2. Rapportage EDO Amsterdam

Energie Diensten Organisatie (EDO) Amsterdam Eindrapportage

Door:

Coöperatie Buurtwarmte U.A. Gerwin Verschuur, Max Doedens, Saskia Muller, Ronald Korpershoek

Opdrachtgever: Gemeente Amsterdam Wendy Springer, Eline Hoogendijk, Ruben Voerman, Nynke Visser

Datum:

15 april 2025

2

Inhoudsopgave Inhoudsopgave ............................................................................................................................ 2 1. Inleiding ................................................................................................................................... 4 1.1 Aanleiding ................................................................................................................................. 4 1.2 De onderzoeksopdracht ............................................................................................................. 4 1.3 Aangrenzende projecten ............................................................................................................ 5 1.4 Besluitvorming over de EDO ....................................................................................................... 6 2. Participatieproces met energiegemeenschappen en gemeente Amsterdam ............................... 7 2.1 Het ontwerpproces .................................................................................................................... 7 2.2 High-lights van de bijeenkomsten ............................................................................................... 8 26 september: Warmte initiatieven ..............................................................................................

8 7 oktober: Oranje Energie (netwerk 02025) ................................................................................... 8 9 oktober: Duurzame Toekomst Stad en Organisatie ..................................................................... 8 30 oktober: EC Zuiderlicht ........................................................................................................... 8 6 november: Gebiedsregisseurs .................................................................................................. 8 11 november: Gemeente schil 1 .................................................................................................. 8 14 november: Warmte-initiatieven ............................................................................................... 9 20 november: Energiegemeenschappen ...................................................................................... 9 5 december: Gemeente schil 1 .................................................................................................... 9 22 januari: Energiegemeenschappen ........................................................................................... 9 24 januari: Juristen Energie van de Stad........................................................................................

9 27 januari: Gemeente schil 2 ..................................................................................................... 10 26 februari: Afdeling Wonen ...................................................................................................... 10 3 maart: Gemeente schil 2 ........................................................................................................ 10 5 maart: Energiegemeenschappen ............................................................................................ 11 7 maart: Ecostroom .................................................................................................................. 11 12 maart: APEC......................................................................................................................... 11 2.3 Uitgangspunten die voortkomen uit het ontwerpproces ............................................................. 12 3. Doelen, Taken en Doelgroepen van de EDO .............................................................................. 13 3.1 Doelen van de Energie Diensten Organisatie ............................................................................. 13 3.2 Scope .....................................................................................................................................

13 3.3 Taken van de Energie Diensten Organisatie ............................................................................... 14 1. Ondersteunen met deskundige projectleiders en adviseurs .................................................... 14 2. Ondersteunen bij capaciteitsontwikkeling van initiatieven....................................................... 15 3. Bouwen aan een Amsterdams netwerk voor kennisdeling ....................................................... 15 4. Ontwikkelen van processtandaarden voor energiegemeenschappen ....................................... 15 6. Ondersteunen met backoffice diensten.................................................................................. 16 3.4 Doelgroepen............................................................................................................................ 16 1. Energiegemeenschappen ...................................................................................................... 16

3 2. Energiegemeenschappen in wording ...................................................................................... 17 3.5 Inbedding van de EDO .............................................................................................................. 17 4. Besturing van de EDO.............................................................................................................. 22 4.1 EDO is van de initiatieven ......................................................................................................... 22 4.2 EDO is van de gemeente........................................................................................................... 24 4.3 EDO is samenwerkingsverband van initiatieven/gemeente ......................................................... 25 4.4 EDO is zelfstandig .................................................................................................................... 26 4.5 Samenvatting governance ........................................................................................................ 27 4.6 Beleidskader Verbonden Partijen .............................................................................................. 27 4.7 Voorbeeld EDO’s in de praktijk ................................................................................................. 29 5.

Organisatie en financiële aspecten van een EDO...................................................................... 31 5.1 Organisatie van de EDO............................................................................................................ 31 5.2 Afbakening van de taken van EDO en Gemeente ........................................................................ 32 5.3 Geldstromen van de Gemeente naar de EDO ............................................................................ 33 5.4 Financiering van de EDO .......................................................................................................... 33 6. Synthese en aanbevelingen..................................................................................................... 36 6.1 Wat is de toegevoegde waarde van een EDO? ............................................................................ 36 6.2 Wie bestuurt de EDO? .............................................................................................................. 37 Scenario 2: EDO is een afdeling van gemeente ........................................................................... 37 Scenario 1: EDO is van de initiatieven ........................................................................................ 37 Scenario 3: EDO is een samenwerkingsverband van de initiatieven en de gemeente.....................

38 Scenario 4: EDO is zelfstandig ................................................................................................... 39 6.3 Wie organiseert de EDO? .......................................................................................................... 39 De financieringsvraag. Wie betaalt de EDO? ............................................................................... 39 6.4 Randvoorwaarden voor succes ................................................................................................. 40 Bijlage ....................................................................................................................................... 42 1. Opdrachtgevers Amsterdam ...................................................................................................... 42 2. Deelnemers gemeente Amsterdam ............................................................................................ 42 2. Deelnemers Energiecoöperaties................................................................................................. 44 3. Deelnemers individuele gesprekken ........................................................................................... 45 4. Ontvangen losse feedback ......................................................................................................... 46

4

1. Inleiding 1.1 Aanleiding Het is voor iedereen die een rol speelt bij de energietransitie in Amsterdam duidelijk dat de actieve betrokkenheid van bewoners en lokale bedrijven noodzakelijk is om die te laten slagen. Er is een versnelling nodig in de energietransitie en daarvoor is de actieve inzet van bewoners en bedrijven van harte welkom. De sleutel voor die versnelling is het organisatievermogen dat in de stad en haar buurten wordt opgebouwd en de aantrekkingskracht die daarvan uitgaat om bewoners te mobiliseren om mee te doen. Om de Amsterdamse bewonersinitiatieven in de energietransitie te stimuleren, heeft wethouder Zita Pels in oktober 2022 de opdracht gegeven om de mogelijkheden voor een energiediensten organisatie (EDO) voor betere ondersteuning van de energie coöperaties te onderzoeken. Die opdracht is allereerst ambtelijk opgepakt in een vooronderzoek gericht op de warmtetransitie. Vanuit de gemeentelijke organisatie was er de wens om de geleerde lessen en opgedane kennis, die samen met de bewonersinitiatieven is opgedaan, beter te borgen en een plek te geven in de organisatie. In de meetings die zijn georganiseerd met warmte-initiatieven bleek in de loop van 2023 dat er een duidelijke behoefte is aan ondersteuning door een professionele dienstenorganisatie.

Hoewel er veel kennis en ervaring aanwezig is bij de Amsterdamse koplopers in de warmtetransitie kunnen die geen ondersteunende rol van betekenis spelen. Ze zijn te druk om hun eigen warmteproject te realiseren. In dezelfde periode werd door Energie Samen en haar leden gewerkt aan de oprichting van coöperatie Buurtwarmte, een dienstenorganisatie die bewonerscollectieven in de warmtetransitie ondersteunt. Om in Amsterdam het wiel niet helemaal opnieuw te hoeven uitvinden, is ervoor gekozen om daarmee de samenwerking te zoeken. Terwijl de voorbereidingen werden getroffen voor een onderzoeksopdracht aan coöperatie Buurtwarmte, liepen de spanningen op tussen de gemeente Amsterdam en de energie coöperaties. Frank van Erkel kreeg een opdracht om de oorzaken van deze spanningen bloot te leggen en om een advies uit te brengen over de vraag hoe de samenwerking te verbeteren. Dat proces heeft geleid tot het besluit van het College van B&W in november 2024 ten aanzien van een volwassen en volwaardige positie van energiegemeenschappen in Amsterdam. Door deze dynamiek is de scope van de onderzoeksopdracht aan Buurtwarmte voor EDO scenario's verbreed van warmte naar de hele energietransitie. Dus naast warmte ook energiebesparing, de opwek van duurzame energie met wind en zon, energieopslag en systeemintegratie.

