2. 221208 Rapport BouwZelfSamen.pdf

Implementatie actieplan wooncoöperaties In 2021 is uitvoering gegeven aan het in mei 2020 vastgestelde actieplan “Aan de slag met Wooncoöperaties’. Er is veel werk verricht om het programma Wooncoöperaties als onderdeel van zelfbouw goed van de grond te krijgen. Het gaat hierbij om de bestuurlijke vaststelling en openstelling van de

32

GO West - Overtoomse Veld

Centrumeiland

Bouw Zelf Samen | Kijk op zelfbouw

Merkelbach

UJ Klarenstraat

JFLK Smartlofts

Amstelwijck

CPO Science Park

Amstelkwartier

De Golf - Haveneiland

Centrumeiland

Atelierwoning Buiksloterham

Kijkend naar het gemeentelijk kavelaanbod valt op dat in de loop van de afgelopen tien jaar het aandeel groepsbouw aanzienlijk groter is geworden dan het

aandeel individuele zelfbouw. Dat groepszelfbouw een groter aandeel heeft gekregen is een direct gevolg van het feit dat we in Amsterdam in hogere dichtheden zijn gaan bouwen. Tevens is in de afgelopen paar jaar de nadruk komen te liggen op Wooncoöperaties specifiek voor middenhuur, omdat woningen dan blijvend beschikbaar blijven in het middensegment. De wooncoöperatie kan de woning niet vervreemden, waardoor bij verhuizing de woningen weer beschikbaar komen voor mensen met een middeninkomen. Hiermee is de wooncoöperatie van grote meerwaarde voor de stad nu in Amsterdam de betaalbaarheid van woningen onder druk staat.

financieringsregeling. Deze regeling is inmiddels in uitvoering en de eerste leningen zijn aangevraagd. Ook is de ‘Kaartenbak voor Wooncoöperaties’ gelanceerd waarvoor Wooncoöperaties zich kunnen aanmelden (als eerste stap in de selectieprocedure voor een kavel). De uitgifte van verschillende locaties is voorbereid en in uitvoering gebracht en de voorbereiding is gestart van de uitgifte van de eerste nieuwbouwkavel voor een beheercoöperatie. Tien jaar gemeentelijk kavelaanbod voor zelfbouw heeft geresulteerd in meer dan 3.300 woningen die in een vorm van zelfbouw zijn of worden ontwikkeld. Van vrijstaande eengezinswoningen in Zuidoost tot en met een appartementengebouwen van 8 lagen in Buiksloterham (Noord).

Zelfbouwwiningen

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

Totaal

Individuele Zelfbouw en

69

71

163

117

121

62

127

80

93

52

4

13

962

CPO-Bouwgroepen

382

165

183

170

210

254

173

90

79

29

20

0

1755

Wooncoöperaties

-

-

-

-

-

-

30

30

-

110

40

364

574

Mede Opdrachtgeverschap

-

-

-

-

88

-

55

80

241

-

-

-

464

Totaal aantal

451

236

346

287

419

316

385

280

413

191

64

377

3.765

Samen in het Klein

zelfbouwwoningen

Gemeentelijk zelfbouwaanbod per jaar in aantal woningen, periode 2011-2022 *(2022 is een tussenstand) Bouw Zelf Samen | Kijk op zelfbouw

33

Bijlage II - Een terugblik op tien jaar zelfbouw Sinds de start van het programma zelfbouw in 2011 is er veel bereikt en heeft zelfbouw zijn toegevoegde waarde voor de stad bewezen. Het heeft buurten op de kaart gezet, gemeenschappen gevormd, de ontwikkelpraktijk vernieuwd en gediversifieerd, idealen de ruimte gegeven, innovatie gestuwd en mooie gebouwen opgeleverd. Deze bijlage geeft een overzicht van de betekenis van zelfbouw voor Amsterdam in de afgelopen tien jaar aan de hand van thema’s en projecten die dit illustreren.

