1. Versterken inclusieve burgermacht - publicatie
Tekst van het document
Versterken van inclusieve burgermacht De werkwijze en context van Hart voor de K-buurt in Amsterdam Zuidoost als goed voorbeeld
Colofon Auteurs: Roos van Schaijk, Krista van Mourik, Lou Repetur, Mellouki Cadat-Lampe en Ceronne Kastelein. Eindredactie: Dyonne van Haastert Foto’s: Hart voor de K-buurt Vormgeving: Ontwerpburo Suggestie en Illusie Downloaden: www.movisie.nl Overname van informatie uit deze publicatie is toegestaan onder voorwaarde van de bronvermelding: © Movisie December 2020 Deze publicatie is tot stand gekomen dankzij financiering van het ministerie van VWS.
Voorwoord
Waarom inclusieve burgermacht? Nederland transformeert en verbouwt de verzorgingsstaat fundamenteel. Een van de elementen in deze transformatie is het versterken van zeggenschap en eigenaarschap van burgers. Er zijn steeds meer mogelijkheden om te participeren in overheidsbeleid. Dat is een mooie ontwikkeling, maar niet afdoende. Kritiek van buurtinwoners laat zien wat hen belemmert om mee te (blijven) doen. Traditionele overheidssturing, waarin de focus ligt op efficiency in plaats van effectiviteit, moeite met maatwerk door standaardisering e.d., zijn terugkerende thema’s. Samenwerken met inwoners wordt als oplossing beschouwd voor deze belemmeringen. Mogelijkheden bieden voor participatie is in veel gevallen niet voldoende stimulerend of effectief. Met name, om de mensen in de meest kwetsbare posities (zoals daklozen, sommigen laaggeletterden, mensen met multi-problemen) te horen en te empoweren. De noodzaak van het vooropstellen van het belang van de inwoners komt terug in bijna ieder beleidsstuk. Denk aan de noodzakelijke verbinding tussen de leefwereld en systeemwereld. Hoe zorgen we ervoor dat dit geen lege retoriek wordt, maar dat burgers daadwerkelijk meer aan het roer staan? Dat is de vraag die Movisie met actieve inwoners uit verschillende wijken via een publicatiereeks over “Inclusieve burgermacht” wil beantwoorden.
Dit is de eerste publicatie uit een reeks van vier. Elk jaar werkt Movisie met de deelnemers van een inwonersinitiatief samen om werkzame elementen voor inclusieve burgermacht te versterken. Daarmee dragen we bij aan het versterken van de kennis hoe behoeften van inwoners echt benut kunnen worden. Inwonersinitiatieven die inzetten op inclusieve burgermacht draaien het perspectief om. In plaats van het laten participeren van inwoners bij overheidsbeleid, dient de overheid mee te denken en mee te doen met de inwoners. Bij inclusieve burgermacht versterkt het partnerschap tussen inwoners, sociale professionals en overheid het vermogen van inwoners om collectieve doelen te bereiken en buurtbelangen te behartigen. In het bijzonder met expliciete aandacht voor mensen in een kwetsbare positie.
Versterken inclusieve burgermacht
*
pagina 3 van 43
Samenvatting
Inclusieve burgermacht Binnen de overheid staat burgerparticipatie hoog in het vaandel. Steeds wordt de hulp ingeroepen van inwoners om maatschappelijke vraagstukken aan te pakken. Zij kunnen zo aangeven wat de behoeften zijn en nadenken over eventuele oplossingen. Wat er echter met de inbreng van inwoners wordt gedaan is vaak onduidelijk. Uit onderzoek blijkt dat inwoners geen daadwerkelijke invloed en beslismacht ervaren. Het buurtplatform Hart voor de K-buurt (HvdK) in Amsterdam Zuidoost is een goed voorbeeld van hoe inwoners de overheid proberen te verleiden naar een meer inclusieve burgermacht. Inclusieve burgermacht is het vermogen van alle inwoners datgene te doen wat nodig is om buurtbelangen te behartigen en buurtdoelen te bereiken. De positie van burgers in een kwetsbare positie krijgt daarbij expliciet de aandacht. Bestaande groepen inwoners worden benut en hebben eigenaarschap over het realiseren van hun buurtdoelen. Officiële instanties ondersteunen hen en werken met hen vanuit gelijkwaardig partnerschap.
Wat willen wij? Weten wat inwoners willen en vooral inwoners in hun kracht zetten hun eigen ding te doen. We willen het eigenaarschap bevorderen lid Hart voor de K-buurt. Hoe kan je inclusieve burgermacht versterken? Door middel van participatief actie-onderzoek is de werkwijze van Hart voor de K-buurt onderzocht en is er tegelijkertijd gewerkt aan het versterken hiervan. Uit dit onderzoek blijkt dat er een aantal werkzame elementen vast kunnen worden gesteld, die werkzaam zijn voor inclusieve burgermacht.
1. Informeel contact met inwoners Hart voor de K-buurt zet zich in voor mensen in een kwetsbare positie, zodat ook zij hun behoeften kunnen realiseren. Drie elementen ondersteunen dit doel: • Diverse communicatiekanalen worden ingezet, namelijk een website, WhatsApp, Facebook, KbuurtTV, een nieuwsbrief en een wijkkrant. Deze kanalen worden al gebruikt door inwoners. Dit zorgt ervoor dat verschillende inwoners bereikt worden.
pagina 4 van 43
*
Versterken van inclusieve burgermacht
• Aanvullend werkt Hart voor de K-buurt proactief: de initiatiefnemers gaan naar inwoners toe. Ze spreken jongeren aan op straat, lopen buurthuizen binnen en bezoeken ouderenuurtjes. Het benaderen van inwoners op plekken en tijdstippen waarop het de inwoners uitkomt staat centraal. • Het contact met buurtinwoners is laagdrempelig, informeel en persoonlijk. Hart voor de K-buurt kennen inwoners persoonlijk en zijn in de buurt aanwezig en altijd telefonisch bereikbaar.
2. Community-up werkwijze Het perspectief van de buurt (bottom-up) en institutionele belangen (top-down) wordt in een community-up werkwijze bij elkaar gebracht. Zo is Hart voor de K-buurt een bottom-up initiatief dat de top-downbelangen kent. Deze community-up werkwijze maakt dat Hart voor de K-buurt een brug kan slaan tussen de leefwereld van inwoners en de systeemwereld van gemeente. Hart voor de K-buurt is een bottom-up-initiatief dat door en voor buurtinwoners wordt georganiseerd. Vanuit dit perspectief stellen ze zich op als buurtbouwers. Het bottom-up perspectief in de community-up werkwijze kent de volgende werkzame elementen om inclusieve burgermacht te bevorderen: • Bij HvdK heerst een sterke motivatie om zich in te zetten voor en namens de wijk. De HvdK-leden wonen en leven in de buurt waar ze verandering willen realiseren. • Hart voor de K-buurt benut de organisatiekracht en buurtkennis van bestaande groepen • Inwoners van hun buurt. Nieuwe meedenkgroepen worden niet opgericht, al georganiseerde inwoners geven bijvoorbeeld participatietrajecten van het stadsdeel vorm. • Vanuit ervaringskennis begrijpt HvdK wat er speelt in de wijk en zijn ze bekend met • Heersende culturele normen en waarden. Zo kunnen de initiatiefnemers zich goed verplaatsen in de buurtinwoners. • Hart voor de K-buurt heeft een groot netwerk in de buurt.
Inwoners aangesloten zijn bij de • Kerk, moskee en buurtplatforms vallen onder het netwerk. Hart voor de K-buurt investeert in groepen die minder gehoord worden, denk aan jongeren. Daarnaast kunnen de Hart voor de K-buurtleden zich ook verplaatsen in de top-down focus van officiële instanties. Daarom worden ze ook wel wijkexperts genoemd. • Politiek bestuurders, beleidsambtenaren en bestuurders van maatschappelijke organisaties zitten in het netwerk van Hart voor de K-buurt. Door het regelmatige contact is HvdK op de hoogte van de behoeften en mogelijkheden van instanties. • Enkele Hart voor de K-buurtleden hebben kennis van beleid en gemeentelijke processen. Hierdoor kunnen ze goed aansluiten bij de bestaande beslisstructuren van overheden, woningbouwcoöperaties en andere instituties. • HvdK-leden spreken de taal van beleid en politiek.