En ook is besloten om de onderzoeksopdracht niet als een bureaustudie maar als een participatieproces in te steken.

1.2 De onderzoeksopdracht Het doel van het EDO scenario onderzoek was het uitwerken van meerdere scenario’s voor een energiediensten organisatie door middel van een participatief ontwerpproces met energie coöperaties en ambtenaren van de gemeente Amsterdam. In de uitvraag van de onderzoeksopdracht zijn 6 ontwerpvragen geformuleerd:

5

1. Wat is de scope van de EDO? 2. Wat wordt de capaciteit en schaalniveau van de EDO: wat is het groeiperspectief? Welke basisvoorzieningen zijn er nodig bij aanvang en wat is het schaalniveau (A'dam/ MRA/ Provincie)? 3. Wie is de doelgroep: onder welke voorwaarden en binnen welke kaders en randvoorwaarden kan gebruik worden gemaakt van de diensten van een EDO? 4. Hoe wordt de EDO bestuurd en wat wordt de rolverdeling van de betrokken partijen? 5. Hoe wordt de EDO gefinancierd? 6. Wat zijn randvoorwaarden voor succes? Er is gekozen voor een participatief ontwerpproces omdat de EDO een plek dient te krijgen in een bestaand organisatorisch landschap, met reeds gevestigde belangen, bestaande rollen, verantwoordelijkheden en taken. Het ontwerpproces is om die reden breed ingestoken zowel aan de kant van de energiegemeenschappen als ook aan de kant van de gemeente Amsterdam. Ook de APEC (Amsterdamse Energie Producerende Coöperaties) heeft in het ontwerp meegedacht, met een lid van de APEC dat deel heeft uitgemaakt van het projectteam. In afstemming met de opdrachtgevers van de gemeente Amsterdam en de APEC is geprobeerd een zo volledig mogelijk overzicht te creëren van de relevante belanghebbenden. Die zijn vervolgens uitgenodigd om betrokken te zijn bij het ontwerpproces.

Desondanks is het niet uitgesloten dat bepaalde personen toch niet zijn uitgenodigd of niet hebben kunnen deelnemen. Om een EDO in het Amsterdamse organisatorische landschap in te passen, leek een start met warmte-initiatieven op voorhand kansrijk. Immers in het vooronderzoek was al duidelijk geworden dat er bij warmte-initiatieven een duidelijke behoefte bestond aan een EDO. Ook was de voorbereiding gestart voor een opdracht voor een EDO pilot specifiek voor warmteinitiatieven. Tegen deze achtergrond is de keuze gemaakt om het ontwerpproces met warmte-initiatieven te starten. De andere thema’s, zoals energiebesparing, energieopwekking, energieopslag en systeemintegratie worden in het scenario-onderzoek eveneens meegenomen. Voor deze thema’s zijn deels al ondersteunende diensten en structuren ingericht, zowel bij energie coöperaties als ook bij de gemeente Amsterdam. Daarbij is de ontwerpvraag voor de EDO dus, wat op die thema's de toegevoegde waarde van de EDO zou kunnen zijn. En als die helder is geworden, hoe de EDO zich tot de bestaande diensten en structuren kan verhouden en hierop kan aanvullen en aansluiten.

1.3 Aangrenzende projecten Naast het EDO scenario onderzoek liepen er aangrenzende projecten die van invloed zijn op de besluitvorming over een EDO: •

De doorontwikkeling van de APEC: Op dit moment bestaat APEC uit 7 producerende energiecoöperaties. In Amsterdam is behoefte aan een brede koepel van álle energiegemeenschappen. De APEC heeft de ambitie om aanjager te zijn van de

6 vorming van deze nieuwe koepel. Het doel is om door samenwerking een stevigere positie voor de energiegemeenschappen in de stad te realiseren. •

Ontwikkeling van een Amsterdams stappenplan voor warmte initiatieven: Parallel aan het EDO-scenario onderzoek werkt de gemeente Amsterdam aan een Stappenplan Bewonersinitiatieven warmte. In dit onderzoek is dat stappenplan vergeleken met het stappenplan van Buurtwarmte, voor de ontwikkeling van warmte-initiatieven, en het WAM-proces (Wijken Aardgasvrij Maken). Hieruit moet een overzicht komen voor bewonersinitiatieven en de gemeente van de stappen die gezet moeten worden in een warmteproject, om daar een goede ondersteuning aan te kunnen verbinden.

•

EDO pilot: In december 2024 heeft de gemeente Amsterdam een aanbesteding gedaan en een opdracht verstrekt aan coöperatie Buurtwarmte om een pilot voor een energiediensten organisatie voor warmteprojecten op te starten. Deze pilot is in januari 2025 gestart. De bedoeling is om in september 2025 de ervaringen van de EDO pilot te publiceren zodat de gemeente Amsterdam die mee kan nemen in de besluitvorming over een EDO. Aan de EDO pilot doen vijf warmte-initiatieven mee: Warme Reus, Duurzaam Slotervaart en Oostoever Duurzaam, Borgerwarmte en ECHO.

Deze projecten hebben ook hun plek gekregen in het Collegebesluit van november 2024, en zijn er allemaal op gericht om een bijdrage te leveren aan een volwaardige en volwassen positie van de Energiegemeenschappen in de energietransitie in Amsterdam.

1.4 Besluitvorming over de EDO Dit EDO scenario onderzoek biedt een bouwsteen in de besluitvorming van de gemeente Amsterdam en de APEC over de oprichting van een EDO in de loop van 2025. Het gewicht van het besluit dat van de gemeente Amsterdam wordt gevraagd is afhankelijk van drie variabelen waarover dit scenario onderzoek rapporteert en dat zijn a) de verwachtingen over wat de EDO voor versnelling van de energietransitie kan gaan betekenen; b) de rol van de gemeente in de besturing van de EDO; en c) de wijze waarop en de mate waarin de gemeente Amsterdam financieel bijdraagt aan de EDO.

7

2. Participatieproces met energiegemeenschappen en gemeente Amsterdam 2.1 Het ontwerpproces Het EDO scenario-onderzoek is ingestoken als een iteratief ontwerpproces met de betrokken partijen in Amsterdam: de energiegemeenschappen, de APEC en de gemeente Amsterdam. Gedurende het hele ontwerpproces hebben de beide partijen, energiegemeenschappen en de gemeente Amsterdam, gescheiden van elkaar een bijdrage geleverd aan het EDO ontwerp. Onderstaande tabel geeft aan hoe het ontwerpproces in de tijd is verlopen en welke partijen op welk moment een bijdrage hebben geleverd aan het EDO-ontwerp. Datum

Doelgroep

Onderwerp

26 september

Warmte initiatieven

Doelen en taken

7 oktober

Oranje Energie

Afbakening

9 oktober

Duurzame Toekomst Stad en Organisatie

Governance en financiering

30 oktober

EC Zuiderlicht

Afbakening

6 november

Gebiedsregisseurs

Doelen en taken

11 november

Gemeente schil 1

Doelen en taken

14 november

Warmte-initiatieven

Behoeften en governance

20 november

Energiegemeenschappen

Doelen en taken

2024

Behoeften en governance 5 december

Gemeente schil 1

Relatie en governance

22 januari

Energiegemeenschappen

Behoeften en governance

24 januari

Juristen Energie van de Stad

Besturingsscenario’s

27 januari

Gemeente schil 2

Verfijning scenario’s 1

26 februari

Afdeling Wonen

Doelgroepen VvE’s

3 maart

Gemeente schil 2

Verfijning scenario’s 2

5 maart

Energiegemeenschappen

Verfijning scenario’s 2

7 maart

Ecostroom

Afbakening

12 maart

APEC

Concept eindrapport

2025

Tabel 1: Overzicht van het ontwerpproces.

