2. NZKG CES 2024_single page.pdf
Tekst van het document
CLUSTER ENERGIE STRATEGIE NOORDZEEKANAALGEBIED
2024
Voorwoord Het Noordzeekanaal, het ‘Kanaal naar de toekomst’, verbindt al 150 jaar
Dit omvat zowel de noodzakelijke infrastructuur, als de projecten die door
Amsterdam met de Noordzee. Rondom het kanaal ontstond het Noordzeekanaal-
bedrijven op hun locaties worden gerealiseerd.
gebied, waar industrie, mensen en natuur voortdurend samen komen. Dit brengt een doorlopende zoektocht naar de balans tussen werken, wonen en recreëren
In de CES NZKG 2024 worden ook nieuwe projecten van nationaal belang
met zich mee. Tegelijkertijd komen allerlei uitdagingen op de regio af.
voorgesteld:
De industrie heeft de opdracht te verduurzamen, minder energie te verbruiken
• De Energiehaven: De realisatie van wind op zee is cruciaal om te kunnen
en de energie die gebruikt wordt moet duurzaam zijn. Daar gaat deze Cluster
voorzien in de toenemende vraag naar duurzame elektriciteit. De realisatie
Energie Strategie Noordzeekanaalgebied 2024 (CES NZKG 2024) over.
van deze windmolens is een uitdaging omdat hiervoor veel kaderuimte
Tegelijkertijd is werken aan een gezonde leefomgeving, de woningbouwopgave,
noodzakelijk is. In het Noordzeekanaalgebied is de te ontwikkelen Energie-
een economische sterke en innovatieve regio en de wateropgave (klimaat-
haven geschikt voor de assemblage van de windturbines. Dit project is
adaptatie, beschikbaarheid en kwaliteit) eveneens van groot belang in het
daarmee noodzakelijk voor de realisatie van de nationale doelstellingen.
Noordzeekanaalgebied.
• Elektrolysers H2era en HY4Am: De aanlanding van grote hoeveelheden wind op zee vormt eveneens een (ruimtelijke) uitdaging. Onder meer om het
De industrie in het Noordzeekanaalgebied pakt deze uitdaging op en laat via
flexibele aanbod van elektriciteit van wind op zee op te kunnen vangen,
deze Cluster Energie Strategie Noordzeekanaalgebied zien hoe een belangrijke
worden in deze CES twee elektrolysers met een belangrijke systeemfunctie
bijdrage geleverd kan worden aan het slagen van de energietransitie. In de
van nationaal belang voorgesteld. Ook dragen deze projecten bij aan de
CES NZKG 2024 is onderzocht wat de industrie nodig heeft om te verduurzamen.
nationale waterstof doelstellingen.
Centraal staat de energievraag (elektriciteit, waterstof, (groen) gas), het energie-
• CO2-netwerk NZKG: De industrie houdt tot 2050 een aanbod van CO2 dat door
aanbod en de ontwikkeling van de infrastructuur om de energie te verplaatsen.
afvang ingezet kan worden als grondstof voor synthetische brandstoffen en via een leidingennetwerk getransporteerd kan worden voor opslag. Hiervoor
In de vorige CES’en zijn projecten benoemd die van cruciaal belang zijn om te
is de ontwikkeling van een CO2-netwerk NZKG dat verbonden is met het in
kunnen voldoen aan de klimaatafspraken. Uitbreiding van het elektriciteits
ontwikkeling zijnde nationale CO2-netwerk noodzakelijk.
netwerk, de ontwikkeling van waterstofinfrastructuur etc. Deze projecten blijven onverminderd belangrijk en zullen versneld moeten worden uitgevoerd, zodat de industrie haar doelstellingen tijdig kan behalen.
2
De CES NZKG 2024 onderstreept ook dat er nog steeds uitdagingen zijn. Het hele gebied kampt met netcongestie, wat de elektrificatie van de industrie en daarmee
SAMENWERKENDE PARTIJEN
de verduurzaming belemmert. De beschikbaarheid van voldoende betaalbare groene elektriciteit en waterstof is nog geen gegeven, beschikbare (milieu)ruimte in het gebied is schaars en het internationale level playing field staat onder druk. Alle partijen zijn nodig om de opgave te realiseren en de voorgenomen projecten mogelijk te maken. Van het Rijk wordt gevraagd duidelijkheid te scheppen over wet- en regelgeving en internationaal level playing field te creëren en randvoorwaardelijke projecten deels te financieren. De samenwerkende partijen moeten bereid zijn over hun eigen grenzen heen te kijken om gezamenlijk de energietransitie in het Noordzeekanaalgebied te laten slagen. Dit document vormt een goede basis voor overheden, netbeheerders en de industrie om gezamenlijk te werken aan de verduurzaming van de industrie en de energietransitie in het Noordzeekanaalgebied. Bedankt aan iedereen die heeft bijgedragen aan het schrijven van deze CES NZKG 2024 en aan iedereen die de uitvoering realiseert. Voorzitter van de Bestuurscommissie Verduurzaming Industrie/Energietransitie NZKG Rosan Kocken
Provincie Noord-Holland Voorzitter Bestuurscommissie Tata Steel Nederland Zeehaven IJmuiden N.V. Gemeente Amsterdam Gemeente Beverwijk
Gemeente Zaanstad Port of Amsterdam Gemeente Velsen Gemeente Haarlemmermeer Gemeente Heemskerk Gasunie
Vattenfall Alliander ORAM Rijkswaterstaat Zaanstad Maakstad
In opdracht van de Bestuurscommissie Verduurzaming Industrie/ Energietransitie NZKG, opgesteld door de samenwerkende partijen.
3
Inhoud MANAGEMENTSAMENVATTING
8
1. INLEIDING
12
1.1 Karakteristieken van het Noordzeekanaalgebied
4. VERDUURZAMINGSPROJECTEN
56
4.1 HeraCless
56
4.2 Verduurzamingsprojecten van de industrie in het NZKG
58
14
4.3 Status van de verduurzamingsprojecten
64
1.2 Verbinding met de regio en het achterland
20
4.4 Knelpunten en risico’s bij de verduurzamingsprojecten
66
2. STRATEGISCHE ONTWIKKELINGEN NOORDZEEKANAALGEBIED
24
5. FLEXIBILITEIT
70
5.1 Flexibiliteit en netcongestieonderzoek
70
6. SYSTEEM- EN INFRASTRUCTUURANALYSE
78
6.1 Systeemanalyse
78
6.2 Infrastructuuranalyse
78
3
4
2.1 Ambities
24
2.2 Noordzeekanaalgebied knooppunt in het nationale energiesysteem
26
2.3 Pijlers van de energietransitie in het NZKG
27
3. VRAAG EN AANBOD
41
3.1 Vraag
42
3.2 Aanbod
46
3.3 Vraag en aanbod in relatie tot scenariobeelden van de netbeheerders
1
52
2
7. EFFECTENANALYSE
86
ADDENDA
7.1 Klimaateffecten
86
1. Kandidaat MIEK-project Energiehaven
108
7.2 Milieueffecten
89
2. Kandidaat MIEK-project H2era
111
7.3 Fysiek ruimtebeslag
94
3. Kandidaat MIEK-project Hy4Am
114
7.4 Natuureffecten
96
4. Kandidaat MIEK-project CO₂-netwerk NZKG
117
7.5 Economische effecten
97
5. In de CES NZKG opgenomen bedrijven
120
8. CALL FOR ACTION
100
6 Mogelijkheden van flexibiliteit bedrijventerreinen per deelgebied
121
7. Planning infrastructuur voor waterstof
123
8.1 N ationale MIEK-projecten voorgaande CES’en
100
8. Verhaallijnen
124
8.2 P rovinciale MIEK-projecten (PMIEK) voorgaande CES’en
101
8.3 Kandidaat MIEK-projecten
102
8.4 Beleidsvoorstellen / Vragen aan het Rijk
103
5
6
108
7
8
Weergave van de energietransitie projecten in het Noordzeekanaalgebied De verduurzaming van de industrie wordt gerealiseerd door besparing en proces-efficiëntie en door elektrificatie, waterstof, warmte, koolstof en methaan/ groen gas. De energiemix blijft variabel vanwege onzekerheden rond beschik baarheid, economische prikkels en infrastructuur. De verschillende projecten hangen met elkaar samen en zijn cruciaal om de verduurzaming te laten slagen.