Versterken inclusieve burgermacht
*
pagina 5 van 43
3. Empowerment van inwoners Hart voor de K-buurt heeft als doel buurtinwoners in een kwetsbare positie te empoweren. Het eigenaarschap van activiteiten en plannen legt HvdK zoveel mogelijk bij de inwoners zelf. Het empoweren van inwoners doet Hart voor de K-buurt op verschillende manieren: • Het samenbrengen van gelijkgestemde groepen inwoners, ook wel collectiveren genoemd, is een kernelement van de werkwijze van HvdK. Het bereik van de behoeften van inwoners wordt op deze manier vergroot door HvdK. • HvdK stimuleert buurtinwoners kritisch na te denken over hun leefomgeving en eigen doelen te formuleren om hun leefomgeving te verbeteren. HvdK ondersteunt inwoners door het tonen van mogelijkheden om doelen te bereiken. • De doelen en behoeften van inwoners vormen het startpunt van activiteiten. Hart voor de K-buurt ondersteunt medebewoners in het opzetten en uitvoeren van activiteiten, onder andere door kennis van gemeentelijke processen te delen. Bijvoorbeeld bij het aanvragen van subsidie.
Context Hart voor de K-buurt is geen op zichzelf staand collectief. De context van Amsterdam Zuidoost is bepalend in het realiseren van inclusieve burgermacht. We zien drie belangrijke contextfactoren die bijdragen aan het versterken van burgermacht: • De K-buurt in Amsterdam Zuidoost kent veel diverse initiatieven en netwerken van inwoners. Deze georganiseerde inwoners beschikken over organisatiekracht en buurtkennis, beiden van belang om buurtdoelen te realiseren; • Daarnaast laten gemeente en andere instanties uitvoeringstaken los en zijn bereid om de benodigde verantwoordelijkheden aan inwoners over te dragen. Dit gebeurt in enkele trajecten in Amsterdam Zuidoost; • De aanwezige politieke moed en persoonlijk lef van bestuurders is een laatste belangrijke contextfactor. Dit betekent dat politiek bestuurders het lef moeten hebben om op de ervaringskennis van inwoners te vertrouwen. Ook zien we een aantal contextuele uitdagingen die het versterken van inclusieve burgermacht moeilijker maken: • Diverse inwoners van Zuidoost ervaren schaarste op verschillende levensdomeinen. Om zich uit te spreken over buurtkwesties of deze kwesties aan te pakken, moeten inwoners een bepaalde economische en sociale stabiliteit ervaren; • Daarnaast zien inwoners van Zuidoost vaak hun mate van invloed niet.
Inwoners voelen zich al jaren niet gehoord en ervaren dat hun mening en inzet er niet toe doet, waardoor ze zich niet inzetten voor hun buurt; • Grote bewonersinitiatieven, zoals Hart voor de K-buurt, kunnen soms gezien worden als een alternatief voor bestaand beleid en uitvoering. Onduidelijkheid over taken levert zowel bij Hart voor de K-buurt als de maatschappelijke organisaties weerstand op naar elkaar; • De vele initiatieven in Zuidoost dienen voornamelijk hun eigen achterban. Samenwerking tussen sommige geroepen is moeilijk, wat het bereik van collectieve buurtdoelen bemoeilijkt;
pagina 6 van 43
*
Versterken van inclusieve burgermacht
• Vastgestelde procedures en de structuur van de gemeente bemoeilijkt inclusieve burgermacht ook; • Ten slotte wordt er veel geëxperimenteerd met participatievormen. Kwetsbare inwoners worden vaak niet geactiveerd. En de aanwezige georganiseerde inwoners worden door de experimenten eerder ontkracht.
Geleerde lessen Een aantal belangrijke actoren om inclusieve burgermacht te versterken komt duidelijk naar voren in dit onderzoek. Dit zijn de geleerde lessen voor bestuurders, ambtenaren, sociaal professionals en actieve inwoners:
Bestuurder • Creëer en bewaak tijd en ruimte voor het outreachend werken van ambtenaren; • Streef naar structurele ondersteuning van inwoners. Haak niet af als het misgaat; • Volg de burger in plaats van inkaderen.
Ambtenaar • Werk samen met de georganiseerde inwoners in wijken voor participatieprocessen, ga niet eindeloos door met losse projecten en experimenteren; • Strijkt ‘burgermacht’ tegen de haren in? Wat zegt dit over de ruimte die burgers krijgen van de lokale overheid?; • Streef naar inclusieve wijken in plaats van inclusieve initiatieven; • Werk opgavegericht, los van wie (inwoner of maatschappelijke organisatie) een maatschappelijk vraagstuk aanpakt.
Sociaal professional • Werk samen met de georganiseerde inwoners in wijken. Stel geen nieuwe bewonersgroepen in, maar benut de bestaande netwerken; • Ondersteun inwoners in het realiseren van buurtdoelen; • Wees bewust van concurrentiesfeer, focus op gezamenlijk doel.
Actieve inwoner • Stel je als dienend leider op: empower medebewoners door ze te collectiveren, kritisch na te laten denken en activiteiten te ondersteunen; • Choose your battles in samenwerking met officiële instanties. Zet buurtbehoeften altijd voorop; • Zet leiderschapsstijlen strategisch in; • Kies bewust voor wel/niet professionaliseren.
Versterken inclusieve burgermacht
*
pagina 7 van 43
Hoofdstuk 1
Inleiding In februari 2018 riep een groep actieve burgers uit de Amsterdamse K-buurt alle inwoners op tot een zogenaamde participatiestaking, nadat gemeenteambtenaren de herinrichtingsplannen voor een gebied in de buurt (K-midden) presenteerden. Het participatieproces rondom de herinrichting van het K-middengebied werd begeleid door een extern bureau. Dit proces mondde uit in twee voorstellen voor de inrichting van het K-middengebied. Het buurtplatform Hart voor de K-buurt vond dat voornamelijk de assertieve inwoners onderdeel waren van het participatieproces en dat de behoeften van een groot deel van de inwoners onvoldoende terug kwamen in de voorstellen. Hart voor de K-buurt riep inwoners vervolgens op om geen keuze te maken tussen de twee voorstellen voor de herinrichting
‘In de K-buurt stond een winkelcentrum, dat is verplaatst. Volgens de nieuwe plannen zou het plein volgebouwd worden, helemaal tot de metrobaan. Met deze plannen zouden de inwoners van de K-buurt geen plek meer hebben om bij elkaar te komen, het hart van de K-buurt zou verdwijnen.’ lid Hart voor de K-buurt. Inwoners konden weliswaar de plannen aanvullen, maar wat er gebeurde met deze input was onduidelijk. Daarom stuurden de inwoners aan op het zelf inbrengen van bestemmingsplannen en op het omdraaien van de rollen; niet de inwoners maar de overheid moet participeren. De inwoner is steeds vaker gesprekspartner van de overheid en maatschappelijke organisaties. In burgerberaden komen inwoners bijvoorbeeld tot aanbevelingen voor milieubeleid1. Via burgerpeilingen beoordelen inwoners de leefomgeving van hun gemeente 2. Tijdens inloopavonden delen burgers hun behoeften rondom renovaties in de wijk3. De situatie in de K-buurt is typerend voor de onvrede die inwoners geregeld voelen na een participatietraject. Inwoners denken en praten mee, maar daadwerkelijke invloed en beslissingsmacht ervaren inwoners niet. Uit onderzoek (Van Houwelingen e.a., 2014) blijkt dat inwoners inspraak ervaren als een procedure, niet als een strijdpunt. Over de uitkomsten van burgerpeilingen en inwonersbijeenkomsten is namelijk weinig discussie.
Van de opgehaalde behoeften van inwoners zien inwoners weinig terug in beleid, plannen of de uitvoering daarvan (Van Houwelingen e.a., 2014; Van Schaijk e.a., 2020). Tegelijkertijd verwacht de overheid wel dat de Nederlandse bevolking steeds meer zelf doet. Wanneer de participerende
1
www.nrc.nl/nieuws/2020/07/03/laat-burgers-politici-helpen-organiseer-een-burgerberaad
2
hetpon.nl/wat-we-doen/waarstaatjegemeente-nl-burgerpeiling/
3
wonen.olst-wijhe.nl/woonnieuws/
pagina 8 van 43
*
Versterken van inclusieve burgermacht
overheid zich minder ontwikkelt dan de participerende inwoner, kan zij de inwoners minder goed dienen. Zo wordt de kloof tussen de leefwereld en systeemwereld steeds groter. De spanning die ontstaat als de overheid een groter beroep doet op de eigen verantwoordelijkheid van burgers zonder hen de gewenste beslisbevoegdheden op beleid en uitvoering te geven is het centrale thema in deze publicatie.
