20210429 De Waarde van de Kleine Uurtjes - Atlas voor gemeenten.pdf
Tekst van het document
De waarde van de kleine uurtjes Nancy Blaker Joost Poort
Atlas voor gemeenten is een onafhankelijk onderzoeksbureau dat zich bezighoudt met het beantwoorden van stedelijke, sociale en economische vraagstukken. We richten ons vooral op vraagstukken die complex en datagerelateerd zijn. Met ons onderzoek ondersteunen we het Rijk, provincies, gemeenten en bedrijven bij onderbouwde beleids- en strategievorming. We combineren creatieve en scherpe analyses met diepgaande kennis en hoge kwaliteitseisen. Waar nodig zetten we de door ons ontwikkelde database in met unieke gegevens over de Nederlandse economie en alle Nederlandse buurten, wijken, gemeenten en regio’s. Dit levert prikkelende en goed onderbouwde conclusies op die we helder geschreven vastleggen in prettig leesbare rapportages.
Eindredactie: Nadine van den Berg Foto omslag: dwphotos Atlas voor gemeenten Weesperplein 4C 1018 XA AMSTERDAM T 020 2371400 E info@atlasvoorgemeenten.nl I www.atlasvoorgemeenten.nl © Atlas voor gemeenten, Amsterdam, april 2021 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
De waarde van de kleine uurtjes De nachtcultuur van Amsterdam
Inhoud Samenvatting en conclusies
8
1 Inleiding 1.1 Eerder onderzoek naar de nacht 1.2 De creatieve klasse 1.3 Onderzoeksvragen
11 12 13 15
2 Definitie van nachtcultuur 2.1 Culturele locaties en bars 2.2 Overige onderdelen van het nachtleven
16 17 19
3 Aanbod en bezoek 3.1 Aantal nachtvenues 3.2 Nachtvenues met programmering 3.3 Ligging van venues 3.4 Evenementen en festivals 3.5 Lokale nachtcultuurbezoekers 3.6 Internationale en nationale nachtcultuurbezoekers
21 21 23 26 30 35 36
4 Waarde van de nachtcultuur 4.1 De vijf maatschappelijke waarden van cultuur 4.2 Gebruikswaarde 4.3 Economische waarde 4.4 Optiewaarde
38 39 44 50 55
Samenvatting en conclusies De nachtclubs van Amsterdam zijn op het moment van schrijven van dit onderzoeksrapport op de kop af een jaar dicht. En als gevolg van de Covidpandemie heeft de hele culturele sector een ongekend zware tijd achter de rug. In betere tijden bruiste het in de late avond en in de nacht in Amsterdam: clubnachten met optredens van bekende dj’s, livemuziek, ball room shows en dragshows, hippe kroegen en bruine cafés die tot diep in de nacht open zijn. En ieder jaar natuurlijk het Amsterdam Dance Event. Mensen die uit alle delen van Amsterdam en van ver daarbuiten in de late avond de stad in trekken om zich in het nachtleven te storten, zich daar te vermaken met bekenden of juist nieuwe mensen te leren kennen. Wat is de economische en maatschappelijke waarde van die ‘nachtcultuur’ voor Amsterdam en de Amsterdammers? Dit exploratieve onderzoek geeft een overzicht van het aanbod en bezoek van de nachtcultuur in Amsterdam in 2019, en maakt een inschatting van de waarde van deze sector. De nachtcultuur bestaat statistisch gezien nog niet waardoor het lastig is om snel een accuraat overzicht te krijgen van de sector via bestaande data.
Dit onderzoek heeft de nachtcultuur afgebakend door onderdelen van de cultuursector en de uitgaanssector te selecteren, en introduceert de volgende definitie: Nachtcultuur omvat alle kunst en cultuur die tussen 22:00 en 6:00 uur wordt aangeboden, waaronder bijvoorbeeld nachtclubs en muziekpodia, en de ontmoetingsplaatsen die voornamelijk een sociale rol vervullen in het nachtleven, waaronder cafés en bars. Met deze definitie zijn 541 nachtvenues in 2019 in Amsterdam geteld. Deze telling omvat de venues waarvoor online informatie beschikbaar was over bijvoorbeeld openingstijden en programmering in 2019, en mist daardoor mogelijk venues waarvoor de nodige informatie niet direct beschikbaar was. De telling geeft dus een goede impressie van het nachtcultuuraanbod, waar nog venues aan toegevoegd kunnen worden. De 541 nachtvenues vallen uiteen in 131 venues met culturele programmering en 410 bars en cafés zonder programmering. Het aanbod van culturele nachtvenues per 10 duizend inwoners is vergelijkbaar met het aanbod van Berlijn, en hoger dan het aanbod van Tokio en New York. Het grootste deel van het culturele aanbod bestaat uit livemuziek en elektronische dancemuziek. Daarnaast zijn er ook nachtvenues met bijvoorbeeld kunsttentoonstellingen
De waarde van de kleine uurtjes: De nachtcultuur van Amsterdam [Poort & Blaker]
en ball room shows en dragshows. De nachtvenues zijn geconcentreerd in het centrum – 56% van alle culturele venues en 65% van de ontmoetingsplaatsen zijn in het centrum gevestigd. De nachtcultuur spoelt ook over in de dag, in de vorm van festivals en evenementen die thematisch aan de nachtcultuur verbonden zijn. Inclusief andere festivals die daadwerkelijk in de late avond of nacht plaatsvinden, zoals bijvoorbeeld de museumnacht, telt dit onderzoek 85 van dergelijke culturele festivals en evenementen in Amsterdam in 2019, met zo’n 2,2 miljoen bezoekers. Vierenveertig van deze festivals en evenementen hebben voornamelijk elektronische dancemuziek op het programma staan. Onder Amsterdammers die de nachtcultuur bezoeken, liggen bezoekcijfers relatief hoog onder jongeren, mensen die in de creatieve sector werkzaam zijn (geweest), hoogopgeleiden en studenten. Veel nationale en internationale bezoekers komen naar Amsterdam voor het uitgaansleven, en bezoeken daarbij een nachtclub of discotheek (schatting: 1,5 miljoen bezoekers). Van deze groep is 83% jonger dan 31 jaar. De waarde van de nachtcultuur komt niet alleen tot uitdrukking in de financiële waarden van kunst en cultuur.
Dit onderzoek hanteert daarom een breed welvaartsbegrip, waarbinnen alle maatschappelijke waarden van kunst en cultuur vallen: de gebruikswaarde, optiewaarde, economische waarde, sociale waarde en bestaanswaarde. De Amsterdamse nachtcultuur vertegenwoordigt om te beginnen een aanzienlijke economische waarde. Nationale en internationale bezoekers die voor fun en uitgaan naar Amsterdam komen, geven naar schatting € 1,25 miljard uit tijdens hun verblijf. De jaarlijkse welvaartswinst voor Amsterdam als gevolg van de bestedingen van de nachtcultuurbezoekers die van buiten Amsterdam komen is geschat op € 63 miljoen. Daarbovenop komen nog inkomsten uit toeristenbelastingen en vermakelijkhedenretributie voor de gemeente, en naar schatting € 49 miljoen extra welvaartswinst als gevolg van de belastinginkomsten uit btw en accijnzen die over de uitgaven van buitenlandse bezoekers naar het Rijk vloeien. Verder verzorgen de 541 nachtvenues van Amsterdam ruim 5 duizend arbeidsplaatsen. Festivals en evenementen verzorgen ook arbeidsplaatsen, maar deze zijn met de huidige standaard bedrijfsindeling (SBI) codes lastig te tellen.
9
De waarde van de kleine uurtjes: de nachtcultuur van Amsterdam [Poort & Blaker]
De jaarlijkse gebruikswaarde van de nachtcultuur en nachtelijke of aan de nachtcultuur gerelateerde evenementen, de meerwaarde die mensen hechten aan hun bezoek, wordt geschat op ruim € 22 miljoen. Verder zijn mensen bereid meer te betalen voor een woning bij culturele voorzieningen in de buurt: de optiewaarde. Extrapolatie op basis van de geschatte 1,6 miljoen bezoekers van muziekpodia behorend tot de nachtcultuur, geeft een optiewaarde van € 22,9 miljoen per jaar voor inwoners van Amsterdam, en € 2,0 miljoen voor de omliggende gemeenten. Verder heeft de nachtcultuur nog een sociale waarde. Deze sociale waarde bestaat bijvoorbeeld uit het bieden van ontmoetingsplaatsen waar creativiteit en kennis uitgewisseld kunnen worden, en waar groepen die zich overdag buitengesloten kunnen voelen, veilig hun identiteit kunnen ontdekken, vormen en uiten.
