2. Monitor Kantoren Amsterdam stand van zaken medio 2022.pdf

53.000

47.000

16.000

-4.000

-133.000

-134.000

netto uitbreidingsvraag: 125.000

-16.000

15.000

-65.000 2019

2020

2021

gerealiseerd

[1]

2022

2023

2024

2025

2026

verwachting 2022 t/m 2026

2027

2028

2029

2030

doorkijk naar 2030

[2] [3] Opleveringen: [1] gerealiseerd, [2] verwachting op peildatum 1 april 2022, [3] verwachting op peildatum 1 oktober 2022 Ontrekkingen: [1] gerealiseerd, [2] verwachting op peildatum 1 april 2022, [3] verwachting op peildatum 1 oktober 2022 Netto toename kantorenvoorraad: [1] gerealiseerd, [2] verwachting op peildatum 1 april 2022, [3] verwachting op peildatum 1 oktober 2022

Grafiek 11. Opleveringen, onttrekkingen en netto toename kantorenvoorraad (m2 bvo). Bron: CBRE en projectplanningen MONITOR KANTOREN AMSTERDAM

19

Opleveringen en onttrekkingen Opleveringen In 2022 wordt er naar verwachting circa 190.000 m2 bvo kantoorruimte opgeleverd, waarvan circa 105.000 m2 bvo nieuwbouw. De opleveringen die nog worden verwacht in 2022 zijn: ƒ City Campus: nieuwbouw hoofdkantoor Booking.com op Oosterdokseiland ƒ WTC Tower Ten (Zuidas): uitbreiding ƒ Tripolis-Park (Zuidas): herontwikkeling ƒ EDGE Stadium (Zuidas): herontwikkeling ƒ Plot A (Buiksloterham kavel 47): nieuwbouw ƒ City Icoon (Buiksloterham kavel 68/69/70): nieuwbouw ƒ Pontkade III (NDSM kavel B9): nieuwbouw ƒ Hillside (Paasheuvelweg 17 in Amstel III): transformatie van een leegstand kantoor met aangrenzend een nieuwbouw woontoren. Transformatie Circa 15.000 m2 bvo kantoorruimte is getranformeerd naar woningbouw (sloop-nieuwbouw). In de nieuwbouw komt geen kantoorruimte terug: ƒ Twee kantoren aan de Ottho Heldringstraat in NieuwWest t.b.v. ontwikkeling Plesman Plaza; ƒ Het voormalige FNV-gebouw in Sloterdijk-Centrum t.b.v. ontwikkeling Lovely Rita.

Sloop-nieuwbouw

Afbeelding 8. De Corner Offices I en II (samen circa 12.000 m2 bvo) op Karspeldreef 14 en 16 (Amstel III) zijn begin 2022 gesloopt voor de ontwikkeling van The Ensemble: twee woontorens met in totaal 592 huurwoningen, circa 5.000 m2 bvo plintvoorzieningen en circa 21.000 m2 bvo kantoorruimte. De nieuwbouw wordt naar verwachting in 2025 opgeleverd. Bron: amsterdam.nl

Transformatie Sloop-nieuwbouw Circa 32.000 m2 bvo kantoorruimte is in 2022 onttrokken door sloop-nieuwbouw: ƒ Het voormalige stadsdeelkantoor van Nieuw-West aan het Osdorpplein t.b.v. ontwikkeling MIX Amsterdam; ƒ De laatste twee kantoorgebouwen (Hogehilweg 10 en 14) t.b.v. ontwikkeling van SPOT in Amstel III; ƒ Karspeldreef 14-16 in Amstel III t.b.v. ontwikkeling The Ensemble met circa 21.000 m2 bvo kantoor; ƒ Hettenheuvelweg 26 (Amstel III) t.b.v. ontwikkeling Amstel NEXT met circa 10.000 m2 bvo kantoorruimte; ƒ Hettenheuvelweg 50 (Amstel III) t.b.v. ontwikkeling Brisk met circa 4.000 m2 bvo kantoorruimte; ƒ Berghaus Plaza (Lelylaan) is gesloopt en wordt nu duurzaam herbouwd met daarbovenop twee woontorens en een kantoortoren van ruim 20.000 m2. Herontwikkeling en renovatie Daarnaast wordt in 2022 circa 16.000 m2 bvo tijdelijk onttrokken tijdens de herontwikkeling/renovatie van: ƒ De Dreeftoren (ArenAPoort) wordt gerenoveerd en wordt met circa 3.000 m2 bvo uitgebreid doordat elke verdieping rondom twee meter breder wordt en door het toevoegen van een extra verdieping (verwachte oplevering in 2024); ƒ Eén van de oudste gebouwen van Zuidas (aan de Prinses Irenestraat) wordt grondig gerenoveerd tot gebouw PI59 (verwachte oplevering in 2023). Het bruto vloeroppervlakte blijft gelijk.

