1. Projectnota Buikslotermeerplein.pdf
Tekst van het document
Projectnota Buikslotermeerplein 27 september 2021
1
Projectnota Buikslotermeerplein - Gemeente Amsterdam
Inhoud 0.
Samenvatting
Eerlijk. Thuis. Buitengewoon. Het Buikslotermeerplein is een van de meest besproken plekken van AmsterdamNoord. Door de jaren heen verschenen talrijke plannen voor de ontwikkeling van dit bijzondere stuk Noord. Want wat in de jaren tachtig en negentig een ronkend ontmoetingspunt was van bewoners, winkeliers en bezoekers, ontzielde langzaam tot een versteende leefomgeving. Dat vindt niet alleen de gemeente. Ook bewoners en lokale ondernemers willen (weer) meer hart krijgen voor hun buurt. Het Buikslotermeerplein staat door de Noord/Zuidlijn in open verbinding met de rest van Amsterdam. Het momentum om deze stadsentree de waarde terug te geven die het verdient, is daarom veelbelovender dan ooit. In deze projectnota leest u de vitale ambities om hier te komen. Ambities die (aan)gedragen zijn door bewoners, ondernemers en vastgoedeigenaren. Over onder andere meer culturele voorzieningen, sfeervol groen om samen te komen, autoluwe straten, gemixter wonen en een herwonnen gevoel van eigenaarschap. Het Buikslotermeerplein heeft alles in zich weer het verbindende element van weleer te worden. Een plek ook waar het fijn ondernemen en werken is, en die voelt als een tweede thuis. Niet alleen voor Noord; voor heel Amsterdam.
Markt op het Buikslotermeerplein, Foto: © Thomas Schlijper, 2015
1. 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5
Inleiding 4 Aanleiding Ambitiedocument Hart van Noord Projectnota Herijkingsopgave Leeswijzer
2. 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6 2.7 2.8 2.9 2.10
Analyse 6 Geschiedenis Buikslotermeerplein Veranderingen in Noord Projectgebied en eigendomsverhoudingen Omgeving Bestaande situatie Buikslotermeerplein Openbare ruimte Verkeer en parkeren Technische aspecten Kenmerkende plekken en gebouwen in de omgeving Kenmerkende plekken en gebouwen in het plangebied
3. 3.1 3.2 3.3
Probleemstelling & Ambitie 15 Verrijken Verbinden Vergroenen (inclusief waterparagraaf)
4. 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 4.6 4.7 4.8
Projectvoorstel 26 Een overkoepelend kader, drie deelgebieden Beschrijving deelgebieden Programma Mobiliteit en parkeren Tijdelijke inrichting en placemaking Duurzaamheid Onderbouwing aanjagers Centrumplein Visiekaart
5. 5.1 5.2 5.3
Inclusief & Sociaal 54 Ongedeelde Wijk Waarde-inventarisatie Wooncoöperaties
6. 6.1 6.2 6.3
Ontwikkelstrategie 56 Strategie Fasering Juridisch Planologisch kader
7. 8. 9. 10. 11. A.
Planning & Proces 58 Consultatie, Participatie & Communicatie 59 Organisatie 61 Financiën 61 Projectbesluit 61 Bijlagen 62
3
1 Inleiding 1.1 Aanleiding Het Buikslotermeerplein maakt deel uit van het project Centrum Amsterdam Noord (CAN). De ambitie van dit project is het creëren van een volwaardig stadshart in Amsterdam Noord dat een verbindende schakel vormt tussen de omringende woonwijken. Trefwoorden zijn verdichten, functiemenging, verbinden, diversiteit in woonmilieus en het vergroten van de verblijfskwaliteit in het gebied. Deze omvorming van het Buikslotermeerplein wordt in deze projectnota aangeduid met de term ‘transformatie’ van het gebied (waaronder het huidige winkelcentrum). Omdat de verwachting is dat het gebied op onderdelen drastisch gaat veranderen, typeren we de verandering als ‘transformatie’, ook al is op dit moment onzeker of en in welke mate de functies en gebouwen zullen gaan veranderen. In december 2003 is het Masterplan vastgesteld voor het gehele gebied. Hierin zijn de programmatische en ruimtelijke uitgangspunten vastgelegd voor de gefaseerde uitvoering van de volgende deelgebieden: •
het stationsgebied rondom de eindhalte van de Noord/Zuidlijn
•
de woonbuurten Noorderkwartier en Elzenhagen
•
het Buikslotermeerplein en omgeving
Afb. 1.1.1: CAN-gebied
De planvorming is grotendeels afgerond; de diverse deelgebieden zijn in aanbouw of opgeleverd. Uitzondering is de beoogde transformatie van het Buikslotermeerplein. Door de centrale ligging in het CAN-gebied en Amsterdam Noord en de aanwezigheid van het bestaande winkelcentrum, is het Buikslotermeerplein het cruciale puzzelstukje voor het realiseren van een volwaardig stadshart.