10
De waarde van de kleine uurtjes: De nachtcultuur van Amsterdam [Poort & Blaker]
1
Inleiding
Op het moment van het schrijven van dit onderzoeksrapport, zijn de nachtclubs van Amsterdam op de kop af een jaar dicht, en heeft de hele culturele sector een ongekend zware tijd achter de rug als gevolg van de Covid-pandemie. In betere tijden – en die tijden zullen hopelijk in de loop van dit jaar weer terugkeren – bruiste het in de late avond en in de nacht in Amsterdam: clubnachten met optredens van bekende dj’s, livemuziek, ball room shows en dragshows, hippe kroegen en bruine cafés die tot diep in de nacht open zijn. En ieder jaar natuurlijk het Amsterdam Dance Event. Mensen die uit alle delen van Amsterdam en van ver daarbuiten in de late avond de stad in trekken om zich in het nachtleven te storten, zich daar te vermaken met bekenden of juist nieuwe mensen te leren kennen. Wat is de economische en maatschappelijke waarde van de ‘nachtcultuur’ voor Amsterdam en de Amsterdammers? Het spreekt voor zich dat dit verder gaat dan de prijs van de biertjes die in de nacht getapt worden en de kaartjes die verkocht worden voor de clubnachten. Dit onderzoek zet de eerste stappen om de waarde van de kleine uurtjes voor Amsterdam systematisch in beeld te brengen.
De studie borduurt voort op een lange traditie van onderzoek naar de waarde van kunst en cultuur in Nederland.1 Hierbij ligt de focus niet alleen op de zaken die direct geld opleveren, maar wordt ook de immateriële waarde van cultuur meegenomen in economische berekeningen. Dit huidige onderzoek zet de waarde van cultuur in een nieuw daglicht – die van de nacht. De nacht geeft een nieuw perspectief op cultuur, in vergelijking met het traditionele aanbod van kunst en cultuur overdag. Onlosmakelijk verbonden met de nacht is de elektronische dancemuziek2 en de bijbehorende clubcultuur. Elektronische dancemuziek en clubcultuur zijn geboren uit het nachtleven, maar zijn ondertussen zo populair dat ze ook naar de dag zijn overgelopen, in de vorm van dancemuziekfestivals en evenementen. Andere soorten livemuziek zijn ook prominent in de nacht van Amsterdam, met vele 1 Zie onder andere: G. Marlet, I. Tames, 2002: Muziek in de stad (NYFER, Breukelen); G.A. Marlet, J. Poort (red), 2005: Cultuur en creativiteit naar waarde geschat (SEO / Atlas voor gemeenten, Amsterdam / Utrecht); G.A. Marlet, J. Poort, F. Laverman, 2007: De kunst van investeren in cultuur (SEO / Atlas voor gemeenten, Amsterdam / Utrecht); G. Marlet, J. Poort, C. van Woerkens, 2011: De schat van de stad. Welvaartseffecten van de Nederlandse musea (Atlas voor gemeenten, Utrecht).
2 In dit rapport wordt de term elektronische dancemuziek (of elektronische muziek) gebruikt om een breed spectrum aan muziekgenres te omschrijven die over het algemeen elektronisch geproduceerd zijn, met het doel om op te dansen. Dit omvat onder andere techno, electro, house, drum and bass, trance, hardstyle, en ambient. Voor meer informatie zie bijvoorbeeld https://www.armadamusic.com/news/edm-electronic-dance-music.
11
De waarde van de kleine uurtjes: de nachtcultuur van Amsterdam [Poort & Blaker]
muziekpodia die tot in de kleine uurtjes optredens aanbieden. Livemuziek wordt doorgaans tot het cultuuraanbod gerekend, maar dit is voor de dancescene en clubcultuur niet even vanzelfsprekend.3 Belangrijk punt in dit rapport is dat ook het diverse aanbod van elektronische dancemuziek in de nachtclubs als volwaardige (nacht)cultuurvorm erkend wordt, die een waarde vertegenwoordigt.
1.1
Eerder onderzoek naar de nacht
Het belang van de nacht en de nachtcultuur krijgt internationaal de laatste jaren steeds meer aandacht. Verschillende grootschalige onderzoeken zijn in de laatste paar jaar uitgevoerd over het nachtleven in wereldsteden zoals Londen, Tokio, New York en Berlijn. Londen neemt hierbij de breedste kijk op de nacht, en heeft verschillende studies gedaan naar alles wat er zich tussen 18:00 en 06:00 uur afspeelt.4 Naast het in kaart brengen van wat de inwoners in Londen ’s nachts buitenshuis doen, benadrukken deze onderzoeksrapporten het belang van beleid om de nacht te stimuleren met bijvoorbeeld 24-uursvergunningen en het belang om diversiteit en inclusie van de nacht te bevorderen, bijvoorbeeld door zogeheten Grassroots Music Venues5 en lhbtq+-gelegenheden te stimuleren. Verder concluderen de onderzoeken dat er onvoldoende data beschikbaar is om een accuraat beeld van de nacht te krijgen, en dat dataverzameling over het nachtleven in de toekomst beter georganiseerd moet worden. Dat laatste bleek ook voor de voorliggende studie een uitdaging.
The Creative Footprint (CFP), een organisatie mede opgericht door oudnachtburgemeester van Amsterdam Mirik Milan, heeft een methodologie ontwikkeld waarbij ‘creatieve ruimtes’ in een stad op de kaart worden gezet, en geëvalueerd worden op verschillende punten.6 Onderzoek van CFP heeft bijvoorbeeld uitgewezen hoeveel van deze creatieve ruimtes of venues (veelal muziekpodia en clubs) het nachtleven van verschillende steden heeft. Tokio 3
Zie bijvoorbeeld: https://www.vice.com/nl/article/n7wyjg/wanneer-nachtclubs-open. Zie bijvoorbeeld dit rapport van The London Night Time Commission: https://www.london.gov.uk/what-wedo/arts-and-culture/24-hour-london/think-night, en dit rapport door Greater London Authority (GLA) Economics: https://www.london.gov.uk/business-and-economy-publications/london-night-evidence-base-24-hour-city. 5 Grass Roots Music Venues zijn vaak kleinere en minder commerciële venues die lokaal ontstaan (door de buurtbewoners, voor de buurtbewoners). 6 Voor een uitgebreide beschrijving van deze methode, zie: https://www.creative-footprint.org/wpcontent/uploads/2020/06/Methodology-Creative-Footprint.pdf. 4
12
De waarde van de kleine uurtjes: De nachtcultuur van Amsterdam [Poort & Blaker]
telt er bijvoorbeeld 518,7 New York 4938 en Berlijn 496.9 Een telling van de venues in het Amsterdamse nachtleven is vooralsnog niet beschikbaar – dit is een belangrijk doel van dit onderzoek. In Berlijn zijn de 496 venues veelal geconcentreerd in de meer centraal gelegen wijken en dichtbij het openbaar vervoer. In gebieden waar de concentratie venues hoog is (vooral venues met meer experimenteel aanbod) vindt meer gentrificatie plaats met stijgende grondprijzen, waardoor de huurprijzen te duur worden voor clubs. Voor dit onderzoek wordt naast een telling van venues ook gekeken naar de concentratie van deze venues per stadsdeel van Amsterdam. Het CFP-rapport voor Tokio waarschuwt voor de vercommercialisering van de cultuur; volgens de onderzoekers moet de nachtcultuur groeien zonder afbreuk te doen aan de lokale identiteit. Hierbij zijn de kleinere, meer experimentele, en minder commerciële venues van groot belang. Verder wordt voor Tokio ook duidelijk dat de meeste venues in gebieden liggen waar grondprijzen het snelst stijgen, wat het moeilijk maakt voor die kleinere initiatieven.
De organisatie Clubcommission Berlin heeft onderzoek gepubliceerd naar de clubcultuur van Berlijn, die 226 clubs telt met een totale geschatte omzet van € 168 miljoen per jaar.10 De waarde van de clubcultuur wordt echter veel breder beschreven – de Berlijnse clubs zijn verweven met de lokale identiteit, en bieden bezoekers een veilige ruimte om zichzelf te uiten. Artiesten vinden daarnaast in de clubs een veilige ruimte om te experimenteren met creatieve concepten. Ook wordt het sociale aspect van clubs benadrukt, waarbij clubs ontmoetingen tussen mensen (bezoekers en artiesten) stimuleren. De omvang van de clubcultuur in Amsterdam zal voor dit onderzoek in kaart gebracht worden.