Afbeelding 9. Het voormalige FNV-gebouw (Naritaweg 10 in SloterdijkCentrum) is in de eerste helft van 2022 gesloopt om plaats te maken voor Lovely Rita. In dit woongebouw komen 173 sociale huurwoningen en 172 vrije sector woningen, horca, winkels en een ondergrondse parkeergarage. Op 8 september 2022 is de bouw gestart. Bron foto: Momo1435

Sloop-nieuwbouw

Afbeelding 10. Het kantoor op Hettenheuvelweg 26 (Amstel III) is in de eerste helft van 2022 gesloopt voor de ontwikkeling van Amstel Next: een kantoorgebouw van circa 10.000 m2 met een flexibel vloerplan dat zowel single als multi-tenant gebruikt kan worden. Naar verwachting is het nieuwe kantoor in 2024 klaar. Bron: amsterdam.nl MONITOR KANTOREN AMSTERDAM

20

Kantoorontwikkelingen 2019 – 2030

Opgeleverd

Onttrokken

Oplevering in voorbereiding of uitvoering

(Tijdelijke) onttrekking in voorbereiding

Minervahaven In het bestemmingsplan voor Minervahaven zijn geen zelfstandige kantoren toegestaan, maar in de bestemming bedrijf zijn wel creatieve functies toegestaan. Hiervoor is een lijst met functies als bijlage van regels toegevoegd. De bedrijven op de lijst mogen maximaal 70% ondersteunend kantoor hebben, maar moeten ook voor minimaal 30% een bedrijfsmatig gebruik kennen. Omdat het aandeel kantoor groter dan 50% is, worden deze creatieve functies ook in de monitor meegenomen.

Kaart 6. De grotere kantoorontwikkelingen in de periode 2019 – 2030. Bron: Projectplanningen (peildatum 1 oktober 2022) MONITOR KANTOREN AMSTERDAM

21

Gemeentelijke gronduitgifte Meer dan 80% van de kantoorontwikkelingen wordt ontwikkeld op al uitgegeven erfpachtgronden of op locaties waar Amsterdam geen grondeigenaar is. Deze kantoorontwikkelingen vinden plaats door marktpartijen die inzetten op nieuwbouw, uitbreiding of herontwikkeling van een kantoor. De uitgeefbare gronden in Amsterdam voor kantoorontwikkeling zijn schaars.

Afbeelding 11. Artist impression van The Pulse of Amsterdam in Zuidas. Hier kun je live meekijken met de bouw! Bron: thepulseamsterdam.nl

Tenders na 2023 In nieuwe plannen, zowel gebiedsontwikkeling als transformatie, wordt naast wonen ook werk meegenomen. Deze plannen moeten nog verder worden uitgewerkt en in veel gevallen zijn er nog geen concrete tenders. De tenders van de gemeente Amsterdam worden verspreid in de tijd op de markt gebracht om een zo goed mogelijk resultaat te kunnen behalen en in te spelen op de huidige onzekere marktomstandigheden. Het borgen van een goede bereikbaarheid, waarbij onder meer wordt ingespeeld op de gewenste transitie naar duurzame mobiliteit (OV, fiets) is ook voor kantoorontwikkelingen van toenemend belang. De gebieden waar vanaf 2024 (mogelijk) kantoren (en daarmee tenders) in de plannen worden opgenomen, zijn in kaart 7 bruin weergegeven. Buikslotermeerplein Kavel 18 C/D en G Kavel 66

Buiksloterham

Kantoortenders en 1-op-1 uitgiften 2019 – 2023 1.

Zuidas: Kenniskwartier, The Pulse of Amsterdam kantoorprogramma: 35.777 m2 bvo tender gestart november 2018 | bouw: 2021 – 2024

2.