1.1 Hart voor de K-buurt als goed voorbeeld Het inwonersplatform Hart voor de K-buurt is een goed voorbeeld van hoe inwoners de overheid proberen te verleiden naar een meer inclusieve burgermacht. Een situatie waar inwoners niet alleen meepraten, maar ook in de positie van beslissen en uitvoeren worden gebracht4. Middels participatief actie-onderzoek leren we hoe inwoners van Amsterdam Zuidoost eigenaarschap op hun leven en leefomgeving vergroten.
4
hartvoordekbuurt.blogspot.com/
Versterken inclusieve burgermacht
*
pagina 9 van 43
1.2 Methoden van onderzoek Het doel van dit onderzoek is om de werkwijze van Hart voor de K-buurt gericht op inclusieve burgermacht te versterken. Tevens destilleren we uit deze werkwijze werkzame elementen om inclusieve burgermacht ook elders te versterken. Om deze doelstellingen te behalen is gekozen voor een kwalitatief actieonderzoek. Deze vorm geeft inzicht in de processen die zich in de praktijk voltrekken, waarom dit gebeurt en de effecten hiervan op het beoogde doel (Omlo, 2011; Lub, 2014). Kwalitatief participatief actieonderzoek is een vorm van onderzoek waarbij al handelend een concreet probleem wordt opgelost en waarbij nieuwe kennis wordt verkregen (Eelderink, 2020). Het geeft betrokkenen direct inzicht in en aanwijzingen om hun werkwijze aan te passen. In het onderzoek naar Hart voor de K-buurt brengen onderzoekers, HvdK-leden, actieve buurtinwoners, betrokken gemeenteambtenaren en sociaal professionals samen het vraagstuk inclusieve burgermacht in kaart en wordt nagegaan welke verbetermogelijkheden er zijn. Zo wordt er samen gewerkt aan de meest gewenste situatie van inclusieve burgermacht. Het resultaat hiervan zijn 21 interviews, 5 observaties, 3 reflectiesessies en 2 presentaties. Vier interviews zijn met Hart voor de K-leden. De initiatiefnemers reflecteerden op hun werkwijze en de context van Zuidoost.
De overige interviews zijn met samenwerkingspartners van Hart voor de K-buurt. Denk aan gemeenteambtenaren, sociaal professionals werkzaam in de K-buurt en inwoners uit de K-buurt. Juist de kritische partners zijn bevraagd op hun visie op burgermacht, de werkwijze van HvdK en de contextfactoren van Zuidoost. De reflectiesessies zijn gehouden met de Hart voor de K-buurt leden. In de eerste reflectiesessie is het beoogde doel van inclusieve burgermacht gedefinieerd en zijn theoretische inzichten voor dit doel gepresenteerd. In de tweede sessie is de data uit de interviews met de samenwerkingspartners samen met HvdK geduid: wat betekent dit voor de werkwijze van HvdK? In de laatste sessie zijn verbeteracties voor HvdK en geleerde lessen geformuleerd en uitgewerkt. De empirische data heeft geresulteerd in een casusbeschrijving van Hart voor de K-buurt (hoofdstuk 2). In hoofdstuk 3 worden de contextfactoren die van invloed zijn op inclusieve burgermacht in Amsterdam Zuidoost beschreven. Empirische inzichten rondom de werkzame elementen en ook de bijbehorende uitdagingen rondom deze elementen worden in hoofdstuk 4 beschreven. De theoretische verdieping over de werkzaamheid en de randvoorwaarden van de werkzame elementen volgt ook in dit hoofdstuk. De geleerde lessen voor inwoners, sociaal professionals en gemeenteambtenaren vormen het afsluitende hoofdstuk.
Deze publicatie is de eerste in een reeks van vier. De komende drie jaar wil Movisie jaarlijks via kwalitatief actie-onderzoek samen met andere burgerinitiatieven op zoek gaan naar hoe hun werkwijze versterkt kan worden en wat werkt als het gaat om inclusieve burgermacht. De werkzame elementen, contextfactoren en geleerde lessen worden de komende drie jaar aangevuld. De inzichten uit dit en volgend onderzoek worden op verschillende wijze verspreid: via presentaties, reflectiesessies van ‘Wij in de Wijk’, podcast sociale basis en andere communicatiekanalen van Movisie.
pagina 10 van 43
*
Versterken van inclusieve burgermacht
Hoofdstuk 2
Hart van de K-buurt Amsterdam Zuidoost Het initiatief Hart voor de K-Buurt (HvdK), gestart om het buurtplein in K-midden te behouden, is uitgegroeid tot een veelzijdig buurtplatform. Gefinancierd uit dienstverlening, subsidies en giften. HvdK heeft een bestuur, kerngroepleden en tijdelijk of langdurige actieve inwoners. Alle betrokkenen wonen in de K-Buurt, op een lid na die woonachtig is in de G-Buurt, 100 meter verderop.
2.1 Inclusieve burgermacht Hart voor de K-buurt streeft naar het verbeteren van de leefbaarheid van Amsterdam Zuidoost, specifiek de K-buurt. De behoeften van inwoners worden gezien als het startpunt om de leefbaarheid te verbeteren. Gemeenteambtenaren en sociaal professionals moeten aansluiten bij die behoeften. Deze gewenste kanteling naar een meer inclusieve burgermacht wordt hieronder uiteengezet. Burgermacht bestaat uit verschillende componenten. Burgermacht betekent ten eerste dat inwoners het vermogen hebben om hun eigen behoeften te realiseren. Dit houdt in dat inwoners zelf de capaciteit hebben (of daarin ondersteund worden) om doelen te stellen en dit te kunnen realiseren.
‘Als kwetsbare inwoners een megafoon in handen hebben en de nieuwe generatie [jongeren in Amsterdam Zuidoost] ziet hoe ze invloed kan uitoefenen en dat ook doet, heeft HvdK haar einddoel bereikt’ lid Hart voor de K-buurt. Ten tweede, is overheidsparticipatie een cruciaal onderdeel van burgermacht. Bij overheidsparticipatie zijn initiatieven en behoeften uit de samenleving leidend. Vandaaruit wordt er bekeken welke rol wenselijk is voor de overheid. Hiervoor is de overheidsparticipatieladder opgesteld door de Raad voor Openbaar Bestuur (zie figuur 1). Hoe hoger op de ladder, hoe meer ruimte de initiatieven krijgen. De treden van medebeslisser, samenwerkingspartner en initiatiefnemer worden gezien als vormen van burgermacht. Hier heeft de inwoner daadwerkelijk een beslisbevoegdheid over een maatschappelijk vraagstuk. Om deze vormen van burgermacht te realiseren moet de overheid een stap terug doen. Dit betekent dat een overheid uitvoeringstaken loslaat en bereid is om de benodigde bevoegdheden en verantwoordelijkheden over te dragen aan inwoners. Daar staat tegenover dat de overheid meer in een ondersteunende rol komt en dat inwoners waar nodig gefaciliteerd worden. Inwoners hebben het primaat en de gekozen gemeenteraad het ultimaat (Raad van Openbaar Bestuur, 2012).