1.2
De creatieve klasse
De aanwezigheid van kunst en cultuur in een stad is aantrekkelijk voor mensen die tot de zogeheten ‘creatieve klasse’ behoren. De term creatieve
7
Zie rapport: https://www.creative-footprint.org/tokyo/ Zie rapport: https://www.creative-footprint.org/new-york/ 9 Zie rapport: https://www.creative-footprint.org/berlin/ 10 Cijfers van 2017. https://www.clubcommission.de/club-culture-study/ 8
13
De waarde van de kleine uurtjes: de nachtcultuur van Amsterdam [Poort & Blaker]
klasse is gebaseerd op het originele concept van Richard Florida.11 die voor de Verenigde Staten een groep creatieve mensen identificeerde die relatief veel bijdragen aan het menselijk kapitaal, en daarmee de stad aantrekkelijker maken en de stedelijke economie stimuleren. Dit idee is ook toegepast op de Nederlandse bevolking, waardoor een bevolkingscategorie is samengesteld die een grote voorraad kennis, kunde en creativiteit belichaamt.12 Bij deze Nederlandse creatieve klasse horen bijvoorbeeld kunstenaars, architecten, tvmakers, journalisten, onderzoekers en wetenschappers, ingenieurs en ICT’ers. Verder horen ook managers, administratieve medewerkers, en verkopers die in één van de creatieve en innovatieve bedrijfstakken werken hierbij. Een belangrijk verschil met de meer traditionele ideeën over menselijk kapitaal13 is dat een hogere opleiding niet gelijk staat aan hoger menselijk kapitaal. Mensen binnen de creatieve klasse zijn wel gemiddeld relatief hoog opgeleid, maar een laagopgeleid person die actief werkzaam is in de creatieve klasse draagt meer bij aan het menselijk kapitaal van een stad dan een hoogopgeleid persoon die niet werkt. Deze creatieve klasse vormt in heel Nederland ongeveer een vijfde van de totale beroepsbevolking. In steden is dit aandeel groter. In Amsterdam vormt de creatieve klasse bijna een derde van de beroepsbevolking.
Deze groep mensen woont graag in de buurt van kunst en cultuur, en ontmoet elkaar graag in bars en cafés om ideeën en kennis uit te wisselen. De creatieve klasse komt af op het relatief grote culturele aanbod van Amsterdam, en draagt zo bij aan de algehele aantrekkelijkheid van de stad. Verder is niet alleen het culturele aanbod van de nacht, maar ook het aanbod van cafés en bars naar verwachting aantrekkelijk voor de creatieve klasse. Deze bars en cafés zijn ontmoetingsplaatsen die het uitwisselen van creatieve ideeën en kennis kunnen bevorderen, ook bijvoorbeeld voor of na het bijwonen van een cultureel evenement. Hoofdstuk 2 geeft een overzicht van de nachtcultuur van Amsterdam, aan de hand van alle gelegenheden die daarbij horen. Niet alleen de culturele venues worden in kaart gebracht, maar ook de bars en cafés die als ontmoetingsplaats fungeren. Het culturele aanbod van Amsterdam, samen met een bruisend uitgaansleven in de vorm van nachtcultuur en ontmoetingsplaatsen, trekt mogelijk mensen 11 R. Florida, 2002: The rise of the creative class, and how it's transforming work, leisure, community and everyday life (Basic Books, New York). 12 G.A. Marlet, 2009: De aantrekkelijke stad (VOC Uitgevers, Nijmegen). 13 Zie bijvoorbeeld: R.E. Lucas, 1988: On the mechanism of economic development, in: Journal of Monetary Economics, 22, pp. 3-42.
14
De waarde van de kleine uurtjes: De nachtcultuur van Amsterdam [Poort & Blaker]
uit de creatieve klasse aan om zich in de stad te vestigen. Het idee is vervolgens dat dit zorgt voor meer menselijk kapitaal, wat bijdraagt aan de algehele bloei van de stad, waardoor het vervolgens voor iedereen een aantrekkelijke plek wordt om te wonen. Dit resulteert in een hogere zogeheten optiewaarde – mensen en bedrijven zijn bereid meer te betalen voor een plek waar veel cultureel aanbod is. De optiewaarde van de Amsterdamse nachtcultuur wordt verder uitgelicht in hoofdstuk 4.
1.3
Onderzoeksvragen
De hoofdvraag van dit onderzoek is: Wat is de waarde van de nachtcultuur in Amsterdam? Om deze vraag te beantwoorden, begint hoofdstuk 2 met het definiëren en afbakenen van het concept ‘nachtcultuur’. Wat is nachtcultuur precies, en wat valt wel en niet onder deze noemer? Hoofdstuk 3 past deze definitie vervolgens toe om het aanbod en bezoek van nachtcultuur in Amsterdam in kaart te brengen. In welke uitgaansgelegenheden kunnen de nachtcultuurbezoekers ’s nachts terecht, en hoe zijn deze verdeeld over de stad? Waaruit bestaat het culturele aanbod ’s nachts? Welke festivals en evenementen zijn verbonden met de nachtcultuur? Wie bezoekt de nachtcultuur? Vervolgens gaat hoofdstuk 4 in op de waarde van de nachtcultuur, waarbij verschillende soorten waarden worden uitgelicht. Dit zijn voornamelijk de optiewaarde, gebruikswaarde, economische waarde en sociale waarde van de nachtcultuur.
15
De waarde van de kleine uurtjes: de nachtcultuur van Amsterdam [Poort & Blaker]
2
Definitie van nachtcultuur
Het nachtleven omvat alles wat er ’s nachts plaatsvindt. De nachtcultuur vormt een deel van die nachtelijke activiteiten. Breed genomen gaat het om het aanbod kunst en cultuur tussen 22:00 en 6:00 uur. Belangrijk hierbij is dat de locaties die in deze studie tot de nachtcultuur worden gerekend naast een culturele functie ook een sociale functie kunnen vervullen. Het kan dus gaan om locaties die zelf een cultureel aanbod hebben voor bezoekers alsmede om locaties die voornamelijk als nachtelijke ontmoetingsplaats fungeren. Dit resulteert in de volgende definitie van nachtcultuur voor dit onderzoek: Nachtcultuur omvat alle kunst en cultuur die tussen 22:00 en 6:00 uur wordt aangeboden, waaronder bijvoorbeeld nachtclubs en muziekpodia, en de ontmoetingsplaatsen die voornamelijk een sociale rol vervullen in het nachtleven, waaronder cafés en bars. Nachtcultuur is een specifiek onderdeel van het nachtleven, maar het is niet meteen duidelijk wat precies onder de noemer nachtcultuur valt. Om tot een selectie te komen welke facetten van het nachtleven en het culturele aanbod meegenomen worden in dit onderzoek, is een overzicht gemaakt van mogelijke kandidaten op basis van eerder onderzoek14 (zie Tabel 2.1).
Voor ieder onderdeel is de bijbehorende SBI-code (standaardbedrijfsindeling) opgezocht, zodat duidelijk wordt hoe de nachtcultuur-sector eruitziet aan de hand van bestaande statistische categorieën. Deze selectie leidt tot een afbakening van de nachtcultuur, die een combinatie vormt van onderdelen van de cultuursector enerzijds, en de uitgaanssector anderzijds.
14
Diverse studies die recentelijk voor Londen zijn uitgevoerd, hanteren een dergelijke brede definitie om alle activiteiten in beeld te brengen die in de nacht plaatsvinden. Zie bijvoorbeeld https://www.london.gov.uk/sites/default/files/london-at-night-full-final.pdf.