ArenAPoort: kavel 15 kantoorprogramma: 7.400 m2 bvo 1-op-1 gronduitgifte in 2019 aan JC ArenA bouw: 2024 – 2025

3.

Ontwikkelcompetitie Omval-Weespertrekvaart: Spectrum, Circulair City House kantoorprogramma: 1.500 m2 bvo tender gestart juli 2020 | bouw: 2023 – 2024 (indicatief)

4.

Sluisbuurt: kavel 2C2 kantoorprogramma (zakelijke dienstverlening): 4.000 - 5.000 m2 bvo, max. 500 m2 bvo per vestiging start tender Q4 2022 | bouw: 2025 - 2027 (indicatief)

5.

Zuidas: Ravel, ontwikkelveld 2, fase 1, kavel C/D kantoorprogramma: 15.880 m2 bvo start tender Q4 2022 | bouw: 2025 – 2027 (indicatief)

6.

Zuidas: Kop Zuidas, kavel K kantoorprogramma: 19.000 m2 bvo start tender in 2023 | bouw: 2025 – 2027 (indicatief)

7.

Zuidas: Vivaldi, kavel 13 kantoorprogramma: 15.000 - 26.500 m2 bvo start tender in 2023 | bouw: 2026 – 2028 (indicatief)

8.

Zuidas: Kenniskwartier, westelijk ontwikkelveld kantoorprogramma: circa 10.000 m2 bvo start tender in 2023 | bouw: 2026 – 2029 (indicatief)

9.

Buiksloterham: kavel 18 C/D kantoorprogramma: circa 580 m2 bvo start tender in 2023 | bouw: 2024-2026 (indicatief)

10. Buiksloterham: kavel 18 G kantoorprogramma: circa 579 m2 bvo start tender in 2023 | bouw: 2024-2026 (indicatief)

Kantoortenders na 2023 (indicatief) 1.

Zuidas: Ravel, ontwikkelveld 2, fase 2, kavel E kantoorprogramma: circa 18.000 m2 bvo start tender in 2024 | bouw: 2026 – 2029 (indicatief)

2.

Lelylaan: Schijfgebouw kantoorprogramma: 4.400 m2 bvo start tender in 2025 | bouw: 2028 – 2029 (indicatief)

3.

Sloterdijk-Centrum: kavel 66 (t.p.v. tijdelijke Tuin van Bret) kantoorprogramma: 42.000 m2 bvo start tender in 2026 | bouw: 2030 – 2031 (indicatief)

4.

Zuidas: Ravel, ontwikkelveld 2, fase 3, kavel G/H kantoorprogramma: circa 19.000 m2 bvo start tender in 2027 | bouw: 2030 – 2032 (indicatief)

5.

Zuidas: Ravel, ontwikkelveld 2, fase 4, kavel I/J kantoorprogramma: circa 3.600 m2 bvo start tender in 2031 | bouw: 2033 – 2035 (indicatief)

6.

Buiksloterham kantoorprogramma: nader uit te werken

7.

Buikslotermeerplein kantoorprogramma: nader uit te werken

Kavel 2C2

Schijfgebouw The Pulse of Amsterdam Kavel 13

Spectrum

Kavel K Ravel: kavel E, G/H en I/J Ravel: kavel C/D Kenniskwartier, westelijk ontwikkelveld

Kavel 15

Tenderprocedures gestart of afgerond (vanaf 2019) Start tender in 2022 – 2023 Start tenders na 2023 Kaart 7. Kantoorontwikkelingen door gemeentelijke gronduitgifte MONITOR KANTOREN AMSTERDAM

Bron: Projectplanningen (peildatum 1 oktober 2022) 22

Toekomstbestendige kantoren Energielabels Vanaf 1 januari 2023 geldt conform het Bouwbesluit 2012 de verplichting voor alle kantoren (groter dan 100 m2 gbo *) om energielabel C of hoger te hebben. Dit komt overeen met een Energie-Index van 1,3 of beter **. Anders mag het gebouw niet meer als kantoor worden gebruikt. Dit geldt niet voor monumenten

en kantoren die binnen twee jaar worden gesloopt, getransformeerd of onteigend. Op 1 juli 2022 had 49% van de Amsterdamse kantoren een energielabel geregistreerd. Daarvan had 85% label C of hoger.