1.2 Ambitiedocument Hart van Noord Sinds de zomer van 2019 voert de gemeente gesprekken met vastgoedeigenaren, ondernemers en andere belanghebbenden om te komen tot een nieuw ontwikkelingsperspectief. Uit deze gesprekken ontstaat het beeld dat de noodzaak voor een herontwikkeling zeer hoog is. Ook is de hoop en wilskracht aanwezig om tot een nieuw plan te komen voor het Buikslotermeerplein, ondanks de teleurstelling over het uitblijven van acties. 4
Projectnota Buikslotermeerplein - Gemeente Amsterdam
Afb. 1.1.2: Plangebied Projectnota Buikslotermeerplein
Vanaf begin 2020 wordt daarom samen met eigenaren en ondernemers gewerkt aan een gezamenlijk ambitiedocument. Het document bevat een gezamenlijke toekomstvisie voor het Buikslotermeerplein. Het ambitiedocument is op 8 maart 2021 getekend door de coalitie, bestaande uit de CVvE (Coöperatieve Vereniging Winkelcentrum Amsterdam-Noord), enkele vastgoedeigenaren met initiatieven in het winkelcentrum en de gemeente Amsterdam. In het ambitiedocument is onder andere opgenomen dat het Hart van Noord één plangebied is en in de toekomst één geheel vormt in programmamix en kwaliteit van de openbare ruimte. Hierbij wordt gestreefd naar een hoge kwaliteit van de openbare ruimte en een gemixt centrum van stedelijkheid met wonen, werken, voorzieningen, winkels, leisure, cultuur en prettige pleinen en parken. Cultuur is een belangrijk onderdeel op twee niveaus. Op stedelijk niveau kan een publiekstrekker een aanzienlijke bijdrage leveren aan de gewenste profilering van het Buikslotermeerplein. Laagdrempelige voorzieningen op buurtniveau ontbreken in de omliggende wijken en kunnen dus zorgen voor de gewenste wisselwerking tussen het Buikslotermeerplein en deze wijken. Dit mede in het kader van de Ongedeelde wijk, zie Hoofdstuk 5.1. De ontwikkeling draagt bij aan het versterken van stadsdeel Noord en Amsterdam als geheel.
Het voegt ook nieuwe functies toe, zoals woningen, en trekt nieuwe doelgroepen aan. Er wordt ingezet op woningen in het middensegment omdat deze categorie in Amsterdam Noord beperkt aanwezig is. Kwaliteit en eigenheid van Hart van Noord in uitstraling en positionering zijn belangrijk. Daarom wordt ook de huidige invulling van de aanwezige detailhandel onderzocht, waarbij eerder uitgegaan wordt van krimp dan behoud van de hoeveelheid detailhandel, die nu in het bestemmingsplan is toegestaan. De huidige ontwikkelingen binnen de detailhandel zorgen voor een verminderde vraag naar fysieke detailhandelsmeters, met name voor non-food winkels. Dit zou er toe kunnen leiden dat het aantal detailhandelsmeters in Hart van Noord krimpt, met name bij mode, schoenen en sportwinkels. Daarnaast is een uitgangspunt dat er geen vervangend winkelprogramma buiten de
bestaande winkelplattegrond zal worden gerealiseerd. Met andere woorden dat het huidige winkelcentrum ook niet van plaats zal verschuiven. Wat wel denkbaar is, is dat het winkeldeel kleiner wordt dan de huidige plattegrond. Met andere woorden, dat eenzame winkels aan de randen van het winkelcentrum op termijn verplaatsen naar het huidige hart van het winkelcentrum, zodat daar een sterk, aantrekkelijk en herkenbaar cluster van winkel(voorzieningen) ontstaat. Het versterken en/of aanleggen van verbindingen met de omliggende buurten en wijken is nodig. Ook fysieke, ecologische, economische en sociale duurzaamheid zijn belangrijke thema’s in de uitwerking van de ontwikkelingsplannen. Zie ook bijlage 1a en b; Ambitiedocument Hart van Noord, Site – Urban Development.
1.3 Projectnota Na de afronding van het ambitiedocument heeft de gemeente deze projectnota voorbereid waarin de belangrijkste kaders en randvoorwaarden van het project Buikslotermeerplein worden geschetst. De nota is dus een belangrijke bestuurlijke stap om de uitwerking van de plannen mogelijk te maken. Met een goedgekeurde projectnota wordt de transformatie van het winkelgebied verder uitgewerkt en kan de gemeente met een stedenbouwkundig plan en bijbehorend investeringsbesluit een vervolgstap maken in de ontwikkelgebieden Centrumplein en Olof Palmeplein.