16
De waarde van de kleine uurtjes: De nachtcultuur van Amsterdam [Poort & Blaker]
Tabel 2.1
Onderdelen van het nachtleven en culturele locaties met bijbehorende SBIcodes
Onderdeel Muziekpodia Nachtclubs Cafés en bars Evenementenlocaties Overige podiumkunsten Theater Bioscopen en filmhuizen Hotels Restaurants en andere eetgelegenheden Musea/galerieën Casino’s en speelhallen Sekswerklocaties Winkels Openbaar vervoer Handhaving & veiligheid Werk ’s nachts
2.1
Nachtcultuur Ja Ja Ja Ja Nee, met uitzonderingen Nee, met uitzonderingen Nee, met uitzonderingen Nee, met uitzonderingen Nee, met uitzonderingen
SBI-code 90011 5630 5630 90042 90011 90041 5914 55101/55102 56101/56102
Nee, met uitzonderingen Nee Nee Nee Nee Nee Nee
91021/91022
Culturele locaties en bars
Clubcultuur, een term die vaker voorbijkomt in de Nederlandse en internationale onderzoeken naar het nachtleven, is een belangrijk onderdeel van de nachtcultuur. Clubcultuur houdt nachtelijke activiteiten in waarbij de focus ligt op dansen en dancemuziek,15 en waarbij ook het sociale aspect van clubs als ontmoetingsplaats benadrukt wordt.16 Nachtclubs zijn een belangrijk onderdeel van de nachtcultuur in dit onderzoek, en worden duidelijk onderscheiden van andere soorten venues (gelegenheden). Nachtclubs, in tegenstelling tot veel bars en cafés, bieden bezoekers een programma aan met regelmatig culturele evenementen. Deze culturele evenementen bestaan veelal uit optredens van een diverse line-up elektronische muziekartiesten en dj’s. Muziekpodia hebben net als nachtclubs ook een eigen cultureel programma voor bezoekers. Het verschil is dat dit programma vaak vroeger in de avond plaatsvindt, en dat om die reden niet alle muziekpodia als onderdeel van de nachtcultuur gezien kunnen worden. ’s Avonds laat een concert bezoeken in Paradiso, of rond middernacht een jamsessie bijwonen in Jazz Café Alto, 15
V. Vaessen (2020). Untz untz untz: Een onderzoek naar de clubcultuur in Utrecht. Gemeente Utrecht & Universiteit Utrecht. 16 Clubcommission Berlin (2019). Club culture Berlin. https://www.clubcommission.de/
17
De waarde van de kleine uurtjes: de nachtcultuur van Amsterdam [Poort & Blaker]
lijken aan de ene kant duidelijk onder nachtcultuur te vallen. Aan de andere kant valt vroeger in de avond een klassiek concert bezoeken in de Stopera niet onder dezelfde noemer. Dit onderscheid kan lastig zijn, maar om te beslissen welke muziekpodia bij de nachtcultuur horen, wordt in deze studie gekeken naar het tijdstip en de aard van de programmering: vinden er bijvoorbeeld ook latere concerten plaats, en is elektronische muziek onderdeel van de programmering? Bars en cafés die tot laat open zijn, tellen ook mee als onderdeel van de nachtcultuur. In tegenstelling tot clubs en muziekpodia hebben deze locaties niet altijd een eigen cultureel programma, maar ze vervullen wel een belangrijke functie als nachtelijke ontmoetingsplaats, en ontvangen veel bezoekers voordat of nadat ze andere culturele evenementen hebben bijgewoond. Denk bijvoorbeeld aan het publiek dat de stad in trekt na het bijwonen van een concert – de bars en cafés die tot in de kleine uurtjes open zijn, zijn daarmee nauw verbonden met culturele activiteiten die ’s nachts plaatsvinden. Dit onderzoek maakt een duidelijk onderscheid tussen de clubcultuur van de nachtclubs enerzijds, en de functie van bars en cafés als ontmoetingsplaats anderzijds. Verder besteedt dit onderzoek aandacht aan bars en cafés die wél programmering hebben in de nacht, maar niet als nachtclub of muziekpodium te boek staan.
Voor bars en cafés die exclusief dienstdoen als ontmoetingsplaats, wordt een minimale sluitingstijd van middernacht aangehouden. Dit om te voorkomen dat er een overschatting ontstaat (door bijvoorbeeld cafés mee te tellen die voornamelijk overdag open zijn en al voor 23:00 uur sluiten), en te zorgen dat de bars en cafés die wel meegeteld worden voldoende bij de nacht horen. Deze studie onderzoekt de nachtcultuur als sector, en maakt daarbinnen een categorisering van soorten venues die hier deel van uitmaken. In de statistische bestanden bestaat deze sector echter (nog) helemaal niet, en de categorisering die hier verder gemaakt wordt ook niet. Kijkend naar de SBIcodes voor de categorieën clubs, muziekpodia en bars, valt het op dat deze niet onderscheiden worden door exclusieve codes (zie Tabel 2.1). Clubs worden geschaard onder dezelfde noemer als bars en cafés, en hier vallen ook cafés onder die alleen overdag open zijn. Onder muziekpodia vallen ook vestigingen die uiteindelijk niet meegeteld zullen worden als nachtvenue. Muziekpodia vallen bovendien onder dezelfde code als ‘overige
18
De waarde van de kleine uurtjes: De nachtcultuur van Amsterdam [Poort & Blaker]
podiumkunsten’, waar bijvoorbeeld dans- en bewegingsvoorstellingen en cabaret bij horen. Cijfers vinden die een accurate afspiegeling zijn van de nachtcultuur zoals deze in dit onderzoek afgebakend wordt, is dus een erg lastige onderneming. Dat is iets waar ook de in Hoofdstuk 1 genoemde Londense studie tegenaan liep. Naast nachtclubs en muziekpodia, heeft Amsterdam veel andere soorten cultureel aanbod. Bijvoorbeeld andere podiumkunsten zoals muziektheater, kleinkunstvoorstellingen en dansvoorstellingen. Deze zijn doorgaans vroeger in de avond geprogrammeerd en horen minder bij ‘nachtelijk uitgaan’ dan bijvoorbeeld een laat concert bijwonen in een muziekpodium. Echter, er kunnen wel uitzonderingen zijn, waardoor een dergelijk podium wel wordt meegeteld. Als er regelmatig programmering is tussen 22:00 en 06:00 uur (waarbij de laatste voorstelling om 22:00 of later begint) hoort deze ook bij de nachtcultuur. Hetzelfde geldt voor musea en galerieën. In principe maken deze geen onderdeel uit van de nachtcultuur, maar venues die kunst tentoonstellen én laat geopend zijn, tellen wel mee. Evenementenlocaties die regelmatig ’s nachts een programma hebben (livemuziek, clubnachten) worden ook tot de nachtcultuur gerekend. De evenementenlocaties die maar een klein deel van de programmering ’s nachts hebben, worden niet meegeteld om overschatting te voorkomen.
De Johan Cruijff Arena bijvoorbeeld programmeert sporadisch een dance-evenement dat in de nacht doorloopt, maar dit is niet genoeg om mee te tellen als een locatie voor nachtcultuur. In plaats van het tellen van al dit soort evenementenlocaties met sporadische nachtprogrammering, besteedt dit onderzoek apart aandacht aan de evenementen en festivals zelf die aansluiten bij de nachtcultuur.
2.2
Overige onderdelen van het nachtleven
De nacht biedt naast uitgaan in bars, muziekpodia en nachtclubs veel andere soorten vermaak. Sommige van deze activiteiten sluit dit onderzoek daarbij categoriaal uit, omdat de belangrijkste functie niet het aanbieden van cultuur of het fungeren als ontmoetingsplaats is. Ten eerste zijn sekswerklocaties, casino’s en speelhallen uitgesloten. Hoewel bijvoorbeeld casino’s ook als uitgangsgelegenheid en ontmoetingsplaats kunnen fungeren, is de gedachte
19
De waarde van de kleine uurtjes: de nachtcultuur van Amsterdam [Poort & Blaker]
dat mensen sekswerklocaties voornamelijk bezoeken voor erotisch vermaak en casino’s en speelhallen om te gokken. Restaurants en andere eetgelegenheden zoals snackbars worden ook uitgesloten. Restaurants hebben vooral bezoekers vóór 22:00 uur, en de voornaamste functie van eetgelegenheden die wel tussen 22:00 en 06:00 uur open zijn, is het verstrekken van eten. Hier zijn ook uitzonderingen mogelijk, bijvoorbeeld als een gelegenheid een gemengd concept heeft. Een locatie kan tot 22:00 uur als restaurant fungeren, om vervolgens nog tot 1:00 uur open te zijn als cocktailbar. Hotels hebben voornamelijk een functie als overnachtingsplek en zijn dus ook uitgesloten, maar een bar of club in een hotel kan wel meetellen onder bepaalde omstandigheden. Bijvoorbeeld als de locatie in het hotel een cultureel programma aanbiedt in de nacht, of als de bar voldoende op zichzelf staat als venue waar ook bezoekers op af komen die niet in het hotel verblijven. Hier geldt weer hetzelfde probleem met het vinden van data die een accuraat beeld geven van de nachtcultuur als sector: slechts een klein deel van de restaurants en de hotels hoort bij de nachtcultuur. Bestaande cijfers maken geen onderscheid tussen een regulier hotel, en een hotel dat een bar heeft die aan onze definitie van nachtcultuur voldoet.
Verder zijn er andere belangrijke onderdelen van het nachtleven die zijn meegenomen in andere grote onderzoeksprojecten naar de nacht, die hier achterwege gelaten worden. Het gaat hierbij bijvoorbeeld om het openbaar vervoer,17 taxi’s, handhaving en veiligheid, en alle werkers die in de nacht actief zijn.18 In deze studie is echter de keuze gemaakt om de focus te leggen op de nachtvenues zelf die cultuur aanbieden en als ontmoetingsplaats fungeren. Nader onderzoek zou een breder beeld kunnen geven van wat er om de Amsterdamse nachtcultuur heen speelt tussen 22:00 en 6:00 uur.