CPO - De Rede

34

CPO - Puuur blok 0

Bouw Zelf Samen | Kijk op zelfbouw

1.1 Collectiviteit Het wensgestuurde karakter van zelfbouw maakt dat optimalisatiedwang een minder grote rol speelt. Zelfbouwers bouwen tegen kostprijs en besparen kosten door bijvoorbeeld zelfwerkzaamheid. Het bouwen met een collectief biedt daarnaast mogelijkheden om datgeen te realiseren en financieren wat individueel niet lukt, denk aan het voorzien in gemeenschappelijke ruimtes en/ of voorzieningen ten behoeve van het collectief en soms ook voor de buurt. Zoals bijvoorbeeld ontstaat bij de bouwgroep Wijland op Centrumeiland die in hun gebouw een yoga- en workshopzaal, klusruimte, gastenverblijf, en gezamenlijke daktuin met kas realiseren. Of Pondok dat onder andere voorziet in een ruige open en vrij indeelbare plint voor buurtfuncties. CPO het Broekmanhuis in Nieuw-West, waar de collectieve ruimte en een deel van de tuin gebruikt worden voor buurtactiviteiten zoals tuinieren en activiteiten met kinderen uit de buurt.

1.2 Differentiatie Wat ook opvalt is de diversiteit aan huishoudens binnen zelfbouwgroepen. In meerdere zelfbouwprojecten variëren de woningen in een appartementencomplex van 40m2 tot ruim 200m2. Hierdoor hebben bijvoorbeeld jongeren en jonge stellen met een beperkt budget op zoek naar een starterswoning de mogelijkheid om toch als initiatiefnemer op een verregaande manier te bouwen aan de eigen woonomgeving in samenwerking met kapitaalkrachtiger huishoudens. Dit leidt bij bouwgroepen tot zeer diverse huishoudenssamenstellingen en dus ook variatie in woningplattegronden. Bouwgroep Young Creatives biedt bewust ruimte aan zowel kleine startersappartementen als grotere appartementen. Eén van de initiatiefnemers van Young Creatives is een starter die zijn droom waarheid ziet worden. Ook de klusflat aan de U.J. Klarenstraat is een mooi voorbeeld van een project met een heel diverse woningsamenstelling. Waarbij een strokenbouwblok met eenzijdige samenstelling is getransformeerd naar een diversere opbouw.

CPO - Pondok

CPO - Young Creatives

CPO - Wijland

UJ Klarenstraat

Bouw Zelf Samen | Kijk op zelfbouw

35

1.3 Wooncoöperaties De Wooncoöperatie is een vrij nieuwe vorm van zelfbouw waar volop mee geëxperimenteerd wordt. Als zelfbouwers zich verenigen in een wooncoöperatie is het mogelijk zelfbouwwoningen in het betaalbare huursegment te realiseren. De leden van de wooncoöperatie huren van de wooncoöperatie en zijn als collectief verantwoordelijk voor het ontwerp, de bouw en het beheer van het gebouw. Het college heeft begin 2016 besloten tot de eerste pilots voor Wooncoöperaties. De Warren op Centrumeiland en De Nieuwe Meent bij het Archimedesplantsoen zijn begonnen op de eerste twee pilotlocaties. Deze twee groepen hebben hun uitgesproken profiel vertaald naar een woonconcept en een architectuur dat in dienst staat van de visie. Deze groepen laten een grote betrokkenheid zien bij de ontwikkeling van de wooncoöperatievorm in het algemeen door ruime kennisdeling. De pilots vormden de aftrap voor de ambitieuze jaarlijkse taakstelling van 350 woningen in wooncoöperatievorm zoals is vastgelegd in het Eindrapport 'Aan de slag met Wooncoöperaties' (mei 2020).

1.4 Bouwen aan een buurt In buurten met ruim zelfbouwaanbod krijgen sociale structuren snel vorm doordat zelfbouwers als initiatiefnemer vanaf het prille begin betrokken zijn bij de ontwikkeling van de woning en de omgeving. Dit uit zich in hechte samenwerkingen en vriendschappen, buurtinitiatieven, binding met de buurt en collectiviteit. Bijvoorbeeld Buiksloterham, waar in samenwerking met de gemeente zelfbouwers de Bosrankstraat en het Papaverplantsoen hebben ontworpen, ingericht en daarbij een rol hebben in het beheer en het onderhoud. Ook op Centrumeiland, de grootste zelfbouwlocatie in Amsterdam, zochten en zoeken de (toekomstige) bewoners elkaar actief op. Met onder andere als resultaat bewonersinitiatief De Bouwgaard. Dat is een tijdelijke buurt(fruit)tuin op Centrumeiland, waar bomen alvast kunnen groeien, waar kinderen kunnen spelen en buren elkaar ontmoeten en (moes)tuinieren. Vanwege het succes is inmiddels besloten dat dit een permanente plek krijgt op Centrumeiland.

