2. Ruimtelijk Toetsingskader Ruigoord 2025-2035

Ruimtelijk Toetsingskader Ruigoord 2025-2035

Colofon Voor u ligt het Concept Ruimtelijk Toetsingskader Ruigoord 2025-2035. Gemeente Amsterdam Vastgesteld in college B&W op 9 december 2025

Voorblad: veld naast de kerk in Ruigoord. Fotograaf: Dennis Bouman

Inhoud Samenvatting

7

1.

Inleiding

11

1.1 Leeswijzer 1.2 Aanleiding voor het toetsingskader

11 11

Beschrijving Ruigoord

15

2.1 Groene oase te midden van de haven 2.2 Cultuurhistorische achtergrond 2.3 Natuurwaarden

15 19 20

3.

Beschrijving Haven

23

4.

Ruigoord in beleid

25

4.1 Rijksbeleid 4.2 Provinciaal beleid 4.3 Gemeentelijk beleid

25 25 26

Ruimtelijk toetsingskader 2025-2035

35

5.1 Toetsingskader in één oogopslag 5.2 Toelichting op de regels 5.3 Parkeren en bereikbaarheid

35 39 43

Participatie

45

2.

5.

6.

Bijlagen 1 Locatieprofiel Ruigoord 2027 2 Advies Haskoning programma kerk Ruigoord

46 46 48

Vogelvlucht Afrikahaven met Ruigoord en Evos op de achtergrond

Bron: Port of Amsterdam

Kabouterhuis met op achtergrond de kerk in Ruigoord

Samenvatting Voor de culturele vrijhaven Ruigoord is gewerkt aan een toekomstperspectief om binnen de omgeving van het haven-industrieel complex van Amsterdam een bruisende en (financieel) gezonde gemeenschap te blijven, en festivals te kunnen blijven organiseren. Met dit Ruimtelijke Toetsingskader Ruigoord willen Gemeente Amsterdam, Provincie Noord-Holland en het Havenbedrijf Amsterdam duidelijkheid bieden aan Ruigoord over welke activiteiten passen, rekening houdend met ontwikkelingen als nieuwe wetgeving (Omgevingswet) en ontwikkelingen waaronder de energietransitie. Een ruimtelijk toetsingskader is het geheel van beleidsuitspraken en uitgangspunten die betrekking hebben op de ruimtelijke ontwikkeling van een bepaald gebied. Het beschrijft de gewenste ruimtelijke ontwikkeling en vormt het referentiekader waaraan nieuwe initiatieven, plannen of aanvragen worden getoetst om te bepalen of deze passen binnen de gestelde visie en regels. Uitgangspunt is dat Ruigoord veilig moet kunnen doen waar het goed in is, ruimte voor Ruigoord zo goed mogelijk in te vullen voor hun eigen ambities en idealen, en omliggende bedrijven in de toekomst op meer veiligheidsruimte kunnen rekenen bij het omschakelen naar duurzame brandstoffen en milieuruimte voor risico veroorzakende industrie.

Hiertoe zijn o.a. de volgende onderwerpen besproken en afspraken gemaakt over: • Huur van terreinen, extra ateliers • Geen kwetsbare gebouwen en locaties in het plangebied • Gebruik van de kerk • Inrichting van een omgevingstafel Over Ruigoord Locatie Ruigoord Ruigoord (zie onderstaande overzichtskaart) is het plangebied van dit ruimtelijk kader, het werkingsgebied waarvoor de opgestelde gebruiks- en inrichtingsregels gelden welke de gemeente gebruikt om vergunningaanvragen te beoordelen. Het ligt in het haven-industrieterrein dat in hoofderfpacht is uitgegeven aan, en wordt beheerd door Havenbedrijf Amsterdam. Het plangebied wordt fysiek omsloten door Westpoort, een Industrieterrein van Provinciaal Belang (IPB) (zie afbeelding 4.1, par. 4.2). Ruigoord zelf maakt geen deel uit van het IPB. Het plangebied wordt begrensd door de Afrikahaven in het noorden, de Madagascarhaven en de Accraweg en de uitgeefbare bedrijfskavel het Oog in het oosten, de spoorlijn langs de Westpoortweg in het zuiden, en het bedrijfsterrein van Evos in het westen.

Afbeelding S.1: Overzicht ligging Ruigoord Ruimtelijk Toetsingskader Ruigoord 2025-2035

7

Gemeenschap Ruigoord Ruigoord staat bekend om het (al dan niet spontaan) organiseren van evenementen waar muziek, poëzie, dans en rituelen centraal staan. Elk jaar wordt een groot meerdaags evenement georganiseerd dat een paar duizend bezoekers trekt, met gelegenheid om ook in de buurt te kamperen (evenement Het Landjuweel door Stichting Landjuweel). Uitgangspunt van dit toetsingskader is dat een dergelijk festival veilig op Ruigoord Zuidoost gehouden kunnen worden, op een zo groot mogelijke afstand van de olieopslag in Evos. Ruigoord Zuidoost is groter dan het oorspronkelijke veld (in de noord-west-hoek naast Evos, zie afbeelding) en is geschikt gemaakt voor festivals. Met Havenbedrijf Amsterdam is overeengekomen dat Ruigoord Zuidoost de komende 10 jaar gebruikt kan worden voor festivals waaronder Landjuweel. Havenbedrijf Amsterdam adviseert op het gebied van veiligheid en bereikbaarheid. Daarmee wordt de mogelijkheid voor meer risicoruimte van de huidige en toekomstige bedrijven rondom Ruigoord en daarmee de benodigde ruimte om te kunnen transformeren naar onder andere op- en overslag (en gebruik) van duurzame energiebronnen geborgd. Indeling Ruigoord Ruigoord is ingedeeld in twee wegen die elkaar kruisen. Ten noorden van het assenkruis bevindt zich het merendeel van de kunstenaarsgemeenschap. Ten zuiden van het assenkruis liggen twee kavels.

Zuidoostelijk ligt het festivalterrein (Ruigoord Zuidoost). Op de zuidwestelijke kavel huizen het kantoor, de ontvangstruimte (in het Melkhuisje), atelier en werkplaatsen van Stichting Het Eiland. Dit gedeelte van Ruigoord met deze stichting staat los van de gemeenschap Ruigoord. Hier wordt gewerkt aan landschapsbeheer, cultuur, groene recreatie en natuurbehoud gewerkt tezamen met een groep (kwetsbare) jongeren. Kernwaarden daar zijn sociaal en groen, publiek, cultuur(historie), werk, duurzaam en educatief. Afspraken met Ruigoord Huur van de terreinen Ruigoord gaat de grond in het noordelijke deel van het assenkruis voor 25 jaar huren en krijgt de mogelijkheid om daar extra werk-ateliers te realiseren. Dit biedt privaatrechtelijke zekerheid dat Ruigoord tenminste 25 jaar kan blijven bestaan tot 2051. Met de vaststelling van de ruimtelijke (rand) voorwaarden in dit toetsingskader, zal Havenbedrijf Amsterdam de huidige huurovereenkomst voor het dorp Ruigoord in een contract voor de komende 25 jaar aan Stichting Ruigoord omzetten. De zuidoos8

telijke kavel (Ruigoord Zuidoost genaamd) wordt daarnaast middels een nieuwe huurovereenkomst voor 10 jaar aan Ruigoord verhuurd, zodat daar plek kan zijn voor de grootschalige evenementen, verder weg gelegen van Evos. Gebruik van de kerk Aparte aandacht gaat uit naar het gebruik van de kerk, die zich vlakbij de rode lijn (zie bovenstaande afbeelding ‘verplaatsing festivalterrein’) bevindt: het rode vlak is de veiligheidscontour Afrikahaven Amerikahaven: hier wordt de aanwezigheid van grote groepen gemaximeerd. Hoewel de kerk nu niet in die risicoruimte ligt, is het uitgangspunt dat dit in de toekomst wel kan gebeuren. Voorwaarde hier is dat Ruigoord in alle veiligheid moet kunnen doen waar het goed in is en ruimte krijgt om hun eigen ambities en idealen in te vullen, en omliggende bedrijven in de toekomst op meer veiligheidsruimte kunnen rekenen, zoals bij het omschakelen naar duurzame brandstoffen. Onderliggend beleid Aan de basis van dit ruimtelijk kader staat gemeentelijk beleid op verschillende onderdelen, zoals het werken aan een duurzame circulaire haven, maar ook het beschermen van Vrije Ruimte. Duurzame en circulaire haven: gemeentelijk beleid Het havengebied speelt een belangrijke rol bij het realiseren van de duurzaamheids-doelstellingen van stad en regio.