Versterken inclusieve burgermacht
*
pagina 11 van 43
Vorm van participatie (rol van participant)
Bestuursstijl (rol van het bestuur)
Initiatiefnemer Beleidseigenaar Bevoegd gezag
Faciliterende stijl
Samenwerkingspartner
Samenwerkende stijl
Medebeslisser
Delegerende stijl
Adviseur beginspraak
Participatieve stijl
Adviseur eindspraak
Consultatieve stijl
Toeschouwer Ontvanger informatie Informant
Open autoritaire stijl
Geen rol
Gesloten autoritaire stijl
Toenemende inhoudelijke openheid
Toenemende invloed participant
Figuur 1 Overheidsparticipatieladder
Bron: Raad van Openbaar Bestuur, 2012 Ten derde, is inclusiviteit een belangrijk onderdeel van burgermacht. Welke inwoners hebben burgermacht en hoe doen zij mee? (Fung, 2006). Hoewel in de basis iedereen kan participeren, is een groot deel van de Nederlandse bevolking niet actief. Dit kan komen doordat sommige inwoners niet willen participeren in de aanpak van een maatschappelijk vraagstuk. Andere inwoners weten niet hoe ze kunnen participeren of hebben niet de benodigde vaardigheden. In de praktijk betekent dit dat voornamelijk burgers met een hoge sociale status zijn vertegenwoordigd in besluitvorming, ook wel de ‘diplomademocratie’ genoemd (Bovens & Wille, 2011). De behoeften van alle inwoners zijn van belang om weg te blijven van een diplomademocratie. Om dit te bereiken is het van belang om expliciet oog te hebben voor de inwoners in een kwetsbare positie. De behoeften van deze inwoners ophalen en aan te sluiten bij wat ze al doen of willen doen. Samenvattend, kan inclusieve burgermacht omschreven worden als: het vermogen van alle inwoners datgene te doen wat nodig is om buurtbelangen te behartigen en buurtdoelen te bereiken. Waarbij expliciet oog is voor mensen in een kwetsbare situatie. De burger pakt, krijgt en heeft regie in de aanpak van een maatschappelijk vraagstuk, officiële instanties ondersteunen de burger en werken met hen vanuit een gelijkwaardig partnerschap.
2.2 Wat doet Hart voor de K-buurt? Hart voor de K-buurt streeft naar inclusieve burgermacht. Om dit doel te bereiken zetten ze verschillende werkwijzen in. Naar de terminologie van Van de Wijdeven (2012), die in zijn onderzoek vier typen actieve burgers onderscheid, zijn de werkwijzen van wijkexpert en buurtbouwer toe te schrijven aan Hart voor de K-buurt.
pagina 12 van 43
*
Versterken van inclusieve burgermacht
Hart voor de K-buurt als wijkexperts Wijkexperts zijn inwoners die zich voornamelijk richten op het beïnvloeden van bestaande besluitvormingsprocessen binnen officiële instanties. Denk aan gemeenten, woningcorporaties en welzijnsinstellingen. Wijkexperts gaan verder dan het agenderen van vraagstukken bij officiële instanties. Ze zijn serieuze gesprekspartners van politici, beleidsambtenaren en sociaal professionals. Ze opereren goed in overlegstructuren, hebben kennis van de wijk én besluitvormingsprocedures binnen officiële instanties. Wijkexperts helpen instanties bijvoorbeeld met de uitvoer van uitvoerende taken. Wijkexperts zien echter het inbrengen van het inwonersbelang bij instanties als hun primaire taak, waarbij ze niet schromen om instanties tegen te spreken (Van de Wijdeven, 2012). Wanneer we inzoomen op de praktijk van de K-buurt herkennen we Hart voor de K-buurt als wijkexpert. HvdK sluit bijvoorbeeld aan bij diverse besluitvormingsprocessen die georganiseerd worden door het stadsdeel Amsterdam Zuidoost. Verschillende leden van HvdK zijn continu in gesprek met gebiedsmanagers, beleidsambtenaren sociaal domein en fysiek domein, woningbouwcoöperaties en anderen. Om op deze manier, vanuit het inwonersperspectief, richting te geven aan beleid en uitvoering. Hierin proberen de actieve inwoners zoveel mogelijk zelf te doen en te beslissen.
HvdK weigert om alleen mee te praten met de overheid en andere instanties. In onderstaand kader wordt een situatie van HvdK als wijkexpert omschreven.
In het ‘K-middentraject’ is de werkwijze van Hart voor de K-buurt als wijkexpert te zien. Na het uitroepen van de participatiestaking (zie inleiding) zijn de actieve inwoners van Hart voor de K-buurt en betrokken ambtenaren met elkaar in gesprek gegaan. Naarmate de samenwerking vorderde werd ook het vertrouwen in elkaar versterkt. Nu zitten de HvdK-leden en betrokken ambtenaren in dit project als gelijkwaardige partners aan tafel. De ambtenaren brengen onder andere kennis over het beleidsproces en water- en bodemonderzoek in. De HvdK-leden brengen kennis over de wijk in. Hart voor de K-buurt heeft onder andere de volledige bevoegdheid over het vormgeven van het participatieproces voor het K-middentraject. Vanuit hun kennis van de wijk weten de Hvdk-leden bijvoorbeeld dat een groot deel van de inwoners in Zuidoost zich organiseren in kerken, moskeeën, sportclubs of eetclubs. Deze bestaande groepen in de wijk zijn het startpunt van het participatieproces voor het K-middentraject. Zo worden ook de kwetsbare inwoners van de K-buurt geactiveerd om hun inbreng te geven in het participatietraject. Hart voor de K-buurt bundelt de inbreng van inwoners vervolgens in thema’s. Buurtinwoners van de K-buurt werken deze thema’s uit in voorstellen. Ook huren inwoners zelf ontwerpers uit de buurt in om tot een bouwkundig ontwerp te komen voor het K-middengebied.
Het opstellen van de begroting en toezicht op de uitvoering van het plan is gedeeltelijk in handen van Hart voor de K-buurt. Het stadsdeel faciliteert financieel en met kennis en kunde, zoals het uitvoeren van bodem- en wateronderzoeken. Beslissingsbevoegdheid ligt echter nog steeds bij het college van B&W.
Versterken inclusieve burgermacht
*
pagina 13 van 43
Hart voor de K-buurt als buurtbouwers Wanneer inwoners meer actiegericht werken om hun behoeften te realiseren worden ze bestempeld als ‘buurtbouwers’. Kenmerkend voor buurtbouwers is dat ze maatschappelijke vraagstukken zoveel mogelijk zelf aanpakken door het opzetten van concrete initiatieven en activiteiten. Buurtbouwers overleggen met officiële instanties om de eigen initiatieven te realiseren. De praktijk van de buurt staat voorop. Het initiatief van buurtbouwers ‘groeit organisch’. Dit betekent dat naar gelang de behoeften van andere actieve inwoners projecten of activiteiten worden opgezet. De buurtbouwer stimuleert en ondersteunt andere actieve inwoners om de activiteit op te zetten en uit te voeren (Van de Wijdeven, 2012). Leden van Hart voor de K-buurt kunnen ook gezien worden als buurtbouwers. Zo organiseert HvdK verschillende congressen en activiteiten in de buurt. Ook streeft Hart voor de K-buurt naar het plaatsen van een windmolen. Activiteiten ontstaan vanuit behoeften en inzet van andere actieve inwoners. Hart voor de K-buurt neemt bij de opzet hiervan een ondersteunende rol in. Zo ondersteunen ze jongeren in het maken van podcasts, KbuurtTV en het organiseren van een festival tegen geweld. De rol van wijkexpert kan samen gaan met die van de buurtbouwer. Neem het voorbeeld van het K-middentraject.
Op strategisch niveau zit HvdK aan tafel bij betrokken ambtenaren en woningbouwcoöperaties, waar ze meegaan in de heersende beslisprocessen. Op uitvoerend niveau nemen ze het heft in eigen handen en ondersteunen diverse activiteiten om de leefbaarheid in de buurt te verbeteren.
pagina 14 van 43
*
Versterken van inclusieve burgermacht
2.3 Enkele kernleden van Hart voor de K-buurt stellen zich voor Ria Braaf-Fränkel woont en werkt ruim 24 jaar in de K-buurt. Als projectmanager bij Axioma werkt zij methodisch en op strategisch niveau aan het inclusief maken van organisaties. Haar kracht is handelen met een sterk strategisch inzicht, het benoemen van een lange termijn visie en deze vasthouden en het organiseren van politieke samenwerking. Angelique Hoogmoed is een trotse inwoner van de Bijlmer. Ze werkte jarenlang als coach in de reclassering. Van begin 2019 tot eind 2020 zette Angelique zich als vaste coördinator in voor Hart van de K-buurt. Met haar vertrek verliest de kerngroep een ‘honingpot’. Ze heeft sterke contactuele eigenschappen en is gericht connectie door te zoeken naar gedeelde belangen. Zo weet Angelique ambtenaren, inwoners en professionals te mobiliseren. Mike Brantjes was samen met Angelique de vaste coördinator van Hart voor de K-buurt. Deze kar trekt hij momenteel alleen, wat een te grote opgave is. In zijn jonge jaren was hij marineofficier, heeft hij zich ingezet voor de LHBTIQ+-community en was jarenlang werkzaam in het bedrijfsleven. Deze kennis en actievoerderskwaliteiten zet hij nu in voor zijn woonwijk de Bijlmer. Mike combineert sterke verbale vaardigheden en analytisch inzicht met een ‘hands on’ daadkracht. Elvis Ruth Panuel is de jongste van de kerngroep.