* gbo: gebruiksoppervlakte ** max. primair fossiel energiegebruik 225 kWh/m2/jaar

70%

1 januari 2022: 2.536 label C-plichtige kantoren waarvan er 1.089 een label hebben:

30%

A t/m A+++++

B

C

D

E

48,2%

8,1%

13,6%

7,1%

F

G

6,2% 3,5%

13,4%

85%

1 juli 2022: 2.160 label C-plichtige kantoren waarvan er 1.060 een label hebben:

15%

A t/m A+++++

B

C

D

E F

62,0%

8,3%

14,2%

3,6%

G

1,9% 7,4%

2,5% * De label C-plicht geldt niet voor monumentale kantoorgebouwen. Het RVO heeft recent beter inzicht gekregen in de monumentale status van kantoren. Hierdoor is het aantal kantoren dat label C-plichtig is verminderd ten opzichte van eerdere monitors (van 2.536 op 1 januari 2022 naar 2.160 op 1 juli 2022). Omdat monumentale kantoren relatief vaak een label D of slechter hebben, is het aandeel kantoren dat nog niet voldoet aan de label C-plicht flink gedaald (van 30% naar 15%). De energielabels van de kantoren in Weesp worden vanaf 1 januari 2023 meegenomen in deze monitor.

163 (15%)

413

41% 1.100 (51%)

617

2.160

1.060 (49%)

51% 897 (85%)

8% 3.190 kantoren in Amsterdam

2.160 label Cplichtige kantoren *

2.160 label C-plichtige kantoren * 2

niet label C-plichtige kantoren (kleiner dan 100 m gbo)

2.160 label Cplichtige kantoren *

1.060 label C-plichtige kantoren met label

1.060 kantoren met energielabel (49%)

897 kantoren met label C of hoger

1.100 kantoren zonder energielabel (51%)

163 kantoren met label D of lager

niet label C-plichtige kantoren (monumentaal) Grafiek 12. Stand van zaken energielabels kantoren in Amsterdam. Bron: Omgevingsdienst Noordzeekanaalgebied o.b.v. data RVO energielabels utiliteitsbouw met kantoorfunctie (peildatum 1 juli 2022)

Label C-plichtige kantoren Amsterdam telde op 1 januari 2022 volgens de Omgevingsdienst Noordzeekanaalgebied 3.190 kantoorgebouwen. Hiervan zijn er 617 kleiner dan 100 m2 gbo en 413 zijn monumentaal, waarvoor de energielabel C-verplichting niet geldt. De overige 2.160 kantoorgebouwen zijn label C-plichtig. Op dit moment heeft 41% van de label C-plichtige kantoren een energielabel C of hoger (897 kantoren). Dat is een toename van 11% ten opzichte van 1 januari 2022. Van 8% van de label C-plichtige kantoren is het energielabel onvoldoende (163 kantoren) en MONITOR KANTOREN AMSTERDAM

van 51% nog onbekend (1.100 kantoren). Van de label C-plichtige kantoren die wél een label hebben geregistreerd (1.060 kantoren), heeft 85% label C of hoger; dat was begin 2022 nog 70% (*). Volgens de RVO had op 1 oktober 2022 50% van de kantoren in Nederland label C of beter, 11% label D of lager en 39% had nog geen label. Volgens het EIB voldoet ongeveer 30% van de kantoren in Nederland zonder label aan de aanstaande labelplicht, op basis van de in het bouwjaar geldende energieprestatie-eisen (mits er een geldig energielabel wordt aangevraagd). 23

Gemeentelijke kantoren Uit een inventarisatie van de energielabels van het gemeentelijk vastgoed, inclusief Weesp, is gebleken dat 18 kantoorpanden niet voldoen aan de energielabel C eis per 1 januari 2023. Hiervan zijn 16 panden uitgesloten van de label C-verplichting: 4 panden hebben een terugverdientijd langer dan tien jaar (deze worden minimaal verduurzaamd; alle maatregelen met een terugverdientijd < 10 jaar worden uitgevoerd), 6 panden worden niet als kantoor gebruikt en 6 panden worden verkocht of gesloopt. Voor de overige 2 panden geldt de label C-verplichting wel. Eén van deze panden is Plein ’40-’45 1, dat momenteel wordt verduurzaamd en in 2023 wordt opgeleverd met energielabel A. Voor het andere pand wordt op dit moment een maatwerkadvies opgesteld. De energielabels van de 7 grootste kantoren waarvan de gemeente zowel eigenaar als gebruiker is worden onderstaand weergegeven: Adres