8

2.2 High-lights van de bijeenkomsten Van elke bijeenkomst is een verslag gemaakt. Om een beeld te geven hoe het ontwerp tot stand is gekomen, is ervoor gekozen om in dit hoofdstuk een aantal high-lights van de verschillende bijeenkomsten te belichten. Met het oog op de leesbaarheid van dit rapport, en om herhaling met de volgende hoofdstukken te vermijden, richten we ons hierbij specifiek op de ontwerpcriteria die van invloed zijn op het succes of mislukking van de EDO. 26 september: Warmte initiatieven Goede samenwerking met de gemeente Amsterdam is randvoorwaarde voor succes van collectieve warmteprojecten. Een duidelijk stappenplan moet leidend zijn voor het proces van de warmte initiatieven. Gedwongen winkelnering en aanbod-gestuurde dienstverlening moeten worden vermeden, omdat dit het succes kan ondermijnen. Kennisborging binnen de EDO is noodzakelijk, zodat initiatieven niet telkens opnieuw het wiel hoeven uit te vinden. 7 oktober: Oranje Energie (netwerk 02025) Oranje Energie vervult een waardevolle aanjaagfunctie voor Amsterdam en kan naast de EDO blijven bestaan. De activiteiten van Oranje Energie leiden tot nieuwe energiegemeenschappen, die vervolgens de EDO om ondersteuning kunnen vragen. Op 10 maart 2025 is de demarcatie van activiteiten verder aangescherpt.

9 oktober: Duurzame Toekomst Stad en Organisatie De EDO dient bestuurlijk voldoende afstand te houden van de gemeente. Financiering vanuit de gemeente moet voor vijf jaar worden gegarandeerd, niet synchroon met de vierjarige bestuurlijke termijnen. Daarnaast is aanvullende financiering buiten de gemeente Amsterdam van belang. 30 oktober: EC Zuiderlicht Voor de uitvoering van zonne-opwekprojecten is er een sterk netwerk van professionals binnen verschillende energiecoöperaties in Amsterdam. Benut dit netwerk optimaal en versterk het waar nodig. 6 november: Gebiedsregisseurs Gebiedsregisseurs zien voor zichzelf een sleutelrol voor goede samenwerking tussen de gemeente Amsterdam en energiegemeenschappen. Demarcatie tussen taken van gebiedsregisseurs en medewerkers van de EDO moet helder zijn. En ze kunnen een constructieve rol spelen bij de ontwikkeling van de EDO. 11 november: Gemeente schil 1 De focus van de EDO blijft op de energietransitie, maar verbinding met bredere duurzaamheidsvraagstukken/afdelingen is belangrijk. De scope van de EDO moet lokaal blijven om maatwerk te leveren en kennis te borgen. Korte lijnen en intensieve samenwerking met gemeentelijke afdelingen is belangrijk voor de kwaliteit van de diensten. Wel is het belangrijk om te beseffen dat ‘de gemeente’ niet bestaat en dat het uitmaakt

9 welke directie of directies, invloed uitoefenen of sturing geven aan de EDO. Een robuuste structuur is noodzakelijk, die onafhankelijk is van politieke winden. 14 november: Warmte-initiatieven Er zijn verschillende visies op de besturing van de EDO, en met name op de rol de gemeente daarin. Er zijn deelnemers die een voorkeur hebben voor een samen besturen model. Zij verwachten daarvan dat kennisdeling en continuïteit van de EDO daarmee een gedeeld belang wordt van energiegemeenschappen en de gemeente. Andere deelnemers geven de voorkeur aan besturing door energiegemeenschappen. Zij waarschuwen voor te grote gemeentelijke invloed, die de autonomie van initiatieven kan ondermijnen. Warmteinitiatieven zien een geheel zelfstandig opererende EDO als risicovol, doordat zijn verwachten dat de EDO dan een eigen leven gaat leiden en niet goed aansluit op de behoeften van de initiatieven. 20 november: Energiegemeenschappen De energiegemeenschappen moeten sturing kunnen geven aan de EDO, zodat de diensten goed aansluiten op de behoeften van de energiegemeenschappen. Er is veel steun voor het beeld van de EDO, als een afdeling of uitvoeringsorganisatie van de APEC als Amsterdamse koepel coöperatie. Dat geeft de EDO democratische legitimiteit, omdat de leden van de APEC daar dan ook zeggenschap over hebben.

Een mogelijk risico van deelname van de gemeente in de besturing van de EDO is dat het een slagvaardige en efficiënte uitvoeringsorganisatie in de weg kan staan. Want de gemeentelijke bureaucratie en beleidsprocessen kunnen besluitvorming in de EDO vertragen. 5 december: Gemeente schil 1 Er is informatie opgehaald over de vraag hoe ambtenaren uit verschillende afdelingen van de gemeente zich tot de EDO kunnen verhouden. Er is gevraagd of er een incidentele of structurele samenwerking met de EDO zal plaatsvinden, en of ze voor de EDO werken of er nauw mee samenwerken. Het zal tijd vergen om de samenwerking van de gemeentelijke afdelingen met de EDO goed in te richten, dus is er bij de start van de EDO van de gemeente een lange termijn commitment nodig. 22 januari: Energiegemeenschappen Energiegemeenschappen hechten aan een doorlopende financiering voor hun initiatieven. Vooral in de risicovolle initiatiefase en ontwikkelfase is het nodig dat er continuïteit in het proces zit, zodat opgebouwd momentum met bewoners en bedrijven niet verloren gaat. Ook is het van belang dat de EDO werkt aan een integrale energietransitie omdat bij bewoners de verschillende thema’s gelijktijdig op hen af komen en ze daarin goed te ondersteunen. Voor zover er sprake is van verkokering binnen de gemeente Amsterdam zal de EDO daar een integrale benadering tegenover moeten stellen.

24 januari: Juristen Energie van de Stad Deelname van de gemeente in de EDO moet worden getoetst aan het beleid voor verbonden partijen. De kernvraag is of de gemeente voldoende kan sturen via

10 subsidiegelden en andere beleidsdomeinen. Volgens de juristen is dat het geval, en daarom hoeft de gemeente niet deel te nemen in de EDO. 27 januari: Gemeente schil 2 De nieuwe gemeentelijke taken binnen de warmtetransitie (Wgiw en WCW) vereisen intensieve betrokkenheid in de warmtetransitie. Om een gezonde relatie met warmtegemeenschappen op te bouwen, is het belangrijk om het dichtbij te organiseren maar wel onafhankelijk zoals met stichting !Woon. Ook moet worden bepaald hoe de EDO zich verhoudt tot ‘Ongelijk investeren voor gelijke kansen’ en Community Wealth Building. 26 februari: Afdeling Wonen De afdeling Wonen heeft op het gebied van energiebesparing al een breed instrumentarium ingericht. Er is een isolatie-offensief voor verschillende doelgroepen waaronder VvE’s, eigenaar-bewoners, huurders, particuliere verhuurders en woningbouwcorporaties. Het is de vraag wat een EDO op het gebied van energiebesparing gaat toevoegen, en hoe dat aanbod dat aansluit op het reeds bestaande aanbod. Het is belangrijk dat de verschillende doelgroepen van het isolatie-offensief het begrijpen. De afdeling Wonen focust zich in Amsterdam op bewoners in 169 buurten die meer steun nodig hebben, vanuit het principe van ‘Ongelijk investeren voor gelijke kansen’. Is dat principe ook op de EDO van toepassing, en zo niet maak expliciet wat de redenen zijn om dat ruimer in te steken.