Wooncoöperatie De Warren

Papaverplantsoen in Buiksloterham

Beheercoöperatie Akropolis

De bouwgaard Centrumeiland

36

Bouw Zelf Samen | Kijk op zelfbouw

1.5 Nieuwe woonconcepten Vernieuwing en innovatie is geen uitzondering bij zelfbouw. Dit kan gaan over woonconcepten gericht op idealen ten aanzien van specifieke doelgroepen of samenleefvormen. Een recente tendens van groepen die samen met bekenden of gelijkgestemden ouder willen worden en zorg willen delen komt naar voren in het project van Wooncoöperatie Eureka voor de kavel Ringspoorzone Noord. Zij geven vorm aan een meergeneratieproject met 50% ouderen en de andere helft jongeren, starters en gezinnen. Zij richten zich verder op het inkopen van zorg en realiseren naast circa 100 woningen ook gemeenschappelijke ruimtes zoals een ontmoetingsruimte, hobby/ logeerruimtes en een buitenruimte. Dat kan ook gaan over bouwconcepten bijvoorbeeld gebouwen met flexibele casco’s, vernieuwende woontypologieën of innovatie op het gebied van duurzaamheid. En combinaties tussen die twee, waarin het woonideaal vraagt om een specifieke ruimtelijke uitwerking. Dergelijke concepten kunnen voortkomen uit bepaalde ambities vanuit de gemeente, maar vaak is het juist ook iets dat sterk voortkomt uit de wensen van een groep.

1.6 Open bouwen Het principe van het 'Open Bouwen' is ontwikkeld in de jaren 60 door John Habraken en nu nieuw leven ingeblazen door een groep van architecten, ingenieurs en ontwikkelaars die zich hebben verenigd in het open bouwen platform. Dit betekent onder andere dat de constructie en installaties verregaand de vrijheid bieden om de plattegronden vrij indeelbaar te houden nu en in de toekomst. Het open bouwen principe omhelst meer dan zelfbouw en zeggenschap, maar vrijheid en flexibiliteit voor de gebruiker staan wel centraal. Veel van de 'open bouwen'-projecten zijn via het gemeentelijk zelfbouwaanbod ontwikkeld, voorbeelden zijn Stories, Superlofts en Ciwoco in Buiksloterham of het Schetsblok in de ringzone West. Voorbeelden van particuliere initiatieven zijn Patch 22 en Top-up. Stadgenoot heeft in de begin jaren ‘10 een experiment uitgevoerd genaamd SOLIDS in Amsterdam west en op IJburg. (Sociale) huurders van woon en niet-woonfuncties kregen een casco ruimte opgeleverd ten behoeve van de vrije indeelbaarheid en de toekomstige flexibiliteit., waarin ze zelf verantwoordelijk waren voor de afbouw.

Patch 22

SOLID

Het Schetsblok

Bouw Zelf Samen | Kijk op zelfbouw

37

1.7 Circulariteit en duurzaamheid Ook wat betreft pionieren op het gebied van circulariteit en duurzaamheid laat zelfbouw van zich horen. De ervaring leert dat onder zelfbouwers veel draagvlak is voor duurzaam bouwen. Dit leidt tot innovaties op het gebied van zowel energie als bouwtechniek. Op deze wijze worden aannemers door de zelfbouwers (of hun architect) uitgedaagd hun standaard bouwmethoden aan te passen. De samen in het klein woning Palais Recup waarin circulariteit centraal staat is een mooi voorbeeld. Iets verderop in Buiksloterham, vrij recent opgeleverd staat het gebouw Stories, deze bestaat uit een hybride massief houten constructie. Houtbouw staat momenteel in de schijnwerpers, maar ten tijde van de planvorming van dit plan was de aandacht voor houtbouw in Nederland nog helemaal niet zo ver gevorderd. Pioniers dus. In het bijzonder geldt dat voor een volledig houten huis op Steigereiland dat al in 2008 is opgeleverd. Op Centrumeiland zijn inmiddels al meerdere houten gebouwen met deze innovatieve bouwtechniek gerealiseerd, dan wel in aanbouw.