één grote ontwikkelaar. Dit plan bleek niet haalbaar en begin 2019 is de samenwerking door beide partijen beëindigd. Voortschrijdend inzicht en gewijzigde bestuurlijke prioriteiten waren aanleiding voor het opnieuw formuleren van de uitgangspunten voor het Buikslotermeerplein. Als nieuwe uitgangspunten zijn genoemd: •
creëren van een hart voor Amsterdam Noord met een levendig plein
•
leggen van verbindingen tussen het winkelcentrum en het station van de Noord/Zuidlijn, en tussen het winkelcentrum en de omliggende buurten
•
groen en water verbinden met het centrum
•
creëren van een gemengd en levendig centrummilieu - winkels, werken, wonen, horeca, uitgaan - met hoogwaardige openbare ruimte
•
een autovrij centrumgebied met hoogwaardige oplossingen voor parkeren, fietsen en expeditie
•
realiseren van een groot aantal woningen in het centrumgebied
•
ruimte bieden aan functies voor cultuur en ontspanning
•
duurzaam transformeren van het bestaande winkelgebied Boven ’t Y
•
principes van de ongedeelde wijk: bewoners van de omliggende woonwijken hebben ook baat bij de geplande veranderingen
1.4 Herijkingsopgave Het winkelcentrum Boven ’t Y was ooit het kloppend hart van Amsterdam Noord. Het huidige winkelcentrum kampt door uiteenlopende omstandigheden al lange tijd met problemen die zorgen voor dalende omzetten en leegstand. Ook de omringende openbare ruimte functioneert niet goed. Het gebied heeft door achterstallig onderhoud en parkeerterreinen op maaiveld weinig tot geen verblijfskwaliteiten.
CAN Projectbesluit en Masterplan
Investeringsbesluit Fase 2 Vernieuwing Boven ‘t Y
2006 2004
Voorliggende nota toont een ruimtelijk-programma tische vertaling van de geformuleerde uitgangspunten, en gaat nader in op de haalbaarheid. De nota start met de analyse van het gebied. Met deze informatie wordt de probleemstelling en ambitie nader uitgewerkt in hoofdstuk 3. Met de thema’s verrijken, vergroenen en verbinden zijn in hoofdstuk 4 de ambities uitgewerkt tot projectvoorstel voor het Buikslotermeerplein. Het nieuwe Buikslotermeerplein speelt in op inclusie en sociaal maatschappelijke thema’s. Deze onderwerpen komen in hoofdstuk 5 en 8 aan de orde. De ‘hoe’-vraag komt aan bod in de hoofdstukken over de ontwikkelstrategie, planning en proces en organisatie (respectievelijk hoofdstuk 6, 7 en 9). Tot slot zijn de financiële consequenties benoemd in hoofdstuk 10. De nota sluit af met de te nemen besluiten. Deze zijn in hoofdstuk 11 opgenomen.
HN AMBITIEDOCUMENT HART VAN NOORD VISIE VOOR HET BUIKSLOTERMEERPLEIN, AMSTERDAM NOVEMBER 2020
Afb. 1.2.1: Ambitiedocument SITE urban development
Diverse deelprojecten: De Opgang, transformatie V&D, bioscoop
besluit over einde regionaal ontwikkelscenario
2018
2007-2018 Investeringsbesluit Fase 1 Vernieuwing Boven ‘t Y
Voor het Buikslotermeerplein zijn diverse plannen ontwikkeld die door omstandigheden nooit gerealiseerd zijn. Het meest recente plan was de herontwikkeling tot een regionaal winkelcentrum door
1.5 Leeswijzer
tafelgesprekken met eigenaren en ondernemers 2020
2019 Bestemmingsplan Boven ’t Y
Ambitiedocument Hart Van Noord
Afb. 1.4.1: Tijdlijn
5
2 Analyse 2.1 Geschiedenis Buikslotermeerplein Het Buikslotermeerplein ligt centraal in de Buikslotermeerpolder. De polder is drooggelegd tussen 1624 en 1628. Tot in het begin van de twintigste eeuw wordt het gebied gebruikt voor veeteelt. In 1934, met de vaststelling van het Algemeen UitbreidingsPlan (AUP), wordt besloten in Noord het boogkanaal voor de scheepvaart aan te leggen maar geen aanvullende woningbouw in de Buikslotermeerpolder te realiseren. In 1956 wordt het kanaal in noordelijke richting opgeschoven waardoor ruimte ontstaat voor nieuwe woongebieden, wat nu de naoorlogse Tuinsteden zijn (ooit zo’n 10.000 woningen). Dit is verder uitgewerkt in het structuurplan voor Amsterdam Noord, vastgesteld in 1959. Het tracé van Boogkanaal is vervangen door de Ringweg A10. Centraal in de Buikslotermeerpolder ligt het winkelcentrum Boven ’t Y. Ten noorden en zuiden van het winkelcentrum zijn twee woonwijken ontwikkeld: De Kleine Wereld en het Plan Van Gool. Rondom de woonwijken en het winkelcentrum ligt een brede groene rand met parkstroken inclusief sportvelden en volkstuinen. Deze groene rand is nog steeds goed herkenbaar, al is het gebruik in de loop van de tijd wel gewijzigd.