Als de EDO een statuur wil krijgen als stichting !Woon heeft, stel dan het bewonersbelang centraal. Borg met processtandaarden en kwaliteitschecks dat de bewoners geen spijt krijgen van hun investeringen. Een goed verduurzamingsplan op woningniveau kan op gespannen voet staan met een verduurzamingsplan of collectieve acties op buurtniveau. 3 maart: Gemeente schil 2 De EDO krijgt een plek in een bestaand landschap van ondersteunende diensten en structuren in Amsterdam. Voor een EDO is het van belang om, als een bewonersinitiatief zich aanmeldt voor ondersteuning, in kaart te brengen of er andere opgaven zijn die spelen binnen een buurt, die mogelijk meer prioriteit hebben voor de bewoners van deze buurt. Ook zal de EDO zich moeten verhouden tot de dienstverlening die al georganiseerd voor bewoners op andere thema’s. Een andere randvoorwaarde voor succes is dat de EDO onafhankelijk advies kan geven en ook ‘nee’ zegt als het initiatief niet kansrijk wordt geacht. De EDO zal op een passende wijze ondersteuning moeten bieden aan VvE’s, omdat een groot deel van het Amsterdamse huizenbezit in een VvE is georganiseerd. Dit aanbod met goed aansluiten bij en afgestemd worden op de huidige ondersteuningsstructuur van VvE's. Leer van eerdere ervaringen van de gemeente Amsterdam met joint ventures zoals in de decentralisatie van de jeugdzorg met ouder en kind teams.

Dat besturingsmodel was een ingewikkeld construct met vermenging van rollen, verantwoordelijkheden en aansprakelijkheidsvraagstukken en is na een aantal jaren uiteindelijk toch verzelfstandigd in een stichting. De gemeente heeft ook al positieve ervaringen met een zelfstandige stichting, zoals de samenwerking met stichting !Woon. Een model waarbij ambtenaren van de gemeente op ‘in natura’ basis voor de EDO kan misschien werken. Een goed werkend voorbeeld daarvan is het expat loket waarbij de

11 dienstverlening aan expats is gecentraliseerd. Voor de klant is niet zichtbaar door welke organisatie die mensen worden betaald. 5 maart: Energiegemeenschappen De energiegemeenschappen hebben feedback gegeven op het concepteindrapport. Het verhaal is sterk voor warmte-initiatieven maar maakt niet voldoende onderscheid in wat er nodig is op andere thema's dan warmte (zon, wind, opslag en besparing). Om dat onderscheid duidelijker te kunnen maken is tijdens deze bijeenkomst gevraagd naar hun concrete behoefte aan ondersteuning. Het uitgangspunt van de deelnemers op andere thema's dan warmte is dat de EDO aanvullend is op wat er al gebeurd. Er was zorg voor een ongelijk speelveld tussen de EDO en andere coöperatieve dienstverlenende partijen. Daarnaast delen de energiegemeenschappen een sterke voorkeur voor het besturingsscenario waarbij de EDO een afdeling of uitvoeringsorganisatie is van de koepel. 7 maart: Ecostroom Ecostroom is een dienstverlenende partij op het gebied van opwekprojecten met zon. Ecostroom ontwikkelt en beheert coöperatieve zonprojecten in Amsterdam en omringende gemeenten en gaat daarbij uit van het vastgoed waarop zonne-energie opgewekt kan worden. Daar wordt een energiegemeenschap omheen gevormd.

Ecostroom heeft de taken vergaand gestandaardiseerd en in een CRM-systeem gebracht, dat het zelf samen met energieleverancier Greenchoice heeft ontwikkeld en nog doorontwikkeld. Ecostroom ziet de EDO als een mogelijke bedreiging voor haar dienstverlening als er door de komst van de EDO een ongelijk speelveld ontstaat voor zonprojecten. Voor Ecostroom is het van belang dat de EDO niet de bestaande diensten gaat vervangen, maar samenwerkt met bestaande diensten of functioneert als doorgeefluik. Als de EDO met subsidiegelden wordt gefinancierd wil zij daar ook aanspraak op kunnen maken. Daarnaast uit Ecostroom haar zorgen over de beoogde rol van de EDO in standaardisatie van zonprojecten. Het CRM-systeem dat Ecostroom gebruikt is anders dan het CRM-systeem van Zuiderlicht met =OM Nieuwe Energie. Ecostroom vraagt om duidelijkheid over de vraag of en hoe de EDO zich met de standaardisatie van zonprojecten gaat bezighouden. 12 maart: APEC De APEC werkt in teams aan een meerjarenplan op de ontwikkelingen rondom de thema's zon, wind, energiebesparing, warmte en energieopslag/systeemintegratie. Om in dit EDO scenario onderzoek een beter onderscheid te maken tussen de behoefte een aanpakken zijn concepten gedeeld. Het principe van ongelijk investeren voor gelijke kansen mag voor de EDO geen beperking tot 169 buurten betekenen.

Dan blijft het sociale kapitaal in buurten die een actieve bijdrage willen leveren aan het doel om de energietransitie te versnellen onbenut. Om te beginnen dient de EDO juist de initiatieven te ondersteunen die in staat zijn om grotendeels op eigen kracht resultaten te boeken. Wat daarin wordt geleerd kan daarna worden gebruikt om initiatieven in kansarme buurten die meer ondersteuning vragen goed te begeleiden. De doelgroep VvE’s is belangrijk in Amsterdam omdat er zoveel particulier bezit in VvE’s is georganiseerd. Maar het is een complexe doelgroep, die een andere benadering vraagt dan

12 energiegemeenschappen. Dat kan voor de EDO in de opstartfase te veel worden. Dus richt de aandacht om te beginnen op de ondersteuning van energiegemeenschappen. Gebruik de ervaringen in warmteprojecten met VvE’s om ervaring op te bouwen met deze doelgroep. Beslissingen worden genomen in afstemming met de Directie Wonen na consultatie van partijen zoals !Woon en VvE-net.

2.3 Uitgangspunten die voortkomen uit het ontwerpproces Uit bovenstaande high-lights zijn een aantal uitgangspunten gedestilleerd die van belang zijn voor de oprichting van de EDO en de financiering daarvan. Inbedding van de EDO vindt plaats in een bestaand palet aan ondersteunende diensten aan individuele bewoners, bewonersinitiatieven en energiegemeenschappen. In dit project is dat palet gedeeltelijk in beeld gebracht (zie hoofdstuk 3.5). Met Oranje Energie is al afgestemd over de demarcatie (zie hoofdstuk 3.4). In een vervolgtraject zal de samenwerking met bestaande dienstverlening verder uitgewerkt en afgestemd dienen te worden. Met de gebiedsregisseurs van de gemeente wordt het gesprek over de demarcatie al gevoerd in de EDO pilot. Korte lijnen en intensieve samenwerking van de EDO met de gemeente Amsterdam is noodzakelijk met het oog op kennisborging en het realiseren van een hoog kwaliteitsniveau van de ondersteuning. Goede aansluiting bij de behoeften van initiatieven en voldoende slagvaardigheid, besluitvaardigheid is nodig om ze adequaat en efficiënt te ondersteunen. Parallel bouwt de EDO kennis en ervaring op met de ambtelijke molens van de gemeente Amsterdam. Door de tussenpositie van de EDO kan de energietransitie versnellen. Om de tussenpositie goed te laten werken heeft de EDO een zekere mate van onafhankelijkheid nodig ten opzichte van de gemeente Amsterdam.