*

Label

m2 bvo

Stadsloket Zuidoost, Anton de Komplein 150

A

12.500

Stadsloket Zuid, President Kennedylaan 923

A

12.100

Stadsloket Noord, Buikslotermeerplein 2000

A

7.700

Gemeentelijke Huisvesting, Cruquiusweg 5

A

6.300

Gem. Huisvesting, Jan van Galenstraat 323

B

21.200

* Gemeentelijke Huisvesting, Plein ’40-’45 1

E

10.400

** Stadsloket Nieuw-West, Osdorpplein 1000

G

6.900

Handhaving label C-verplichting De Omgevingsdienst Noordzeekanaalgebied (OD NZKG) en de stadsdelen van de gemeente Amsterdam controleren vanaf 1 januari 2023 op naleving van de energielabel C-verplichting. Gemeente Amsterdam heeft in samenspraak met de OD NZKG een handhavingsstrategie opgesteld. Bij handhaving wordt gebruik gemaakt van de interventiematrix vanuit de Landelijke Handhavingsstrategie (LHS). De interventiematrix gaat uit van het in principe zo licht mogelijk starten met interveniëren gericht op herstel en het vervolgens snel inzetten van zwaardere interventies als naleving uitblijft. De energielabels van kantoren zijn publiekelijk inzichtelijk. Deze zijn namelijk opgenomen in de database van EP-Online. Dit is de officiële landelijke database waarin energielabels en energieprestatieindicatoren van gebouwen zijn opgenomen. Energieadvies De gemeente Amsterdam biedt kantooreigenaren een gratis maatwerkadvies aan om hun kantoorpand te verduurzamen naar energielabel C of hoger. Meer informatie over dit maatwerkadvies is te vinden op www.amsterdam.nl/labelC. In de Duurzame Wegwijzer van Nieuw Amsterdams Klimaat staat een overzicht aan (financiële) steun voor bedrijven om hun pand te verduurzamen.

Plein ’40-’45 1, gebouwd van 1962 tot 1964, wordt in 2023 gerenoveerd en verduurzaamd van label E naar label A.

** Het huidige Stadsloket van Nieuw-West (Osdorpplein 1000), gebouwd in 1981, wordt gesloopt en maakt ruimte voor het nieuwbouwproject MIX Amsterdam. Het Stadsloket verhuist naar nieuwbouwproject The Hub (Osdorpplein 801), waar de gemeente kantoorruimte gaat huren (energielabel A).

Nuancering monitoringsresultaten label Cverplichting De monitoringsresultaten in het kader van de energielabel C-verplichting worden in deze monitor weergegeven in percentages die gericht zijn op aantallen kantoorgebouwen. Op zichzelf is dit een logische methodiek gelet op de implicaties rondom de handhaving per 2023. Echter, vanuit de optiek van de CO2-uitstoot is het relevanter om te redeneren vanuit het totale volume kantoorruimte dat voldoet aan de label C-plicht. Wanneer deze redenatie wordt gevolgd, zal het percentage voor Amsterdam positiever uitvallen, aangezien nagenoeg alle grotere kantoren in Amsterdam voldoen aan de label C-plicht (en vaak al aan label A). Afbeelding 12. Gevelrenovatie en verduurzaming Plein ‘40-’45 1

MONITOR KANTOREN AMSTERDAM

24

BREEAM-gecertificeerde kantoren BREEAM-certificaten geven inzicht in de werkelijke prestatie van projecten op duurzaamheid. Er wordt alleen waardering gegeven aan prestaties die bovenwettelijk zijn. De projecten zijn daarmee voorbereid op de toekomst.

Er zijn 281 gebouwen in Amsterdam met (deels) kantoorfunctie met een BREEAM-certificaat, waarvan 84 nieuwbouw- en renovatieprojecten en 197 bestaande gebouwen (In-Use) waarvan de actuele duurzame staat is beoordeeld.