Het is een logische plek binnen het Noordzeekanaalgebied voor duurzame elektriciteit, productie van groene waterstof en klimaat neutrale brandstoffen. Daarnaast ook voor het huisvesten van industriële circulaire economie. In de Gemeentelijke Visie op de Haven wordt dit als eerste publieke belang benoemd: Een Klimaatneutraal en Circulaire haven (Gemeente Amsterdam 2020). Amsterdam heeft hiertoe de Routekaart Amsterdam Klimaatneutraal vastgesteld (Gemeente Amsterdam 2020). Hierin wordt gewezen op het belang van havens als strategische locatie in de transitie naar een duurzame samenleving. Met behulp van de ruimtelijke regels in dit toetsingskader wordt geanticipeerd op het mogelijk verruimen van de risicocontour, zodat omliggende bedrijven kunnen omschakelen naar duurzame brandstoffen en risicobedrijven zich kunnen vestigen in de haven. Vrije Ruimte: gemeentelijk beleid In het koersdocument Expeditie Vrije Ruimte (Gemeente Amsterdam 2020) geeft de gemeente Amsterdam een context aan Vrije Ruimte, die ze wil beschermen en benutten als bijzondere culturele, sociale en groene plekken. De volgende uitgangspunten of kenmerken typeren vrije ruimten: het

Ruimtelijk Toetsingskader Ruigoord 2025-2035

zijn (semi)publieke ruimten die collectief worden vormgegeven, zelfwerkzaam van onderop, met transparante organisatievormen, multifunctioneel (cultuur, sociaal, werken, groen, duurzaamheid), maatschappelijk betrokken, open en inclusief, niet commercieel en met ruimte voor spontaniteit. Binnen de kaders van een aantal wettelijk onontkoombare regels is het belangrijk deze waarden voor Ruigoord te borgen. Geen kwetsbare gebouwen en locaties in het plangebied Het toetsingskader zorgt voor een voldoende veilige inpassing van de activiteiten en festivals van Ruigoord, aansluitend bij de huidige en te verwachten bedrijvigheid en risico veroorzakende activiteiten in het havengebied. Hiertoe wordt in ieder geval vastgelegd dat in het plangebied geen “kwetsbare gebouwen en locaties” aanwezig mogen zijn. Denk aan plekken waar regelmatig veel mensen tegelijk en gedurende langere tijd aanwezig zijn. De belangrijkste voorwaarden voor een goede ruimtelijke inpassing van Ruigoord met het oog op een veilig voortbestaan zijn: 1. Een maximum oppervlak toe te voegen bebouwing de komende 10 jaar voor ateliers (maximaal 600m²) en andere bebouwing passend bij de culturele functie van Ruigoord (300m²); 2. Een maximumaantal mensen aanwezig in de kerk gedurende een bepaalde tijd; 3. Maximaal 12 grote evenementendagen per jaar met een maximum van 4999 personen (tegelijkertijd) aanwezig.

De personendichtheid moet geconcentreerd zijn op het Ruigoord Zuidoost. 4. Een camping op Ruigoord zelf mag maximaal 50 personen groot zijn; 5. Structureel parkeren (m.u.v. de grote evenementen) moet worden afgewikkeld op het eigen terrein. Daartoe wordt het parkeerterrein aan de Accraweg bij het huurcontract betrokken voor een periode van 10 jaar.

Onderliggend Beleid interdisciplinair bespreken in een omgevingstafel Een van de afspraken voor een toekomstbestendig Ruigoord is het inrichten van een zogenaamde omgevingstafel. De omgevingstafel is een middel om regelmatig een gesprek te voeren over ruimtelijke kwesties in een vaste setting waardoor aandachtspunten bespreekbaar blijven. De omgevingstafel kent een aantal vaste deelnemers: Stichting Ruigoord en Havenbedrijf Amsterdam (grondbeheerder), stadsdeel Nieuw-West (verantwoordelijk voor vergunningen, toezicht en handhaving op het gebied van exploitatie, evenementen en horeca), de Omgevingsdienst (als bevoegd gezag voor omgevingsvergunningen), en de relevante teams van de gemeente Amsterdam zoals de afdeling Ruimte en Duurzaamheid en Kunst en Cultuur. Afhankelijk van het onderwerp is ook de Veiligheidsregio Amsterdam-Amstelland, het Hoogheemraadschap Rijnland en/of het Evenementenbureau deelnemer aan de omgevingstafel. Voorbeelden van gespreksonderwerpen zijn van zuiver pragmatische ruimtelijke aard (bijvoorbeeld veilige vluchtroutes, parkeeroplossingen en toegankelijkheid dorpskern) tot het elkaar betrekken bij toekomstige ontwikkelingen.

Deze tafel is ook de juiste plek om voorgenomen initiatieven vanuit Ruigoord te vertalen naar eventuele vergunningsaanvragen, om onnodige vergunningsaanvragen te vermijden en om noodzakelijke vergunningstrajecten voor te bereiden en te begeleiden. Dit alles draagt bij aan een efficiënte en soepeler afhandeling van vergunningsaanvragen voor Ruigoord, de gemeente en belanghebbende derden. De omgevingstafel wordt eens per kwartaal georganiseerd door de gemeente Amsterdam.

In paragraaf 5.1 zijn een kaart en een tabel opgenomen met de ruimtelijke voorwaarden en regels die gelden voor het plangebied. Het ruimtelijk toetsingskader heeft een geldingsduur van 10 jaar, maar staat ten dienste van de beleidsuitgangspunten. De mogelijkheid bestaat dat er gedurende deze tijd (praktische) aanpassingen noodzakelijk blijken. Deze zullen dan goed onderbouwd en in goed overleg met behulp van een – nog op te richten - omgevingstafel worden afgestemd met betrokken partijen. Een gedetailleerd overzicht is te vinden in hoofdstuk 5.

Ruimtelijk Toetsingskader Ruigoord 2025-2035

9

Vogelvlucht havengebied met Evos en Ruigoord op de voorgrond

1. Inleiding Voor u ligt het Ruimtelijke Toetsingskader Ruigoord. Dit toetsingskader geeft richting aan de toekomstige ontwikkeling van Ruigoord, zoveel mogelijk in lijn met de manier waarop het de afgelopen jaren al vorm heeft gekregen. Een ruimtelijk toetsingskader wordt vastgesteld door het College van B en W, en is het geheel van beleidsuitspraken en uitgangspunten die betrekking hebben op de ruimtelijke ontwikkeling van een bepaald gebied. Het beschrijft de gewenste ruimtelijke ontwikkeling en vormt het referentiekader waaraan nieuwe initiatieven, plannen of aanvragen worden getoetst om te bepalen of deze passen binnen de gestelde visie en regels. Denk aan bouwprojecten, gebiedsontwikkelingen of functiewijzigingen die aan de hand van dit ruimtelijke kader beoordeeld worden. Het vormt ook de basis voor de actualisatie van het omgevingsplan van Amsterdam voor dit gebied. Het kan ook worden gebruikt voor toetsing voor van initiatieven die afwijkingen van het huidige omgevingsplan. Vergunningen, toezicht en handhaving worden gebaseerd op de in dit stuk opgenomen kader, uitgangspunten, beleidsuitspraken e.d. 1.1 Leeswijzer Allereerst wordt de aanleiding voor een ruimtelijk toetsingskader voor Ruigoord beschreven. Dan wordt een situatiebeschrijving gegeven van Ruigoords ligging en huidig gebruik. Vervolgens wordt ingegaan op de cultuur-historische aspecten.

Het ontstaan van de locatie Ruigoord heeft een bijzondere geschiedenis die nu nog in het landschap is af te lezen. Ook de landschappelijke en ecologische waarden zijn van belang en in kaart gebracht. Vigerend relevant ruimtelijk beleid van rijk, provincie en gemeente wordt langsgelopen. De ontwikkeling van de haven en de gevolgen daarvan voor de gemeenschap Ruigoord worden inzichtelijk gemaakt. Daarna wordt het toetsingskader geschetst en de gewenste toekomstige ontwikkelingen verbeeld, passend binnen de Omgevingswet en het Omgevings-veiligheidsbeleid voor Westpoort. Als laatste volgt een beschrijving van de participatie vanaf het collegebesluit in 2023 en de samenwerking sindsdien ten behoeve van het opstellen van dit toetsingskader.