6
Legenda Elektriciteit H2
Waterstof Restwarmte en stoom CO2-afvang en CO2-netwerk Methaan/groen gas Duurzame brandstoffen
Waterstofnetwerk, H2avennet, ZaannetH2 Projecten verzwaring elektriciteitsnet
Elektrolyse Waterstoftankstation H2
Waterstofimportterminals Walstroom Zon op daken Zoekgebieden Regionale Energie Strategie (RES)
Noord-Holland Noord
IJmond Aanlanding Wind op Zee
Zoekgebied station A10 Noord
Beverwijk HeraCless
Zaanstad
H2
Oostzaan
ZaannetH2
Amsterdamse haven A9 Zuid
Westpoort
Hemweg
H2
Noordzee Waterstofnetwerk NZKG
H2avennet
Amsterdam-Zuidoost
Schiphol
FIGUUR 1: ENERGIETRANSITIE NOORDZEEKANAALGEBIED
Waterstofnetwerk Nederland
7
Managementsamenvatting In de Cluster Energie Strategie van het Noordzeekanaal gebied 2024 (CES NZKG 2024) staat beschreven op welke wijze de industrie in het NZKG samen met netbeheerders, overheden en andere stakeholders wil verduurzamen. Hoe behalen we de klimaatdoelen, hoe krijgt de energietransitie naar een duurzaam energiesysteem vorm en leveren we tegelijkertijd een bijdrage aan een gezondere fysieke leefomgeving?
De verduurzaming van de industrie in het NZKG wordt gerealiseerd door in de
De industrie in het NZKG streeft naar een bijna volledige CO₂-neutrale en
2050 vijf keer zoveel. De verwachting is dat de vraag naar hernieuwbare
circulaire economie in 2050. Het cluster is hiervoor ideaal gepositioneerd, maar
elektriciteit nog verder toe zal nemen dan nu wordt ingeschat vanwege de
kan deze transitie niet realiseren zonder dat daarvoor de randvoorwaarden op
vestiging en ontwikkeling van nieuwe industrie in het NZKG. Om aan deze
orde zijn. Hoewel het mogelijk is om het gebied te verduurzamen zijn de
toekomstige vraag te kunnen voldoen is realisatie en aanlanding van meer
uitdagingen aanzienlijk en complex. In deze CES NZKG 2024 wordt duidelijk dat
wind van zee van groot belang. Ook is een tijdige uitbreiding en betere
de voortgang van de energietransitie op dit moment vertraging oploopt, bedrij-
benutting van de elektriciteitsinfrastructuur cruciaal.
ven niet tot investeringsbeslissingen komen en het tijdig halen van de klimaatdoelen daarmee serieus in de knel komt.
eerste plaats besparing en proces-efficiëntie en daarnaast op basis van de vijf onderstaande pijlers:
1. ELEKTRIFICATIE Elektrificatie is de belangrijkste bouwsteen om de verduurzaming van de industrie te realiseren. De vraag naar hernieuwbare elektriciteit neemt de komende jaren substantieel toe. In 2030 is deze vraag naar verwachting drie keer zoveel als in 2021, en in
2. WATERSTOF Niet alle industriële processen in het NZKG zijn geschikt voor rechtstreekse
8
Deze CES NZKG 2024 focust op projecten tot en met 2030 en schetst de hoofd
elektrificatie. Waterstof is belangrijk als toekomstige grondstof voor staal-
lijnen voor opgaven na 2030. Een verdere samenwerking met het Rijk is nodig
en duurzame brandstoffen en als brandstof bij industriële processen waar
om te komen tot projecten na 2030 gericht op verdere uitrol van het energie
hoge temperaturen noodzakelijk zijn, zoals in de voedingsmiddelenindustrie.
systeem en de wens tot meer strategische autonomie. Daarnaast worden er door
De verwachting is dat de vraag naar waterstof substantieel toeneemt, zeker
het Rijk maatwerkafspraken gemaakt met Tata Steel Nederland (TSN). Het cluster
met de vestiging van nieuwe industrie (bijv. productie van fossielvrije
wordt hier nauw bij betrokken.
brandstoffen).
Tijdig en betaalbaar aanbod van waterstof door elektrolyse
4. KOOLSTOF
in het NZKG en import per schip is van groot belang. De
CO₂-afvang is voor enkele grote uitstoters, zoals het Afval
productie van waterstof via elektrolyse kan eveneens een
Energie Bedrijf (AEB) en CO₂, van belang. Daarnaast is CO₂
essentiële rol spelen in de balancering van het energie
een belangrijke grondstof voor duurzame brandstoffen voor
systeem van de toekomst, zeker als meer wind van zee
lucht- en scheepvaart en als vervanging van fossiele grond-
aanlandt in het gebied. Om de waterstofeconomie van de
stoffen door circulaire en biogene koolstof. Om vragers en
grond te krijgen is tijdige realisatie van het waterstofnetwerk
aanbieders van CO₂ aan elkaar te verbinden is een CO₂-
NZKG (verbonden met het landelijke net) en de geplande
netwerk NZKG gewenst.
elektrolysers H2era en Hy4Am van belang.
3. WARMTE
5. METHAAN/GROEN GAS Aardgas is een belangrijke transitiebrandstof in het NZKG.
Voor sommige bedrijven in het NZKG biedt levering van
De industrie gaat naar verwachting over op waterstof ready
stoom de mogelijkheid om het gasverbruik te verminderen.
technologieën, zoals bijvoorbeeld TSN met het project
Dit is vooral interessant en relevant waar toepassing van of
HeraCless, en zal in eerste instantie aardgas blijven gebrui-
toegang tot elektriciteit of waterstof niet aan de orde is en
ken. De duur van het gebruik van aardgas is afhankelijk van
waar stoom in de buurt opgewekt kan worden. Daarnaast
prijs en beschikbaarheid van waterstof/biogas/e-methaan.
biedt de levering van restwarmte uit de industrie de mogelijkheid voor het verduurzamen van de gebouwde omgeving.
9
De energiemix in het NZKG blijft variabel vanwege onzekerheden rond beschikbaarheid, economische prikkels en infrastructuur. Door de netbeheerders is bekeken of de reeds geplande uitbreidingen van het energiesysteem, zoals opgenomen in de vorige CES’en voldoende robuust zijn om de vraag en aanbod van energiedragers te kunnen accommoderen. Uit de infrastructuuranalyse van de netbeheerders blijkt dat projecten uit eerdere iteraties van de CES NZKG cruciaal blijven om de energietransitie in het NZKG tot een succes te brengen. Tijdige uitvoering van deze projecten, in het bijzonder 380 kV A9 Zuid, 150/380 kV Oostzaan en het Waterstofnetwerk NZKG, heeft voor het cluster de grootste prioriteit. Daarnaast zijn substantiële investeringen nodig in de energie-infrastructuur om de energietransitie in het NZKG mogelijk te maken. De CES NZKG 2024 stelt vier nieuwe projecten van nationaal belang voor: Energiehaven: De Energiehaven in de IJmond is een cruciale installatiehaven voor de bouw van windparken op zee. Met een oppervlakte van 15 hectare biedt het een strategische locatie nabij Zeehaven IJmuiden. Deze installatiehaven is essentieel voor de uitrol van Wind op Zee en het behalen van de klimaatambities. H2era: Een elektrolyser van 500 MW in de Amsterdamse haven, gericht op het produceren van groene waterstof.
Dit project speelt een sleutelrol in de ontwikkeling van de waterstofeconomie in het NZKG en kan via het waterstofnetwerk NZKG worden verbonden met het nationale waterstofnetwerk. Hy4Am: Op de locatie van de voormalige kolencentrale Hemweg wil Vattenfall AMSTERDAM HAVENGEBIED WESTHAVEN | Foto: Bram van de Biezen
een fossielvrije waterstofhub creëren. Dit project produceert groene waterstof voor lokale industrie en mobiliteit, met plannen om de productiecapaciteit uit te breiden naar 200 MW tegen 2030.
10
CO₂-netwerk NZKG: Het regionale CO₂-netwerk in het NZKG verbindt CO₂-producenten en -afnemers. Het netwerk faciliteert het transport en gebruik van CO₂ voor industriële toepassingen en opslag in lege gasvelden onder de Noordzee. De CES NZKG 2024 biedt een gedetailleerde routekaart voor de komende jaren, waarin concrete projecten en acties worden beschreven. In de CES NZKG 2024 benadrukt het cluster dat substantiële investeringen en beleidsmaatregelen nodig zijn die de juiste randvoorwaarden scheppen voor succes. Belangrijkste knelpunten zijn: netcongestie, energieprijzen/netwerkkosten, doorlooptijd vergunningen en de financiering van de projecten. De beschikbaarheid en betaalbaarheid van waterstof als ook de tijdige realisatie van het Waterstofnetwerk Nederland en de waterbeschikbaarheid blijven aandachtspunten om de waterstofeconomie in het NZKG van de grond te krijgen. Wanneer deze knelpunten niet opgelost worden, kunnen de klimaatambities niet tijdig worden gehaald. De betrokken partijen moeten gezamenlijk werken aan het wegnemen van belemmeringen en het faciliteren van een vlotte transitie. Het succes van de
SLOOP HEMWEGCENTRALE VAT TENVALL | Foto: Port of Amsterdam
energietransitie in het NZKG is afhankelijk van het gelijktijdig vervullen van diverse noodzakelijke randvoorwaarden. Alleen dan kan het cluster zijn volledige potentieel benutten en een belangrijke rol spelen in de duurzame economie van de toekomst.