Met zijn enthousiasme en verstand van zaken weet hij mensen, met name jongeren, aan zichzelf en Hart voor de K-buurt te binden. Elvis geeft hoop aan groepen jongeren die zich niet gezien voelen door samenleving. Hij zet zijn digitale en marketing vaardigheden in voor de vele communicatie-uitingen van Hart voor de K-buurt, zoals KbuurtTV. Milton Jones woont ruim 20 jaar in Amsterdam Zuidoost. Hij heeft ruime bestuurlijke ervaring en zijn senioriteit is zichtbaar aanwezig. Met zijn scherpte en verbale vaardigheden weet hij snel en kritisch tot de kern te komen en de pijn te benoemen die velen voelen.
Versterken inclusieve burgermacht
*
pagina 15 van 43
Hoofdstuk 3
De context van Amsterdam Zuidoost Hart voor de K-buurt streeft naar het vergroten van burgermacht van alle inwoners, zodat inwoners hun belangen kunnen behartigen en hun doelen kunnen bereiken. In hoofdstuk 4 worden de werkzame elementen om inclusieve burgermacht te bevorderen beschreven. In dit hoofdstuk benadrukken we dat werkzame elementen niet op zichzelf staan. Pawon en Tilley (1997) wijzen erop dat het belangrijk is om na te gaan onder welke omstandigheden een werkzaam element daadwerkelijk werkzaam is. De context en werkzame elementen samen bepalen of de gewenste outcome van inclusieve burgermacht behaald wordt (Pawson & Tilley, 1997; Wartna, 2012). De contextfactoren van Amsterdam Zuidoost die invloed hebben op de werkwijze van Hart voor de K-buurt worden in dit hoofdstuk uitgelicht.
3.1 Context bevorderend Veel initiatieven in de buurt De diversiteit en bedrijvigheid valt op in Amsterdam Zuidoost. De K-buurt is een buurt in Amsterdam Zuidoost met 1200 inwoners. Amsterdam Zuidoost is etnisch gezien het meest diverse deel van Amsterdam. In de K-buurt wonen met name Surinaamse Amsterdammers (40%) en Ghanese Amsterdammers (30%). Verder wonen er Amsterdammers met een Marokkaanse, Turkse, Antilliaanse of Westerse achtergrond (CBS, 2019). Daarnaast is er een constante stroom aan nieuwkomers. Al deze mensen zorgen voor veel en verschillende vormen van bedrijvigheid. Zo worden er allerlei groepen en initiatieven opgericht. Soms als noodzaak, maar altijd voor de verbinding met anderen. Denk aan het onderhouden van groenten- en bloementuinen, fietsen repareren, huiswerkondersteuning voor kinderen, zang- en dansgroepen, sportclubs, wandelgroepen en gezonde eetclubs. De inwoners starten eveneens veel bedrijven: van eetwinkels, nagelstudio’s tot aan hulp bij schulden en meer. Zuidoost kent ook een grote verscheidenheid aan religieuze instellingen, zoals kerken en moskeeën.
‘Het stadsdeel bruist van energie en ondernemerszin. Er gebeurt veel van kleine initiatieven tot internationale congressen.’ lid Hart voor de K-buurt.
De grootschalige stedelijke vernieuwing vanaf de jaren ’90 heeft er tevens voor gezorgd dat de leefbaarheid en veiligheid sterk verbeterd zijn (Pinkster e.a., 2019).
pagina 16 van 43
*
Versterken van inclusieve burgermacht
‘De K-buurt is een wijk waar mensen elkaar kennen, elkaar opzoeken en voor elkaar zorgen.’ inwoner
Mensen zoeken elkaar op in dansscholen, op sportvelden, in eetclubs, in parken, pleinen of op straat. De plekken en groepen waar inwoners op een natuurlijke manier bij elkaar komen zijn belangrijke bronnen om te benutten voor de samenwerking tussen inwoners, Hart voor de K-buurt en de gemeente. Tevens gebeurt er in Zuidoost ook het nodige op het gebied van zeggenschap en eigenaarschap. Zo kennen andere wijken in Zuidoost, zoals de G- en H-buurt, ook buurtplatforms. Deze platforms behartigen de buurtbelangen bij het stadsdeel. Daarnaast laat de jongerenwerkorganisatie kinderen op jonge leeftijd kennismaken met zeggenschap en argumentatie. Bijvoorbeeld in de vorm van een kinderburgermeester, een kinderstadsdeelvoorzitter en leerlingenraden. In deze situaties leren kinderen kritisch na te denken over bepaalde onderwerpen en krijgen daarin de benodigde ondersteuning. Overheidsparticipatie Naast de inzet van inwoners vraagt inclusieve burgermacht ook inzet van officiële instanties. Instanties moeten ruimte voor inwoners creëren zodat inclusieve burgermacht mogelijk wordt. Officiële instanties zoals de gemeente en woningbouwcoöperaties geven in Amsterdam Zuidoost in enkele trajecten ruimte en facilitering aan actieve inwoners.
Dit betekent dat de instanties uitvoeringstaken loslaten en bereid zijn om de benodigde bevoegdheden en verantwoordelijkheden over te dragen aan Hart voor de K-buurt en andere actieve inwoners. Een gelijkwaardige samen-
Versterken inclusieve burgermacht
*
pagina 17 van 43
werking tussen officiële instanties en inwoners vindt ook in het K-middentraject plaats. Daarnaast is het buurtbudget een voorbeeld waarin gemeente Amsterdam zich participatief opstelt. In onderstaand kader worden beide voorbeelden toegelicht.
In het K-middentraject heeft de gemeente verschillende bevoegdheden overgedragen aan Hart voor de K-buurt. Zo organiseren de HvdK-leden het participatieproces in het K-middentraject. Actieve inwoners werken in het participatieproces voorstellen voor het herbestemmingsplan van K-midden uit. Hart voor de K-buurt heeft samen met betrokken ambtenaren de begroting opgesteld en de regie over de uitvoering van het herbestemmingsplan van K-midden. Betrokken ambtenaren bezoeken Hart voor de K-buurt wekelijks. Zo ziet de gemeente wat er leeft in Zuidoost en hoort dat niet alleen van intermediairs. In dit geval doet de overheid mee met de inwoners, zodat inwoners zich niet hoeven voegen naar de kaders en processen van de gemeente. Het buurtbudget is een ander voorbeeld waarin de gemeente Amsterdam zich participerend opstelt. In 2020 experimenteert de gemeente Amsterdam met het buurtbudget. Met dit budget kunnen inwoners in Amsterdam activiteiten voor hun buurt organiseren. Als onderdeel van dit experiment is €250.000 toegekend aan de K-buurt5. Het totale proces voor de besteding van dit budget is overgedragen aan Hart voor de K-buurt. Het buurtbudget zorgt ervoor dat HvdK-leden en andere actieve inwoners van de K-buurt activiteiten voor de buurt kunnen organiseren zonder dat er veel tijd gemoeid is met het aanvragen van fondsen en subsidies.
Enkele leden van HvdK worden tevens van dit budget betaald om onder andere inwoners, waar nodig, te ondersteunen bij activiteiten
Politieke moed Inwoners écht invloed geven, vraagt om moed van politiek bestuurders. Dit betekent dat politiek bestuurders het lef moeten hebben om op de ervaringskennis van inwoners te vertrouwen. Het blijven streven naar resultaat voor inwoners, ondanks uitdagingen, hoort daar bij. Zo geeft een beleidsambtenaar aan dat de politieke opdracht om eigenaarschap van inwoners te versterken ervoor gezorgd heeft dat er meer ambtenaren zijn aangenomen die de toegevoegde waarde van ervaringskennis van inwoners zien. Wat ook betekent dat ambtenaren die die toegevoegde waarde niet onderschreven, een andere plek binnen de gemeente moesten vinden.
‘In het K-middentraject begonnen we met negen ambtenaren waarvan zes het niet zagen zitten om inwoners volledig aan het roer te zetten. Vanuit, onder andere, de politieke opdracht kun je dan op zoek naar ambtenaren die wel open staan voor andere ideeën.’ beleidsambtenaar.