Het moet, met kennis van het gemeentelijke beleid, in staat zijn om initiatieven onafhankelijk advies te geven. Er is ook een zekere mate van onafhankelijkheid nodig van de initiatieven. Het moet ‘nee’ zeggen als het initiatief niet kansrijk wordt geacht. Energiegemeenschappen verwachten vraaggestuurde ondersteuning, waarbij ze zelf opdrachtgever zijn voor de ondersteuning (geen gedwongen winkelnering). Energiegemeenschappen hebben behoefte aan toegang tot procesgeld om een initiatief te ontwikkelen. De EDO heeft als taak geformuleerd om daarbij te ondersteunen (hoofdstuk 3.3). Door ondersteuning van de EDO aan initiatieven in te steken op basis van een met de gemeente Amsterdam afgestemde processtandaard, kan op de kwaliteit van het proces worden gestuurd. De kennis van die processtandaarden wordt binnen de EDO geborgd. Bij oprichting van de EDO is commitment van de gemeente Amsterdam voor de langere termijn nodig, tenminste 5 jaar, zodat de EDO de tijd krijgt om toegevoegde waarde voor

13 energiegemeenschappen en de gemeente Amsterdam aan te tonen, en daarin kracht en stabiliteit op te bouwen. Er is een balans nodig in de financiële bronnen op basis waarvan de EDO haar taken uitoefent: middelen van de gemeente Amsterdam, opdrachten van energiegemeenschappen en innovatiefondsen (rijk en Europa). In de opstartfase zal de afhankelijkheid van middelen van de gemeente Amsterdam relatief groot zijn. Afnemende afhankelijkheid van financiering van de gemeente Amsterdam is wenselijk (zie hoofdstuk 5.4). De beslissingen over vervolgfinanciering van de EDO niet synchroon met 4-jarige bestuurlijke termijnen, zodat de continuïteit minder afhankelijk wordt van politieke winden.

3. Doelen, Taken en Doelgroepen van de EDO 3.1 Doelen van de Energie Diensten Organisatie In het ontwerpproces dat in hoofdstuk 2 is beschreven, zijn de volgende doelen voor de Energie Diensten Organisatie (EDO) geformuleerd: • Energiegemeenschappen in Amsterdam ondersteunen bij de energietransitie door het bieden van kennis, ervaring en deskundigheid; • Netwerkvorming en kennisdeling faciliteren tussen energiegemeenschappen, gemeente en andere partijen tot een stevig samenwerkend geheel; • De verworven en opgebouwde kennis en ervaring in de stad houden zodat er continuïteit ontstaat in het kwaliteitsniveau van de ondersteuning; • Een kennisplatform met tools en handvatten voor energiegemeenschappen ontwikkelen en beheren; • Gestandaardiseerde processen en stappenplannen voor de Amsterdamse context ontwikkelen, zodat er meer structuur en samenhang ontstaat tussen de activiteiten van energiegemeenschappen en de gemeente; • Uitvoering geven aan innovatieprojecten.

Uit het ontwerpproces volgt ook een Big Hairy Audacious Goal (BHAG): De EDO is een ondersteuningsorganisatie voor energiegemeenschappen dat de ontwikkeling van bewonerskracht en organisatievermogen versterkt en daarnaast de samenwerking met de gemeenten en andere betrokken (markt-)partijen stroomlijnt en verstevigt, zodat de energietransitie in de gemeente Amsterdam en de Metropoolregio versnelt, en efficiënter, inclusiever en rechtvaardiger verloopt.

3.2 Scope Thematische scope Zowel uit het voorafgaande ambtelijke vooronderzoek als ook uit het participatieproces van dit scenario onderzoek is gebleken dat de behoefte aan een EDO het grootste is bij warmte-

14 initiatieven. De warmtetransitie is complex en de koplopers kunnen onvoldoende ondersteuning bieden omdat ze druk zijn met hun eigen projecten. Op de andere thema’s, zoals energiebesparing, opwekking van energie met zon en wind, energieopslag en systeemintegratie kan mogelijk ook toegevoegde waarde worden geboden. Maar die behoefte kan per initiatief verschillen. Uit de bijeenkomsten is gebleken dat de behoefte aan ondersteuning vaak meer op organisatieniveau ligt, en bij de toegang tot geld, dan bij de uitvoering van projecten. Dat komt omdat op een aantal van die thema’s al een aantal diensten en structuren bestaan. En daar dient de EDO zich toe verhouden. Het geformuleerde uitgangspunt daarbij is dat de EDO bij de bestaande diensten en structuren aansluit en die waar nodig aanvult en versterkt, maar niet vervangt. De EDO kan bijvoorbeeld bestaande diensten en structuren versterken door initiatieven naar ze door te verwijzen. De mogelijke inbedding van de EDO wordt verder toegelicht in hoofdstuk 3.5. Geografische scope De conclusie van het participatieproces en ook van de analyse van Energiediensten Organisaties elders in Nederland (zie hoofdstuk 7) is dat metropool regio van Amsterdam het logische schaalniveau is.

Er wordt door Oranje Energie en diverse energie coöperaties (wind en zon) al in het grotere verband samengewerkt, dus het ligt voor de hand om daarbij aan te sluiten. Bij de start van de EDO is het verstandig om de scope te beperken tot de gemeente Amsterdam, omdat daar het commitment voor de oprichting van de EDO vandaan moet komen. En in de opstartfase is het belangrijk om de focus te leggen op de vormgeving van de samenwerking met de gemeente Amsterdam. Bij de vormgeving van de juridische structuur en de governance is het verstandig om een mogelijk toekomstig opereren op het schaalniveau van de metropool regio niet te belemmeren. Sociale scope Uit de geformuleerde BHAG van de EDO volgt een taak voor de EDO om ervoor te zorgen dat de energietransitie inclusiever en rechtvaardiger verloopt. Dat betekent dat het betrekken van kwetsbare groepen een specifiek aandachtspunt zal zijn bij de ondersteuning van energiegemeenschappen, en bij het versterken van bewonerskracht en organisatievermogen. De EDO heeft de verantwoordelijkheid om daartoe de benodigde kennis en ervaring op te gaan bouwen en inzetten in haar ondersteuningsaanbod. Daartoe kan met de pionier-energie van daadkrachtige energiegemeenschappen een begaanbare weg voor de samenwerking met kwetsbare groepen worden voorbereid.

De gemeente Amsterdam zal ook vorm moeten geven aan de betekenis van ongelijk investeren voor gelijke kansen bij energiegemeenschappen. De EDO zal zich hiertoe moeten verhouden.