Winkelcentrum Boven ‘t Y Het winkelcentrum is ontwikkeld met het doel niet Het winkelcentrum is ontwikkeld met het doel niet alleen het hart te vormen van de wijk Buikslotermeer, maar van heel Amsterdam Noord. Het kreeg zelfs een regionale functie toebedeeld. Naast de winkels voor de
Afb. 2.1.1: Polderkaart van W.H. Hoekwater, 1901
6
Projectnota Buikslotermeerplein - Gemeente Amsterdam
dagelijkse levensbehoeften was er nadrukkelijk ruimte voor warenhuizen. Het winkelcentrum is één van de vier winkelcentra die als een krans om het grootste ‘winkelcentrum’ van de stad is komen te liggen; de Amsterdamse binnenstad. De andere winkelcentra liggen in de westelijke tuinstad Osdorp, de zuidelijke tuinstad Buitenveldert en de Bijlmer/Zuidoost.
van de ontstaansgeschiedenis van het winkelcentrum en de cultuur-historische betekenis ervan wordt verwezen naar de cultuur-historische verkenning uit 2016, verricht door de afdeling Monumenten & Archeologie (tegenwoordig BMA, Bureau Monumenten & Archeologie) van de gemeente Amsterdam. De verkenning is terug te vinden in de bijlage.
Het winkelcentrum is gebaseerd op het Amerikaanse mall-principe uit de jaren zestig. Bij de oplevering is het een volstrekt modern winkelcentrum; een toeristische attractie voor Amsterdam en de directe omgeving. Kenmerkende eigenschappen zijn:
2.2 Veranderingen in Noord
•
goede bereikbaarheid per auto inclusief bijbehorende parkeerplaatsen op maaiveld
•
interne winkelcorridors
•
logistieke ontsluiting vanaf de buitenzijde
•
gebrekkige integratie in de omgeving
•
ontbreken van groen in het winkelcentrum en de directe omgeving
In de loop der tijd worden in stappen een aantal gebouwen toegevoegd. In eerste instantie verschijnen aan de westzijde van het winkelcentrum het Warderschip en de Bowling. Aan de oostzijde komt het huidige ING-gebouw. In de jaren tachtig en negentig volgt een verdere verdichting rondom het Olof Palmeplein. Dit proces is nog steeds gaande. Het toegevoegde programma rondom het Olof Palmeplein bestaat voornamelijk uit wonen met een stukje commerciële plint aansluitend op het winkelcentrum. Voor een uitgebreide beschrijving
Afb. 2.1.2: Positionering winkelcentrum, 1967
Amsterdam Noord groeit en telt in 2040 waarschijnlijk zo’n 150.000 inwoners. Het merendeel van de geplande ontwikkelingen gebeurt langs de noordelijke IJ-oever en op het Zeeburgereiland. Maar ook rondom het Buikslotermeerplein vindt een aanzienlijke verdichting plaats. Deze is al in gang gezet. De komende jaren worden op het stationsplein, in Elzenhagen Zuid en het Noorderkwartier circa 3.350 woningen en zo’n 80.000 vierkante meter aanvullende voorzieningen gerealiseerd. Katalysatoren van de ontwikkelingen zijn de in gebruik genomen Noord/Zuidlijn (zomer 2018) en het nieuwe busstation, inclusief de bijbehorende P&R-faciliteiten (Park & Ride). Hiermee is niet alleen de bereikbaarheid van het centrum vanuit Noord aanzienlijk verbeterd. Het Buikslotermeerplein is nu ook een entree van Amsterdam. Rondom het metrostation worden de contouren van de bebouwing op het stationsplein zichtbaar. Eind 2019 opende de bioscoop zijn deuren. In het najaar van 2020 is gestart met de sloop van het viaduct Waddenweg. De sloop is begin 2021 afgerond.