5
dezwijger.nl/programma/buurtbudgetten-lust-of-last
pagina 18 van 43
*
Versterken van inclusieve burgermacht
3.2 Contextuele uitdagingen Overleven als gevolg van schaarste Stadsdeel Amsterdam Zuidoost is vanaf het begin van de bouw niet populair bij de middenklasse families voor wie de buurt oorspronkelijk bedoeld was. De flats waren te hoog en de omgeving was te anoniem (Pinkster e.a., 2019). Alhoewel de leefbaarheid en veiligheid vanaf de jaren ’90 sterk zijn toegenomen kent het stadsdeel nog steeds hardnekkige problemen (Pinkster e.a., 2019). Gebiedsmakelaar van stadsdeel Zuidoost schetst de problematiek als volgt:
‘De wijk kent nog veel inwoners met een bijstandsuitkering, veel mensen doen een beroep op de hulpverlening en de criminaliteit is nog steeds relatief hoog.’ sociaal professional Buurtbewoners en sociaal professionals geven aan dat veel mensen in de K-buurt bezig zijn met overleven, zij leven structureel in een situatie van schaarste. Er is sprake van armoede, laaggeletterdheid of psychische klachten. Tevens werkt de sterke segregatie van Spaanstalige en Afrikaanse inwonersgroepen in Zuidoost conflicten in de hand. Onderzoekers zoals Mullainathan en Shafir (2014) hebben onderzocht wat schaarste doet met mensen. In eerste instantie lijkt de ervaring van (financiële) schaarste voordelen op te leveren. Mensen worden alerter en efficiënter, zijn minder geneigd tot achteloosheid en vergissingen. In tweede instantie blijkt hun verscherpte aandacht echter een grote prijs te hebben. Het gevolg is namelijk een tunnelvisie: een eenzijdige concentratie op de ervaren schaarste zorgt ervoor dat andere - misschien wel belangrijkere - (langere termijn) doelstellingen en overwegingen verwaarloosd, onderschat of verdrongen worden, ongeacht de consequenties. Om zich uit te spreken over buurtkwesties of deze kwesties aan te pakken, moeten inwoners een bepaalde economische en sociale stabiliteit ervaren.
De opgave tot burgermacht van alle groepen inwoners in de K-buurt, is door de ervaren schaarste een lastige opgave. Verinnerlijkte onderdrukking Een ander belemmerende contextfactor voor inclusieve burgermacht is dat inwoners van Amsterdam Zuidoost vaak hun mate van invloed niet zien.
‘Mensen uit de buurt werd nooit iets gevraagd en mogelijkheden tot vooruitgang hadden ze ook niet’ lid Hart voor de K-buurt.
Versterken inclusieve burgermacht
*
pagina 19 van 43
Wanneer mensen structureel niet gehoord en gezien worden, kan dit gevoel verinnerlijken. De situatie stellen ze gelijk aan zichzelf. Mensen met verinnerlijkte onderdrukking zien zichzelf als de mindere en menen dat ze minder recht hebben dan mensen met een hogere sociale status (Regenmortel, 2009). Inwoners gaan niet in op participatiemogelijkheden omdat ze niet geloven dat iets lukt of zin heeft. Kreten als “anderen bepalen het altijd voor ons” en “het systeem is de schuldige” zijn veelgehoorde uitspraken in Zuidoost, aldus een HvdK-lid. Deze uitspraken kunnen gezien worden als uitingen van de ervaren verinnerlijkte onderdrukking. Inwoners gaan mee in het systeem dat ze gewend zijn. “Ze gaan niet tegen de overheid schoppen, omdat ze daar niets van verwachten. Er heerst meer een mentaliteit van ‘ik regel het zelf wel,” vertelt een jongerenwerker. Weerstand gevestigde instanties Inwoners aan het roer zetten betekent dat je als gevestigde instanties op bepaalde onderdelen een stapje terug doet (bijvoorbeeld inhoudelijk meer volgend) en op andere taken harder aan de bak moet (bijvoorbeeld logistiek meer faciliterend). Uit het actie-onderzoek blijkt dat gemeenteambtenaren en sociaal professionals in Zuidoost het soms lastig vinden om de benodigde ruimte aan inwoners te geven.
Hart voor de K-buurt is de afgelopen jaren sterk gegroeid en heeft daarmee ook een professionaliseringsslag gemaakt. In sommige opzichten kan het platform gezien worden als een inwonersalternatief voor bestaand beleid en welzijnsuitvoering. Met de opzet van een jongerencentrum voeren ze vergelijkbare taken uit als de jongerenorganisatie. Door het ondersteunen van inwoners in het opzetten van activiteiten of het doen van vrijwilligerswerk voeren ze vergelijkbare taken uit als de vrijwilligersorganisatie en het gebiedsteam. Onduidelijkheid over taken levert zowel bij Hart voor de K-buurt als de maatschappelijke organisaties weerstand op. Hierdoor kunnen gevoelens van concurrentie ontstaan. Nog lastiger is als actieve inwoners afhaken als gevolg van deze weerstand. Recentelijk is na twee jaar intensieve inzet voor de K-buurt de coördinator van HvdK opgestapt. Zij was moe na twee jaar structureel de weerstand van de gevestigde orde te moeten adresseren zonder een duidelijke ontwikkeling te zien naar meer samenwerking. Onderlinge concurrentiegevoelens buurtinwoners De vele culturen in de K-buurt brengen de buurt veel, maar tegelijkertijd levert het ook spanningen op. In de buurt zijn veel initiatieven en groepen. Deze zelforganisaties dienen vaak alleen hun eigen achterban.
Zo vertelt een jongerenwerker dat het bij elkaar brengen van mensen met verschillende achtergronden een grote uitdaging is in Amsterdam Zuidoost.
‘Als groep A bij Hart voor de K-buurt komt, dan komen groep B, C en D automatisch niet.’ HvdK-lid vult aan: ‘Inwoners zijn voornamelijk op hun eigen groep gericht. Als de eigen groep iets niet krijgt dan liever niemand iets gunnen.’ sociaal professional Daar komt bij dat er veel bedrijvigheid en initiatieven zijn in Zuidoost. Actieve inwoners die andere inwoners helpen en daar positieve resultaten in bereiken willen hier op den duur ook van rond kunnen komen. Schaarste kan leiden tot de vraag waarom zij wel en ik niet? Wanneer Hart voor
pagina 20 van 43
*
Versterken van inclusieve burgermacht
de K-buurt financiering krijgt, voelen andere actieve inwonersgroepen zich soms achtergesteld. De concurrentiegevoelens worden aangewakkerd doordat er onduidelijkheid heerst over waarom de ene groep wel financiering krijgt en de andere groep niet. Een actieve inwoner zegt daarover: ‘Terwijl wij de start hebben meegemaakt met schrijven van plannen, doen we niet mee met de financiering. Waarom is dat zo?.’ Systeem werkt tegen In Amsterdam Zuidoost zien we ook dat vastgestelde procedures en de structuur van de gemeente inclusieve burgermacht bemoeilijken.
‘Soms merken we ook dat gevestigde organisaties en ambtenaren meer met ons willen samenwerken, ook om beslissingen bij ons neer te leggen, maar dat dat nog niet kan in het huidige systeem.’ lid Hart voor de K-buurt. ‘Het systeem’ werkt tegen doordat buurtvraagstukken gaan over thema’s als welzijn, zorg, veiligheid en ruimtelijke ordening. Een inwonersorganisatie kijkt integraal naar een vraagstuk, naar de
Versterken inclusieve burgermacht
*
pagina 21 van 43
gehele buurt. Het gemeentelijk systeem is vaak nog gericht op de afzonderlijke domeinen. Trajecten kunnen hierdoor lang duren of uiteindelijk zelfs tot stilstand komen. Dit gebeurt wanneer niet de juiste afstemming binnen de gemeente tot stand is gekomen. Daarnaast heeft de gemeente diverse contracten lopen met grotere instanties zoals woningbouwcorporaties, welzijn- en zorginstellingen. De gevestigde instanties sturen vooral op zogenaamde bulkafspraken met bijvoorbeeld netbeheerders om efficiënt om te gaan met tijd en geld. Beleidsambtenaar: ‘Het is moeilijk om dit soort enorme processen vanuit inwoners te organiseren omdat de oplossingen die inwoners geven veel maatwerk vragen. Daar is tijd en geld voor nodig, vaak meer dan wij daarvoor krijgen.’ De gemeente heeft met meerdere belangen, trajecten en groepen tegelijkertijd te maken. Responsief werken vraagt van het ambtelijk apparaat naast een andere werkwijze, ook een andere structuur en cultuur, zodat de ambtenaar maatwerk kan bieden. Experimenten, pilots en projecten De gemeente probeert op allerlei manieren inwoners te activeren om mee te denken en beslissen over de aanpak van diverse maatschappelijke vraagstukken. Deze participatievormen variëren van loting, enquêtes tot aan inloopavonden. Binnen de gemeente hebben deze participatievormen vaak de status van pilots, eenmalige projecten of experimenten.