11
1. INLEIDINg Het Noordzeekanaalgebied (NZKG) is één van de zes industrieclusters in Nederland. Het heeft met de staalindustrie in de IJmond, de voedingsmiddelenindustrie in de Zaanstreek, de maakindustrie, Port of Amsterdam, luchthaven Schiphol en de goede connecties naar het achterland en de rest van de wereld, veel te bieden. De industrie in het NZKG is veelzijdig en innovatief. Er wordt in dit cluster hard gewerkt aan de verduurzaming van de industrie, het ontwikkelen van een nieuw energiesysteem, het behalen van de klimaatdoelstellingen en het realiseren van een gezonde en veilige fysieke leefomgeving.
Het NZKG zal in de komende decennia van een traditioneel fossiel industrie gebied transformeren naar een moderne duurzame industriezone, waar vitale functies van de Metropoolregio Amsterdam hun oorsprong vinden. Denk hierbij aan: de energievoorziening, de op- en overslag en verwerking van fossielvrije brandstoffen1 en circulaire grondstoffen, productie van groen staal, de opkomst van de offshore-industrie, het opwaarderen van afvalstromen, de eiwittransitie voor een duurzaam voedselsysteem en de import en productie van duurzame bouwmaterialen. Het industriegebied zal uitgroeien tot een innovatie hot-spot waar nieuwe duurzame technologieën worden geïntroduceerd met een aan trekkelijk aanbod aan groene banen. De verduurzaming van de haven en industrie heeft niet alleen een positieve uitwerking op de leefbaarheid en klimaatdoelstellingen maar zal ook een centrale rol spelen in de economische kansen van de regio.
ONTWIKKELPERSPECTIEF NZKG
De afgelopen jaren zijn hier reeds belangrijke stappen gezet door bedrijven,
Het NZKG is een sterk verstedelijkt gebied, waardoor integraal naar opgaven moet worden gekeken.
netbeheerders, kennisinstellingen, overheden en overige stakeholders. Toch
Dit heeft in december 2023 geresulteerd in het Ontwikkelperspectief Noordzeekanaalgebied.
moeten we ook constateren dat onzekerheden rondom de noodzakelijke rand-
Vooruitgang in het verduurzamen van de industrie heeft hier een grotere positieve impact op de
voorwaarden ten opzichte van de vorige CES NZKG 2022 verder zijn toegenomen.
leefomgeving dan in meer geïsoleerde industriële clusters. De schaarste van ruimte leidt tot een
Als voorbeeld noemen we hier de netcongestie. Naast netcongestie op midden
uitdagende transformatie- en herstructureringsopgave. Multifunctioneel ruimtegebruik en een
spanningsniveau is er nu ook op hoogspanningsniveau netcongestie aangekon-
volgordelijkheid van het realiseren van opgaven is essentieel. Voortdurend is een nauwkeurige
digd. Onvoldoende capaciteit op het elektriciteitsnet vormt een serieus obstakel
afweging noodzakelijk tussen ‘wat hier kan en wat elders moet en wat nu moet en later kan’.
voor verdere elektrificatie van de industrie en de ontwikkeling van de waterstof-
Hierover zijn afspraken gemaakt in het Ontwikkelperspectief Noordzeekanaalgebied en momenteel
economie.
wordt gewerkt aan een uitvoeringsagenda.
1
Commission Delegated Regulation (EU) 2023/1184 of 10 February 2023.
12
Niet alleen de energietransitie komt hiermee in gevaar, maar ook de economie
zamingsprojecten mogelijk te maken in kaart gebracht. Daarnaast wordt aan-
van het NZKG, met een toegevoegde waarde van ca. 9,6 miljard euro in 20222.
dacht gevraagd voor beleidsknelpunten die verhinderen dat bedrijven in het
Port of Amsterdam heeft in 2022 al becijferd dat netcongestie zorgt voor een
NZKG verder kunnen verduurzamen in lijn met hun plannen. De huidige rand-
afname aan investeringen in de Amsterdamse haven tussen de 1 en 1,5 miljard
voorwaarden sluiten namelijk onvoldoende aan bij de ambities van de bedrijven.
euro tot en met 2027; Hiermee zijn 3 à 4 duizend arbeidsplaatsen gemoeid . 3
Daarnaast vormen onzekerheden rondom stikstofruimte, hoge energie- en
Voor de CES NZKG 2024 is gebruikgemaakt van de Handleiding Cluster Energie
netwerkkosten, doorlooptijd van vergunningen en ruimtelijke procedures etc.
Strategieën 3.0 (CES 2024) van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat.
grote belemmeringen voor een succesvolle energietransitie in het NZKG.
Aanvullend op deze handleiding wordt ook aandacht besteed aan de gezonde leefomgeving in het NZKG. Aan de industrie is gevraagd een landelijk dataformat4
Ook de wereld om ons heen kent grote veranderingen. De afgelopen decennia
in te vullen over de huidige en toekomstige energievraag (en -aanbod). Deze
zijn gekenmerkt door grote groei, zowel economisch (Nederlandse BBP) als ook
gegevens zijn gebruikt voor de inventarisatie naar de totale vraag en aanbod van
van het verdienvermogen van het NZKG. De belangrijkste drijfveren van deze
de industrie. Daarnaast zijn deze gegevens gebruikt voor de infrastructuuranalyse
groei waren de langdurige periode van relatieve geopolitieke stabiliteit en de
door de netbeheerders. In totaal zijn 35 industriële bedrijven en een energieleve-
groei van de wereldhandel.
ranciers in het NZKG geïnterviewd. In addendum 5 is de totale lijst te vinden met de in de CES NZKG 2024 opgenomen partijen. De data in de CES NZKG 2024 zijn
In de afgelopen tien jaar is deze koers van grenzeloze groei echter aan verande-
dus gebaseerd op een vertegenwoordiging van de bestaande industrie in het
ring onderhevig. Vrijhandel wordt steeds meer aan banden gelegd en protectio-
NZKG en bevat logischerwijs niet de nieuwe industrie die zich nog gaat vestigen
nisme steekt de kop op, zeker sinds de wereldwijze COVID-pandemie (2020) en
in de komende decennia. Dit is van belang bij het interpreteren van de data
de invasie van Rusland in Oekraïne (2022). Een nieuwe fase is aangebroken
(uiteindelijk is de verwachting dat de totale vraag naar en aanbod van energie
waarbij niet langer vrijhandel en globalisering centraal staan, maar de nadruk
hoger zal uitpakken).
ligt op leveringszekerheid, energie-onafhankelijkheid, een robuuste voedselvoorziening en de verduurzaming van grond- en brandstoffen.
Met 5 industriepartijen (te weten: Tata Steel Nederland, Crown van Gelder, Bunge, Tate & Lyle en Ketjen) zijn samen met de netbeheerders uitgebreide gesprekken
Samen met de industrie, netbeheerders en overheden hebben we in deze
gevoerd. Tijdens deze interviews is gesproken over verhaallijnen uit de Integrale
veranderende context de CES NZKG 2024 opgesteld. Deze CES NZKG 2024 is een
Infrastructuuranalyse 3050 (II3050). Deze gegevens worden gebruikt voor de
actualisatie van de CES NZKG 2022 en beschrijft hoe de industrie in het NZKG de
analyses van de landelijke netbeheerders voor de volgende II3050, en hebben
uitstoot van CO₂ verder wil verminderen en wat ervoor nodig is dit te bereiken.
ook een plaats gekregen in de CES NZKG 2024. Daarnaast heeft het ministerie
In deze CES worden de industriële vraag en het aanbod van energie, de verduur-
van Klimaat en Groene Groei aan de clusters gevraagd een clustersysteemanalyse
zamingsprojecten en de benodigde energie-infrastructuur om deze verduur
uit te voeren. De resultaten zijn verwerkt in deze CES NZKG 2024. Hiermee zijn de analyse én de resultaten nog robuuster dan de CES NZKG 2022.
2 3 4
Monitor Ruimte-Intensivering Noordzeekanaalgebied. Brief verduurzaming industrie en beschikbaarheid van elektriciteit in het Noordzeekanaalgebied, 2022. Het landelijk Dataformat is vastgesteld op augustus 2023 door de landelijke databoard. Alle industrieclusters hebben gebruiktgemaakt van dit dataformat.