17
Zie bijvoorbeeld dit rapport van The Creative Footprint (2020) over de nachtcultuur in Tokyo: https://www.creative-footprint.org/tokyo/. 18 In dit onderzoek naar de Londense nacht worden al het werk dat tussen 18:00 en 06:00 uur plaatsvindt ook onderzocht, waaronder handhaving en veiligheid maar ook bijvoorbeeld medisch personeel: https://www.london.gov.uk/sites/default/files/london_at_night_-_executive_report_-_final.pdf.
20
De waarde van de kleine uurtjes: De nachtcultuur van Amsterdam [Poort & Blaker]
3
Aanbod en bezoek
Dit hoofdstuk biedt een overzicht van de nachtcultuur aan de hand van de venues (gelegenheden) in Amsterdam die ’s nachts actief zijn, en voldoen aan de definitie uit het vorige hoofdstuk: Kunst en cultuur die tussen 22:00 en 6:00 uur wordt aangeboden, bijvoorbeeld in muziekpodia en nachtclubs, en de ontmoetingsplekken die voornamelijk een sociale rol vervullen in het nachtleven, waaronder cafés en bars. Verschillende vragen over het aanbod en bezoek van de nachtcultuur worden hier beantwoord. Er is veel bekend over het culturele aanbod dat Amsterdam overdag rijk is, maar hoe ziet het landschap er ’s nachts uit? Op welke locaties kunnen bezoekers terecht voor cultureel aanbod? Wie zijn de bezoekers van de nachtcultuur? En waar gaan mensen naartoe om elkaar te ontmoeten, bijvoorbeeld voor en na de clubavonden en concerten? Wat is de omvang van dit aanbod en bezoek? Het aanbod en bezoek van 2019 vormen het uitgangspunt voor dit onderzoek, omdat 2020 door de coronacrisis geen representatief jaar is geweest voor de nachtcultuur. Venues die in 2019 (deels) nog open waren maar die ondertussen permanent gesloten zijn, zijn meegeteld.
3.1
Aantal nachtvenues
Het vaststellen welke venues voldoen aan de criteria voor de nachtcultuur is geen eenvoudige opgave. Amsterdam telt bijvoorbeeld 1057 vestigingen die vallen onder de CBS-categorie ‘Cafés’, maar die lijst omvat alles: van de koffiebar die van 07:00 tot 16:00 uur geopend is, tot de discotheken en nachtclubs die ’s nachts tot 05:00 uur doorgaan. Om een accurater beeld te geven van de nachtcultuur is ervoor gekozen om niet te werken met bestaande categorieën die maar deels voldoen aan de criteria, maar om handmatig een lijst samen te stellen van nachtvenues (gelegenheden die horen bij de nachtcultuur). Deze lijst is geselecteerd uit verschillende bestaande lijsten van horecagelegenheden in Amsterdam,19 deelnemers aan Amsterdam Dance
19 Een bestand met meer dan 4500 exploitatievergunningen in Amsterdam is hiervoor gebruikt, afkomstig van OOV (Openbare Orde en Veiligheid) Amsterdam. Voor een overzicht van alle locaties, zie http://www.amsterdam.nl/ondernemen/horeca/horeca-kaart/
21
De waarde van de kleine uurtjes: de nachtcultuur van Amsterdam [Poort & Blaker]
Event 2019,20 en een database van Nederlandse podia samengesteld door Atlas voor gemeenten.21 De selectie is gemaakt uit een zeer groot aantal gelegenheden, voornamelijk uit alle exploitatievergunningen van Amsterdam. Omdat het niet mogelijk was om elke aparte gelegenheid te onderzoeken, is als eerste stap een aantal categorieën geheel of gedeeltelijk uitgesloten. De vele locaties die als restaurant gecategoriseerd werden, zijn bijvoorbeeld uitgesloten, tenzij het een avond- of nachtzaak betrof. In dat geval is er verder onderzoek gedaan of het een venue was die aan de definitie voldeed: sommige restaurants hebben ook een bar die tot laat open is, en tellen dan wel mee. Hetzelfde geldt voor hotels. Hiernaast zijn de meer dan duizend locaties op de lijst die gecategoriseerd stonden als bar, café, culturele horeca, discotheek, en nachtclub, gecontroleerd op de vastgestelde criteria van de nachtcultuur. Wanneer er geen duidelijke informatie online te vinden was over de locatie om te beslissen of deze bij de nachtcultuur hoorde, is de locatie niet meegeteld. Locaties die bijvoorbeeld geen duidelijke informatie over openingstijden online hebben staan, worden niet meegenomen. Verder hebben locaties soms juist alleen actuele informatie online staan over openingstijden.
Door de coronacrisis zijn de locaties tijdelijk gesloten (of hooguit beperkt open), waardoor het kan lijken dat het geen nachtvenues zijn, terwijl dat in 2019 wel het geval was. Er is voor iedere locatie in verschillende bronnen gezocht naar informatie van vóór de coronacrisis (eigen websites, Facebook, Google, Tripadvisor). Informatie over programmering in voorgaande jaren was ook niet altijd meer te vinden, waardoor het goed denkbaar is dat een aantal locaties over het hoofd is gezien dan wel ten onrechte niet is meegeteld. Dit kan dus betekenen dat de in dit hoofdstuk gepresenteerde cijfers in enige mate een onderschatting vormen. In de uiteindelijke selectie worden 541 locaties tot de nachtcultuur gerekend (zie Figuur 3.1). Amsterdam heeft dus (minstens) 541 venues die ’s nachts open zijn, en die óf een cultureel aanbod hebben, óf tot laat een sociale ontmoetingsplek zijn. Deze groep valt uiteen in 131 nachtvenues met programmering – nachtclubs met dance-evenementen en dj line-ups, podia 20
Zie https://www.amsterdam-dance-event.nl Zie voor een uitvoerige beschrijving van de gebruikte methoden en bronnen voor deze lijst podia van Atlas voor Gemeenten: N. van den Berg, G. Marlet, R. Ponds, C. van Woerkens, 2011: Podiumpeiler 2011. Jaarlijkse monitor voor de podiumkunsten en de muziekindustrie (VOC Uitgevers, Nijmegen)
21
22
De waarde van de kleine uurtjes: De nachtcultuur van Amsterdam [Poort & Blaker]
met livemuziek, nachtvenues met overige programmering – en 410 ontmoetingsplaatsen zonder programmering – cafés en bars. Figuur 3.1
Overzicht van alle meegetelde nachtvenues en de verdeling over de verscheidene categorieën
3.2
Nachtvenues met programmering
Van de 541 nachtvenues hebben er 131 met enige regelmaat22 ’s nachts een programma. Dit zijn voor ongeveer de helft nachtclubs en muziekpodia (64 locaties). De andere 67 zijn locaties met overige programmering. 22 Omdat volledige programmering voor 2019 niet altijd beschikbaar was, is de venue onder de categorie ‘met programmering’ geschaard als er nog bewijs gevonden kon worden van minstens vijf uniek-geprogrammeerde evenementen in 2019. Terugkerende clubnachten zonder variërende dj line-up werden hierbij uitgesloten (bijvoorbeeld dancings waarbij dezelfde huis-dj elke zaterdag platen draait). Ook bijvoorbeeld karaokeavonden of evenementen zonder artiesten of dj’s telden niet mee als geprogrammeerd evenement.
23
De waarde van de kleine uurtjes: de nachtcultuur van Amsterdam [Poort & Blaker]
De subcategorie nachtclubs en muziekpodia bestaat uit venues die aan bepaalde criteria voldoen waardoor ze als nachtclub en/of muziekpodium gecategoriseerd zijn. Er is geen eenduidige definitie van het concept nachtclub, maar voor dit onderzoek zijn allereerst venues geselecteerd die erkend zijn als nachtclub door het Overleg van Amsterdamse Clubs (OAC). Venues die onder het OAC vallen, bieden over het algemeen een dansgelegenheid, cureren een eigen programma (met entreeprijs), en hebben een nachtzaakvergunning. Daarnaast zijn venues toegevoegd die met enige regelmaat programmering hebben (clubnachten met dj-programma of elektronische muziekartiesten, waarbij bezoekers komen om te dansen), én deelnamen aan ADE 2019, én zichzelf beschrijven (op eigen website) als club of nachtclub. Venues zijn als muziekpodium aangemerkt als ze in een database van podia23 staan en livemuziek aanbieden, en ook late programmering aanbieden (na 22:00). Venues kunnen dus worden ingedeeld als muziekpodium én als nachtclub, als zij aan beide sets van criteria voldoen (bijvoorbeeld Paradiso). Dat is voor zeven clubs/podia het geval, maar deze venues worden in het totaal van 64 uiteraard maar éénmaal meegeteld. In de subcategorie nachtclubs en muziekpodia zitten 32 venues die (deels) een muziekpodium zijn.