1.2 Aanleiding voor het toetsingskader In maart 2023 heeft het college in een zorgvuldig samenwerkingsproces met stakeholders ingestemd met het voorstel voor een duurzame toekomst van Ruigoord. Ruigoord is een bijzondere plek in Amsterdam en wordt gezien als een klassieke vrijplaats of vrijhaven met culturele, ecologische waarde en historische waarde. Om deze waarden voor de langere termijn te borgen, stemde het college in maart 2023 in met het besluit voor een Duurzame toekomst Ruigoord, om Ruigoord op een goede wijze in te passen in het havengebied. Het havengebied De Amsterdamse haven is een van de vijf havens van nationaal belang, is qua zeelading de vierde haven van Noordwest-Europa en de tweede binnen Nederland. Een haven is zowel een nautisch logistiek knooppunt als een industrieterrein voor zware industriële bedrijven die zich daar vestigen vanwege de toegestane milieunormen en/of de aan- en afvoermogelijkheden over water. Ook stedelijke voorzieningen als waterzuivering, elektriciteitsopwekking en afvalverwerking zijn er gevestigd. Een van de publieke belangen van de Gemeentelijke Visie op de Haven is dat de haven klimaat neutraal en circulair moet zijn. De haven is volop in beweging om deze transitie naar een duurzame haven mogelijk te maken. De overslag van kolen neemt snel af en nieuwe circulaire activiteiten krijgen vorm.

In de haven worden stappen gezet in de ontwikkeling van de infrastructuur van de toekomst. Havenbedrijf Amsterdam is in gesprek met de terminals voor olieproducten om de ladingstromen te verduurzamen. Dat kan door bijvoorbeeld de import en opslag, het gebruik en de doorvoer van groene waterstof en hernieuwbare brandstoffen mogelijk te maken. In de haven wordt ingezet op intensief ruimtegebruik, passende ruimte voor circulaire activiteiten en hernieuwbare brandstoffen, realisatie van energie-infrastructuur samen met netbeheerders en versterking van de bereikbaarheid via water, spoor en weg.

Ruimtelijk Toetsingskader Ruigoord 2025-2035

11

Afbeelding 1.1: Ligging Ruigoord in het havengebied

12

Ruimtelijk Toetsingskader Ruigoord 2025-2035

Ruigoord ligt midden in het havengebied Ruigoord was van oudsher een boerendorp en is sinds 50 jaar met name een plek voor creativiteit en vrijdenkers. Het kan beschouwd worden als een van de oudste nog bestaande culturele vrijhavens van Nederland en draagt daarmee bij aan de identiteit van Amsterdam. Door haar aantrekkingskracht heeft de culturele vrijhaven naast intrinsieke, ook economische waarde in de vorm van bezoekers en een innoverende spin-off naar elders in de stad en regio. Daarnaast is Ruigoord cultureel, historisch, landschappelijk, recreatief en ecologisch van betekenis.

Het streven is om zowel de industriële energietransitie, als de activiteiten en natuurontwikkeling van Ruigoord zoveel mogelijk te faciliteren. Het toetsingskader zorgt voor een voldoende veilige inpassing van de activiteiten en festivals van Ruigoord die aansluiten bij de huidige en te verwachten situatie in het havengebied. Hiertoe wordt in ieder geval vastgelegd dat in het gebied geen “kwetsbare gebouwen en locaties” aanwezig mogen zijn. Denk daarbij bijvoorbeeld aan regelmatig veel mensen tegelijk en gedurende langere tijd in een gebouw binnen een risicocontour van een bedrijf dat gevaarlijke stoffen verwerkt of risico-veroorzakende activiteiten heeft.

De afgelopen decennia is het havenindustriegebied om Ruigoord heen gegroeid (zie afbeelding 1.1). Tot 15 jaar geleden had Ruigoord nog geen grote havenbedrijven als buren. Dat veranderde met de bouw van de olieterminals VOPAK (later genaamd Evos) vanaf 2010, direct aan de westelijke grens van Ruigoord. De haven is volop in beweging en transities zijn in gang gezet. Hernieuwbare brandstoffen, groene waterstof, wind op land, offshore, een haven-industriegebied waar de energietransitie plaats vindt en risico-veroorzakende bedrijvigheid gefaciliteerd wordt. Spanningsveld De haven biedt tevens ruimte voor risico veroorzakende bedrijvigheid zoals de op- en overslag van brandstoffen, stukgoed (containers) met gevaarlijke stoffen, productie (met behulp) van gevaarlijke stoffen (bijvoorbeeld coatings), en transport (alle modaliteiten) van gevaarlijke stoffen. Dit Ruimtelijk Toetsingskader beschrijft een ruimtelijke en functionele oplossingsrichting voor het spanningsveld tussen de publieksactiviteiten op Ruigoord, de implicaties van de Omgevingswet met de introductie van een risicogebied en aandachtsgebieden, en de toename van risico’s vanuit (toekomstige) omliggende bedrijvigheid.

Door de energietransitie, waarbij de huidige fossiele energiebedrijven overstappen op alternatieve, duurzame energiebronnen (zoals waterstof), alsmede vestiging van nieuwe risicobedrijven in de haven, moet er rekening mee worden gehouden dat deze risico’s kunnen toenemen.

Ruimtelijk Toetsingskader Ruigoord 2025-2035

13

’t Melkhuisje in Ruigoord Zuidwest

2. Beschrijving Ruigoord Het doel van dit hoofdstuk is een situatiebeschrijving te geven. Daarbij komen aan de orde: de ligging van Ruigoord, zijn geschiedenis en het huidig gebruik, de cultuurhistorische achtergrond en de huidige natuurwaarden. 2.1 Groene oase te midden van de haven Ruigoord ligt in het haven-industrieterrein dat door de gemeente in hoofderfpacht is uitgegeven aan- en beheerd wordt door Havenbedrijf Amsterdam. Het wordt fysiek omsloten door Westpoort, een Industrieterrein van Provinciaal Belang (IPB). Ruigoord zelf maakt geen deel uit van het IPB. Het wordt begrensd door de Afrikahaven in het noorden, de Madagascarhaven en de Accraweg in het oosten, de spoorlijn langs de Westpoortweg in het zuiden, en het bedrijfsterrein van Evos in het westen.

Het dorp ligt op een deel van een voormalig eiland in het centrum van de Houtrakpolder (zie afbeelding op pagina 42). Hoewel de Gemeente Amsterdam al sinds de jaren 60 van de vorige eeuw privaatrechtelijk eigenaar was van dit terrein, viel het nog onder de Gemeente Haarlemmerliede en Spaarnwoude. Bij gemeentelijke herindeling werd dit in 1997 gevoegd bij Amsterdam Ruigoord herbergt sinds 1973 een kunstenaarsgemeenschap in een deel van een destijds ten behoeve van havenontwikkeling ontruimd landelijk dorp, gelegen tussen Halfweg en het Noordzeekanaal, en

halverwege Haarlem en Amsterdam. Het ligt aan het worteleind van de Afrikahaven in het haven-industriegebied Westpoort dat grenst aan de Inlaagpolder, de Houtrakpolder en recreatiegebied Spaarnwoude. Ontwikkeling van het Westelijk Havengebied rondom Ruigoord In de tweede helft van de 20ste eeuw werd begonnen met de ontwikkeling van het Westelijk Havengebied. Het gebied onderging een grondophoging, waardoor een deel van de voormalige eilandstructuur verloren ging. Vanaf 1997 werd begonnen met het graven van de Afrikahaven, ten noorden van Ruigoord. Ruigoord werd ontruimd en het dorp dreigde geheel te verdwijnen. Een aantal oud-bewoners en krakers zetten zich in voor het behoud van de kerk en de woningen als cultuurhistorisch rustpunt. De gemeentebesturen van Haarlemmerliede-Spaarnwoude en Amsterdam gingen uiteindelijk akkoord met de Motie Arda, van 18 februari 1998, nr. 110 met deze strekking). Bewoning bleef echter verboden. In de vrijgekomen woningen kwamen of bleven ateliers van kunstenaars die zich ook sterk maakten voor het behoud. Ruigoord is als bekende rafelrand ontstaan tijdens de protestactie, en is in 1999 erkend als eerste vrijhaven. Het wordt bestuurd door de stichtingen; Ruigoord, Landjuweel, 100 jaar Ruigoord, en het zuidwestelijk terrein wordt gebruikt door Stichting Het Eiland.

Afbeelding 2.1: Ligging Ruigoord in het Noordzeekanaalgebied, in het westen van de haven Ruimtelijk Toetsingskader Ruigoord 2025-2035

15

Het dorp heeft tegenwoordig ateliers en uitvoeringsruimten in de oude en nieuwe gebouwen en voormalige woningen, ingebed in een ecologisch beheerd terrein. Ruigoord bestaat van eigen inkomsten, huuropbrengsten van ateliers en entreegelden van evenementen. Daarnaast zijn er donaties van vrienden van Ruigoord, incidenteel een sponsoring of subsidie. Voor het culturele programma en de evenementen wordt gebruikgemaakt van vele vrijwilligers. In de zuidwest kavel (Stichting Het Eiland) liggen de boerenopstallen, voormalige woningen in een ecologisch beheerd terrein. Er zijn nieuwe opstallen gerealiseerd die als beheergebouw, kantoor, atelier en werkplaats worden gebruikt. Van daaruit zijn landschapsbeheer en bescherming van de groene omgeving de hoofdtaak, met name ook in de omgeving buiten Ruigoord.