Afb. 2.1.3: Buikslotermeerplein, luchtfoto 1972
In het winkelcentrum zijn eveneens een aantal ontwikkelingen te bespeuren. Niet zozeer gerelateerd aan de Noord/Zuidlijn, maar aan het vertrouwen van ondernemers en marktpartijen in de toekomst van het Buikslotermeerplein. Voorbeelden hiervan zijn de komst van Action, Lidl, Decathlon, een sportschool in het gerenoveerde (voormalige) V&D-pand en een oriental food market in de Opgang. Direct aansluitend op de sloop van het Waddenwegviaduct wordt het vrijgekomen terrein tussen het Stadsloket Noord en het bestaande winkelcentrum tijdelijk ingericht. Dit is de start van een succesvolle transformatie van het gebied en zet het Buikslotermeerplein op de kaart als verblijfsplek voor bewoners en bezoekers. De tijdelijke inrichting zal door de verwachte doorlooptijd van de planvorming jarenlang zo blijven. Er is ook een placemakingproces gestart waarbij met buurtbewoners, ondernemers en alle andere betrokkenen overlegd wordt over de daadwerkelijke invulling en programmering voor het gebied. Dit kan bijdragen aan de toekomst van het Buikslotermeerplein door te experimenteren met goede initiatieven en die vroegtijdig een plek te geven in het gebied. Een recente ontwikkeling is de komst van het Cinekid-festival naar het Buikslotermeerplein.
In de herfstvakantie van 2021 organiseert Cinekid -het grootste film-, televisie-, en Nieuwe Mediafestival van Nederland- het jaarlijkse festival, gericht op kinderen tussen de 3 en 14 jaar, in en nabij de Pathé-bioscoop.
Afb. 2.1.4: Voetgangersstraat met groenvoorzieningen, 1971
Plan Van Gool Het Plan Van Gool bestaat uit een aantal haakvormige gebouwen die met elkaar een stedelijke ruimte vormen. Alle gebouwen hebben dezelfde hoogte (vijf bouwlagen) met uitzondering van de twee woontorens aan het Buikslotermeerplein. Deze hebben achttien bouwlagen. Tussen de haken staat een aantal kleinere gebouwen van één laag hoog met daarin maatschappelijke voorzieningen voor de bewoners. De flats worden ontsloten door brede galerijen die dienen als speel- en ontmoetingsplek voor bewoners. De openbare ruimte is een combinatie van (openbaar) groen afgewisseld met parkeren op maaiveld. Er zijn geen of nauwelijks doorgaande routes, waardoor het geheel functioneert als een in zichzelf gekeerde wereld.
bioscoop
Ten noorden en zuiden van het Buikslotermeerplein liggen de woonbuurten De Kleine Wereld en het Plan Van Gool. Oostelijk van het Buikslotermeerplein bevindt zich het Baanakkerspark en de Waterlandpleinbuurt. De Waterlandpleinbuurt en De Kleine Wereld zijn aangewezen als ontwikkelbuurten. Dit houdt in dat zij behoren tot de meest achtergebleven buurten van Amsterdam en Stadsdeel Noord. Het Baanakkerspark is gecategoriseerd als stadspark in de Hoofdgroenstructuur van de gemeente, maar het huidige gebruik rechtvaardigt deze categorisering niet. De potentie van het park, voor huidige en toekomstige gebruikers, wordt niet benut. Omwonenden ervaren het park door het gebrek aan verblijfskwaliteiten vooral als doorgangsroute en sociaal onveilig.
De Kleine Wereld De Kleine Wereld ligt direct ten noorden van de IJdoornlaan. Deze woonwijk stamt uit dezelfde tijd als het Plan Van Gool maar is duidelijk anders van opzet. De wijk is minder in zichzelf gekeerd en heeft meer variatie in woningtypes en bouwhoogtes (laag-, middel- en hoogbouw). De ruimtelijke relatie tussen De Kleine Wereld en het Buikslotermeerplein wordt grotendeels bepaald door de verhoogde ligging van de IJdoornlaan. Langzaam verkeer is direct verbonden met het Buikslotermeerplein via een aantal viaducten onder de IJdoornlaan. De belangrijkste route is De Wieden, de centraal gelegen singel die via een breed viaduct
IJdoornlaan
De Kleine Wereld verbindt met het winkelcentrum. Autoverkeer uit De Kleine Wereld takt direct aan op de IJdoornlaan. Stationsomgeving Het Stationsgebied transformeert geleidelijk Het Stationsgebied transformeert geleidelijk aan in een centrumstedelijke omgeving met een gemengd programma. De bebouwing bestaat over het algemeen uit gesloten bouwblokken aangevuld met torens tot een hoogte van ongeveer zeventig meter. Hierin zitten onder meer een ROC, twee hotels, studentenhuisvesting en een woonprogramma georganiseerd rondom het stationsplein en de metrohalte. De plinten van de gebouwen hebben een commercieel programma die bijdragen aan het gewenste bruisende karakter van het gebied. Er zijn twee doorgaande oost-westroutes voor langzaam verkeer in het plan opgenomen. Deze verankeren het stationsgebied met de wijdere omgeving.
Buikslotermeerplein (noordzijde)
Stadsloket Noord
Warderschip
Bowling
Baanakkerspark
2.4 Omgeving
Op de overgang naar het Buikslotermeerplein ligt een aantal parkeerterreinen die zorgen voor een duidelijke afstand tussen de woonwijk en het Buikslotermeerplein. Hierdoor dragen ze weinig bij aan een aantrekkelijk straatbeeld.