In de eerste helft van 2022 zijn er in de categorie nieuwbouw en renovatie 5 nieuwe certificaten afgegeven aan kantoren (hoofdfunctie) in Amsterdam:

Nieuwbouw en renovatie

ƒ

ƒ

ƒ

43

Moore (Buiksloterham) ★★★★☆ Excellent (75,8%) - Ontwerpfase nieuwbouw 1.540 m2 kantoor - 24 mei 2022

17

3

Max (Buiksloterham) ★★★★☆ Excellent (74,7%) - Ontwerpfase nieuwbouw 4.430 m2 kantoor - 24 mei 2022 Berghaus (Lelylaan) ★★★★☆ Excellent (74,3%) - Ontwerpfase renovatie 21.696 m2 kantoor - 23 maart 2022

Pass ≥ 30%

14

7 +1

Good ≥ 45%

Very good ≥ 55%

+6

Excellent ≥ 70%

Outstanding ≥ 85%

In-Use, score op onderdeel ‘asset’ 62 57

ƒ

ƒ

Strawinskyhuis (Zuidas) ★★★★☆ Excellent (70,9%) - Ontwerpfase renovatie 8.312 m2 kantoor - 11 januari 2022

34 29

KAS bank (rijksmonument in Centrum) ★★★☆☆ Very Good (58,6%) - Opleverfase renovatie 1.280 m2 kantoor - 24 mei 2022

In de standaard bouwenvelop voor kantoorontwikkelingen in Zuidas wordt minimaal BREEAM Excellent (≥ 70%) ★★★★☆ uitgevraagd. In Weesp staan géén gebouwen met een BREEAMcertificaat.

15

+4

Acceptable ≥ 10%

+4

+7

Pass ≥ 25%

Good ≥ 40%

+4

Very good ≥ 55%

+3

0

Excellent Outstanding ≥ 70% ≥ 85%

Grafiek 13. Verdeling aantal BREEAM-certificaten van gebouwen in Amsterdam met (deels) kantoorfunctie, waarbij de voortgang wordt aangegeven tussen 1 januari 2022 (links) en 1 juli 2022 (rechts). Bron: BREEAM-NL

Top-5 hoogst scorende gebouwen in Amsterdam met kantoor als hoofdfunctie: Nieuwbouw en renovatie: ontwerpfase

Nieuwbouw en renovatie: opleverfase

1.

Plus Ultra Amsterdam (AMC MBP kavel E) ★★★★★ Outstanding (90,9%) 4.528 m2 kantoor - 12 mei 2021

1.

The Edge Amsterdam (Zuidas, Kenniskwartier) ★★★★★ Outstanding (98,4%) 51.608 m2 kantoor - 9 maart 2015

2.

Drie Koningen (Zeeburgereiland) ★★★★★ Outstanding (89,7%) 5.125 m2 kantoor - 2 november 2021

2.

Cedar, Hoofdkantoor ING (ArenAPoort) ★★★★★ Outstanding (93,7%) 35.000 m2 kantoor - 28 mei 2020

3.

Kantoorgebouw Walborg 2 (Zuid) ★★★★★ Outstanding (88,8%) 5.550 m2 kantoor - 12 januari 2021

3.

Goede Doelen Loterijen (Zuidas, Strawinsky) ★★★★★ Outstanding (92,6%) 10.753 m2 kantoor - 27 november 2018

4.

The Pulse of Amsterdam (Zuidas, Kenniskwartier) ★★★★★ Outstanding (87,9%) 36.713 m2 kantoor - 29 november 2021

4.

EDGE Amsterdam West (Sloterdijk) * ★★★★★ Outstanding (87,7%) 66.870 m2 kantoor - 28 juli 2022

5.

Tripolis-Park (Zuidas, Verdi) ★★★★★ Outstanding (87,8%) 58.601 m2 kantoor - 14 december 2020

5.

NoMA House (Zuidas, Kenniskwartier) ★★★★★ Outstanding (87,0%) 13.071 m2 kantoor - 6 november 2018

Bron: Projectenkaart BREEAM-NL (breeam.nl/projecten/kaart) MONITOR KANTOREN AMSTERDAM

* Gecertificeerd sinds 1 januari 2022 25

WELL-gecertificeerde kantoren

Nieuwe wet- en regelgeving

De eerste versie van de WELL-certificaten werden toegekend aan gebouwen die prioriteit geven aan de menselijke gezondheid en welzijn, gebaseerd op de prestaties binnen het gebouw in zeven categorieën: lucht, water, voeding, licht, lichaamsbeweging, thermisch comfort en geest. In de tweede versie zijn daar vier categorieën aan toegevoegd: geluid, materialen, community en innovatie.