Opvallend is dat hiervoor nauwelijks gebruik wordt gemaakt van bestaande infrastructuren in wijken en buurten. Met andere woorden: bestaande netwerken, burgerinitiatieven, verenigingen en andere manieren van samenkomst van inwoners worden niet benut in de nieuwe experimentele participatieprocessen. Soms worden de bestaande wijkinfrastructuren door deze experimenten, ondanks de goede intentie, zelfs ontkracht. Hart voor de K-buurt geeft bijvoorbeeld aan dat loting vaak niet werkt om tot inclusieve burgermacht te komen:
‘Van de 200 geselecteerde inwoners komt maar een klein deel [van alle buurtbewoners] opdagen om zijn of haar stem te laten horen. Diegenen die op komen dagen zijn de inwoners die vaak al actief zijn in de buurt en goed in staat zijn om van zich te laten horen. De kwetsbare mensen komen niet. De sportverenigingen, moskee, theehuizen, rapgroepen, etc. waar deze mensen wel komen worden nauwelijks betrokken in het participatieproces. Je moet niet om de zelforganisaties heen werken, maar juist met hen en ze op die manier versterken. lid Hart voor de K-buurt.
pagina 22 van 43
*
Versterken van inclusieve burgermacht
Hoofdstuk 4
Wat werkt bij inclusieve burgermacht Intuïtie, eigen ervaring en gezond verstand zijn niet genoeg om te bepalen of een werkwijze werkt en hoe het werkt. Weten wat de werkzame elementen zijn voor de aanpak van een sociaal vraagstuk, vergroot wél de kans op succes. Een werkzaam element is een kenmerk van een werkwijze of interventie waarmee je een effect kunt bereiken. Denk hierbij aan waardering vanuit de gemeente - zoals in de vorm van een onkostenvergoeding - voor actieve burgers (van Houwelingen, 2014). Echter, één element heeft veelal niet veel impact. De werkzaamheid wordt groter wanneer er meerdere elementen zijn die elkaar versterken. In dit hoofdstuk worden de werkzame elementen om inclusieve burgermacht te versterken uiteengezet. Deze werkzame elementen zijn kenmerkend voor de werkwijze van Hart voor de K-buurt. De werkzame elementen vinden hun oorsprong in de empirie, namelijk het concrete handelen van Hart voor de K-buurt en een reactie en reflectie hierop van Hart voor de K-buurt leden, sociaal professionals, beleidsmedewerkers en inwoners. Drie type elementen worden uitgewerkt: elementen gerelateerd aan contact met inwoners, een community-up werkwijze en empowerment.
4.1 Werkzame elementen Contact met inwoners Een doel van Hart voor de K-buurt is zich inzetten voor mensen in een kwetsbare positie zodat deze inwoners hun behoeften kunnen realiseren. In contact met inwoners draagt Hart voor de K-buurt haar visie uit, gaat in gesprek over de behoeften van inwoners en laat zien welke activiteiten in de buurt plaatsvinden. De inzet van diverse communicatiekanalen, outreachend werken en laagdrempelig, informeel en persoonlijk contact zijn werkzame elementen van het doel ‘contact met inwoners’. Diverse communicatiekanalen worden ingezet, namelijk de website, WhatsApp, Facebook en de wijkkrant. Kanalen die inwoners zelf al gebruiken worden benut. Dit zorgt ervoor dat verschillende inwoners bereikt worden. Vooral het gebruik van digitale media valt op, zo zegt een sociaal professional hierover:
‘Er is veel interactie via digitale media, zoals Facebook, Kbuurt TV en een digitale nieuwsbrief. HvdK gaat zo met inwoners in gesprek, laat zien wat ze doen, waardoor hun werk transparant wordt, en koppelen terug.’
Versterken inclusieve burgermacht
*
pagina 23 van 43
Niet alle buurtinwoners lezen de wijkkrant of website of zoeken contact via WhatsApp en Facebook. Daarom is outreachend werken van belang. Hierbij hanteert Hart voor de K-buurt een proactieve werkwijze; de leden gaan naar inwoners toe om hen te betrekken bij een onderwerp. Zo worden jongerencentra en bijeenkomsten met ouderen bezocht en wordt onder andere het gesprek aangegaan op een schoolplein of in het park. Centraal staat dat Hart voor de K-buurt inwoners benadert op plekken en tijdstippen waarop het de inwoners uitkomt. Een sociaal werker schetst het verschil tussen hoe inwonerparticipatie doorgaans wordt georganiseerd en hoe Hart voor de K-buurt te werk gaat:
‘Inwonerparticipatie wordt normaal gesproken met inloopavonden georganiseerd. Hart voor de K-buurt gaat naar jongerencentra, pleinen, ouderenuurtjes et cetera. Zij benaderen de inwoners op hun voorwaarden, namelijk de plek en de tijd wanneer het de inwoner uitkomt.’ sociaal professional Al met al is het contact met buurtinwoners laagdrempelig, informeel en persoonlijk. De leden van Hart voor de K-buurt vinden het belangrijk om met naam en gezicht bekend te zijn, zodat inwoners geen belemmering voelen om hen te benaderen. Naast het outreachend werken – of ‘de buurt ingaan’ – is Hart voor de K-buurt zelf ook goed bereikbaar. Inwoners kunnen binnenlopen op de werklocatie, middenin de buurt en de leden zijn altijd telefonisch bereikbaar.
‘De gemeente werkt met brieven of mails om inwoners te laten participeren. Dat werkt niet. Het werkt om je persoonlijk op te stellen naar buurtinwoners. Om inwoners overal in de wijk te spreken. Om altijd beschikbaar te zijn via de telefoon.’ beleidsmedewerker. Community-up werkwijze Hart voor de K-buurt brengt het perspectief van de buurt (bottom-up) en institutionele belangen (top-down) samen. Hart voor de K-buurt is een bottom-up initiatief dat de top-downbelangen kent. Deze community-up werkwijze maakt dat Hart voor de K-buurt een brug kan slaan tussen de leefwereld van inwoners en de systeemwereld van gemeente. Hart voor de K-buurt is een bottom-up initiatief dat door en voor buurtinwoners wordt georganiseerd. Vanuit dit perspectief stellen HvdK-leden zich op als buurtbouwers. Dit heeft meerdere voordelen, blijkt uit interviews. Allereerst is er een sterke motivatie bij de leden om zich in te zetten voor en namens de wijk. Ze zetten zich in voor het collectieve buurtbelang. Bij het ene lid komt dit voort uit het gevoel dat ‘anderen altijd alles voor ons bepalen’, wat een op protest gebaseerde houding illustreert. Een ander lid benadrukt daarentegen de vraag ‘wat kan deze activiteit
pagina 24 van 43
*
Versterken van inclusieve burgermacht
betekenen voor de buurt’, wat een meer faciliterende en dienstbare houding illustreert. Dit maakt de verschillende beweegredenen om zich in te zetten zichtbaar. Hart voor de K-buurt benut ten tweede bewust de georganiseerde inwoners, zoals de mensen in de kerk, moskee, sportclubs en eetcafés. Door juist met bestaande groepen samen te werken benut HvdK de bestaande organisatiekracht en buurtkennis. Doordat inwoners in hun dagelijkse leven al gebruik maken van deze netwerken, hoeven zij niet geactiveerd te worden om bijvoorbeeld naar een inloopavond te komen. Dit ziet Hart voor de K-buurt als een pluspunt voor hun eigen werkwijze, in contrast met die van participatie-experimenten die volgens hen de bestaande netwerken niet of weinig benutten en hierdoor een duurzame aanpak hinderen.