De havenontwikkelingen hebben heel lang stilgelegen. Rondom Ruigoord heeft decennialang een zandplak gelegen en na het graven van de Afrikahaven (1998) heeft er tot 2010 weinig haven-ontwikkeling plaatsgevonden (zie afbeelding 2.2 t/m 2.5). Tot dan toe had Ruigoord nog geen grote havenbedrijven als buren. Dat veranderde met de bouw van de olieterminal VOPAK (later genaamd Evos) vanaf 2009 ten westen van Ruigoord. De haven is nu volop in beweging en transities zijn in gang gezet. Hernieuwbare brandstoffen, groene waterstof, wind op land, offshore, een haven-industriegebied waar de energietransitie plaats vindt en risico-veroorzakende bedrijvigheid gefaciliteerd wordt.

Afbeelding 2.2: Luchtfoto uit 2009

Afbeelding 2.3: Luchtfoto uit 2012

Afbeelding 2.4: Luchtfoto uit 2017

Afbeelding 2.5: Luchtfoto uit 2023

16

Ruimtelijk Toetsingskader Ruigoord 2025-2035

Activiteiten Ruigoord Er werken beeldend kunstenaars, theatermakers, maatschappelijk werkers, schrijvers, singer-songwriters en andere artiesten. Zij werken in ruim veertig ateliers, studio’s en andere werkplaatsen. Daarnaast wordt jaarlijks een programma van culturele activiteiten in de kerk, en andere uitvoeringsruimten, of buiten op het buitenterrein gehouden. Het gevolg van het vaststellen van het Ruimtelijk Toetsingskader is dat Ruigoord, Ruigoord Zuidoost ten westen van de Accraweg ten minste de komende 10 jaar mag gebruiken voor evenementen. Stichting Het Eiland op het zuidwestelijke terrein (Ruigoord Zuidwest) Ruigoord Zuidwest wordt gebruikt door Stichting Het Eiland, opgericht in 1999 en gehuisvest in een van de oude gebouwen van het Ruigoorddorp, op de kruising Ruigoord-Bauduinlaan. De stichting werkt onafhankelijk van de culturele vrijhaven Ruigoord. De stichting werkt met en in opdracht van Havenbedrijf Amsterdam aan groene, recreatieve inrichtingen langs en rondom Ruigoord. Voorbeelden hiervan zijn de struinroute Geuzenpad/Atlaspark en het nabouwen (van een impressie) van de eendenkooi, de aankleding van vogelspotplaats, aanplant van het Artis voederbos, en de afbouw van het Lancaster Monument.

Afbeelding 2.6: Struinroute Geuzenpad

Ruimtelijk Toetsingskader Ruigoord 2025-2035

17

Afbeelding 2.7: In het midden het eiland Ruigoord op een kaart uit 1854 (TMK), in het rood het plangebied.

Afbeelding 2.8: In het midden het eiland Ruigoord na de inpoldering. De oorspronkelijke contour van het eiland is duidelijk te onderscheiden. Chromotopografische kaart uit 1890-1900

Afbeelding 2.9: Ingezoomd op het eiland na inpoldering. Het lintdorp langs de wegenstructuur is nog steeds zichtbaar in het huidige Ruigoord. Zichtbaar zijn de Bansloot en de Hoeve Ruigoord (Melkhuisje) aan zuidzijde plangebied.

Afbeelding 2.10: Ruigoord gesitueerd in het huidige havengebied. Het blauwomrande gebied projecteert de vorm van het oude eiland. Ruigoord ontstond rondom het kruispunt dat het oude met het nieuwe ingepolderde land verbond.

18

Ruimtelijk Toetsingskader Ruigoord 2025-2035

2.2 Cultuurhistorische achtergrond (bron: Cultuurhistorische verkenning en archeologisch bureauonderzoek, Gemeente Amsterdam 2021) Bij cultuurhistorische waarden gaat het over sporen, objecten, patronen en structuren die zichtbaar of niet zichtbaar onderdeel uitmaken van onze leefomgeving en een beeld geven van een historische situatie of ontwikkeling. In veel gevallen bepalen deze cultuurhistorische waarden de identiteit van een plek of gebied en bieden ze aanknopingspunten voor toekomstige ontwikkelingen. Het is meestal niet nodig om alle cultuurhistorische elementen aan te wijzen als beschermd monument of gezicht. Het is wel van belang dat cultuurhistorische waarden tegenwoordig beter worden betrokken in de planvorming en worden meegewogen in de besluitvorming over de inrichting van een gebied. Ruigoord heeft door haar ontstaansgeschiedenis een bijzondere cultuurhistorische waarde. Stroomgebied IJ Voordat de IJpolders in de tweede helft van de 19de eeuw werden drooggelegd, betrof deze omgeving het stroomgebied van het IJ. In het IJ lagen enkele veeneilanden; Ruigoord was hiervan het grootste eiland. De oudst bekende bewoningssporen op het eiland gaan terug tot de 11de eeuw. Het drassige eiland was onvruchtbaar en onbruikbaar voor landbouw. Het werd voornamelijk gebruikt voor het fokken en vangen van eenden.

Door de aanleg van een nieuwe dijk begin 18de eeuw, werd het eiland geschikt gemaakt als hooi- en weiland. Noordzeekanaal De 19de eeuw bracht de eerste grote veranderingen met zich mee in de omgeving van het eiland. Door de realisatie van het Noordzeekanaal tussen 1865 en 1876 werd het IJ voor een groot deel ingepolderd en het voormalige eiland Ruigoord kwam in de Houtrakpolder te liggen. De oorspronkelijke verkaveling en bebouwing van het eiland werd intact gehouden. Nieuwe polderwegen werden aangesloten op de bestaande wegen op het eiland.

Westelijk Havengebied In de tweede helft van de 20ste eeuw werd begonnen met de ontwikkeling van het Westelijk Havengebied. Ook de Houtrakpolder kreeg in de jaren ’70 een bestemming als havengebied. Met de grondophoging van het havengebied ging een groot deel van de voormalige eilandstructuur verloren. Ook werd besloten de bebouwing van Ruigoord met de grond gelijk te maken toen de plannen voor de aanleg van de Afrikahaven vorm kregen. De oud-bewoners van het dorp en de grondleggers van het huidige Ruigoord zetten zich in voor het behoud van het dorp als historisch rustpunt. Ze werden gehoord door de gemeentebesturen van Haarlemmerliede en Spaarnwoude en Amsterdam door middel van het raadsbesluit de Motie Arda (18 februari 1998). Groene enclave Nadat een deel van de oorspronkelijke bewoners in 1973 het dorp gedwongen had verlaten, vestigden zich in de vrijgekomen woningen kunstenaars die zich net als de oorspronkelijke bewoners ook sterk maakten voor behoud. Na veel protest spaarde de gemeente uiteindelijk het oorspronkelijke dorp als historisch rustpunt in het bedrijfsgebied, met culturele, consumptieve en recreatieve functies, en ook educatieve doeleinden. Het historische dorp bleef zo behouden en tegenwoordig ligt het als groene enclave tussen de industrie van het westelijk havengebied.

De oorspronkelijke bewoners en kunstenaars ervaren de groeiende haven desondanks als een forse ruimtelijke beperking. Het contrast tussen de vroegere situatie van openheid in de polder naar hoe de omgeving van Ruigoord er nu bij ligt is groot. Het huidige landschap van Ruigoord-dorp, het voormalige eiland en de Ruigoord-biotoop kenmerkt zich nog steeds in een gelaagd landschap en hoogteverschillen. Stichting Het Eiland streeft ernaar deze landschapskenmerken zichtbaar te maken, te houden en te verweven in recreatieve verbindingen (fiets- en struinroutes, zie ook afbeelding 2.6).

