachten sluit aan op het andere groen in de stad, zoals de plantsoenen en parken, de achtertuinen en geveltuinen, het groen op de daken en in de straten, en de bossen en velden net buiten de stad. Zo ontstaat een grote, groene, diverse stadsbiotoop waarin het prettig en gezond leven is. Met de net vastgestelde Groenvisie, die wordt uitgewerkt in concrete plannen om de stad te vergroenen, wil de gemeente deze ambitie waarmaken.

Volg het groenbeleid: amsterdam. nl/bestuur-organisatie/volg-beleid/ groen

Colofon 41

Amsterdam werkt aan de grote opgave om de bruggen en kades in de stad te herstellen. Het Programma Bruggen en Kademuren richt zich op de circa 830 verkeersbruggen en op de 205 km kademuren die belangrijk zijn voor het functioneren van de stad en/of waarbij de risico’s op constructieve gebreken hoog wordt ingeschat. Het programma valt onder de Regeling Risicovolle Projecten. Daarom brengt het programma twee keer per jaar een integrale voortgangsrapportage uit: in september (januari-juni) en in maart (juli-december). Het programmaplan Herstellen en Verbinden, vastgesteld door het college op 14 april 2020, geldt als startdocument. Naast de voortgangsrapportage levert het programma elk kwartaal een geactualiseerd dashboard op, dat inzicht geeft in de voortgang op de programmadoelen en de projecten in de stad, en een voortgangsbrief met actualiteiten.

Themabijlage Bomen

Publicatiedatum april 2021 Tekst en redactie Programma Bruggen en Kademuren Fotografie gemeente Amsterdam, p 21 Bomenstichting Vormgeving Tom van Veenhuijzen, Vorm de Stad