Th.Weeversweg
Het projectgebied wordt begrensd door de IJdoornlaan, de Th. Weeversweg, het Plan Van Gool en de waterloop ten oosten van het Stadsloket Noord. Binnen het projectgebied zijn drie deelgebieden te onderscheiden met als werknamen het Centrumplein, het bestaande winkelcentrum en het Olof Palmeplein. Dit onderscheid is gebaseerd op de bestaande eigendomsverhoudingen. De grond op het Centrumplein en het Olof Palmeplein is in eigendom van de gemeente. Het winkelcentrum Boven ’t Y is 80.000 vierkante meter groot, kent 160 adressen en heeft 80 erfpachters. Men vindt hier zo’n 150 winkels, horecazaken en dienstverleners, van kleine speciaalzaken tot grote warenhuizen. De bijbehorende openbare ruimte is in erfpacht uitgegeven aan de Coöperatieve Vereniging van Eigenaren Winkelcentrum Amsterdam Noord (CVvE). Dat laatste aspect maakt het winkelcentrum bijzonder. Gezien de eigendomsverhoudingen worden het Centrumplein en het Olof Palmeplein aangeduid als ontwikkelgebieden en het bestaande winkelcentrum als transformatiegebied.
van een groene scheg die Waterland verbindt met het Noorderpark en uiteindelijk met het IJ. Ter hoogte van Elzenhagen wordt de scheg uitgewerkt als (sport)park.
De Wieden
2.3 Projectgebied en eigendomsverhoudingen
Olof Palmeplein
Buikslotermeerplein (zuidzijde)
Waddenweg
Aan de westzijde grenst het Buikslotermeerplein aan het Stationsgebied. Dit is de logistieke hub van Noord. Verder westelijk, op loopafstand, ligt de in ontwikkeling zijnde woonwijk Elzenhagen. Deze grenst aan het Noordhollandsch Kanaal. De kanaalzone is onderdeel Afb. 2.4.1: Eigendomsverhoudingen en plangrens
7
2.5 Bestaande situatie Buikslotermeerplein Stedenbouwkundige identiteit Het huidige winkelcentrum is een stenig gebied in een overwegend groene omgeving. De omliggende wegen functioneren als een barrière tussen de naastgelegen woonwijken en het winkelcentrum. Goede, logische en veilige langzaam verkeerroutes ontbreken grotendeels. Reden hiervoor is de hoge prioriteit die de auto kreeg bij de inrichting van de openbare ruimte. De directe omgeving van het winkelcentrum wordt gedomineerd door parkeren op maaiveld, wat weinig bijdraagt aan een aantrekkelijke verblijfsomgeving. Achterstallig onderhoud en het ontbreken van groen zijn hier ook debet aan. Het winkelcentrum is naar binnen gekeerd en georganiseerd rondom interne voetgangersstraten die
deels overdekt zijn. De scheiding tussen winkelend publiek en autoverkeer is strikt doorgevoerd door de bevoorrading aan de achterzijde van de winkels, wat feitelijk de voorkant is. Dit zorgt voor weinig aantrekkelijke plinten langs de omliggende wegen. De gemiddelde bouwhoogte bedraagt circa acht meter, in één of twee bouwlagen. De interne straatjes variëren in breedte van acht tot maximaal vijftien meter. Dit zijn op zich prettige maten, maar het ontbreken van groen draagt niet bij aan de aantrekkelijkheid van het gebied. Bij de winkels valt de variatie in grootte op. Op een aantal strategische locaties zitten grote supermarkten en/of warenhuizen. Daartussen zitten kleine winkels met een gemiddelde breedte van ongeveer zes meter. Vooral die winkels hebben vaak een uitbouw in de vorm van een erker. De overige bestaande bebouwing is later toegevoegd.
Afb. 2.5.1: Buikslotermeerplein met viaduct, 2010
Afb. 2.5.2: Buikslotermeerplein zonder viaduct, 2020
8
Projectnota Buikslotermeerplein - Gemeente Amsterdam
Afb. 2.5.3: Structuur en hoogteaccenten bestaande situatie
Meest markant zijn de Bowling en het Warderschip aan de westzijde van het winkelcentrum. Deze twee gebouwen definiëren het huidige marktplein. Het Warderschip heeft een commerciële plint met daarboven een mix van koop- en huurwoningen. De Bowling heeft zijn oorspronkelijke functie inmiddels verloren en biedt nu onderdak aan een kringloopwinkel. De architectuurstijl is karakteristiek voor het Buikslotermeerplein en daarom blijven de gebouwen in principe gehandhaafd. Meest opvallende gebouw aan de oostzijde van het winkelcentrum is de circa 55 meter hoge woontoren. Dit is het enige verticale element in een verder platte omgeving. Later zijn twee parkeergarages gebouwd: De Bomen aan de IJdoornlaan en de Opgang aan het Buikslotermeerplein-Zuid, met in de Opgang ook woningen en winkels.