Ruimtelijk Toetsingskader Ruigoord 2025-2035

19

2.3 Natuurwaarden (Bronnen: Quickscan Wet natuurbescherming Habitus i.o.v. Gemeente Amsterdam 2020, Activiteitenplan Wezel Habitus i.o.v Havenbedrijf 2023) Gekoppeld aan de plannen voor de inrichting van Ruigoord Zuidoost voor grootschalige evenementen hebben de gemeente en Havenbedrijf Amsterdam een tweetal ecologische onderzoeken laten uitvoeren, respectievelijk: een quickscan van soorten om te voldoen aan de Wet natuurbescherming (Wn, tegenwoordig: Besluit Activiteiten Leefomgeving (Bal), Hoofdstuk 11), en een plan met inrichtingsvoorstellen voor Ruigoord Zuidoost waar de wezel voorkomt; een beschermde soort volgens de wet. Beschermde gebieden door rijk, provincie en gemeente Afbeelding 2.11 geeft inzicht in hoe Ruigoord ligt ten opzichte van natuurgebieden. Ruigoord maakt geen deel uit van deze beschermde natuurgebieden, en ook niet van de Amsterdamse Hoofgroenstructuur. Opvallend is de vrij geïsoleerde ligging en relatieve afstand tot gevoelige gebieden, waar strikte regels

voor gelden met betrekking tot activiteiten erin of in de buurt. Geoordeeld wordt dat Ruigoord daardoor geen “negatieve” invloed heeft op deze gebieden volgens de Wet natuurbescherming (Wnb) (tegenwoordig: Besluit Activiteiten Leefomgeving (Bal), Hoofdstuk 11). Wanneer we inzoomen op Ruigoord zelf en de kavels daaromheen dan blijkt deze “geïsoleerde ligging” wel relatief, want allerlei soorten flora en fauna weten het gebied uitstekend te vinden. Hier is hard aan gewerkt met het jarenlange ecologisch beheer door de gebruikers, ook in samenwerking met Havenbedrijf Amsterdam. Voorbeelden hiervan zijn begrazing van invasieve soorten door schapen, het laten bestaan of aanleggen van ruigtestroken, gebruik van takkenrillen langs paden, holle bomen laten staan, een mate van rommeligheid in tuinen toestaan, en extensief beheer. Dat heeft ertoe geleid dat relatief veel verschillende soorten aangetroffen zijn in Ruigoord, waaronder de beschermde soorten vleermuis en wezel. De beschermde soorten vereisen ook een zorgplicht.

Afbeelding 2.11: Ligging Ruigoord ten opzichte van beschermde gebieden 20

Ruimtelijk Toetsingskader Ruigoord 2025-2035

Zorgplicht wezel en vleermuis Door werkzaamheden aan de inrichting van Ruigoord Zuidoost kan een potentiële rust- en verblijfplaats voor een wezel deels verloren gaan. Daarom maken compenserende maatregelen onderdeel uit van de vergunningen en ontheffingen die op naam van Havenbedrijf Amsterdam staan, waar het eind- verantwoordelijkheid voor draagt. In Ruigoord Zuidwest zijn die reeds gerealiseerd (zie afbeelding 2.12). Door bijvoorbeeld struweelverbindingen met de omliggende gebieden kan de wezel makkelijk en veilig andere gebieden bezoeken. Deze maatregelen en andere afspraken over de zorgplicht voor wezel en vleermuis dienen ook door Ruigoord als huurder actief bewaakt te worden. Het grasland, de dijk van Ruigoord tot en met het spoordijkje en Ruigoord Zuidwest worden begraasd door schapen ter bevordering van de biodiversiteit (goed voor insecten, rupsen, vleermuizen) en bestrijding van ongewenste exoten (zoals de berenklauw). Zo blijven de dijken beheerd en toegankelijk (vluchtwegen). Verdere bevordering van biodiversiteit is in ontwikkeling.

Voor compensatie die eventueel in de toekomst nodig wordt op het schaalniveau van Ruigoord kan gekeken worden naar compensatiemaatregelen (bijvoorbeeld voor het verlies aan biotoop) die een bijdrage leveren aan de connectie met het Geuzenpad en een faunapassage in die richting mogelijk maken. Het onderzoek naar flora en fauna in het gebied is verricht in 2020. Voor vergunningen en ruimtelijke besluiten is het uitgangspunt dat onderzoeken die minder dan 2 jaar oud zijn gebruikt mogen worden. Het natuuronderzoek zal dus periodiek geactualiseerd moeten worden om te kunnen gebruiken voor vergunningverlening.

Afbeelding 2.12: Zuidoost terrein inrichting met zorg voor beschermde soorten Ruimtelijk Toetsingskader Ruigoord 2025-2035

21

Vogelvlucht Afrikahaven met Ruigoord op de achtergrond

Bron: Port of Amsterdam

3. Beschrijving haven De haven van Amsterdam verandert de komende jaren van een bulkhaven met veel opslag en doorvoer van fossiele brandstoffen verder door naar een duurzame energie- en grondstoffen-haven. Havenbedrijf Amsterdam werkt samen met de inliggende bedrijven aan twee majeure opgaven, zijnde de energietransitie en de transitie naar een circulaire economie (zie ook de Gemeentelijke Visie Haven 2020-2040, Gemeente Amsterdam 2020). Havenbedrijf Amsterdam exploiteert en beheert het grootste deel van het Amsterdamse haven- industriegebied Westpoort. Het is een zelfstandig bedrijf met de gemeente als enige aandeelhouder. Ruigoord ligt in de haven van Amsterdam. Het grondgebied van Ruigoord wordt door Havenbedrijf Amsterdam verhuurd aan de Stichting Ruigoord en aan Stichting Het Eiland (bruikleenovereenkomst tenminste 10 jaar).

Met de vaststelling van de ruimtelijke (rand) voorwaarden in dit toetsingskader, zal Havenbedrijf Amsterdam de huidige huurovereenkomst voor het dorp Ruigoord in een contract voor de komende 25 jaar aan Stichting Ruigoord kunnen omzetten. De zuidoostelijke kavel (Ruigoord Zuidoost genaamd) wordt daarnaast voor tenminste 10 jaar aan Ruigoord verhuurd, zodat daar plek kan zijn voor de grootschalige evenementen, verder weg gelegen van Evos. Ruigoord Zuidoost heeft een bedrijfsbestemming. In 2023 is al besloten dat beoogd wordt die huurovereenkomst tien jaar te verlengen als dat te zijner tijd door het bevoegd gezag (gemeente en provincie tezamen) nog in overeenstemming wordt geacht met de dan geldende wet- en regelgeving voor externe veiligheid.

Een van de duurzame transities is die naar waterstof als fossielvrije brandstof. Havenbedrijf Amsterdam werkt samen met bedrijven als Evos aan het opzetten van een groene energie-waardeketen voor transport per schip, op- en overslag en distributie van waterstof en andere vormen van fossielvrije energie. Evos is sinds 2009 de buurman van Ruigoord (zie afbeelding 2.2 en 2.3), hetgeen mede de urgentie van dit Ruimtelijk Toetsingskader benadrukt. Ruimtelijke (rand)voorwaarden die voortvloeien uit het beleid van de gemeente, provincie en Havenbedrijf Amsterdam zijn enerzijds dat deze energietransitie mogelijk wordt gemaakt - en voor de meest risico gevende activiteiten juist aan de westelijke zijde van Westpoort - en anderzijds de wens voor het behoud van de aldaar gelegen culturele groene oase. Ook daar werken gemeente en Havenbedrijf Amsterdam samen aan. Beide activiteiten of gebruiksfuncties zijn belangrijk voor stad- en regio. Dit Ruimtelijk Toetsingskader schept hiervoor zo goed als mogelijk de randvoorwaarden.

Ruimtelijk Toetsingskader Ruigoord 2025-2035

23

Veld naast de kerk

Fotograaf: Dennis Bouman

4. Ruigoord in beleid Hieronder beschrijven we relevant beleid, opgesteld door het rijk, provincie en gemeente. Dit heeft vooral betrekking op het industrieterrein Westpoort, dat mede een internationale haven omvat en bij zowel het rijk als de provincie op het netvlies staat. Hier prevaleert vooral het functioneren van de haven en het beschermen van het havenindustrieterrein voor bedrijven die nodig zijn voor productie, op- en overslag (doorvoer) van energiedragers, agribulk en (consumptie)goederen. In de toekomst werken deze bedrijven zoveel mogelijk fossielvrij en via gesloten kringlopen. De gemeente heeft met dit ruimtelijk toetsingskader gedetailleerder en gerichter beleid opgesteld, mede gericht op de ontstaansgeschiedenis en status van de vrijhaven Ruigoord en gekoppeld aan het houden van evenementen. 4.1 Rijksbeleid Havennota 2020-2030 De Amsterdamse haven is een internationale zeehaven. Het is de 5e grootste haven van de Hamburg-Le Havre regio met een grote toegevoegde waarde. Er werken direct en indirect circa 36.000 mensen aan de haven (uit: Havenmonitor 2024). Met het gereedkomen van de nieuwe Zeesluis IJmuiden (sinds 2022 operatief) is het belang van de haven toegenomen.