‘In participatietrajecten worden nieuwe infrastructuren van inspraak opgezet, zoals buurtreferenda en gelote groepen. Het idee van gelijkheid is goed, maar van de 200 gelote inwoners komen er slechts 40 opdagen. De actieve inwoners komen, de kwetsbare inwoners komen niet. Wij werken samen met de moskee, kerk, boksschool, buurthuizen etc. Hier komen de inwoners al en weten mensen wat er speelt in de buurt.’ lid Hart voor de K-buurt.
Versterken inclusieve burgermacht
*
pagina 25 van 43
HvdK-leden wonen bijna allemaal in de K-buurt. Hierdoor kennen ze veel groepen inwoners persoonlijk. Naast het eigen netwerk, wordt actief contact gelegd met groepen waar nog geen contact mee is. Dit komt voort uit het streven naar contact met verschillende inwonersgroepen om zo aan te sluiten bij de diverse belangen in de wijk. Een voorbeeld is dat Hart voor de K-buurt het gesprek aangaat met drill-rappers. Ook helpen ze groepen die normaal geen stem hebben zich te organiseren (zoals de Bretua’s, de Odua’s en de Yoruba’s). HvdK zegt hierover dat zij werken vanuit een ‘underdog mentaliteit’, waarbij veel buurtinwoners het gevoel hebben dat ze door ‘het systeem’ nooit als serieuze gesprekspartner worden gezien. Op deze manier willen ze verschillende ‘stemmen’ uit de wijk empoweren, ook van degenen in kwetsbare posities of van inwoners die niet als ‘goede burgers’ worden gezien. Ten derde, begrijpen de HvdK-leden wat er speelt in de wijk en kunnen ze zich verplaatsen in medebuurtbewoners vanuit ervaringskennis. De initiatiefnemers zijn bekend met de heersende normen en waarden doordat ze lid zijn van de lokaal etnisch-culturele en religieuze gemeenschappen. Ervaringskennis betekent ook dat de HvdK-leden diverse talen spreken. Gesprekken met inwoners met diverse culturele achtergronden worden zo gemakkelijker gevoerd.
Een beleidsmedewerker vergelijkt de ervaringskennis van HvdK-leden met de positie die de gebiedsmanagers hebben in de buurt:
‘De gebiedsmanagers wonen vaak niet in de buurt. Hart voor de K-buurt leden wonen in de wijk. Ze zitten in het weefsel van de wijk. Daardoor begrijpen ze wat er speelt en weten ze wat mensen activeert.’ beleidsmedewerker. De ervaringskennis van HvdK-leden maakt dat ze niet alleen wensen van inwoners horen en opschrijven, maar door ervaringskennis weten waaróm buurtinwoners bepaalde wensen hebben. Ondersteunend is dat HvdK-leden meer dan andere inwoners zicht hebben op de mogelijkheden om behoeften te verwezenlijken. Hierdoor kan HvdK onderliggende behoeften van inwoners realiseren, waarbij ze verder kunnen gaan dan de wensen die door inwoners worden geuit. Naast de kenmerken van een bottom-up initiatief kent Hart voor de K-buurt ook de top-down belangen van gemeente en andere officiële instanties. Hart voor de K-buurt leden hebben kennis van beleid en gemeentelijke processen. Ze sluiten aan bij bestaande beslisstructuren over bijvoorbeeld de herinrichting van K-midden. In het netwerk van Hart voor de K-buurt zitten tevens beleidsambtenaren en politiek bestuurders. Door dit netwerk zijn ze goed op de hoogte van de behoeften en speerpunten van bestuurders. De kennis van processen en behoeften van gemeente en officiële instanties wordt ook wel top-downkennis genoemd. Een lid van HvdK zegt hierover:
pagina 26 van 43
*
Versterken van inclusieve burgermacht
‘We werken samen met de gemeente, het stadsdeel, woningbouw. We werken samen met andere (beginnende) buurtplatforms. […] De vrijwilligersorganisatie en jongerenorganisatie in de wijk zijn de twee belangrijkste spelers met wie we te maken hebben. Belangrijke partner is ook Stichting !WOON. Die begeleidt ons, kijkt met ons mee in het buurtbudgetten-verhaal, met financiënbeheer.’ lid Hart voor de K-buurt
Empowerment De leden van HvdK vinden het belangrijk om buurtinwoners te empoweren. Een kernelement van de werkwijze van Hart voor de K-buurt is - zoals ze het zelf noemen – het collectiveren van buurtinwoners. HvdK brengt (bestaande groepen) inwoners bij elkaar met dezelfde belangen en doelen.
‘Veel burgers hebben wat te zeggen, maar betreden het podium niet. Hart voor de K-buurt brengt mensen bij elkaar om hun stem te laten horen bij het stadsdeel.’ lid Hart voor de K-buurt. Daarnaast stimuleert Hart voor de K-buurt medebuurtbewoners kritisch na te denken. Dit sluit aan bij de eerder genoemde verinnerlijkte onderdrukking wat een contextuele uitdaging betreft. Veel buurtbewoners denken ‘anderen bepalen het altijd voor ons’ en ‘het systeem is de schuldige’. Hierdoor weten inwoners niet altijd tot een alternatief te komen om hun doelen te bereiken. Dit willen ze doorbreken door inwoners te stimuleren kritisch na te denken en eigen doelen te formuleren.
‘Ons doel is bereikt wanneer de nieuwe generatie ziet hoe ze invloed kunnen uitoefenen.’ lid Hart voor de K-buurt.
Versterken inclusieve burgermacht
*
pagina 27 van 43
Ten slotte, zijn die doelen en behoeften van inwoners het startpunt van activiteiten. HvdK-leden ondersteunen andere (groepen) buurtinwoners in de uitvoering van activiteiten en het bereik van doelen. Hart voor de K-buurt ondersteunt door mogelijkheden en alternatieven te tonen om doelen toch te bereiken. Hart voor de K-buurt zet ook haar netwerk van (politiek) bestuurders en ambtenaren in, verzamelt gelden en zet (sociale) media in om de activiteiten van andere inwoners tot een succes te maken. Het leiderschap ligt bij de groepen zelf, waardoor na elke aanpak van een vraagstuk de vaardigheden van inwoners toenemen. Op deze manier versterkt HvdK bestaande groepen in de wijk.
‘Jongeren hebben bijvoorbeeld aan de leden van de stadsdeelcommissie hun verhaal en wensen verteld. HvdK vervult een coachende rol aan deze jongeren. We bereiden gesprekken voor en hebben de jongeren ter voorbereiding meegenomen naar een commissievergadering.’ lid Hart voor de K-buurt.
pagina 28 van 43
*
Versterken van inclusieve burgermacht
‘Hart voor de K-buurt rust burgers toe met kennis en mobiliseert hen om hun stem te laten horen, door bijvoorbeeld kennis te geven over het gemeentelijke apparaat.’ inwoner.
In het collectiveren, kritisch denken stimuleren en ondersteunen stellen HvdK-leden zich op als dienend leiders. Ze stellen zich dienend op, om de behoeften van buurtbewoners te realiseren. Tevens zijn HvdK-leden de vaste krachten van het buurtplatform. Ze zetten zich voor lange tijd in voor de buurt en zijn de vaste contactpersonen vanuit de gemeente.
’Als je alleen een groep mensen bij elkaar zet in een buurt gaat het mis. Je hebt een paar trekkers nodig, die zich langdurig kunnen inzetten.’ lid Hart voor de K-buurt.
4.2 Uitdagingen Naast de werkzame elementen voor inclusieve burgermacht kent Hart voor de K-buurt ook enkele uitdagingen in hun werkwijze. langetermijnvisie Een focus op de empowerment van buurtinwoners door het collectiveren, stimuleren en ondersteunen van medebuurtbewoners zorgt voor concrete doelen en concrete resultaten. Hoewel dit voor inwoners en samenwerkingspartners transparant maakt waar een activiteit voor staat, heeft dit ook een nadeel. Zo geven een aantal inwoners aan dat zij niet weten wat de langetermijnvisie is voor de K-buurt.
‘Hart voor de K-buurt heeft weinig langetermijnvisie voor de K-buurt. Ze draaien op korte en spontane projecten.’ inwoner. Ook sociaal professionals en beleidsambtenaren geven aan dat het van belang is dat Hart voor de K-buurt – dat is ontstaan vanuit een protestbeweging – zich positioneert en laat zien waar ze
Versterken inclusieve burgermacht