BENG Voor alle nieuwbouw, zowel woningbouw als utiliteitsbouw, geldt dat de vergunningaanvragen vanaf 1 januari 2021 moeten voldoen aan de landelijke eisen voor Bijna Energieneutrale Gebouwen (BENG).

Afgegeven WELL-certificaten: 1.

EDGE Olympic (Zuidas) WELL v1: Platinum ★★★ (20 maart 2019)

2.

Flow (Minervahaven) WELL v2: Platinum ★★★★ (18 mei 2020)

3.

NoMa House (Zuidas) WELL v2: Gold ★★★☆ (17 december 2020)

4.

WTC Amsterdam Tower A, E en Z (Zuidas) WELL v2: Gold ★★★☆ (23 december 2021)

Gezondheid en veiligheid De coronacrisis heeft duidelijk gemaakt dat een gebouw aan hoge gezondheids- en veiligheidsnormen moet voldoen. Daarom is de WELL Health-Safety Rating opgezet, die bedrijven helpt de nodige stappen te zetten op het gebied van gezondheid (hygiëne, water- en luchtkwaliteit) en veiligheid (operationeel beleid, onderhoudsprotocollen en noodprocedures en -voorzieningen). Jaarlijks worden er ‘seals’ uitgereikt aan organisaties die op minimaal 15 van de 22 items scoren. Afgegeven WELL Health-Safety ‘seals’: 1.

WTC Amsterdam (Zuidas) WELL Health-Safety Rated (17 december 2020)

2.

ITO Tower, twaalfde verdieping (Zuidas) WELL Health-Safety Rated (5 april 2022)

3.

The Nook, Prins Hendrikkade 48, derde verdieping WELL Health-Safety Rated (6 april 2022)

In 2021 is er uitgebreid gemonitord op gehaalde EPC- en BENG-waarden voor woningen, kantoren en overige utiliteitsbouw in Amsterdam. Voor woningen is duidelijk geworden dat in de praktijk vaak hogere BENG-waarden worden behaald dan landelijk verplicht. Hiermee worden woningen gebouwd die klaar zijn voor de klimaatneutrale toekomst. Amsterdam loopt daarmee voorop in de duurzaamheidseisen. Uit de monitoring bleek dat kantoren vaak aan veel betere BENG-waarden voldoen dan de wettelijke norm (met name door toepassing van goede gevelisolatie en ventilatiesystemen, zonnepanelen op het dak en aansluiting op duurzame lokale warmte- en koudenetten). Dit heeft onder meer te maken met veel toegepaste BREEAM-eisen door de investeerders. In 2020 heeft het college van B&W met het vaststellen van de Routekaart Amsterdam Klimaatneutraal 2050 (‘Nieuw Amsterdams Klimaat’) aangegeven haar eisen voor woningen, kantoren en overige utiliteitsbouw ambitieuzer te willen stellen dan de landelijk norm. In het Coalitieakkoord 2022 – 2026: Amsterdams Akkoord (mei 2022) zijn de Amsterdamse BENG-normen (BENG+) alsnog losgelaten, vooruitlopend op het verbod van de Rijksoverheid voor gemeentes om zelf additionele duurzaamheidseisen te stellen. Hierdoor gelden in Amsterdam alleen de landelijke normen.

Wel blijft de gemeente ontwikkelende partijen uitdagen om meer aan duurzaamheid te doen dan de wet voorschrijft en belonen om zo duurzaam mogelijk te bouwen, maar schrijft niet meer zelf voor op welke wijze dit moet. Meer informatie: amsterdam.nl

Bron: WELL (wellcertified.com/projects)

Afbeelding 14. CD ONE op het Cornelis Douwesterrein in Noord is begin 2022 opgeleverd, biedt 5.000 m2 kantoor- en bedrijfsruimte en staat voor een duurzame toekomst (energielabel A+): het gebouw heeft zonnepanelen, een modulair energiesysteem, circulaire materialen en oplaadpunten voor elektrische auto’s. Bron: CD ONE

Afbeelding 13. Kantoorgebouw The Nook (1.730 m2) is in 2020 gerenoveerd en heeft een optopping gekregen. Het gebouw heeft energielabel A. MONITOR KANTOREN AMSTERDAM