Er worden verder geen ruimtelijke uitspraken gedaan over de haven in de havennota, behalve dat het rijk nog blijft hechten aan reservering Noordelijke Houtrakpolder (in Haarlemmermeer) als eventuele uitbreidingsruimte voor een nieuw havenbekken. Novex NZKG De Omgevingswet vraagt ook een rijksvisie op de leefomgeving: de Nationale Omgevingsvisie (NOVI). Hierin geeft het Rijk een langetermijnvisie op de toekomst en de ontwikkeling van de leefomgeving in Nederland. De Nationale Omgevingsvisie spreekt over Novex-gebieden waar de Novex NZKG er één van is. Het is de bedoeling dat in de NZKG-regio de ruimtelijke puzzel wordt gelegd die gevolg geeft aan nationale opgaven en doelen. Bijvoorbeeld over waar en hoe gaan we om met de grootschalige energietransitie in ons land, en hoe houden we rekening met klimaatverandering; sinds 2024 geformuleerd als ‘rekening houden met bodem en water’in de ruimtelijke ordening. Zie verder hieronder onder Ontwikkelperspectief Noordzeekanaalgebied (provinciaal niveau). Luchtvaart Indelingsbesluit (LIB) Ruigoord ligt in het verlengde van de Polderbaan van Schiphol en valt daarmee onder het LIB (LIB-5). Dat betekent dat het geluidniveau van vliegtuigen beperkingen stelt aan geluidgevoelige functies (zoals

wonen, scholen, zorg etc.) en aan de hoogte van bebouwingen. Voor de activiteiten en de bebouwing in Ruigoord zijn deze beperkingen weinig relevant. 4.2 Provinciaal beleid Omgevingsverordening De provincie heeft in 2022 in de Omgevingsverordening heel Westpoort als Industrieterrein van Provinciaal Belang (IPB) aangewezen. Daaraan heeft de provincie regels verbonden die voor dit gebied gelden; alleen haven en industriefuncties zijn er toegestaan. Het IPB is ingesteld om fysieke- en milieuruimte voor de energietransitie, circulaire economie, industriële activiteiten, havengebonden en havengerelateerde activiteiten te waarborgen. Tegelijkertijd wil de provincie hiermee terughoudendheid betrachten met het plaatsen van gevoelige of kwetsbare functies binnen de milieucontouren van deze industrie. Dit ten behoeve van een veilige en gezonde leefomgeving. De gemeente heeft het besluit van maart 2023 met de provincie afgestemd. Ruigoord is daarmee uitgezonderd van het IPB, inclusief de zuidelijke gelegen terreinen. Dit gebied is weliswaar uit het IPB ‘geknipt’, maar de milieucontour van het IPB ligt wel over geheel Ruigoord. De activiteiten in Ruigoord mogen daarom niet leiden tot beperkingen voor de bestaande milieugebruiksruimte voor geluid, geur of omgevingsveiligheid voor bedrijven gelegen in het haven-industriegebied van provinciaal belang.

In Ruigoord kunnen daarom geen milieugevoelige of kwetsbare functies aanwezig zijn. Voorwaarde hiervoor is, zoals eerder beschreven, dat de kerk qua programmering wordt beperkt, zodat dit geen ‘kwetsbaar gebouw’ kan gaan vormen binnen de mogelijke, toekomstige milieugebruiksruimte van omringende bedrijven. In heel Ruigoord mogen geen ‘kwetsbare gebouwen en locaties’ voorkomen. Er mag niet in Ruigoord gewoond worden.

Afbeelding 4.1: Provinciale Omgevingsverordening 2022, Industrieterrein van Provinciaal Belang m.u.v. Ruigoord

Ruimtelijk Toetsingskader Ruigoord 2025-2035

25

Ontwikkelperspectief NZKG Het Ontwikkelperspectief NZKG is erop gericht de ruimtelijke puzzel te leggen die de energietransitie en de daarmee gepaard gaande verzwaring van het energienet, de toename van de risicocontouren vanwege fossielvrije energieopslag en productie in de haven combineert. Bovenstaande provinciale regels anticiperen hier al op. In het Ontwikkelperspectief is ook gekozen om de milieu- en risicoruimte in het westen van het havengebied uit te breiden ten behoeve van de energietransitie, zoals productie en import van waterstof(dragers). 4.3 Gemeentelijk beleid, actuele programma’s en juridische instrumenten Omgevingsplan Amsterdam Het bestemmingsplan Afrikahaven is vastgesteld in 2013. In 2014 is daarnaast ook de veiligheidscontour Afrika- en Amerikahaven vastgesteld. Het bestemmingsplan en de veiligheidscontour zijn met de invoering van de omgevingswet in 2024 onderdeel geworden van het (tijdelijk) Omgevingsplan Amsterdam. Het omgevingsplan wordt stapsgewijs gewijzigd om voor 2032 een actueel omgevingsplan te hebben voor de hele stad. Bestemmingsplan Afrikahaven In het bestemmingsplan heeft het plangebied meerdere bestemmingen. Het dorp heeft deels de bestemming Cultuur en Ontspanning. Daarin zijn de

culturele en ambachtelijke functies van Ruigoord toegestaan, zoals ateliers, expositieruimtes en podia, en ook het houden van evenementen. Daarnaast zijn ook horeca en detailhandelsfuncties toegestaan die ondergeschikt zijn aan de cultuur- en evenementenfunctie. Zelfstandige horeca is nu niet toegestaan. In de bouwregels is ook vastgelegd dat het bebouwde oppervlak met maximaal 15% mocht toenemen ten opzichte van de situatie op 21 maart 2013. Dat percentage is inmiddels bereikt. Het zuidelijke deel van het plangebied heeft de bestemming Bedrijf - 2. Daarin zijn bedrijven toegestaan (zoals opslag, verwerking, transport) en een windturbine ter plaatse van de aanduiding. In deze bestemming past het houden van evenementen niet, waardoor de evenementen die gebruik maken van Ruigoord Zuidoost met tijdelijke afwijkingen worden toegestaan. Deze terreinen hebben zeer ruime bouwregels, maar enkel ten behoeve van de bedrijfsbestemming. In het bestemmingsplan zijn ook regels opgenomen over externe veiligheid. Zo zijn in de bestemming Cultuur en Ontspanning, naast bewoning en verblijfsrecreatie, ‘kwetsbare objecten’ aangemerkt als strijdig gebruik. De kerk van Ruigoord is in het besluit aangaande de veiligheidscontour in 2014 opgenomen als kwetsbaar object, omdat het een bijeenkomstfunctie was waar ‘doorgaans een groot aantal personen een groot deel van de dag

Afbeelding 4.2: Uitsnede koerskaart Ontwikkelperspectief Noordzeekanaalgebied 26

Ruimtelijk Toetsingskader Ruigoord 2025-2035

verblijven’. Dat gebruik van de kerk was in 2013 al aanwezig en valt daarmee onder het overgangsrecht van het bestemmingsplan. Ateliers zijn ‘beperkt kwetsbaar’. Daarnaast zijn in de aanduidingen ‘veiligheidszone bevi’ en ‘veiligheidszone – windturbine’ ook regels opgenomen waarin kwetsbare en beperkt kwetsbare objecten zijn uitgesloten. Deze zones en regels zijn nog gebaseerd op de ‘gebiedsvisie Externe Veiligheid Westpoort’ uit 2009. Momenteel wordt gewerkt aan nieuw beleid, het BOW (Beleid Omgevingsveiligheid Westpoort). Op dit moment loopt nog een handhavingstraject vanwege bouwen zonder vergunning en strijd met het omgevingsplan. Dit betreft zowel ateliers als andere bouwwerken en gebouwen. Het toetsingskader zal worden betrokken bij de afweging of deze kunnen worden gelegaliseerd. Binnen de veiligheidscontour zijn alleen gebouwen die reeds voor 2013 (legaal) aanwezig waren passend in het bestemmingsplan, omdat daar ook beperkt kwetsbare gebouwen niet zijn toegestaan in het bestemmingsplan. Beperkt kwetsbare gebouwen kunnen met een buitenplanse omgevingsvergunning wel worden toegestaan (in een veiligheidscontour, risicocontour of risicogebied) nadat daarvoor een (complete) aanvraag is gedaan. Met onderhavig Ruimtelijk Toetsingskader kunnen buitenplanse omgevingsvergunningen (d.w.z.

voor gebouwen of activiteiten die niet in het omgevingsplan passen) worden gemotiveerd en onderbouwd. Momenteel gelden de bestemmingen zoals aangegeven in afbeelding 4.3. De groene oase voor cultuur en ontspanning is als zodanig vastgelegd. De vorm van het oude veeneiland (zie vorig hoofdstuk) is aangeduid met archeologie 1 en 3. De waterkering (en bijbehorende beschermingszone) die rondom Ruigoord ligt loopt, de veiligheidszone (Besluit Externe Veiligheid Inrichtingen) van Evos en het zichtbare deel van het oude eiland half over Ruigoord, binnen de dijk (archeologie 1) zijn ook aangeduid. In verband met de riscocontour van Evos mag niet het hele terrein voor evenementen gebruikt worden. Om het risico bij grootschalige evenementen te verminderen, is met Ruigoord afgesproken de grote podia te verplaatsen naar Ruigoord Zuidoost (zie afbeelding 4.6). Ruigoord mag Ruigoord Zuidoost de komende 10 jaar huren voor het houden van festivals. Het is momenteel bestemd als Bedrijf-2. Die bestemming geldt ook voor Ruigoord Zuidwest. In het vooroverleg met Havenbedrijf Amsterdam en de provincie ten behoeve van het collegebesluit van maart 2023 is afgesproken dat in ieder geval de komende 10 jaar ter plaatse van de bedrijfsbestemming festivals kunnen worden vergund voor maximaal 4999 personen (maximaal 12 dagen per jaar). In