Bestaand Programma (m2 bvo excl. parkeren)
Detailhandel: Horeca: Kantoren/bedrijven: Leisure & Cultuur: Wonen: Maatschappelijk:
ca. ca. ca. ca. ca. ca.
65.000 m2 3.500 m2 14.000 m2 16.500 m2 33.000 m2 1.000 m2
Totaal:
ca.133.000 m2
Algemeen Door een samenloop van omstandigheden laat de staat van de openbare ruimte van het Buikslotermeerplein sterk te wensen over. Het betreft een aaneenschakeling van gebieden die oorspronkelijk vooral voor de auto zijn ontworpen (viaducten, brede autowegen, parkeerterreinen). Ook wachten de gebieden vaak al lang op een stevige herinrichting die past bij deze tijd en de maatschappelijke behoeften. Samenhang en een gevoel van geborgenheid ontbreken. De stenige ruimtes zijn vaak erg groot en roepen een gevoel van hardheid en verlatenheid op. Kwalitatief hoogwaardig groen, zoals bomen, beplanting of gras, is hier nauwelijks te vinden. De staat van de openbare ruimte is uiteindelijk terug te zien in het gedrag van de gebruikers: veel vuil op straat, vandalisme en eigenwijs gedrag. Wat vaak ontbreekt is het besef dat de openbare ruimte van iedereen is. Dat het een gezamenlijke verantwoordelijkheid is om de ruimte goed te gebruiken én te onderhouden.
benadrukken. Voor de meeste gebruikers is daarnaast niet duidelijk wat er van hen verwacht wordt. Het ontbreekt aan gebruikslogica, zoals een prettige routing voor met name fietsers en voetgangers.
Noord. Deze verbinding is later gedempt, wat van invloed is op de slechte grondwatercondities binnen het plangebied. Met uitzondering van de Wieden is er geen oppervlaktewater op het Buikslotermeerplein.
Waterstructuur Rondom de Buikslotermeerpolder is de oorspronkelijke waterstructuur nog grotendeels intact. Deze bestaat uit de Ringsloot en het Noordhollandsch Kanaal. Tijdens de ontwikkeling van Amsterdam Noord zijn de waterlopen aangepast, maar de oorspronkelijke structuur is nog duidelijk herkenbaar. Binnen de Buikslotermeerpolder is een nieuw stelsel van waterlopen geïntroduceerd, mede door de waterhuishouding van het gebied. Op De Wieden na staan de waterlopen met elkaar in verbinding. De Wieden loopt dood op het Buikslotermeerplein en was ooit verbonden met de waterpartij bij het Stadsloket
Groenstructuur De bestaande groenstructuren in de directe omgeving van het Buikslotermeerplein zijn zeer krachtig. Het stadspark Baanakkerspark grenst direct aan het plangebied. In het Plan Van Gool en De Kleine Wereld zijn meerdere bomenlanen opgenomen die echter doodlopen op het Buikslotermeerplein. In het oorspronkelijke ontwerp voor het plein is geen poging gedaan de bestaande structuren te continueren of groene verbindingen te maken met de omgeving. Er is geen sprake van een groenstructuur, waardoor het plein in zijn huidige situatie vooral ervaren wordt als kaal, hard en versteend.
Natuurlijk is met allerlei ingrepen tussentijds geprobeerd verbetering aan te brengen, maar door de gelaagdheid van de problematiek blijkt dat erg lastig. De meeste ingrepen missen bovendien zeggingskracht en lijken vooral druppels op een gloeiende plaat. Ze komen niet voort uit een helder idee voor de toekomst en missen daardoor samenhang. Het gevolg is een verdere versnippering in losse, goed bedoelde ideeën die de onduidelijke koers van het gebied alleen maar
Afb. 2.5.3: Structuur en hoogteaccenten bestaande situatie IJdoornlaan Buikslotermeerplein (noordzijde)
Waddenweg
Afb. 2.6.1: Winkelcentrum, bestaande situatie
Langs het Buikslotermeerplein (noord en zuid) is een aanzet gedaan voor een bomenlaan. Het aantal bomen is echter te beperkt, de groeiomstandigheden onvoldoende en continuïteit ontbreekt. Op een aantal parkeerterreinen staat weliswaar een aantal bomen, zoals het Olof Palmeplein en het parkeerterrein ten oosten van het Stadsloket. Deze dragen alleen weinig bij aan een aantrekkelijke groene omgeving, omdat de parkeerfunctie en de verharding de overhand hebben.