26

MPG De vraag naar grondstoffen neemt wereldwijd toe, waardoor we efficiënter en zorgvuldiger met grondstoffen, materialen en producten om moeten gaan. Het doel van de overheid staat beschreven in het Uitvoeringsprogramma Circulaire Economie 2021 – 2023. In 2030 moet Nederland al 50% minder primaire grondstoffen gebruiken (mineralen, metalen en fossiel) en Nederland wil in 2050 een volledig circulaire economie hebben. Sinds januari 2013 is de Milieuprestatie voor gebouwen (MPG) verplicht bij vergunningaanvragen voor nieuwbouwkantoren groter dan 100 m2. De MPG geeft aan wat de milieubelasting is van de materialen die in het kantoorgebouw worden toegepast. Sinds januari 2018 geldt voor de MPG een maximum grenswaarde van 1,0. Per 1 juli 2021 is de MPG voor nieuwe woningen aangescherpt naar 0,8. Het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) heeft aangekondigd dat de milieuprestatie-eis uitgebreid wordt naar andere gebruiksfuncties, zoals kantoren, en naar renovatie. Ook is een heroverweging aangekondigd van de waardering van de milieueffecten van de opslag van CO2 in biobased materialen, waaronder hout, in het stelsel dat ten grondslag ligt aan de MPG-berekeningen. Op 1 april 2022 is een wijziging van de Regeling Bouwbesluit voor circulair bouwen in werking getreden, met als doel om circulair bouwen te bevorderen.

Het Bouwbesluit wordt met de invoering van de Omgevingswet (naar verwachting per 1 juli 2023) vervangen door het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl). Dit besluit biedt gemeenten de mogelijkheid om in het Omgevingsplan gebieden aan te wijzen waar een (nog) scherpere milieuprestatie-eis gaat gelden.

Environmental, Social and Governance (ESG) In navolging van de Europese Green Deal heeft de Europese Commissie op 21 april 2021 een voorstel aangenomen voor een nieuwe rapportagerichtlijn over de duurzaamheid van ondernemingen, de Corporate Sustainability Reporting Directive (CSRD). Vanaf 2025 worden organisaties verplicht om over het voorafgaande jaar te rapporteren hoe zij presteren op het gebied van drie duurzaamheidsgerelateerde verantwoordelijkheden van een bedrijf, de ESG-criteria: milieu (Environmental), maatschappij (Social) en goed ondernemingsbestuur (Governance).

Niet alleen moeten bedrijven rapporteren over de duurzaamheid van hun bedrijfsvoering, zij moeten dit ook doen over de duurzaamheid van hun vastgoedeigendom en -beleggingen, waaronder kantoorgebouwen. In de investeringswereld wordt dan ook vaak gesproken over ‘ESG’ in plaats van duurzaamheid. De ESG-strategieën en ESGrisicoscores van vastgoedportefeuilles gaan volgens Savills in toenemende mate bepalend zijn voor de investeringskeuzes in de Amsterdamse kantorenmarkt. In lijn met de aangekondigde aanscherping van de klimaatambities zal de EU de komende jaren steeds strengere regelgeving introduceren met betrekking tot ESG. In Amsterdam lopen in drie stadsdelen langjarige, integrale programma’s (Masterplan Zuidoost, Masterplan Nieuw-West en Aanpak Noord) met als doel een duurzame, maatschappelijke en structurele verandering te realiseren op het gebied van onderwijs en jeugd, veiligheid, werk, wonen en leefbaarheid. Daarvoor wordt ook een beroep gedaan op de ondernemers die in deze gebieden in de kantoren gevestigd zijn. Zij kunnen vanuit hun bedrijfsprocessen bijdragen aan de buurt en daarover rapporteren via de ESG-rapportage. De allianties van deze programma’s kunnen helpen bij het bedenken van sociale en duurzame activiteiten met impact.

Afbeelding 15. Bij de bouw van het houten kantoor Well House in Zuidas worden circulaire materialen gebruikt. Bron: zuidas.nl/project/well-house

MONITOR KANTOREN AMSTERDAM

In de uitvragen van de gemeente wordt regelmatig gevraagd om een BREEAM-certificering. Bij de BREEAM In-Use certificering zijn al indicatoren opgenomen die bedrijven kunnen gebruiken in hun ESG-rapportage.

27