Cultuur en ontspanning Bedrijf - 1,2 en 3 Groen Waterstaat - Waterkering Waarde - Aecheologie 1 Waarde - Aecheologie 2 Waarde - Aecheologie 3 Afbeelding 4.3: Vigerend bestemmingsplan Afrikahaven 2013 Ruimtelijk Toetsingskader Ruigoord 2025-2035

27

Risicocontouren4 en Kwetsbare gebouwen en locaties5 In dit Ruimtelijk Kader worden verschillende begrippen gebruikt die met de regelgeving over Omgevingsveiligheid te maken hebben. Omgevingsveiligheid betreft de risico’s van het bewerken, opslaan en transporteren van gevaarlijke stoffen en andere vergelijkbare risico’s zoals die van windmolens. Deze risico’s worden wettelijk vertaald in vaste of berekende contouren, zoals de Plaatsgebonden risicocontour (PR-contour). Daarnaast gaat deze regelgeving ook over functies die tegen die risico’s beschermd moeten worden en ingedeeld worden in verschillende categorieën: beperkt kwetsbaar, kwetsbaar en zeer kwetsbaar. Voor het havengebied en Ruigoord is deze regelgeving belangrijk. In het havengebied zijn nu al veel bedrijven met zulke contouren en daar zullen met de transitie naar duurzame brandstoffen nog meer bedrijven en contouren bijkomen. Daarom is rondom de Afrikahaven en Amerikahaven in 2014 al een Veiligheidscontour aangewezen, die ook deels over Ruigoord ligt. Deze veiligheidscontour is een verzamelcontour voor PR-contouren van bedrijven. Met de Omgevingswet (2024) is ook een nieuwe verzamelcontour bedacht, het risicogebied. Dat risicogebied moet nog worden aangewezen, maar zal ook over Ruigoord komen te liggen.

Binnen PR-contouren, en dus ook het risicogebied, mogen geen zeer kwetsbare of kwetsbare gebouwen of locaties liggen. Het is daarom belangrijk welke status de verschillende gebouwen en locaties op Ruigoord hebben. In Bijlage VI van het Besluit Kwaliteit Leefomgeving staat een lijst van die gebouwen en locaties. Deze zijn nader toegelicht op het Informatiepunt Leefomgeving: Gebouwen en locaties zijn ingedeeld in 3 categorieën: 1. zeer kwetsbaar (alleen gebouwen) 2. kwetsbaar (gebouwen en locaties) 3. beperkt kwetsbaar (gebouwen en locaties) Bij het bepalen van de kwetsbaarheid van een gebouw of locatie is gekeken naar het volgende: • het aantal personen dat gelijktijdig aanwezig is • de aanwezigheidsduur van personen • in hoeverre personen zichzelf in veiligheid kunnen brengen bij een incident

4 5

28

https://iplo.nl/thema/externe-veiligheid/externe-veiligheid-in-omgevingsplan/plaatsgebonden-risico/ https://iplo.nl/thema/externe-veiligheid/kwetsbare-gebouwen/

Ruimtelijk Toetsingskader Ruigoord 2025-2035

Zeer kwetsbare gebouwen De categorie zeer kwetsbare gebouwen is nieuw ten opzichte van de voorheen geldende regelgeving. De gebouwen in deze categorie vielen eerder onder de categorie kwetsbare objecten. Een gebouw is 'zeer kwetsbaar' als het een gebouw is voor mensen die zichzelf niet op tijd in veiligheid kunnen brengen. Het gaat om de volgende gebouwen: • woonfunctie voor 24-uurszorg • basisscholen • scholen voor minderjarigen met een lichamelijke of geestelijke beperking • dagverblijf van personen met een lichamelijke of geestelijke beperking • gezondheidszorg met bedgebied (ziekenhuizen en verpleeghuizen) • kinderopvang • gevangenissen

Kwetsbare gebouwen en locaties Kwetsbare gebouwen zijn alle gebouwen met een woonfunctie (niet verspreid liggende bebouwing) en locaties bestemd voor grote evenementen of voor recreatief nachtverblijf voor meer dan 50 personen. Gebouwen en locaties zijn ook kwetsbaar als er veel personen een groot deel van de dag aanwezig zijn. Het gaat bijvoorbeeld om: • woonfunctie • bijeenkomstfunctie • kantoorfunctie (> 1500 m2 b.v.o.) • sportfunctie • scholen voor volwassenen • gezondheidszorg zonder bedgebied • locatie voor evenementen in de open lucht voor ten minste 5.000 personen • Beperkt kwetsbare gebouwen en locaties Beperkt kwetsbaar De overige gebouwen en locaties zijn beperkt kwetsbaar. Ruigoord en kwetsbaarheid Als we kijken naar het gebruik van gebouwen in Ruigoord moet dus worden gekeken of deze op deze lijst voorkomen en of er ‘veel personen een groot deel van de dag aanwezig zijn’. Voor de ateliers en andere kleine ruimte is dit niet moeilijk. Daarvan is de conclusie dat die als ‘beperkt kwetsbaar’ kunnen worden aangewezen. In het besluit over de veiligheidscontour de kerk op Ruigoord (bijeenkomstfunctie) aangemerkt als een kwetsbaar gebouw. Dat is begrijpelijk, aangezien daar volgens gebruiksvergunning ca. 350 mensen passen. Het is gangbaar de drempel van 50 personen te gebruiken voor de beoordeling of er ‘veel personen’ aanwezig zijn.

Voor bijeenkomsten van meer dan 50 personen maken we in dit kader afspraken, zodat deze kortdurend en/of niet te vaak zijn. Op die manier zorgen we ervoor dat de kerk kan worden aangemerkt als ‘beperkt kwetsbaar’ en dus een lager beschermingsniveau heeft.

Ruimtelijk Toetsingskader Ruigoord 2025-2035

29

ruil hiervoor heeft Ruigoord toegewerkt naar een programma voor de kerk dat strookt met regels voor een beperkt kwetsbaar gebouw volgens de Omgevingswet. Zodoende kan de haven de toekomstige energietransitieplannen van Evos realiseren en andere risicobedrijven vestigen, zonder dat er kwetsbare activiteiten in de nabijheid spelen (d.w.z. te veel mensen voor een langere tijd in de kerk). Afbeelding 4.6 maakt dit inzichtelijk. De rode lijn geeft de huidige veiligheidscontour aan waarbinnen tegen Evos aan geen kwetsbare gebouwen mogen liggen. Hiermee anticiperen we op verruiming van de veiligheidscontour vanwege de energietransitie-doelstelling die voor het havengebied zijn vastgelegd. De risico’s die daarmee gepaard gaan op het grondgebied van Evos en van andere omliggende bedrijven zullen alsdan groter worden. Beleid Omgevingsveiligheid Westpoort (in ontwikkeling, vaststelling beoogd in 2026) In het havengebied wordt onder andere gewerkt met gevaarlijke stoffen, zoals bij tankopslagbedrijf Evos (benzine, ethanol, butaan e.d.) dat naast Ruigoord ligt. Deze bedrijven hebben risicocontouren en aandachtsgebieden. De verwachting is dat voor de transitie naar duurzame energiedragers (zoals waterstof) nog meer van dit soort bedrijven zich zullen vestigen in het havengebied en de contouren daarvan zullen groeien.