13
WAT IS DE CLUSTER ENERGIE STRATEGIE? De Cluster Energie Strategie (CES) vormt de basis waarop bedrijven, netbeheerders, energieproducenten, overheden en gebiedsbeheerders tijdig kunnen besluiten over de noodzakelijke infrastructuur, waarbij iedere partij een eigen taak en verantwoordelijkheid heeft. De industrie is aan zet ‘binnen de poort’, overheden gaan over ruimtelijke inpassing en over toezicht en handhaving op wet- en regelgeving, de netbeheerders staan aan de lat voor de realisatie van verbindende infrastructuur. De CES biedt een platform om deze besluiten, die wederzijdse afhankelijkheden kennen, goed op elkaar af te stemmen en waar mogelijk te versnellen. Het doel van de CES is: meer zicht krijgen op de huidige en toekomstige behoefte aan energie-infrastructuur t.b.v. de verduurzaming van de industrie en bijdragen aan de realisatie hiervan. Op verzoek van het Nationaal Programma Verduurzaming Industrie (NPVI), een programma waarmee het Rijk regie pakt op de verduurzaming van de industrie, stellen de zes industrieclusters van Nederland een CES op en bieden deze aan bij het ministerie van Klimaat en Groene Groei. ZEESLUIS IJMUIDEN | Foto: Topview Luchtfotografie
1.1 KARAKTERISTIEKEN VAN HET NOORDZEEKANAALGEBIED 150 jaar geleden is het Noordzeekanaal gegraven tussen Amsterdam en de
Het cluster bestaat uit drie deelgebieden met elk een eigen karakter: in de
Noordzee. Sindsdien is het Noordzeekanaal de economische drager van deze
IJmond domineert de staal- en offshore-industrie, in de Zaanstreek is de
regio en daarmee van groot belang voor het verdienvermogen van Nederland.
voedingsmiddelenindustrie van groot belang, en in de Amsterdamse haven
Rond het Noordzeekanaal zijn grote haven- en industriegebieden ontwikkeld met
bevindt zich een brandstoffencluster van mondiaal belang. Daarnaast is het
een sterke economie, zijn steden tot groei gekomen, en is een landschap gevormd
gebied een belangrijk knooppunt van vraag en aanbod van energie.
met een watersysteem dat dit gebied verbindt. Het NZKG wordt gekenmerkt door de grote variatie aan functies in een klein gebied. Woningbouw, natuur en industrie zitten vaak dicht op elkaar en hebben effect op elkaar. Daarnaast is het Noordzeekanaalgebied een belangrijk knooppunt van vraag en aanbod van energie.
14
STAAL EN ENERGIE IN DE IJMOND Staalproducent Tata Steel Nederland in IJmuiden is de grootste industriële aanjager van de economische ontwikkelingen in de IJmond. TSN produceert jaarlijks circa 7,3 miljoen ton staal met een bijdrage van 4,3 miljard aan de Nederlandse economie (0,5% van het totale BNP)5. Daarmee is TSN de banenmotor voor de regio en aanjager van innovaties. Naast de grote economisch toegevoegde waarde, is TSN ook de grootste uitstoter van CO₂ in het NZKG. De totale CO₂- emissies die vrijkomen bij de staalproductie bedragen circa 12 Mton CO₂ per jaar. Hiermee is de staalproductie verantwoordelijk voor ca. 70% van de totale CO₂-emissie in het NZKG en 7% van de totale CO₂-emissie in Nederland. Daarnaast is het TSN-terrein volgens het RIVM de grootste bron van PAK en metalen in de IJmond6 en de grootste uitstoter van stikstofoxiden in Nederland7. Het bedrijf is daarmee een belangrijke pilaar in de ambitie van het NZKG om zo snel mogelijk CO₂-neutraal te worden en bij te dragen aan een gezondere leefomgeving. De afgelopen paar jaar zijn door TSN honderden miljoenen geïnvesteerd (Roadmap Plus programma) om onder andere de uitstoot van bovenstaande stoffen sterk te reduceren. Daarnaast heeft TSN het project HeraCless-Groen Staal gestart, de volgende, grote stap in de grootschalige transitie van TSN naar een schoon, groen en circulair staalbedrijf8.
De IJmond is van vitaal belang als knooppunt in het nationale energiesysteem van de toekomst. In de IJmond is een grote energievrager gesitueerd (TSN), Wind op zee landt aan, de regio is verbonden met het landelijke waterstofnetwerk, en er zijn kansen voor mogelijke aanlanding waterstof van zee, en er zijn kansen voor regelbaar vermogen zoals elektrolyse en batterijopslag. De Zeehaven IJmuiden ontwikkelt zich van een visserijhaven naar een belangrijke uitvalsbasis voor aanleg en onderhoud van de offshore windparken. Op dit moment is een
5 6 7 8
STAAL EN ENERGIE IN DE IJMOND | Foto: Bram van de Biezen
Tata Steel Nederland, De impact van de transitie van Tata Steel naar een schoon, groen en circulair staalbedrijf op de Nederlandse economie en maatschappij, 2024. RIVM, Onderzoek naar de herkomst van neergedaald stof en stoffen in de lucht in de IJmond regio, 2022. Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Top 100 van stikstofoxiden-bronnen, 2022. TATA Steel en RHDHV, Concept Notitie Reikwijdte Detailniveau HeraCless-Groen Staal, februari 2024.
15
kwart van de banen in de Zeehaven IJmuiden gerelateerd aan het offshore onderhoud van energie-installaties en dit aandeel is groeiende9. De grootste uitdaging in de haven van IJmuiden is ruimte; er is een tekort aan zeehavenkades. De ruimte is op lange termijn niet toereikend voor de assemblage en het onderhoud van de nog geplande windparken op zee. Dit is de reden dat gewerkt wordt aan het realiseren van de Energiehaven (zie addendum 1). De verwevenheid tussen de IJmond en het Amsterdamse Havengebied is groot. Op- en overslag van zowel grondstoffen en eindproducten van de staal- en offshore-industrie vindt plaats in de Amsterdamse Haven.
VOEDINGSMIDDELENINDUSTRIE LANGS DE ZAAN Waar in de IJmond de staalproductie centraal staat, geldt dat in de Zaan voor de voedselverwerking. De Zaanstreek is een van de oudste industriegebieden van Europa. Het is een toonaangevend gebied dat veel bedrijven uit de voedingsmiddelenindustrie (o.a. OFI, Cargill, Tate&Lyle, Bunge en Van Wijngaarden) huisvest. Nergens in Nederland opereren zoveel voedselverwerkende bedrijven zo geconcentreerd als langs de Zaan. Het food- en maakcluster is goed voor 11,7 duizend directe en 21,4 duizend indirecte banen. Respectievelijk goed voor 1,5 miljard euro aan directe en 2,4 miljard euro aan indirecte toegevoegde waarde. Het betreft een kwart van de (directe) toegevoegde waarde in Zaanstad, en 17% van de (direct) werkzame personen. Het food- en maakcluster in Zaanstad VOEDINGSMIDDELENINDUSTRIE LANGS DE ZAAN | Foto: Mike-Bink
9 10
Provincie Noord-Holland, Nota Zeehavens, 2022. Erasmus UPT, Food- & Maakcluster Zaanstreek, 2024.
16
is relatief stabiel in de periode 2018-202210.
Voor de productieprocessen maken deze bedrijven gebruik van stoom, die nu voornamelijk gegenereerd worden met behulp van aardgas. Deze industrie staat voor een grote transitie-opgave die grootschalige investeringen vraagt, gezien de verbouwing van de faciliteiten en de noodzakelijke aanpassingen van de infrastructuur. De verduurzaming van de industrie langs de Zaan kent twee hoofdroutes te weten elektrificatie en waterstof. Waterstof is voor de Zaanse industrie niet alleen essentieel voor de verduurzaming van processen op hoge temperatuur, maar kan ook bijdragen om de druk op het elektriciteitsnet verlichten. De verwevenheid tussen de Zaanse en Amsterdamse deelgebieden is groot. De aanvoer van grondstoffen voor de voedingsmiddelenindustrie gaat via de Amsterdamse haven. Vervolgens worden deze grondstoffen verwerkt in de voedselindustrie in het Zaanse cluster. Daarnaast neemt de Zaanstreek een belangrijke positie in binnen het ecosysteem van de Metropoolregio Amsterdam (MRA). Het is een plek waar maakindustrie een plek heeft, met verbindingen naar de handelshuizen en R&D (research & development) in de rest van de MRA.