Deze variëren van de grotere podia die een zeer gevarieerd programma aanbieden (Ziggo Dome, Melkweg), tot de kleinere muziekpodia die zich specialiseren in een bepaald genre (Jazz Café Alto, Rockclub The Cave). Op deze muziekpodia was in 2019 samengenomen een aanbod van ongeveer 4380 uitvoeringen. In 2019 bezochten meer dan 3 miljoen bezoekers 2940 voorstellingen op de vier grootste muziekpodia in deze lijst: Ziggo Dome, AFAS Live, Paradiso en de Melkweg. Bij het inschatten van bezoekers en voorstellingen is op basis van de beschikbare cijfers echter geen splitsing te maken tussen dag- en nachtbezoekers. Veel voorstellingen – vooral op de grote podia zoals Ziggo Dome en AFAS Live – vinden vroeger in de avond plaats en lopen niet door tot in de nacht. De hier genoemde cijfers zijn dus inclusief die voorstellingen die vroeger plaatsvinden. Verder zijn er in de subcategorie nachtclubs en muziekpodia 39 venues die (deels) nachtclub zijn. Deze 39 clubs hebben samengenomen een capaciteit van 24.393 personen. Deze groep varieert van de intiemere locaties met een
23
Bron: Atlas voor gemeenten. Voor meer informatie zie: N. van den Berg, G. Marlet, R. Ponds, C. van Woerkens, 2011: Podiumpeiler 2011. Jaarlijkse monitor voor de podiumkunsten en de muziekindustrie (VOC Uitgevers, Nijmegen).
24
De waarde van de kleine uurtjes: De nachtcultuur van Amsterdam [Poort & Blaker]
capaciteit van onder de tweehonderd bezoekers (DOKA) tot de grote clubs waar duizend mensen of meer kunnen feesten (Panama, Escape). Data over de regelmaat van de programmering van deze clubs, en de bezoekersaantallen waren voor dit onderzoek (nog) niet beschikbaar. Programmering die online staat geadverteerd op djguide.nl suggereert dat Amsterdam, vergeleken met de rest van Nederland, relatief veel aanbod heeft op het gebied van dance. Van de meer dan 22 duizend (vooral dance-gerelateerde) evenementen die geprogrammeerd stonden in 2019 in heel Nederland, vond een derde in Amsterdamse venues plaats. Ongeveer de helft van de categorie geprogrammeerde nachtcultuur bestaat uit nachtclubs en muziekpodia. Wat voor programmering is er in de overige 67? Een groot deel van deze programmering betreft ook livemuziek en elektronische dancemuziek, maar in venues die niet voldoen aan de criteria voor nachtclub of muziekpodium. Naast livemuziek en elektronische dancemuziek, staan er ook venues op de lijst met een regelmatig programma aan ball room shows en dragshows, en met tentoonstellingen die tot laat geopend zijn.
Deze telling van 131 nachtvenues met programmering kan vergeleken worden met de cijfers van The Creative Footprint (CFP) voor de steden Berlijn, Tokio en New York.24 Hoe vergelijkbaar is het aanbod van Amsterdam met deze andere wereldsteden? Wanneer alle 131 venues meegeteld worden, heeft Amsterdam per 10.000 inwoners een vergelijkbaar aantal venues als Berlijn, en meer dan Tokio en New York (zie Tabel 3.1). Let wel dat het selectieproces van venues voor deze studie verschilt met de methode van The Creative Footprint. Wanneer een meer conservatieve berekening gemaakt wordt met alleen de 64 nachtclubs en muziekpodia, is Amsterdam met 0,7 venues per 10 duizend inwoners nog altijd vergelijkbaar met Tokio en New York.
24
https://www.creative-footprint.org/. Zie hoofdstuk 1 voor links naar brondata.
25
De waarde van de kleine uurtjes: de nachtcultuur van Amsterdam [Poort & Blaker]
Tabel 3.1
Aantal venues met programmering per 10.000 inwoners per stad
Stad
Aantal venues (met programmering)
Venues per 10.000 inwoners
Amsterdam
131
1,5
Berlijn Tokio
496 518
1,4 0,6
New York
493
0,6
Brondata inwoneraantallen: Amsterdam https://data.amsterdam.nl/datasets/; Tokio https://www.metro.tokyo.lg.jp/ENGLISH/ABOUT/HISTORY/history03.htm; Berlijn https://www.statista.com/statistics/505892/berlin-population; New York: https://www.census.gov/quickfacts/newyorkcitynewyork
3.3
Ligging van venues
De ligging van de nachtelijke locaties is per stadsdeel bekeken.25 Van de in totaal 541 locaties is de meerderheid gevestigd in het centrum van Amsterdam (63% van alle venues), maar de andere stadsdelen doen zeker ook mee met in totaal tweehonderd nachtvenues (zie Tabel 3.2). West en Zuid zijn naast het centrum het beste vertegenwoordigd met ieder meer dan 10% van het totale aanbod.26 De gebieden grenzend aan stadsdeel Centrum hebben een hogere dichtheid venues, vooral als het gaat om de bars en cafés zonder programmering (zie Figuur 3.2 en 3.3). De verdeling ziet er anders uit als er naar de verschillende categorieën venues wordt gekeken. Als bijvoorbeeld alleen de 131 venues met programmering worden meegenomen, ligt bijna 56% in het centrum (zie Tabel 3.3). Stadsdeel West volgt met bijna 15% van het aanbod, gevolgd door Noord en Oost met ieder ruim 8% van het nachtelijke aanbod met programmering. Van de 64 muziekpodia en nachtclubs is iets minder dan de helft in het centrum gevestigd (ruim 48%), gevolgd door bijna 19% in West, en bijna 11% in Oost (zie Tabel 3.5). De venues met cultureel aanbod zijn dus iets minder geconcentreerd in het centrum van Amsterdam dan de bars en cafés zonder programma (ontmoetingsplaatsen), waarvan ruim 65% in het centrum te vinden is, gevolgd door Zuid met 12% en West met 10% (zie Tabel 3.4).
25 Stadsdeel Westpoort is bij Nieuw-West gevoegd, door het lage aantal observaties. Stadsdeel Nieuw-West in dit hoofdstuk is dus technisch gezien “Nieuw-West en Westpoort”. 26 Er wordt hier alleen gerekend met inwoners, er wordt geen rekening gehouden met het aantal toeristen/bezoekers die de verschillende stadsdelen ontvangen.
26
De waarde van de kleine uurtjes: De nachtcultuur van Amsterdam [Poort & Blaker]
In het centrum zijn bijna 31 bars en cafés zonder programma per 10 duizend inwoners, en net iets meer dan acht nachtvenues met cultureel aanbod per 10 duizend inwoners (zie Tabel 3.3 en 3.4). In andere stadsdelen is het verschil tussen deze twee categorieën minder groot. In Noord is bijvoorbeeld iets meer dan één nachtvenue met cultureel aanbod per 10 duizend inwoners, en ook bijna één ontmoetingsplek per 10 duizend inwoners.