Vooral in het westen van het havengebied zal daarom de ruimte voor deze bedrijven en contouren moeten groeien. Dat uitgangspunt is in het Ontwikkelperspectief NZKG opgenomen en is ook belangrijk voor het nieuwe omgevingsveiligheidsbeleid. Het gevolg hiervan is dat in het westen van het havengebied geen (zeer) kwetsbare gebouwen en locaties aanwezig mogen zijn op plekken waar deze risicocontouren (komen te) liggen. Ook zal met het oog op deze risico’s de personendichtheid in het gebied laag gehouden worden en is het ook wenselijk dat functies die niet noodzakelijk zijn voor het havenindustriegebied zoveel mogelijk geweerd worden. Dat heeft ook gevolgen voor Ruigoord, in het bijzonder voor de bijeenkomstfunctie en de evenementen. In het Besluit Kwaliteit Leefomgeving (zie ook het tekstkader) is vastgelegd wat een (zeer) kwetsbaar gebouw of locatie is. Evenementenlocaties zijn vanaf 5000 personen kwetsbare locaties en gebouwen zoals de kerk zijn kwetsbaar als daar regelmatig veel mensen aanwezig zijn. Het gebruik van de kerk moet daarom zo worden gereguleerd dat hier geen grote groepen bijeen komen of dat dit niet doorgaans c.q. een groot deel van de dag gebeurt. 30

Door de evenementen en de bijeenkomstfuncties op Ruigoord duidelijk in te kaderen kan het gebruik van Ruigoord gecombineerd worden met de transitie naar duurzame brandstoffen die gepaard gaat met een (grote) toename in opslag, transport en verwerking van gevaarlijk stoffen en andere risicobedrijven. Geluidverdeelplan Westpoort (2e herziening, Gemeente Amsterdam 2024) Het hebben van voldoende geluidsruimte voor bedrijven is van belang om te borgen dat bedrijven die relatief veel geluid produceren een plek kunnen krijgen en behouden op een industrieterrein. Het Geluidverdeelplan borgt dat voldoende geluidsruimte op Westpoort aanwezig blijft, zonder dat de kwetsbare bestemmingen eromheen overmatig worden belast. In de laatste herziening van het Geluidverdeelplan is vastgelegd dat Ruigoord ook een emmissiebudget krijgt voor de activiteiten in de kerk. De exacte geluidsruimte wordt bepaald in het Geluidverdeelplan. Dit budget wordt toereikend voor de beoogde activiteiten van Ruigoord in de kerk. Programma Windenergie Amsterdam 2030 (2024) Heel Westpoort, waar de haven deel van uitmaakt, is aangewezen als zoekgebied voor windturbines. Havenbedrijf Amsterdam heeft daarmee de ambitie om (naast het reeds aanwezige vermogen aan windenergie) nog eens 10 MW opgesteld vermogen te realiseren in 2030.

Er is bewust gekozen voor een beperkt aantal locaties die een zo groot mogelijke opbrengst moeten genereren, in plaats van vele molens verspreid over het havengebied. In Westpoort zijn 4 nieuwe windturbines op het terrein van de rioolwaterzuivering gebouwd. Deze liggen op grote afstand van Ruigoord. Ruigoord heeft wel te maken met een bestaande turbine op Ruigoord Zuidoost. Binnen de risicocontour van deze turbine (zie bestemmingplankaart, afb. 13) mogen geen kwetsbare functies worden gebouwd en geen grote aantallen personen aanwezig zijn wanneer de turbine in bedrijf is. Vrijwel het gehele Ruigoord Zuidoost dat Ruigoord mag huren voor festivals en evenementen ligt binnen de invloedssfeer. Binnen de PR-contour van de windturbine mogen evenementen met minder dan 5000 personen (maximaal 4999 personen) worden toegestaan. Om het risico – dat zeer klein is – voor bezoekers van evenementen verder te beperken wordt tijdens het evenement de windturbine stilgezet. Vanwege het Luchtvaart Indelingsbesluit (LIB) voor Schiphol is er een hoogtebeperking tot 150m tiphoogte voor windturbines over Westpoort (onder de aanvliegroute). Er wordt door het ministerie van Klimaat en Groene Groei onderzocht of deze hoogtebeperking voor windturbines opgehoogd kan worden tot 200m. Hogere windturbines leveren substantieel meer energie.

Indien de hoogte in het LIB kan worden opgehoogd, zal worden onderzocht op welke

Ruimtelijk Toetsingskader Ruigoord 2025-2035

plaatsen deze hogere turbines kunnen komen te staan. Wanneer de afstand tussen de windturbines daardoor noodzakelijkerwijs moet worden vergroot, dan zal Havenbedrijf Amsterdam bij de locatiekeus de ruimte benodigd voor bedrijven, bedrijvigheid en evenementen in ogenschouw nemen. Omgevingsvisie Amsterdam 2050 (2021) Onder de noemer ‘Inclusieve stad’ geeft de gemeente aan dat broedplaatsen en Vrije Ruimte bijdragen aan een diverse en inclusieve stad, met kansen voor grote en kleine initiatieven. Onder de Expeditie Vrije Ruimte wordt een breder programma voor broedplaatsen en Vrije Ruimte geïntroduceerd. In de stad zijn bijzondere culturele, sociale en groene plekken te vinden die zijn vormgegeven en worden beheerd door burgers en maatschappelijke organisaties, van Ruigoord tot buurtcentra, zoals bijvoorbeeld Ru Paré, en tijdelijke stadslandbouwprojecten (Noordoogst). Hoofdgroenstructuur (2011) Ruigoord is niet opgenomen in de Hoofdgroenstructuur (HGS) uit de Structuurvisie van 2011. De gemeenteraad heeft de nieuwe HGS, in juni 2024 verworpen. Pas als er weer aan nieuw HGS-beleid gewerkt wordt, wordt de situatie van dat moment als uitgangspunt genomen.

Afbeelding 4.5: Schetskaart groenvisie

Afbeelding 4.4: Uitsnede Omgevingsvisie Ruimtelijk Toetsingskader Ruigoord 2025-2035

31

Groenvisie 2020-2050 (2020) In de Groenvisie is voorstel voor de stedelijke groenstructuur opgenomen in en om de stad, waar uitbreiding van het groene netwerk van Amsterdam richting het havengebied en daarin Ruigoord is opgenomen. Naast de ateliers, kunstwerken en het culturele programma is Ruigoord ook een mooie groene oase. Expeditie Vrije Ruimte (GA, 2020) Het college ziet de Vrije Ruimte als een cruciaal onderdeel van de stedelijke leefomgeving. Het ontstaat van onderop en wordt collectief vormgegeven. Het zijn niet-commerciële plekken waar mensen elkaar ontmoeten, waar ruimte is voor experimenteren en reflecteren en waar men zich in kan zetten voor maatschappelijke doelen. Het initiatief ligt bij de burgers, in de luwte van marktwerking en overheidsbeleid. Ze dragen bij aan sociale cohesie en inclusiviteit. Het zijn kortom plekken in de stad die Amsterdam van oudsher maken tot de aantrekkelijke stad die ze is: met ruimte voor álle groepen en een soms schurende ‘tegencultuur’. Vrije Ruimte is voor de stad van grote maatschappelijke waarde.

Met de huidige groei en verdichting van de stad wordt ruimte steeds schaarser en duurder. Daarmee komt ook de Vrije Ruimte onder druk te staan: bestaande locaties dreigen te verdwijnen wanneer huurcontracten aflopen en er is steeds minder (betaalbare) ruimte voor nieuwe initiatieven. Amsterdam besloot daarom om bestaande Vrije Ruimte te beschermen en nieuwe beschikbaar te stellen. In dit kader is een inventarisatie gemaakt van bestaande initiatieven welke in kaart zijn gebracht, en zijn succesfactoren en knelpunten benoemd. Een van de dilemma’s is het spanningsveld tussen het (vaak) ongereguleerde of spontane karakter van een Vrije Ruimte en de wens van de gemeente om te reguleren. Daar waar Vrije Ruimte is spant de gemeente zich in om dit te beschermen, maatwerk te bieden bij de toepassing van regels, toegankelijk en beschikbaar te houden, en de samenwerking met initiatiefnemers en stakeholders te zoeken. De rollen en verantwoordelijkheden omtrent de samenwerking met Ruigoord zijn conform de Expeditie Vrije Ruimte.

Afbeelding 4.6: Verplaatsing festivalterrein richting het zuidwest terrein 32

Ruimtelijk Toetsingskader Ruigoord 2025-2035

Nachtcultuur Naast Vrije Ruimte geeft Amsterdam aandacht aan nachtcultuur in Toekomst van de Nacht (Gemeente Amsterdam 2021). Ruigoord wordt hierin als cruciaal onderdeel genoemd. Kunst en cultuur in Amsterdam houdt niet op om twaalf uur ’s nachts. De gemeente erkent de betekenis van de nachtcultuur voor de ontwikkeling van Amsterdam in brede zin: cultureel en artistiek, sociaal-maatschappelijk én economisch. In een stad met meer dan 180 nationaliteiten is de diversiteit aan cultuur, muziek en dans bijzonder groot. Voor velen blijft de nacht een leven lang betekenisvol. De nachtcultuur wordt gekoesterd als plek waar diverse mensen zich thuis voelen en waar ze een deel van hun persoonlijkheid en identiteit blijvend kunnen voeden. Zo moet er blijvend ruimte gezocht worden voor festivals, voor de dag maar ook voor de nacht. Gebrek aan ruimte in een groeiende stad zijn een grote uitdaging.