AMSTERDAM HAVENGEBIED COEN VLOTHAVEN | Foto: Bram van de Biezen
17
AMSTERDAMSE (BRANDSTOFFEN)HAVEN VAN MONDIAAL BELANG De haven al 750 jaar motor van de economie De strategische ligging langs de Amstel, het IJ en de Noordzee, maakt dat Amsterdam een sleutelrol inneemt in de internationale handel en scheepvaart. In 2025 vieren we het 750-jarige bestaan van Amsterdam en daarmee ook van de Amsterdamse haven. Wat ooit begon als handelsplaats voor hout, granen en haring, is nu een toonaangevende haven die het Europese continent voorziet van vitale grondstoffen zoals energiedragers, voedingsmiddelen en bouwmaterialen. Dit gebeurt via het Noordzeekanaal en de grootste zeesluis ter wereld, de Zeesluis IJmuiden. De haven van Amsterdam is de vierde haven van West-Europa en vormt daarmee een motor voor veel andere economische activiteiten in de MRA, het Noordzeekanaalgebied en het Europese achterland. Internationaal knooppunt met sterk fundament in energie, voedsel en bouwgrondstoffen Mondiaal is de Amsterdamse haven een belangrijke speler op het gebied van benzine en agrarische producten. Ook fungeert het als toegangspoort voor energie- en voedingsmiddelen voor Nederland en het Europese achterland. De Amsterdamse haven is dé benzinehaven van de wereld. Er vindt veel op- en overslag en blending plaats van (fossiele) brandstoffen (maar geen raffinage).
De aanvoer van kerosine voor Schiphol loopt via de haven, maar ook een deel van de nationale strategische voorraden van olieproducten liggen opgeslagen in de Amsterdamse haven. Middelgrote en meer gediversifieerde stromen, zoals zand, grind, soja, cacao en schroot vinden hun weg naar de regionale voedingsmiddelen- en maakindustrie, de groothandel en bouw- en infra-activiteiten. Hier komen internationale stromen samen met circulaire kringlopen en logistieke en industriële innovatie. Ook speelt de haven in toenemende mate een belangrijke rol in de IMPORT VAN BRANDSTOFFEN IN DE AMSTERDAMSE HAVEN | Foto: Port of Amsterdam
logistiek voor de realisatie van grootschalige windparken voor de kust in lijn met de nationale doelstellingen.
18
Van belang voor regionale en stedelijke functies
Visie 2040 en Strategisch Plan 2025-2028 om ambities te realiseren
De haven is meer dan een internationaal logistiek knooppunt en een schakel in
Port of Amsterdam ontwikkelt momenteel een nieuwe visie en een nieuw
het nationale energiesysteem. Het is ook een belangrijk industriegebied van
strategisch plan. De visie 2040 is koersbepalend voor de ontwikkeling van de
regionaal belang waar diverse stedelijke voorzieningen liggen die cruciaal zijn
havenregio en biedt focus en houvast aan bedrijven, overheden en maatschappe-
voor de metropool. Denk hierbij aan functies zoals afvalverwerking, waterzuive-
lijke organisaties. Hierin wordt beschreven hoe de haven in tijden van toene-
ring, opwek van elektriciteit en levering van warmte. Ook worden afval- en
mende onzekerheden en veranderingen koersvast blijft en in 2040 dé bestem-
reststromen uit de regio weer verwerkt tot bruikbare grondstoffen. Circulaire
mingshaven is voor schone scheepsvaart, duurzame logistiek en groene industrie.
activiteiten concentreren zich in de haven om op deze wijze het gebruik van
De haven zal in 2040 een groter aandeel haven gebonden industriële activiteiten
primaire grondstoffen en materialen te verminderen. Hergebruik van bouwmate-
vestigen. In de visie wordt daarbij ook aangegeven wat hiervoor nodig is van
rialen vormt hierin een belangrijk onderdeel. Ten slotte is de haven ook een
publieke partners. Het strategisch plan beslaat de periode 2025-2028 en geeft
belangrijke logistieke schakel in de bevoorrading van het achterland.
inzicht in de acties die de komende vier jaar nodig zijn om haar concurrentiepositie als haven in transitie te versterken en klaar te zijn voor de klimaatdoelen van
Voorloper in de transitie
2030, als opstap richting de verduurzamingsambities van het industriecluster
De ligging van de haven in de grootste Europese delta, de nauwe verwevenheid
NZKG, Nederland en Europa voor 2050.
met het nationale energienetwerk en de sterke positie van de terminals in de haven als onderdeel van het internationale energiesysteem brengen specifieke kansen en verantwoordelijkheden met zich mee. De Amsterdamse haven heeft een goede uitgangspositie om in de transitie hier een leidende rol in te nemen. Afgelopen jaren heeft Port of Amsterdam zich gepositioneerd als de voorloper in de energietransitie om dé opgave van deze tijd het hoofd te bieden. Het havenbedrijf wil de havenregio en de omliggende leefomgeving versterken en verrijken, de potenties benutten, en daarmee zorgen voor economische en maatschappelijke waarde voor de metropoolregio Amsterdam en Nederland. Met de beslissing in 2008 om geen nieuwe overslagterminals voor fossiele energie meer in de haven te vestigen, en het besluit in 2017, om te stoppen met kolenoverslag in 2030, liep de Amsterdamse haven mondiaal voorop.
BRANDSTOFOPSLAG IN DE AMSTERDAMSE HAVEN | Foto: Port of Amsterdam
19
1.2 VERBINDING MET DE REGIO EN HET ACHTERLAND
Bovendien kan Schiphol een centrum zijn voor de ontwikkeling van duurzame energieoplossingen. Door zijn geografische ligging en logistieke capaciteit kan Schiphol een essentiële rol spelen bij het faciliteren van de distributie van
Het NZKG is het haven- en industriegebied van de MRA. Met de aan- en afvoer
energie en het bevorderen van innovatieve oplossingen voor de luchtvaartsector.
van goederen, voor een agglomeratie van ca. 2,5 miljoen inwoners in de MRA, en
Samen vormen Schiphol en het NZKG een krachtige combinatie van transport- en
de doorvoer naar het Europese binnenland, is het cluster een cruciale corridor
energiehubs, die een centrale rol spelen in de Europese economie en bijdragen
voor het goederenvervoer. Dit vervoer verloopt via alle modaliteiten, zowel per
aan de ontwikkeling van duurzame energieoplossingen en de versterking van de
spoor, weg, water als door de lucht (via Schiphol). Ook nationaal is de regio een
Europese logistieke keten. Gezien de hub-functie van de luchthaven in het
belangrijk knooppunt met diverse aansluitingen op het hoofdwegennet, hoofd-
transportsysteem liggen er kansen om een verduurzamingsslag te maken voor de
vaarwegennet en het spoornetwerk. Het NZKG is onderdeel van drie Europese
luchtvaart, maar ook voor andere vervoersmodaliteiten (zoals bijv. internationale
Transport Corridors (TEN-T): North Sea-Baltic, Nort Sea -Mediteranean en
treinverbindingen).
Rhine-Alpine. In de Kop van Noord-Holland, buiten het NZKG maar hier wel nauw aan verbonDoor de diversiteit van economische activiteiten en de spin-off naar andere
den, bevindt zich de zeehaven van Den Helder. Momenteel komt hier 50 TWh aan
sectoren draagt de industrie bij aan de veerkracht van de economie van de MRA.
aardgas van de velden op de Noordzee aan land11. In deze regio zijn plannen om
Sterke economische clusters als Schiphol, Greenport Aalsmeer, de Amsterdamse
met de huidige infrastructuur en bijbehorende kennis en bedrijvigheid een
Zuidas en een sterke data-infrastructuur zorgen voor een goed internationaal
duurzame waterstof hub te worden.
vestigingsklimaat. De aanwezigheid van kennisintensieve bedrijven, kennisinstellingen, MKB en start-ups en de nabijheid van de stad Amsterdam maakt het NZKG
De haven van Den Helder zet in op blauwe waterstofproductie die gedistribueerd
een geschikte broedplaats voor innovaties en de opschaling daarvan.
wordt naar de rest van Nederland via het nationale waterstofnetwerk. Onder de naam Hydroports werken Port Den Helder, Groningen Seaports en Port of
Net buiten het NZKG ligt Schiphol. Door grootschalig passagier- en goederenver-
Amsterdam nauw samen aan een transitie naar een waterstofeconomie. CO₂ die
voer is Schiphol grootgebruiker van fossiele brandstoffen. Schiphol is niet alleen
vrijkomt bij de productie van blauwe waterstof wordt afgevangen en opgeslagen
een van de grootste luchthavens van Europa, maar ook een belangrijk knooppunt
in de lege gasvelden. Na 2030 zal mogelijk veel wind op zee, in de vorm van
voor energie-infrastructuur. Het is een strategische locatie voor de import en
moleculen en elektronen, aanlanden in de Kop van Noord-Holland.
export van energieproducten, zoals vloeibaar aardgas (LNG) en kerosine. Schiphol krijgt ongeveer de helft van de benodigde kerosine aangeleverd vanuit de Amsterdamse haven via een 16 kilometer lange ondergrondse pijpleiding.