Palais Recup

Stories - Buiksloterham

38

1.8

Afstemmen op specifieke woonwensen en idealen Zelfexpressie maakt de woonwensen en de ambities van de particulier direct zichtbaar. Het vormt een directe vertaling van wat er leeft binnen een bepaalde groep. De zelfbouwer is immers geen consument van een standaardproduct, hij maakt iets eigens en mogelijk in sommige gevallen met een blik naar de trends van de nabije toekomst. Zelfbouw geeft de bewoners ruimte om te anticiperen op maatschappelijke ontwikkelingen en hier ruimtelijk en sociaal vorm aan te geven. Mooi voorbeeld is De roze hallen, dit collectief voorziet in woningen voor mensen uit de LHBTQ+ gemeenschap. Ook Wooncoöperatie De Warren is een mooi voorbeeld. Het gedeelde ideaal van gemeenschappelijkheid en duurzaamheid komt helemaal tot uiting in de ruimtelijke en architectonische vormgeving van het woongebouw. Daarnaast zijn er vele zelfbouwers die met hun zelfbouwwoningen hun grote en kleine dromen en idealen hebben gerealiseerd.

Centrumeiland

De Roze Hallen

Bouw Zelf Samen | Kijk op zelfbouw

1.9 Katalysator in nieuwe woongebieden Zelfbouw kan als katalysator fungeren bij de ontwikkeling van gebieden die nog niet als woongebieden bekendstaan. Zelfbouwers brengen gebiedsontwikkeling op gang door gewoon te beginnen met de bouw, waar de gevestigde partijen vaak nog de kat uit de boom kijken. Naast de gebiedsontwikkeling op gang brengen heeft dit ook betrekking op het vormgeven van de eerste sociale structuren (zie 'bouwen aan een buurt' p36). Buiksloterham is via zelfbouw op de kaart gezet. Het waren de zelfbouwers vanuit het gemeentelijke kavelaanbod (CPO, IND, SihK) die hier pionierden. SchoonSchip is een project in Buiksloterham met veel bekendheid. Ook andere initiatieven hebben hier op een gelijksoortig invulling aan gegeven, denk aan Cityplot (Alliantie) en de reeds genoemde gebouwen Patch 22 en Top Up.

1.10 Diverse en vernieuwende ontwikkelpraktijk Zelfbouw biedt niet alleen kansen voor particulieren om naar eigen wens en inzicht hun eigen woning te bouwen, maar ook voor startups in de bouw zoals kleine en jonge architecten- en ontwikkelbureaus die in opdracht van zelfbouwers of als initiatiefnemer op MO-kavels de kans krijgen om te ontwikkelen. Zelfbouwkavels bieden de mogelijkheid om via een lichter selectieproces toch te ontwerpen en bouwen aan relatief eenvoudige doch ambitieuze opgaves van (groepen) particulieren. Op grote tenders komen vaak dezelfde gerenommeerde namen steevast terug. Voor kleine bureaus is er nauwelijks kans om daartussen te komen. Toch hebben veel beginnende of kleine architectenbureaus en bewonersbegeleidingsbureaus zich een positie kunnen verwerven op deze markt door nieuwe producten en werkwijzen te ontwikkelen.

Amstelkwartier is een ander voorbeeld waar in de eerste fase van de ontwikkeling zelfbouw een prominente plek heeft gekregen en echt het aanzicht van deze buurt gezien vanaf het waterfront bepaalt.

SchoonSchip

Top Up

Amstelkwartier

Bouw Zelf Samen | Kijk op zelfbouw

39

1.11 Nominaties en prijzen Echte kwaliteit komt altijd bovendrijven, en ook bij zelfbouw is dat dus niet onopgemerkt gebleven. Zelfbouwprojecten hebben de afgelopen tien jaar meegedongen naar verschillende prijzen. Het aantal voorgeselecteerde, genomineerde en gewonnen zelfbouwprojecten afgezet tegen het aantal jaarlijks opgeleverde projecten die door professionals zijn ontwikkeld is opmerkelijk groot. Bij de Zuiderkerkprijs, de Amsterdamse woningbouwprijs, staan er elk jaar gemiddeld vijf tot zeven zelfbouwprojecten in de longlijst van gemiddeld 150 opgeleverde woningbouwprojecten. Daarvan worden er elk jaar één of meer kanshebber dan wel winnaar. Dat is een indicatie voor de goede kwaliteit die door de vakjury’s in de achtereenvolgende jaren wordt herkend. De jury let daarbij op de architectuur, het proces, de woningkwaliteit en de duurzaamheid. Winnaars: CPO Sciencepark (2019) en Blok 0 - PUUUR BLOK (2015), genomineerden: Stories (2021), Schoonschip (2020), De Roze Hallen (2018), Akropolis en De Generaal