3.3 Taken van de Energie Diensten Organisatie Om de doelen van de EDO te bereiken zijn de volgende taken geïnventariseerd: 1. Ondersteunen met deskundige projectleiders en adviseurs De EDO ondersteunt initiatieven met professionele projectleiders en adviseurs die goede relaties hebben met ambtenaren binnen de gemeente Amsterdam. De adviseurs kunnen ad hoc als klankbord en vraagbaak dienen, of langdurig bij projecten betrokken zijn. De

15 ondersteuning wordt geboden in elke fase van de projectontwikkeling, dus van initiatie, ontwikkeling, realisatie tot en met exploitatie. De opbouw van kennis en capaciteit in de EDO groeit met de initiatieven mee. De EDO gaat de afhankelijkheid van externe adviesbureaus reduceren, met een pool van experts op het gebied van techniek, business case en contracten. Dat zal tot een kostenbesparing van de energietransitie in Amsterdam leiden. Ook gaat de EDO zorgen voor helderheid en focus bij de initiatieven. 2. Ondersteunen bij capaciteitsontwikkeling van initiatieven De essentie van een energiegemeenschap is dat zij zelf de regie voert over een energieproject. De EDO neemt die verantwoordelijkheid niet over. Het ondersteunt lokale initiatieven bij het versterken van de capaciteit om het project in eigen hand te houden. Dat doet de EDO op twee manieren: 1. Door trainingen en scholingstrajecten aan te bieden. Dat kunnen ook op de Amsterdamse situatie toegesneden maatwerktrainingen zijn. 2. Door coaching aan te bieden die erop is gericht de lokale kracht en eigen verantwoordelijkheid te versterken. Deze capaciteitsontwikkeling draagt bij aan de effectiviteit van de energiegemeenschappen, en voorkomt dat ze te veel gaan leunen op de EDO. 3. Bouwen aan een Amsterdams netwerk voor kennisdeling De EDO ondersteunt lokale initiatieven bij de toegang tot kennis.

Dat doet de EDO op twee manieren: 1. Door het faciliteren van een lerend netwerk waarin energiegemeenschappen onderling praktijkervaringen en kennis met elkaar delen. In dat netwerk inspireren en bemoedigen de initiatieven elkaar. In de bijeenkomsten van dit netwerk kunnen ook de gemeente Amsterdam, bedrijven, kennisinstellingen en andere stakeholders deelnemen. Als onderdeel van deze taak coördineert de EDO de kennisagenda voor verdere ontwikkeling van kennisproducten en standaarden. 2. Door relevante kennis te ontsluiten voor energiegemeenschappen en andere stakeholders. Dat kan op reeds bestaande kennisplatforms (bijvoorbeeld Open Research Amsterdam, of het landelijke kennisplatform van Energie Samen) of zo nodig kan daarvoor een eigen kennisplatform worden opgebouwd. 4. Ontwikkelen van processtandaarden voor energiegemeenschappen Processtandaarden bieden duidelijkheid aan energiegemeenschappen, gemeente en andere betrokken partijen. Voor de EDO zelf is het een kapstok om initiatieven goed te ondersteunen en de voortgang van initiatieven te monitoren. Ze voorkomen dat initiatieven doodlopende paden inslaan, en daarmee onnodig werk en verlies van tijd en energie. Met heldere processtandaarden, kunnen alle betrokken partijen zich daartoe verhouden en worden praktijkervaringen ermee onderling beter uitwisselbaar.

Dat gaat helpen om de afstemming en samenwerking tussen verschillende partijen eenvoudiger en effectiever te maken. Voor warmte werkt de gemeente Amsterdam al met Coöperatie Buurtwarmte samen aan een processtandaard die geschikt is voor de Amsterdamse context.

16

5. Begeleiden bij toegang tot financiën De EDO ondersteunt initiatieven bij het vinden van financieringsmogelijkheden voor de verschillende fasen van hun energieproject. Het doel is ervoor te zorgen dat de projecten van energiegemeenschappen bij de faseovergangen, bij een positief besluit (go besluit), door kunnen en draagvlak en momentum vasthouden. De gemeente Amsterdam biedt daarin zelf mogelijkheden met subsidieregelingen en tenders. Daarnaast bestaan er ook landelijke financiële instrumenten voor energiegemeenschappen. Twee voorbeelden: 1. Financiering van kleinschalige opwekprojecten (zon op dak). In samenwerking met een drietal commerciële banken is een aanpak uitgewerkt met een projectencentrale waarin initiatieven hun eigen energieproject beheren die is gekoppeld aan een realisatiefonds. De banken verplichten zich met het realisatiefonds tot financiering van die energieprojecten. 2. Financiering van de ontwikkeling van warmteprojecten. In samenwerking met het Nationaal Groenfonds en middelen van het ministerie is een Ontwikkelfonds Warmte ingericht dat ontwikkelleningen verstrekt aan warmte- coöperaties. 6. Ondersteunen met backoffice diensten De EDO biedt professionele backofficediensten aan energiegemeenschappen die daar behoefte aan hebben, zodat zij zich primair op de inhoud kunnen richten.

Te denken valt daarbij op ondersteuning met een professional op het gebied van HR, loonadministratie, boekhouding en financial control. Geleidelijke groei van taken Zoals hierboven aangegeven groeit het taken- en dienstenpakket van de EDO mee met de ontwikkelingsfasen van de initiatieven. Zo kan het zijn dat de EDO het takenpakket uitbreidt naar diensten op het gebied van assetmanagement en backoffice wanneer initiatieven de exploitatiefase bereiken.

3.4 Doelgroepen De EDO richt zich op het ondersteunen van lokale initiatieven die bijdragen aan de energietransitie. De doelgroepen waar de EDO zich op richt zijn: 1. Energiegemeenschappen De definitie van energiegemeenschappen halen we uit de Energiewet, waarmee de Europese definitie uit de richtlijn van de Interne Markt voor Elektriciteit (Elektriciteitsrichtlijn 2019/994) in nationale wetgeving is verankerd. Voor warmtegemeenschappen zal diezelfde definitie ook in de Wet Collectieve Warmte worden vastgelegd. Een energiegemeenschap is een juridische entiteit met een vrijwillige deelname van leden (bewoners, lokale autoriteiten en kleine ondernemingen) die zeggenschap hebben, én die zich kan bezighouden met de productie, distributie, levering, energie-efficiëntiediensten, oplaaddiensten voor elektrische voertuigen of andere energiediensten. Het hoofddoel

17 bestaat uit het bieden van milieu-, economische of sociale voordelen aan haar leden of aandeelhouders of aan de gebieden waar ze werkzaam is. Omdat Amsterdam werkt aan een register van commons, lijkt het raadzaam om de wettelijke definitie van energiegemeenschappen ook voor dat doel te gebruiken. Daarnaast is er een Amsterdamse Verordening lokaal eigenaarschap in voorbereiding waarin de definitie een plek verdient. 2. Energiegemeenschappen in wording Voor energiegemeenschappen in wording die nog geen juridische entiteit hebben gevormd is het relevant om aan te sluiten bij de definities die Oranje Energie hanteert, omdat zij daarin de functie van aanjager vervult. Oranje Energie maakt onderscheid in 4 fasen in de ontwikkeling van energiegemeenschappen: starter, pionier, basis en volwassen. De definities van Oranje Energie zijn: Starter: Initiatiefgroep met minimaal 2 mensen die een gezamenlijk initiatief overwegen in een bepaald gebied. Pionier: Initiatief heeft een naam, een concreet idee, er is een eerste scan afgerond in het gebied, en er is een eerste bijeenkomst gehouden met 10 of meer mensen. Basis: Het initiatief heeft een rechtspersoon en een businessplan. Eerste opwek, opslag, slim gebruik en of bespaaracties zijn voltooid. Of het plan is gefinancierd. Volwassen: Energiegemeenschap is technisch, organisatorisch en financieel stabiel.

De begeleiding van Oranje Energie richt zich op de vroege fasen. Met het uitgangspunt dat Oranje Energie in haar rol blijft als aanjager van energiegemeenschappen, kan de EDO warmte-initiatieven gaan ondersteunen vanaf de pionier-fase en initiatieven op andere thema’s vanaf de basis-fase.