20
Ten slotte is het NZKG verbonden met de andere industrieclusters in Nederland, zowel direct als indirect. Zo worden de industrieclusters verbonden door het hoogspanningsnet, het toekomstige waterstofnetwerk en CO₂-net fysiek aan elkaar verbonden. Daarnaast staan de industrieclusters in verbinding door een combinatie van logistieke infrastructuur, samenwerking op het gebied van technologie en innovatie en gedeelde economische belangen. De verbinding tussen regio’s binnen en buiten de provincie gebeurt via de Rijksprogramma’s Programma Energie Hoofdstructuur (PEH) en Nationaal Programma Energiesysteem (NPE). Rijk en regio werken intensief samen om (ruimtelijke) keuzes, bijvoorbeeld rondom regelbaar vermogen en opslag, overeenkomstig de uitgangspunten in PEH, NPE en de Nota Ruimte zorgvuldig voor te bereiden.
LUCHTFOTO VAN DE ZAANSTREEK MET DE COENBRUG OP DE VOORGROND | Foto: Jacques Tillmanns
21
VERBINDINGEN MET REGIO EN ACHTERLAND NOORDZEEKANAALGEBIED Het NZKG is op verschillende manieren verbonden met de regio en het achterland. Voor elektriciteit is de regio afhankelijk van wind op zee, maar ook van elektriciteit geproduceerd in andere delen van het land. Dat geldt ook voor waterstof dat wordt opgewekt in andere industrie clustes of wordt geïmporteerd per schip. Ook het CO2-netwerk is verbonden met het nationale netwerk zodat het overschot van CO2 gebruikt kan worden in andere industrieclusters, in tuinderskassen of opgeslagen op lege gasvelden op zee. NZKG is met twee zeehavens een belangrijk transport-knooppunt binnen Nederland en Europa en verbonden met 3 TENT-corridors.
22
Legenda Landelijk hoogspanningsnet Regionale en internationale transportnetwerken Waterstofnetwerk Nederland Landelijke CO2-infrastructuur Kennis en innovatie
Het NZKG kent vele initiatieven om ondernemerschap en innovatie te stimuleren. De regio kent meerdere gerenommeerde kennisinstellingen met een breed aanbod aan MBO-, HBO- en WO-opleidingsprogramma’s. Deze zijn uitstekend verbonden aan nationale en internationale kennis instellingen.
Port of Den Helder Industriecluster Noord-Nederland
H2
IJmond
Greenport
H2
CO2
Zaanstad
Amsterdamse haven
Noordzee
Verbinding met achterland
Schiphol
FIGUUR 2: VERBINDINGEN MET REGIO EN ACHTERLAND
TEN-T corridor (Trans European Transport Network)
Metropoolregio Amsterdam (MRA) Verbinding met (inter)nationale kennisnetwerken Industriecluster Rotterdam-Moerdijk
23
2. STRATEGISCHE ONTWIKKELINGEN NOORDZEEKANAALGEBIED 2.1 AMBITIES
Op nationaal niveau zijn er niet-bindende doelen voor de bijmenging van Sustainable Aviation Fuels (SAF) in de luchtvaart. Vanaf 2025 gaat een Europese
CO₂ NEUTRALE INDUSTRIE
bijmengverplichting gelden. Luchtvaartmaatschappijen zijn vanaf dan verplicht
Het NZKG beoogt in 2050 vrijwel volledig CO₂-neutraal en circulair te zijn. Voor
om 2% SAF te gebruiken. Dit neemt in 2030 toe tot 6%, tot 32% in 2040 en tot
2030 is het doel 55% minder CO₂ uit te stoten dan in 1990, conform de Europese
63% in 2050.
Green Deal. Scheepvaart De Nederlandse industrie wil de CO₂-emissie reduceren van 50 Mton (2021) naar
In 2023 heeft de International Maritime Organisation (IMO) overeenstemming
29,7 – 30,7 Mton in 2030. Het NZKG wil hier proportioneel aan bijdragen door de
bereikt over een nieuwe strategie om de uitstoot van broeikasgassen te verminde-
CO₂-uitstoot (scope 1) van 14,5 Mton (2021) te verminderen naar 9,2 Mton in
ren. Tijdens de klimaatvergadering van de Marine Environment Protection Commit-
2030 en 2,2 Mton in 2040.
tee (MEPC 80) is als doelstelling gesteld om broeikasgasuitstoot van de zeescheepvaart rond 2050 volledig koolstofneutraal (net-zero) te maken. Ten aanzien van de
DUURZAME LUCHT- EN ZEEVAART
nieuwe doelstelling is ook een traject afgesproken om de uitstoot in 2030 met
Daarnaast zijn er specifieke doelen afgesproken voor lucht- en scheepvaart. Deze
minimaal 20% – 30% en in 2040 met minimaal 70% – 80% te verminderen ten
doelen zijn van belang voor het NZKG omdat er twee havens in het cluster liggen
opzichte van het niveau van 2008. Het akkoord gaat uit van ten minste 5% – 10%
en vanwege de nabijheid van Schiphol.
gebruik in 2030 door zeescheepvaart van koolstofarme of koolstofneutrale technologieën en gebruik van fossielvrije brandstoffen. Los van de IMO heeft de Europese
Luchtvaart
Unie in het Fit for 55 pakket maatregelen getroffen ten aanzien van de zeescheep-
De luchtvaart moet in 2070 klimaatneutraal zijn. Dat betekent dat de luchtvaart
vaart om de verduurzaming te versnellen.
in 2070 geen CO₂ meer in de lucht brengt. In de luchtvaartnota 2020-2050 is afgesproken om de uitstoot van de luchtvaart in stappen te verminderen:
Specifiek heeft de Port of Amsterdam als ambitie om in 2050 een emissievrije
•
2030: tot het niveau van 2005
scheepvaart te hebben in het Amsterdamse havengebied. Dit betekent: het
•
2050: 50% minder dan 200512
hebben van een gesloten koolstofketen met betrekking tot de uitstoot van broeikasgassen. Daarnaast is het doel dat er geen vervuilende stoffen meer
12
24
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, In stappen naar verduurzaming van de luchtvaart.
worden uitgestoten. Port of Amsterdam heeft een dienstverlenende rol. Zij werkt
De provincie Noord-Holland sluit aan bij de circulaire doelen van het Rijk om in
aan het faciliteren en stimuleren van de mogelijkheden voor de scheepvaart om
2050 100% circulair te zijn en in 2030 halverwege te zijn, heeft de provincie
minder uit te stoten, door het aanleggen van walstroom en het mogelijk maken
meerdere strategische doelen gesteld:
van het veilig bunkeren van fossielvrije brandstoffen. Er wordt een versnelling
• meer circulaire bedrijven;
van deze verduurzaming verwacht rond 2030.
• meer opschaling van circulaire innovaties; •
CIRCULAIRE ECONOMIE
meer circulair gebruik van grondstoffen;
• minder gebruik van primaire en niet-hernieuwbare grondstoffen;
Het NZKG heeft eveneens ambities op het gebied van circulaire economie, in lijn met de ambities van Nederland om in 2050 volledig circulair te zijn . 13
• meer impact van de eigen organisatie op de transitie naar een circulaire economie14.
In het Nationaal Programma Circulaire Economie (NPCE) zijn de nationale doelen geformuleerd voor de circulaire transitie. In 2030 moet Nederland de helft
GEZONDE LEEFOMGEVING
minder abiotische grondstoffen gebruiken en in 2050 moeten we beschikken
Betrokken overheden in het NZKG zijn wettelijk verplicht om mede verantwoor-
over een (zo volledig mogelijke) circulaire economie binnen de grenzen van onze
delijkheid te nemen voor de bescherming van de fysieke leefomgeving én deze
planeet. Een circulaire economie bestaat uit activiteiten verspreid over heel
omgeving doelmatig te benutten voor maatschappelijke behoeften. Dit is
Nederland gericht op:
vastgelegd in artikel 21 van de Grondwet en overgenomen in artikel 1.3 van de
• vermindering van het grondstoffengebruik (productie- en consumptie,
Omgevingswet. Deze verantwoordelijkheid komt ook tot uiting in de ambities van
deeleconomie);
het NZKG ten aanzien van een gezonde leefomgeving.
• zoveel mogelijk vervangen van primaire grondstoffen door secundaire grondstoffen en duurzame hoogwaardige biogrondstoffen; • aansturen op een maximale levensduur voor producten en onderdelen (hergebruik en reparatie); • hoogwaardige verwerking door het verbeteren van schone, goed gesorteerde inzamelstromen.