Tabel 3.2
Ligging van nachtvenues per stadsdeel: alle locaties
Stadsdeel
Aantal venues
Centrum Nieuw-West Noord Oost West Zuid Zuidoost Totaal
341 17 18 39 61 57 8 541
Tabel 3.3
Venues per 10.000 inwoners 39,3 1,1 1,9 2,8 4,2 3,9 0,9
Ligging van nachtvenues per stadsdeel: alleen locaties met programmering
Stadsdeel
Aantal venues
Centrum Nieuw-West Noord Oost West Zuid Zuidoost Totaal
73 7 11 11 19 6 4 131
Tabel 3.4
Percentage van alle venues 63,0% 3,1% 3,3% 7,2% 11,3% 10,5% 1,5%
Percentage van alle venues 55,7% 5,3% 8,4% 8,4% 14,5% 4,6% 3,1%
Venues per 10.000 inwoners 8,4 0,4 1,1 0,8 1,3 0,4 0,4
Ligging van nachtvenues per stadsdeel: alleen bars en cafés
Stadsdeel
Aantal venues
Centrum Nieuw-West Noord Oost West Zuid Zuidoost Totaal
268 10 7 28 42 51 4 410
Percentage van alle venues 65,4% 2,4% 1,7% 6,8% 10,2% 12,4% 1,0%
Venues per 10.000 inwoners 30,9 0,6 0,7 2,0 2,9 3,4 0,5
27
De waarde van de kleine uurtjes: de nachtcultuur van Amsterdam [Poort & Blaker]
Tabel 3.5
Ligging van nachtvenues per stadsdeel: nachtclubs en muziekpodia (subcategorie van venues met programmering)
Stadsdeel
Aantal venues
Centrum Nieuw-West Noord Oost West Zuid Zuidoost Totaal
31 5 5 7 12 2 2 64
Tabel 3.6
Percentage van alle venues 48,4% 7,8% 7,8% 10,9% 18,8% 3,1% 3,1%
Venues per 10.000 inwoners 3,6 0,3 0,5 0,5 0,8 0,1 0,2
Ligging van nachtvenues per stadsdeel: cijfers apart voor muziekpodia en nachtclubs27
27
Nachtclubs Stadsdeel
Aantal venues
Centrum Nieuw-West Noord Oost West Zuid Zuidoost Totaal
22 3 3 4 6 1 0 39
Muziekpodia Stadsdeel
Aantal venues
Centrum Nieuw-West Noord Oost West Zuid Zuidoost Totaal
13 2 2 5 7 1 2 32
Percentage van alle venues 56,4% 7,7% 7,7% 10,3% 15,4% 2,6% 0
Venues per 10.000 inwoners 2,5 0,2 0,3 0,3 0,4 0,1 0
Percentage van alle venues 40,6% 6,3% 6,3% 15,6% 21,9% 3,1% 6,3%
Venues per 10.000 inwoners 1,5 0,1 0,2 0,4 0,5 0,1 0,2
Let op: enige overlap in deze twee categorieën, zeven venues zijn muziekpodium én nachtclub.
28
De waarde van de kleine uurtjes: De nachtcultuur van Amsterdam [Poort & Blaker]
Figuur 3.2
Dichtheid culturele nachtvenues met programmering
De dichtheid is op iedere locatie gedefinieerd als het aantal nachtvenues binnen een straal van 1 km.
29
De waarde van de kleine uurtjes: de nachtcultuur van Amsterdam [Poort & Blaker]
Figuur 3.3
Dichtheid bars en cafés zonder programmering
De dichtheid is op iedere locatie gedefinieerd als het aantal bars en cafés binnen een straal van 1 km.
3.4
Evenementen en festivals
Amsterdam heeft naast de nachtcultuur die op basis van het tijdvak van 22:00 tot 6:00 uur is afgebakend, ook evenementen en festivals die zich overdag afspelen maar thematisch wel nauw aan de nachtcultuur verbonden zijn. Het accuraat tellen van het aantal festivals in Amsterdam is een lastige opgave, aangezien er geen eenduidige definitie is van de term festival. Alleen al daardoor komen de aantallen uit verschillende bronnen niet met elkaar overeen. Een festival is in dit onderzoek gedefinieerd als een evenement, waarbij mensen samenkomen om deel te nemen aan een verzameling
30
De waarde van de kleine uurtjes: De nachtcultuur van Amsterdam [Poort & Blaker]
activiteiten. Deze activiteiten bestaan bijvoorbeeld uit het bijwonen van verschillende culturele uitvoeringen (muziek, theater, beeldende kunst), eten en drinken, of het bijwonen van workshops en lezingen. De verschillende activiteiten zijn doorgaans verspreid over meerdere locaties en/of podia. Festivals vinden vaak (maar niet uitsluitend) buiten plaats, en vinden eenmalig of periodiek terugkerend plaats. Daarnaast zijn er ook evenementen die wellicht niet gecategoriseerd worden als festival, maar wel als muziekevenement meegeteld worden bij de nachtcultuur. Ook is er de uitdaging om de festivals en evenementen te categoriseren: wanneer zijn deze verbonden met de nachtcultuur? Dit onderzoek telt dancefestivals en evenementen (Amsterdam Dance Event), muziekfestivals en evenementen (Reggae Lake Festival, London Calling) met uitzondering van klassieke muziek, en festivals en evenementen waarbij overdag gefeest wordt en die eventueel een aansluitend nachtprogramma hebben (Pride), mee met de nachtcultuur. Verder zijn er festivals die een eclectisch dagprogramma hebben, om vervolgens over te gaan in een nachtprogramma waar tot in de kleine uurtjes wordt gedanst en gefeest (Sonic Acts, Hemeltjelief Hemelvaart Festival).
Als laatste tellen culturele festivals mee die in de nacht plaatsvinden, zoals de Museumnacht .28 Om een zo goed mogelijke impressie te geven van de festivals en evenementen die in 2019 in Amsterdam hebben plaatsgevonden, is gebruikgemaakt van verschillende bronnen. De voornaamste bronnen zijn een lijst met meer dan honderdvijftig culturele festivals van organisatie EMCultuur, en een lijst met achtenveertig muziekevenementenvergunningen van de gemeente Amsterdam. Hieruit zijn 85 unieke festivals en evenementen geselecteerd die aan voorgenoemde criteria voor de nachtcultuur voldoen (zie Figuur 3.4). Deze vallen uiteen in 44 evenementen en festivals waarbij elektronische dancemuziek het hoofdthema is, en 41 overige festivals en muziekevenementen. Accurate en actuele bezoekersaantallen voor alle festivals zijn lastig te vinden, maar deze bronnen schatten het aantal bezoekers in 2019 op meer dan 2 miljoen, waarvan de Uitmarkt (500.000), Pride (450.000) en ADE (375.000)29 de grootste zijn. Het aanbod van deze festivals en evenementen is het sterkst geconcentreerd in de maanden mei tot en met 28
Deze categorie telt festivals en evenementen mee die na 22:00 nog programmering aanbieden en die tot in de nacht doorgaan (na 0:00). Hierdoor is bijvoorbeeld wel de Museumnacht meegeteld, maar niet het Amsterdam Light Festival. 29 Schatting van EM-Cultuur. Andere bronnen schatten het bezoekersaantal van ADE 2019 in op 400.000. Zie bijvoorbeeld dit persbericht van ADE: https://www.amsterdam-dance-event.nl/assets/files/PB_ADE-blikt-terug-opgeslaagde-editie.pdf
31
De waarde van de kleine uurtjes: de nachtcultuur van Amsterdam [Poort & Blaker]
augustus – in deze periode vindt 63% van de jaarlijkse festivals en evenementen plaats (zie Tabel 3.7). Qua bezoekersaantallen zijn vooral juli en augustus bijzonder druk. In deze twee maanden ontvangen de festivals en evenementen ruim 58% van de jaarlijkse bezoekers. Figuur 3.4
Overzicht van het totaal aantal festivals en evenementen in Amsterdam verbonden aan de nachtcultuur met bezoekersaantallen
32
De waarde van de kleine uurtjes: De nachtcultuur van Amsterdam [Poort & Blaker]
Tabel 3.7
Aanbod per maand van culturele festivals en muziekevenementen die verbonden zijn aan de nachtcultuur
Maand
Aantal festivals
Januari
Aantal bezoekers
Bezoekers percentage
1
3.500
0,2%
Februari
4
24.900
1,1%
Maart
2
18.100
0,8%
April
10
96.650
4,4%
Mei
13
73.900
3,4%
Juni
15
140.399
6,4%
Juli
14
687.500
31,5%
Augustus
11
593.076
27,2%
September
9
96.998
4,5%
Oktober
2
385.000
17,7%
November
1
32.000
1,5%
December
3 85
27.400
1,3% 100
Totaal
2.179.423
Databron: EM-Cultuur, gemeente Amsterdam, Atlas voor gemeenten
Locatiedata is voor deze gehele lijst festivals en evenementen niet beschikbaar. Voor de muziekevenementen uit de data van de gemeente Amsterdam is dit wel het geval (zie Tabel 3.8). Vanuit deze lijst met evenementenvergunningen worden voor 2019 44 muziekfestivals en muziekevenementen geteld die aan de nachtcultuur verbonden zijn, waarvan dertig met elektronische dancemuziek als hoofdgenre. In deze lijst staan alleen locaties die een bepaald soort vergunning moeten aanvragen om een evenement te organiseren. Een festival zoals London Calling, dat in muziekpodium Paradiso plaatsvindt, staat hier bijvoorbeeld niet tussen. Met deze data kan de spreiding van evenementen en festivals in de stad getoond worden die doorgaans niet in de nachtvenues plaatsvinden. In tegenstelling tot de nachtvenues, zijn deze evenementen en festivals niet geconcentreerd in het centrum. Nieuw-West staat aan kop met vijftien evenementen/festivals (inclusief twee dance-evenementen in Westpoort).