3.5 Inbedding van de EDO Voor de EDO zijn doelen en taken geformuleerd die voor een deel door bestaande energie coöperaties, door gemeentelijke afdelingen of nabijgelegen organisaties worden ingevuld. De EDO zal haar rol en positie binnen dit bestaande landschap moeten bepalen. Zonder volledig te willen zijn is het goed om een aantal voorbeelden te geven van de organisaties die het landschap tot nu toe hebben gevormd. De energietransitie in Amsterdam komt op stoom: Oranje Energie met een Netwerk 02025, Ecostroom, Zuiderlicht, Amsterdam Energie, Weesp Duurzaam, NDSM Energie, Ketelhuis WG, MeerEnergie en de APEC (Amsterdamse Producerende Energie Coöperaties). De gemeente Amsterdam heeft verschillende directies onder het cluster Ruimte en Economie die zich bezighouden met de energie transitie zoals Economische zaken en cultuur, Grond en ontwikkeling, Ruimte en Duurzaamheid, Ingenieursbureau, Projectmanagementbureau en Wonen. Daarnaast heeft de gemeente stadsdelen met een eigen bestuur. Er zijn nabijgelegen organisaties zoals Stichting !Woon en VvE-net die een rol spelen. We beschrijven deze organisaties kort, om te beginnen bij de energiegemeenschappen:

18 Oranje Energie en Netwerk 02025 De ondernemerscoöperatie Oranje Energie werkt met 15 mensen gericht aan projecten en ondersteunt ‘het netwerk 02025’. Oranje Energie richt zich op het aanjagen en motiveren van nieuwe energiegemeenschappen. Netwerk 02025 verbindt organisaties en mensen die in de metropoolregio Amsterdam werken aan het gezamenlijke doel van betaalbare en schone energie in lokaal eigendom. Het 02025-netwerk bestaat uit mensen die actief zijn in eigen buurten, bedrijventerreinen en overheidsgebouwen. Ecostroom Ecostroom is een dienstverlenende partij op het gebied van opwekprojecten met zon. Ecostroom maakt deel uit van de APEC. Zuiderlicht, Amsterdam Energie en Weesp Duurzaam Zijn drie producerende Energie Coöperaties die verschillende zonneprojecten hebben gerealiseerd. Ze maken deel uit van de APEC. NDSM Energie Is een coöperatie die samen met Amsterdam Energie en Zuiderlicht betrokken is bij de ontwikkeling van windenergie. Ze maken deel uit van de APEC. Ketelhuis WG en MeerEnergie Zijn twee warmtecoöperaties op het Wilhelmina Gasthuis terrein en in de Watergraafsmeer die ernaar streven om een warmtenet te realiseren en beheren. Ketelhuis WG heeft de ervaringen van het ontwikkelproces vastgelegd op de website https://plankenzondergas.nl/. Ook zij maken deel uit van de APEC.

APEC De bovenvermelde zeven Amsterdamse energie coöperaties hebben zich verenigd in de Amsterdamse Producerende Energie Coöperaties: de APEC. Het heeft een belangrijke rol gespeeld bij de totstandkoming van het collegebesluit over de volwassen en volwaardige positie van energiegemeenschappen. Gezamenlijk hebben de zeven coöperaties ruim 5000 leden. De APEC is gestart als een informeel netwerk en bereidt in 2025 de oprichting voor van een Amsterdamse koepelcoöperatie van alle energiegemeenschappen. Gemeente Amsterdam Cluster Ruimte en Economie Het voert te ver om op te sommen wat er allemaal gebeurt. Een paar voorbeelden illustreren wat er al is: De directie Ruimte en Duurzaamheid heeft een subsidieregeling ‘Ruimte voor duurzaam initiatief’ waarop energie-initiatieven in verschillende fasen een beroep op kunnen doen. Daarnaast is er uit het proeftuinprogramma aardgasvrije wijken (PAW) van het Rijk subsidie gekomen voor de ontwikkeling van het warmtenet van Ketelhuis WG. En de gemeente Amsterdam heeft middelen beschikbaar gesteld voor de ontwikkeling van het warmtenet van MeerEnergie. De gemeente begeleidt de warmte initiatieven met gebiedsregisseurs. De directie Wonen werkt samen met woningcorporaties en het Rijk aan een grootschalig isolatieoffensief gericht op de na-isolatie van bestaande woningen.

Met het principe "ongelijk investeren voor gelijke kansen" worden extra middelen ingezet in 169 kwetsbare

19 buurten. De focus ligt op vijf doelgroepen: bewoners in energiearmoede, VvE’s, eigenaarbewoners buiten VvE’s, woningcorporaties en particuliere verhuurders. Amsterdamse stadsdeelraden Amsterdam is verdeeld in 7 stadsdelen en stadsgebied Weesp. Elk stadsdeel heeft een duurzaamheidscoördinator die betrokken is bij energie-initiatieven. Stichting !Woon !Woon geeft bewoners informatie en advies over huren, kopen, energie, organisatie en participatie. Hierbij adviseert !Woon bewoners onder andere over onderhoud, renovatie, Verenigingen van Eigenaren (VvE), energie, woning zoeken en woningkwaliteit. VvE-net Amsterdam VvE-net richt zich op het verbinden van VvE’s om kennisuitwisseling te stimuleren en gezamenlijk op te trekken richting overheden en dienstverleners. Een kernactiviteit is het bevorderen van onderling contact en het delen van kennis over verduurzaming en het beheer van gemengde VvE’s. Spanningen in relatie tot bestaande structuren en diensten Een EDO zal zich dus dienen te ‘nestelen’ in dit bestaande landschap en zich verhouden tot wat deze organisaties op eigen kracht al hebben georganiseerd en gerealiseerd, en daar een eigen bijdrage aan toevoegen. Dat is ook de reden geweest om dit EDO scenario onderzoek als een open participatieproces in te steken. Bestaande organisaties kunnen de EDO als kans of als bedreiging zien.

In het participatieproces zijn beide houdingen zichtbaar geworden, zoals ook al spreekt uit de korte samenvattingen van de bijeenkomsten en gesprekken in Hoofdstuk 2. We hebben niet al deze bovenstaande organisaties uitvoerig een-op-een kunnen spreken, en hebben mogelijk nog belangrijke organisaties niet in beeld gehad. We benoemen hier een aantal spanningen die we hebben gezien. En we geven aan hoe daarmee bij de oprichting van de EDO kan worden omgegaan. Rolverdeling Bij verschillende organisaties is er behoefte aan een duidelijke afbakening van rollen. Daarachter zit de vrees dat er overlap ontstaat met de EDO, en dat de bestaande organisatie daarmee zijn rol kan kwijtraken. In hoofdstuk 3.4 is bij de doelgroepen, om die reden met Oranje Energie al naar een afbakening gezocht voor de ondersteuning van ‘energiegemeenschappen in wording’. Maar deze spanning treedt ook op in relatie tot andere organisaties. Om zich te kunnen nestelen (zie voorgaande paragraaf) zal gaandeweg met de relevante spelers de goede samenwerking en afstemming worden gezocht. Macht en invloed Deze spanning zit zowel in relatie tot energiegemeenschappen als ook tot de gemeente Amsterdam. De EDO zal veranderingen brengen in hoe de interactie tussen energiegemeenschappen en de gemeente nu verloopt. De EDO zal daarin een tussenpositie gaan innemen. In die tussenpositie zit ook het bestaansrecht van de EDO.