13 14
Betrokken partijen hebben de ambitie om in te zetten op de vermindering van uitstoot van schadelijke stoffen naar lucht, water en bodem bij milieubelastende activiteiten. Hierbij wordt uitgegaan van bestaande wet- en regelgeving. Het voldoen aan de wettelijke normen garandeert echter geen gezonde leef omgeving, partijen zijn daarom voornemens om het gesprek met het Rijk te
Kamerbrief van 4 februari 2023 over Nationaal Programma Circulaire Economie 2023-2030. Provincie Noord-Holland, Actieagenda Circulaire Economie, 2021-2025.
25
continueren om gezondheid een meer volwaardige plek te geven in de wet- en regelgeving. Vanuit het Rijk wordt gewerkt aan het Nationaal Programma
2.2 NOORDZEEKANAALGEBIED KNOOPPUNT IN HET NATIONALE ENERGIESYSTEEM
Gezondheid en Industrie. Ook wordt blijvend aandacht gevraagd voor de gezondheidseffecten ten aanzien van piekbelasting en cumulatie van schadelijke stoffen.
Het Noordzeekanaalgebied is in het Nationaal Programma Energiesysteem (NPE), in het Programma Energie Hoofdstructuur (PEH) en in het Nationaal Programma
Daarnaast zetten zij in op de vermindering aan blootstelling van inwoners (en
Verduurzaming Industrie (NPVI) aangewezen als een belangrijk knooppunt in het
andere kwetsbare groepen) aan schadelijke stoffen in lucht, water en bodem.
nationale energiesysteem en als industriecluster om transformatieopgaven te
Zo willen partijen:
concentreren en te realiseren.
• streven naar realisatie van de WHO advieswaarden uit 2005, conform ambities uit het Schoneluchtakkoord;
Door het aanwijzen van ruimtelijke prioriteiten voor hoogspanningslijnen,
• zo snel mogelijk voldoen aan de Kaderrichtlijn Water;
elektriciteitsproductie, waterstofnetwerk, elektrolyse, batterijopslag en andere
• voldoen aan de landelijke wet- en regelgeving voor stikstofreductie en het zo
duurzame energietechnologieën biedt het PEH richting voor de ontwikkeling van
snel mogelijk beheersen van de bodemverontreinigingsproblematiek;
energie infrastructuur in het NZKG.
• inzetten op de vermindering van hinder door geur, geluid en grof stof. •
Een kanttekening: voor geur en (grof)stof bestaan geen landelijke of
Het NZKG ontwikkelt zich steeds meer tot een belangrijke energiehub in het
Europese normen, of gezondheidskundige advieswaarden. Maar we weten
nationale energiesysteem. In het NZKG komt nu al windenergie van zee aan land
dat er in het NZKG veel hinder plaatsvindt (zie het klachtenloket van de
en er wordt onderzocht of er meer aanlandlocaties voor wind op zee in de vorm
omgevingsdienst NZKG en de GGD Gezondheidsmonitor). Voor geluid zijn
van elektriciteit of waterstof mogelijk zijn. Bovendien bevindt zich in het
wel landelijke normen, maar ook daarbinnen kan gezondheidsschade
Noordzeekanaalgebied een zwaartepunt in het landelijke hoogspanningsnet van
optreden.
elektriciteit, en is het waterstofnetwerk in ontwikkeling. Omdat het energiesysteem van de toekomst steeds grotere fluctuaties zal kennen kan het NZKG
Tot slot, in het Programma Tata Steel en in de maatwerkafspraken werken Rijk,
eveneens een essentiële rol kan spelen om flexibiliteit in het energiesysteem
provincie, gemeenten, omgevingsdiensten en TSN aan een verdere reductie van
mogelijk te maken in de vorm van de aanwezigheid van elektrolysers, batterijen
belastende emissies in de IJmond.
en grootschalig regelbaar vermogen. Ook de benutting van reststromen van de industrie zoals restwarmte, stoom, CO₂, afvalwater, en zuurstof spelen hierin een belangrijke rol.
26
2.3 PIJLERS VAN DE ENERGIETRANSITIE IN HET NZKG Energyhub in een industriecluster Electriciteit
Om de verduurzaming van de industrie, de klimaatdoelen en bovenstaande
Waterstof
ambities te realiseren, zetten partijen in het NZKG in op energiebesparing en vijf energiedragers die de fossiele energiebronnen kunnen vervangen. Bedrijven
Grootschalige elektrolyser Aanlanding van windenergie op zee
zetten in hun verduurzamingsstrategie in op één of meerdere van deze energie-
naar waterstof
dragers en nieuwe duurzame bedrijvigheid behoeft vaak een combinatie van deze modaliteiten voor hun productieproces. Deze vijf pijlers zijn: Aansluiting elektrolyse op Hoogspanningsstation
Converterstation elektriciteit wind op zee
H2
CO2 vrij regelbaar vermogen (duurzame centrale op waterstof of groen gas)
ELEKTRIFICATIE
1
PIJLERS IN DE Verduurzaming van de industrie
WARMTE KOOLSTOF METHAAN/GROEN GAS FIGUUR 3: HET NOORDZEEKANAALGEBIED ALS ENERGIEHUB | Bron: PEH
Waterstof
H2
5
WATERSTOF
voor opslag van elektriciteit
2
Elektrificatie
5
Methaan/ groen gas
CO2
4
3
Warmte
Koolstof
27
Pijler 1: elektrificatie VRAAG NAAR ELEKTRICITEIT NEEMT SUBSTANTIEEL TOE Elektrificatie is een van de belangrijkste bouwstenen om de verduurzaming van
Het NZKG heeft een toenemende behoefte aan energie van wind op zee, zowel
industrie te realiseren. Om de CO₂-reductiedoelstellingen van 2030 en 2050 voor
voor elektriciteit als voor waterstof. Nu landt 2,1 GW wind van zee aan in Wijk aan
de industrie in het NZKG te halen is de inzet van duurzame elektriciteit essenti-
Zee. In het programma VAWOZ15 wordt onderzoek gedaan naar de aanlanding van
eel. De vraag naar hernieuwbare elektriciteit neemt de komende jaren dan ook
maximaal vier verbindingen van 2 GW na 2031 in Noord Holland Zuid. In de
substantieel toe. In 2030 is deze vraag drie keer zoveel, in 2050 vijf keer zoveel.
Concept NRD van Programma VAWOZ 2031-2040 wordt naar verschillende zoekgebieden in het NZKG gekeken (aansluiting op TSN-terrein, A9-Zuid,
AANBOD DUURZAME ELEKTRICITEIT (WIND OP ZEE) WORDT VERGROOT
Vijfhuizen en A10-Noord).
Door de grote (toekomstige) vraag zet het NZKG in op een versterkt aanbod en/of toevoer van elektriciteit naar de regio. Een belangrijke pijler voor het aanbod van
Met de toenemende vraag naar wind van zee wordt ook het belang van het
elektriciteit is de realisatie en aanlanding van wind op zee.
project Energiehaven benadrukt. De Energiehaven is een werkhaven en is specifiek bedoeld voor de installatie van windparken op zee. Deze haven is
Tot aan 2030 wordt circa 21 GW aan windenergie op zee gerealiseerd. Dit is
noodzakelijk voor de realisatie van de windmolens op zee, en daarmee essentieel
ongeveer 75% van het huidige elektriciteitsverbruik van ons land. Voor de verdere
om de ambities voor duurzame opwek van elektriciteit op zee (Wind op zee) te
verduurzaming van Nederland heeft het Rijk de ambitie om nog meer wind
halen.
energie op zee op te wekken na 2030. Tussen 2031 en 2040 wordt rekening gehouden met circa 29 GW extra windenergie op zee (50 GW in totaal) als
Er is een groot tekort aan installatiehavens waarvandaan de windparken
tussendoel naar een totaal van circa 70 GW in 2050.
gebouwd kunnen worden. De windmolens worden steeds groter en daarmee worden ook steeds hogere eisen gesteld aan de installatiehavens. Uit Europees onderzoek blijkt dat er rondom de Noordzee minimaal 12 extra installatiehavens nodig zijn16. Vanuit de Energiehaven IJmond kan één derde van de Nederlandse windparken op zee worden aangelegd (20 gigawatt tot 2050). Naast wind op zee, neemt het aanbod van hernieuwbare elektriciteit de komende jaren toe door de ambitie om in Noord-Holland Zuid (NHZ) 2,7 TWh duurzame energie op land te realiseren in 2030 (Regionale Energiestrategie (RES 1.0 2021). In de RES NHZ zit een flink aantal RES-zoekgebieden voor wind en zon in het NZKG17. Op dit moment werken Amsterdam, maar ook Zaanstad, Diemen en Haarlemmermeer aan een Plan Milieu Effect Rapportage voor hun windzoek ARTIST IMPRESSIE ENERGIEHAVEN
Programma VAWOZ 2031-2040, concept notitie reikwijdte en detailniveau, ministerie van EZK, d.d. 09-02-2024. Royal HaskoningDHV, North Seas offshore wind port study 2030-2050. 17 https://energieregionhz.nl/res-viewer. 15
28
gebieden. In 2024 wordt duidelijk waar wind op land ontwikkeld gaat worden.