33
De waarde van de kleine uurtjes: de nachtcultuur van Amsterdam [Poort & Blaker]
Tabel 3.8
Evenementen en festivals die verbonden zijn aan de nachtcultuur met evenementenvergunning van de gemeente Amsterdam
Stadsdeel
Elektronische dancemuziek
Overige muziekgenres
Totaal aantal
Percentage
Centrum
0
1
1
2,3%
Nieuw-West*
12
3
15
34,9%
Noord
5
1
6
13,6%
Oost
3
3
6
13,6%
West
6
1
7
15,9%
Zuid
4
0
4
9,1%
Zuidoost
0
5
5
11,36%
Totaal
30
14
44
44
Databron: gemeente Amsterdam * Nieuw-West en Westpoort: Twee elektronische dancemuziekevenementen vinden in Westpoort plaats
Een andere bron van festivaldata is de Festivalatlas.30 De editie van 2019 telde in Amsterdam het hoogste aantal muziekfestivals van alle steden in Nederland .31 Amsterdam had met 126 de meeste festivaledities, gevolgd door 69 in Rotterdam en 54 in Eindhoven. Bij deze 126 festivaledities zitten alle soorten muziekfestivals inbegrepen. Aangezien een uitsplitsing op categorie niet mogelijk is voor dit onderzoek, is het absolute aantal van 126 muziekfestivaledities op zichzelf niet veelzeggend voor de nachtcultuur. Wel geven deze cijfers duidelijk aan dat Amsterdam, tegenover andere grote steden in Nederland, een rijk aanbod aan muziekfestivals heeft. Volgens de Festivalmonitor van Respons vond 12,2% van alle Nederlandse festivals plaats in Amsterdam.32
30
https://www.festivalatlas.nl H. van Vliet, 2020: Het Nederlandse Festivallandschap 2019 – Muziekfestivals. Rapport te vinden op http://www.festivalatlas.nl/files/Festivalatlas2019_MUZIEK.pdf 32 Bron: https://respons.nl/wp-content/uploads/2019/09/Factsheet-Festival-Monitor-2019.pdf 31
34
De waarde van de kleine uurtjes: De nachtcultuur van Amsterdam [Poort & Blaker]
3.5
Lokale nachtcultuurbezoekers
Nu er een impressie is van wat de nachtcultuur te bieden heeft, komt de volgende vraag aan de orde: Wie is de nachtcultuurbezoeker? In 2019 besteedde de Cultuurmonitor van de gemeente Amsterdam voor het eerst aandacht aan de nachtcultuur. Hoeveel mensen bezochten ’s nachts een cultureel evenement, en wie waren zij? In totaal vulden 3121 mensen een enquête in (deels schriftelijk, deels online, deels telefonisch en deels via een uitnodiging op sociale media), waar vragen over de nachtcultuur tussen zaten. Uit deze steekproef had twintig procent minstens één cultureel evenement ’s nachts bezocht in het afgelopen jaar (zie Tabel 3.9). In bepaalde groepen lag dit percentage hoger. Bijvoorbeeld, in de leeftijdsgroep 18 t/m 34 jaar bezocht 36% minstens één cultureel evenement ’s nachts, tegenover 21% bij de 3549-jarigen. Bij mensen die werkzaam zijn (geweest) in de creatieve sector bezocht 32% ten minste één cultureel evenement ’s nachts, tegenover 18% die niet werkzaam is (geweest) in de creatieve sector. Onder studenten was dit 32%, tegenover 24% van de werkenden. Van de hoogopgeleiden bezocht 28% een voorstelling ’s nachts, tegenover vijf procent van de laagopgeleiden. De nachtcultuur trekt dus meer dan gemiddeld jongere leeftijdsgroepen, mensen in de creatieve sector en hoogopgeleiden. Tabel 3.9
Nachtcultuurbezoek van verschillende groepen uit de steekproef van de Cultuurmonitor Amsterdam 2019: gemiddelde over bevolking 20%
Groep 18 t/m 34 jarigen
Percentage dat ’s nachts een cultureel evenement bezocht 36%
35 t/m 49 jarigen
21%
50 t/m 64 jaar
11%
Werkzaam (geweest) in de creatieve sector
32%
Niet werkzaam (geweest) in de creatieve sector
18%
Studerend (of onderwijs volgend)
32%
Werkenden
24%
Hoogopgeleiden
28%
Middenopgeleiden
20%
Laagopgeleiden
5%
35
De waarde van de kleine uurtjes: de nachtcultuur van Amsterdam [Poort & Blaker]
De nachtcultuurbezoekers noemden voornamelijk clubavonden in nachtclubs of concertzalen als voorbeeld van een cultureel evenement dat zij ’s nachts hadden bezocht. Ook dance-evenementen en muziekfestivals werden genoemd als voorbeelden (ADE, Awakenings). Dit komt overeen met de geprogrammeerde nachtcultuur in dit onderzoek (nachtvenues met programmering, festivals en evenementen), maar kan dus niet worden toegepast op de groep die alleen de cafés en bars bezoekt zonder programma.
3.6
Internationale en nationale nachtcultuurbezoekers
In 2019 ontving Amsterdam 9,3 miljoen bezoekers die minstens één nacht verbleven in een hotel (verblijfsbezoekers), en 11,2 miljoen bezoekers die niet in Amsterdam overnachtten (dagbezoekers). In totaal zijn dit 20,5 miljoen unieke (nationale en internationale) bezoekers.33 Een deel van deze bezoekers neemt ook deel aan de nachtcultuur, en de nachtcultuur van Amsterdam trekt potentieel bezoekers aan, maar het is lastig om dit te onderbouwen met bestaande gegevens. Er zijn geen cijfers die direct laten zien in hoeverre bezoekers komen voor de Amsterdamse nachtcultuur en in welke mate ze daaraan deelnemen, maar we kunnen wel een indicatie krijgen uit het Bezoekersonderzoek Metropool Amsterdam (BOMA) van 2015 van amsterdam&partners.34 In dit onderzoek beantwoordden 7069 bezoekers wat hun belangrijkste reden voor bezoek aan Amsterdam was. Voor 31% van de bezoekers was ‘fun en uitgaan’ de belangrijkste reden voor bezoek. Dat is vergelijkbaar met het aandeel bezoekers dat voornamelijk kwam voor een ‘culturele voorstelling/museumbezoek’ (ook 31%). Een kleiner aandeel (3% van de bezoekers) kwam voor een speciaal evenement (niet cultureel), waar ook bijvoorbeeld bezoekers aan (dance)muziekfestivals bij zitten. Verder rapporteerden 7043 bezoekers achteraf welke activiteiten ze daadwerkelijk ondernomen hadden tijdens hun bezoek, waarbij meerdere antwoorden gegeven konden worden.
Van de bezoekers die voornamelijk voor fun en uitgaan naar Amsterdam kwamen, gaf zestig procent aan een café
33
Data afkomstig van Onderzoek, Informatie, en Statistiek: https://data.amsterdam.nl/datasets/K9iLvoh0cOTvIw/gasten-en-overnachtingen-in-amsterdam-de-mra-ennederland-2012-2019 34 https://www.iamsterdam.com/nl/over-ons/amsterdam-en-partners
36
De waarde van de kleine uurtjes: De nachtcultuur van Amsterdam [Poort & Blaker]
of pub te hebben bezocht, en was 25% uit geweest in een disco of club. Cafés en pubs bezoeken kan natuurlijk ook overdag, maar bezoek aan een club of discotheek zal voornamelijk in de nacht plaatsvinden. Als we deze cijfers doortrekken naar bezoekersaantallen in 2019, komen we uit op een schatting van 1,5 miljoen bezoekers die voor fun en uitgaan naar Amsterdam kwamen, én een club of discotheek bezochten. Ook mensen die niet specifiek voor fun en uitgaan naar Amsterdam kwamen, maakten gebruik van de nachtcultuur tijdens hun verblijf. Als we kijken naar alle bezoekers (ongeacht de originele reden of motivatie voor bezoek), bezocht uiteindelijk 48% een café of pub, en ging 15% uit in een disco of club. Als we deze bredere cijfers toepassen op de bezoekersaantallen van 2019, komen we uit op een schatting van ruim drie miljoen unieke bezoekers van buiten Amsterdam die naar een discotheek of nachtclub gingen. De leeftijd van de groep die voor fun en uitgaan naar Amsterdam komt, ligt net als de leeftijd van de Amsterdamse nachtcultuurbezoekers relatief laag. Ongeveer 58% van deze bezoekers is jonger dan 31 jaar, tegenover 36% die voor een culturele voorstelling of museumbezoek naar Amsterdam komen. Van de bezoekers die voor fun en uitgaan komen én een discotheek of club bezoeken, is maar liefst 83% jonger dan 31 jaar.
37
De waarde van de kleine uurtjes: de nachtcultuur van Amsterdam [Poort & Blaker]