Met deze spanning kan worden omgegaan door de BHAG van de EDO voor ogen te houden: ‘de

20 samenwerking stroomlijnen en verstevigen, zodat de energietransitie versnelt, en efficiënter, inclusiever en rechtvaardiger verloopt’. Daarnaast krijgt deze spanning een plek in de besturingsscenario’s van hoofdstuk 4. Ongelijk speelveld Bij de organisaties die nu al een tussenpositie innemen ten opzichte van de energiegemeenschappen bestaat de vrees dat er door de komst van de EDO een ongelijk speelveld ontstaat. Dit heeft ook te maken met de geldstromen vanuit de gemeente. Vooral op het gebied van de ontwikkeling van opwekprojecten met zon is deze spanning aanwezig. Geldstromen De vrees voor verlies van rol, macht en invloed, en een ongelijk speelveld komen ook tot uitdrukking in de spanning rond geldstromen. Nu gaan geldstromen via subsidieregelingen en tenders van de gemeente Amsterdam naar energiegemeenschappen. Met de komst van de EDO kunnen die geldstromen anders gaan lopen. De geldstromen gaan misschien gedeeltelijk via de EDO lopen en de EDO krijgt er door de samenwerking met de gemeente invloed op. Dat kan gunstig of ongunstig uitpakken voor bestaande organisaties. De spanning klinkt ook door in de opmerking ‘geen gedwongen winkelnering’ (hoofdstuk 2, 26 september). Met deze spanning kan worden omgegaan door een balans te zoeken tussen de geldstroom naar de EDO en geldstromen die rechtstreeks naar energiegemeenschappen gaan.

Daarnaast kan met deze spanning worden omgegaan door energiegemeenschappen in het besturingsscenario zeggenschap te geven. Daarmee kan de zorg voor deze balans ook deels bij de energiegemeenschappen zelf worden belegd. Taak 4 Ontwikkelen van processtandaarden voor energiegemeenschappen Bestaande organisaties die vooroplopen in het ontwikkelen van processtandaarden vrezen voor processtandaarden die anders zijn dan ze zelf hebben ontwikkeld, en nu al (goed) werken. Met deze spanning kan worden omgegaan door deze taak eerst in te vullen op thema’s waar die processtandaarden er nog niet zijn, en direct toegevoegde waarde hebben. Op de thema’s waar ze er al wel zijn kan, kan de EDO als daar een concrete aanleiding en behoefte voor is, in dialoog met de verschillende betrokken partijen aan verbetering van de processtandaarden gaan werken. Doelen van de gemeente versus doelen van energiegemeenschappen De beleidsdoelen en tussendoelen die gemeente zich stelt synchroniseren niet altijd volledig met de doelen die energiegemeenschappen zich stellen. De gemeente stelt zich vanuit verschillende directies doelen. Elk van de energiegemeenschappen stelt ook zelf doelen vast. Die doelen kunnen tegenstrijdig zijn. De EDO neemt een tussenpositie in en zal deze spanning gaan voelen.

Met deze spanning kan worden omgegaan door er sensitiviteit voor te ontwikkelen, en die ook bespreekbaar te maken en te houden, zodat het de samenwerking niet gaat verstoren. Daarnaast kan deze spanning worden opgelost door energiegemeenschappen in het besturingsscenario van de EDO zeggenschap te geven.

21 Kwaliteitsverbetering en kwaliteitsborging De EDO zal zowel richting de energiegemeenschappen als ook richting de gemeente zijn toegevoegde waarde moeten bewijzen door kwaliteit te leveren. De kwaliteit die geboden kan worden is een functie van de beschikbare tijd, en de kennis en ervaring (junior, medior, senior) die in het EDO team beschikbaar zijn, en van de behoeften van energiegemeenschappen. Met deze spanning kan worden omgegaan door bij de selectie van personeel vanaf de start op een hoog kwaliteitsniveau in te steken zodat in de behoeften van energiegemeenschappen wordt voorzien.

22

4. Besturing van de EDO In deze paragraaf worden vier scenario’s beschreven voor de governance van de EDO. Met ‘governance’ bedoelen we de wijze van besturen en het toezicht op de organisatie. Het betreft beslissingen die verwachtingen bepalen, macht verlenen of prestaties verifiëren (gebaseerd op definitie Wikipedia). De keuze voor een juridische rechtsvorm is een logische vervolgstap hierop. De geldstromen naar de EDO maken geen deel uit van de besturing. In de sessies met vertegenwoordigers van diverse energiegemeenschappen en ambtenaren zijn de volgende vier scenario’s besproken: 1. 2. 3. 4.

EDO is van de initiatieven EDO is van de gemeente EDO is samenwerkingsverband initiatieven/gemeente EDO is zelfstandig

Bij scenario 1 hebben we twee varianten besproken. Een eerste waarbij energiegemeenschappen die diensten afnemen, rechtstreeks zeggenschap hebben. Een tweede variant waarbij de energiegemeenschappen indirect zeggenschap hebben, op de werkorganisatie. Beide varianten kunnen vorm krijgen onder de toekomstige koepel van Amsterdamse energiegemeenschappen (APEC 2.0).

4.1 EDO is van de initiatieven In het scenario 1a (zie figuur 1) is de EDO van de initiatieven die diensten (gaan) afnemen van de EDO. Meest logische juridische vorm die hierbij past is een vereniging of coöperatie. In dat geval hebben de energiegemeenschappen directe invloed in de EDO via de algemene ledenvergadering.

Figuur 1: Scenario 1a EDO is van de initiatieven, rechtstreeks.

23 Volgens de wet hebben een vereniging en coöperatie minimaal twee organen: een algemene vergadering en een bestuur (zwart omlijnd weergegeven binnen de EDO). Optioneel (dan wel verplicht boven een bepaalde omvang) kan een raad van commissarissen worden ingesteld (aangegeven met gestippelde omlijning). In de verdere uitwerking van deze en volgende scenario’s wordt gesproken over zeggenschap en invloed. ‘Zeggenschap’ is het recht om over bepaalde onderwerpen te beslissen, veelal via statuten of reglementen bepaald. ‘Invloed’ is de mogelijkheid om mensen of hun besluiten te veranderen. In bovenstaande en volgende figuren is zeggenschap tussen entiteiten aangeduid met een ononderbroken lijn. Invloed is aangegeven met een stippellijn. Een vraag is op welke wijze de gemeente Amsterdam, in dit scenario, invloed heeft op de koers en operatie van de Energie Diensten Organisatie. Feitelijk vindt deze plaats via het verstrekken van subsidies. Zeker in de begintijd is deze invloed groot. Naar gelang een groter deel van de geleverde diensten betaald wordt door externe geldbronnen, zal de invloed afnemen van de gemeente. Los van de fase waarin de EDO verkeert, heeft de gemeente in scenario 1 geen mogelijkheden voor rechtstreeks toezicht op de operatie van de EDO.

Alleen via de voorwaarden in de subsidieverstrekking kan ze voorwaarden stellen aan de wijze waarop verantwoording wordt afgelegd en de mogelijkheid scheppen om een audit te kunnen doen op de besteding van de subsidiegelden. In scenario 1a stellen de energiegemeenschappen die zich hebben aangesloten via de algemene ledenvergadering een bestuur aan. In de statuten wordt vastgelegd waarover het bestuur zelfstandig beslist, en alleen na afloop van het jaar verantwoording aflegt, en waarover goedkeuring van de algemene ledenvergadering vereist is. Binnen scenario 1, ‘EDO is van de initiatieven’, hebben we een tweede variant besproken, namelijk waarbij niet direct de afnemers van de EDO zich verenigen, maar de EDO een afdeling of werkmaatschappij is van een koepel van Amsterdamse energiegemeenschappen. In 2024 is onder energiegemeenschappen in Amsterdam het gesprek begonnen over de oprichting van een koepel. De gemeente juicht dit toe en faciliteert dit deels. Een koepel kan zich ten doel stellen om naast het behartigen van de belangen van de leden, ook diensten te verlenen aan haar leden. Bij een koepel zal het voorkomen dat niet alle aangesloten energiegemeenschappen diensten afnemen van de EDO, maar daar feitelijk wel de mogelijkheid toe hebben.