16
NETBALANCERING
DE ENERGIEHAVEN
Vraag en aanbod van elektriciteit moeten zich complementair ontwikkelen. Als dit
De Energiehaven is gunstig gelegen – buiten de sluizen van IJmuiden en op relatief korte afstand
niet gebeurt, is er – met name – aan de kust een verhoogd risico op een over-
van een groot deel van de te realiseren windparken op zee – net ten noorden van Zeehaven
schot van duurzaam opgewekte elektriciteit en netcongestie. Industriële proces-
IJmuiden aan de monding van het Noordzeekanaal. De maatschappelijke baten van het project zijn
sen, zoals vraagsturing (DSR), power-to-heat, power-to-gas en inzet van Carbon
zeer hoog en het kent een zeer positieve MKBA-verhouding. Voor de aanleg van de Energiehaven
Capture and Storage (CCS)/Carbon Capture and Utilisation (CCU)/Carbon Dioxide
hebben Port of Amsterdam, Zeehaven IJmuiden, de provincie Noord-Holland en de gemeente Velsen
Removal (CDR), moeten bij aanlandlocaties daarom flexibel ingericht worden om
zich verenigd in een consortium. Ook het ministerie van I&W, het ministerie van Klimaat en Groene
de balans tussen vraag en aanbod te behouden. Elektrolysers kunnen onder
Groei, Rijkswaterstaat en TSN zijn betrokken. Op dit moment wordt door de samenwerkende partijen
steunen in de netbalancering en dus in de inpassing van variabele duurzame
preciezer uitgewerkt hoe het haventerrein en de diepzeekade er precies uit komen te zien en hoe dit
energiebronnen zoals wind op zee. Dit maakt het NZKG een interessante locatie
gebouwd kan worden. Het streven van het consortium is om eind 2024 de aanbesteding van de
om wind op zee aan te landen dicht bij de elektriciteitsvraag van de industrie en
aanleg te starten.
aanwezigheid van elektrolysers.
NETCONGESTIE OP HET ELEKTRICITEITSNETWERK
gen van stations in bedrijf gaan. Er wordt verwacht dat het regionale elektrici-
Met de toenemende vraag naar en aanbod van elektriciteit door alle sectoren
teitsnet in het NZKG vanaf 2030 op sterkte komt. Een voorwaarde is wel dat alle
(zowel industrie, woningbouw, mobiliteit, MKB enz.) wordt voldoende capaciteit
geplande uitbreidingsinvesteringen door Liander en TenneT tijdig worden
op het transportnet cruciaal. Daarbij knelt het nu al op het elektriciteitsnet. Het
gerealiseerd.
cluster heeft te maken met congestie op het elektriciteitsnetwerk, zowel op midden- en hoogspanning. De netcongestie remt de elektrificatie van industrie,
BETER BENUTTEN VAN BESTAANDE CAPACITEIT
en ook nieuwe industrie kan zich hier niet vestigen. Op dit moment doet TenneT
Om de periode tot aan de netverzwaringen te overbruggen is het van groot belang
onderzoek naar de congestie op het hoogspanningsnet in de regio. De resultaten
dat de bestaande infrastructuur zo efficiënt mogelijk wordt benut. Hiermee
worden in het najaar bekend.
beperken we de nadelige effecten van netcongestie en zorgen we ervoor dat bestaande bedrijven kunnen groeien en verduurzamen. Hiermee zorgen we er ook
UITBREIDING VAN ELEKTRICITEITSINFRASTRUCTUUR
voor dat nieuwe bedrijven zich kunnen blijven vestigen in het NZKG. Het beter
Uitbreiding van de elektriciteitsinfrastructuur is dan ook cruciaal voor de verduur-
benutten van de bestaande infrastructuur kan door het aanscherpen van verwacht
zaming van de industrie. De realisatie van geplande uitbreidingsinvesteringen
toekomstig elektriciteitsverbruik en daarin op te trekken met de netbeheerders.
heeft de hoogste prioriteit. De versnelde aanleg van enkele cruciale stations is
Daarnaast wordt de inzet van groepstransport overeenkomsten (groeps-TO)
noodzakelijk anders kunnen de doelen niet tijdig worden gehaald. Het is de
onderzocht, hiermee kan naar verwachting efficiënter omgegaan worden met reeds
verwachting dat tussen 2025 en 2032 de verschillende nieuwbouw en uitbreidin-
gecontracteerde transportcapaciteit.
29
ELEKTRICITEITSPROJECTEN NOORDZEEKANAALGEBIED Elektrificatie is de belangrijkste bouwsteen om de verduurzaming van de industrie te realiseren. De vraag naar (hernieuwbare) elektriciteit neemt de komende jaren substantieel toe. De realisatie en aanlanding van meer wind van zee, tijdige uitbreiding en betere benutting van elektriciteitsinfrastructuur zijn van cruciaal belang voor de verduur zaming van de industrie. De kaart geeft de grote cruciale elektriciteitsprojecten weer.
Legenda Elektriciteit
Walstroom Zon op daken
Projecten verzwaring elektriciteitsnet
Zoekgebieden Regionale Energie Strategie (RES)
1
Energiehaven
2
Offshore windactiviteiten in de havens van IJmuiden en Amsterdam
3
Aanlanding wind op zee/Transformatorstation Wijk aan Zee
4
Verkenning extra aanlanding wind op zee
5
Nieuw 380/150 KV-station Beverwijk en tracé Beverwijk-Oterleek
6
Zoekgebied nieuw 380 KV-station A9 Zuid
7
Twee nieuwe 150 KV-stations Westpoort en Basisweg
8
Vervanging en uitbreiding huidig 150 KV-station Hemweg
9
Zoekgebied netverzwaring 380 KV Kop van Noord-Holland
10 Uitbreiden 380 KV-station Oostzaan 11 150 KV-station Oostzaan 12 Zoekgebied nieuw 380/150 KV-station Amsterdam Zuid-Oost
30
Noord-Holland Noord
IJmond Aanlanding Wind op Zee
3
5
Beverwijk
9
Zaanstad
4 1
Zoekgebied station A10 Noord
10 Oostzaan 11
2
Amsterdamse haven A9 Zuid
6
2
Westpoort
Hemweg
7
8
Noordzee
Amsterdam-Zuidoost
Schiphol
12
FIGUUR 4: ELEKTRICTEITSPROJECTEN IN HET NZKG
31
Pijler 2: waterstof DE POTENTIE VAN WATERSTOF IN HET NZKG
PRODUCTIE
Het NZKG is goed gepositioneerd om zich tot een belangrijke schakel in de
Lokale productie van waterstof is belangrijk voor de leveringszekerheid van de
waterstofeconomie te ontwikkelen. Door de ligging aan de Noordzee (wat zorgt
energievoorziening, voor de regionale economische ontwikkeling, de verminde-
voor de nabijheid tot de windparken op zee en de mogelijkheid van aanlanding
ring van transportkosten en energieverlies en de verminderde afhankelijkheid
van waterstof), het type activiteiten (staal, fossielvrije brandstoffen en voedsel) en
van import van waterstof. Elektrolysers kunnen gemakkelijker dan kolencentrales
de reeds bestaande infrastructuur (lucht- en zeehavens en de multimodale
aan- en uitgezet worden waardoor een elektriciteitscentrale op basis van
achterlandverbindingen) is de uitgangspositie voor de ontwikkeling van de
waterstof een flexibeler aanbod levert en bijdraagt aan de balancering van het
waterstofeconomie ideaal te noemen.
net. Voor elektrolyse is veel goedkope groene stoom nodig. Aanlanding van wind
De regio richt zich op het ontwikkelen van gehele waardeketens voor waterstof,
op zee in het NZKG is daarbij cruciaal (zie voorgaande paragraaf).
door de focus te leggen op import, productie, opslag, distributie, gebruik en
Tegelijkertijd is bij de productie van waterstof veel water nodig. De beschikbaar-
export. De waterstofeconomie in het NZKG gaat bijdragen aan het reduceren van
heid van (schoon) water en koelwater is een aandachtspunt in het NZKG.
emissies en tegelijkertijd aan het opbouwen van duurzame verdienmodellen en nieuwe waardeketens voor de regio, Nederland en Europa.