(2017), PATCH22 (2016), De Flat Kleiburg (2014), Klussen op de Klarenstraat (2014), Hof van Eland (2012) en voorgeselecteerd bij beste 10 projecten: CiWoCo 1.0 (2020), Go West (2019), Pondok (2018), Wonen in de Drukkerij (2018), BlackJack (2016), Amstelloft (2016). Ook bij de Geurt Brinkgreve Bokaal, de Amsterdamse prijs voor het best hergebruikte gebouw, worden veel zelfbouwprojecten die als kluswoning in bestaande gebouwen worden gerealiseerd genomineerd. Ofschoon daar de concurrentie aangegaan moet worden met utiliteitsprojecten van veel grotere schaal, dus ook renovatieprojecten met niet-woonbestemmingen, zitten er elk jaar één of twee kluswoningen bij de acht projecten die door de vakjury worden beoordeeld. Ook hier is de kwaliteit het criterium, naast de toegevoegde waarde voor de buurt van de nieuwe bestemming van het gebouw. Voorgeselecteerd bij beste acht projecten: De Oude Modeschool (2019), CPO Zaaiersweg (2017), Amundsenhofje (2015), De Flat Kleiburg (2014).

CPO Sciencepark

Wonen in de drukkerij

40

BlackJack

Bouw Zelf Samen | Kijk op zelfbouw

Amsterdam kent nog een publieksprijs, waarbij woningbouwprojecten worden gewaardeerd door een publieksjury. Ook daar scoren de projecten waar de bewoners invloed hebben gehad op het ontwerp heel goed. Het aandeel zelfbouwprojecten is aanzienlijk. Bijvoorbeeld in het jaar 2017 brachten 4.200 mensen hun stem uit, waarbij maar liefst zes zelfbouwgroepen bij de eerste 10 projecten eindigden: CPO Amstelwijck 13,7% (Zuid), PATCH22 10,5% (Noord), BlackJack 5,8% (Noord), Nova Zembla Lofts 5,6% (Noord), Blok 0 - Casco-lofts 5,5% (West), Superlofts Buiksloterham 3,1% (Noord). Daarnaast zijn er meerdere zelfbouwprojecten die prijzen hebben gewonnen die door andere partijen dan de gemeente Amsterdam worden toegekend. Het gaat dan om architectuurprijzen, duurzaamheidsprijzen, prijzen voor particuliere initiatieven of het bieden van mogelijkheden voor speciale doelgroepen zoals ouderen, jongeren, atelierwoningen of woningen voor LHBTQ+-ers. Zo heeft het zelfbouwcollectief CiWoCo in Buiksloterham de Arc19 Innovatie-award en de Nederlandse Duurzaam Bouwen Award 2020 gewonnen.

CiWoCo

Klusflat Kleiburg

CPO - Amstelwijck in de Rivierenbuurt

Bouw Zelf Samen | Kijk op zelfbouw

41

Bijlage III - Gemeentelijk zelfbouwaanbod 2011-2021

Individuele Zelfbouw

VRIJSTAAND

42

Individuele Zelfbouw

NAAST ELKAAR

SAMEN IN HET KLEIN

Bouwgroep

SAMEN IN HET GROOT

Bouw Zelf Samen | Kijk op zelfbouw

Bouwgroep

BESTAAND GEBOUW

Bouw Zelf Samen | Kijk op zelfbouw

43

Colofon Datum van publicatie: 08 december, 2022 Opgesteld door het Programmateam Zelfbouw, Gemeente Amsterdam Directie Grond en Ontwikkeling Auteurs: Erjen Prins Angelique Bor Sander Voogt Vormgeving: Arjan Verhoef Erjen Prins Eindredactie: Doesjka Porcelijn Voor meer informatie: amsterdam.nl/zelfbouw Of mail: zelfbouw@amsterdam.nl