Th.Weeversweg
2.6 Openbare ruimte
Buikslotermeerplein (zuidzijde)
groen/park
sportveld
stadpark
groen/park
water
sportpark
begraafplaats
Afb. 2.6.2: Water en groenstructuur bestaande situatie
9
2.7 Verkeer en parkeren In het CAN-gebied is de verkeersstructuur door de ontwikkelingen in de diverse deelgebieden aangepast. De belangrijkste wijziging rondom het Buikslotermeerplein is de Waddenweg inclusief de bestaande rotonde bij de aansluiting op het Buikslotermeerplein. Het bestaande viaduct is gesloopt, waarmee de directe verbinding tussen de Waddenweg en de IJdoornlaan uit het lokale netwerk is gehaald. Op korte termijn wordt de rotonde verlaagd tot het maaiveldniveau van het Buikslotermeerplein en opnieuw ingericht.
Afb. 2.7.1: Buikslotermeerplein (zuidzijde)
Autoverkeer Direct ten noorden van het Buikslotermeerplein ligt de IJdoornlaan. Dit is een belangrijke gebiedsontsluitingsweg
Afb. 2.7.2: Buikslotermeerplein (noordzijde)
Afb. 2.7.3: Buikslotermeerplein (noordzijde)
10
Projectnota Buikslotermeerplein - Gemeente Amsterdam
Afb. 2.7.4: Verkeersstructuur bestaande situatie
die deel uitmaakt van het Hoofdnet Auto en Bus. De weg ligt ongeveer 4,5 meter hoger dan het omringende maaiveld. Langs de weg ontbreken voet- en fietspaden. De meeste naastgelegen bebouwing ligt op grote afstand van de weg, waardoor deze het karakter heeft van een verkeersader die autonoom door het stedelijk gebied slingert. Binnen het plangebied bestaat het netwerk uit wijkontsluitingswegen: Waddenweg, Buikslotermeerplein (noordzijde- of zuidzijde) en Th. Weeversweg. Hier is vijftig de maximaal toegestane snelheid, waarbij de nadruk ligt op de doorstroom van auto’s en niet zozeer op verblijfskwaliteiten voor langzaam verkeer Openbaar Vervoer Door de Noord/Zuidlijn heeft Buikslotermeerplein een directe verbinding met het centrum van Amsterdam. Naast het metrostation ligt een busstation met
regionale (Purmerend, Zaandam, Landsmeer) en lokale busverbindingen (Sloterdijk, Amstel). Bij het Olof Palmeplein ligt een eindhalte van het GVB met bijbehorende voorzieningen. Hier halteren de lijnen 34, 35 en 38. Aan de IJdoornlaan (hoofdnet Bus) halteren naast bus 31, 36, 37 en 245. Op de IJdoornlaan ligt een reservering voor Hoogwaardig Openbaar Vervoer (HOV). Het tijdstip en de wijze waarop deze reservering vorm krijgt, is vooralsnog onbekend. Langzaam verkeer Het winkelcentrum Boven ’t Y is voetgangersgebied. Belangrijke loop- en fietsroutes zijn de bestaande noord-zuidverbindingen die het gebied verbinden met de omliggende wijken. Deze zijn over het algemeen van matige kwaliteit. Doorgaande fietsroutes liggen
rondom het Buikslotermeerplein maar gaan er niet doorheen, wat bijdraagt aan het geïsoleerde karakter. Er lopen twee oost-westroutes vanuit de Waterlandpleinbuurt naar het stationsgebied. De zuidelijke route, in het verlengde van de Werengouw, wordt doorgetrokken via Elzenhagen naar De Banne. Deze route maakt deel uit van het gemeentelijke Plusnet Fiets. Ter hoogte van het Buikslotermeerplein is de route echter niet als zodanig ingericht en loopt dood in westelijke richting nabij de rotonde. Aan de westzijde van het gebied bevindt zich een noord-zuidfietsverbinding die deel uitmaakt van het Hoofdnet Fiets. Deze verbindt De Kleine Wereld met de pont over het IJ. De oost-westfietsroute over het Buikslotermeerplein (noord) is deels aangemerkt als Hoofdnet Fiets en moet in de plannen worden geïntegreerd.
liggen voornamelijk op de parkeervelden in het oosten en westen van het gebied P1, P6, P3 en P4. In totaal gaat het om zo’n 1.200 parkeerplekken. Het gebied telt twee openbare parkeervoorzieningen: de Bomengarage (P2, 448 parkeerplaatsen) en de Opgang (P5, 813 parkeerplaatsen). Er zijn 205 parkeerplaatsen in de expeditiehoven van winkelcentrum Boven ‘t Y. Deze worden gebruikt voor de logistiek en als parkeerplaatsen voor het personeel van het winkelcentrum. De appartementencomplexen Branding en Warderschip hebben een eigen parkeergarage met plekken voor bewoners en de overige voorzieningen in het gebouw. Op loopafstand van het Buikslotermeerplein, ten noorden van het busstation in de oren van de afritten
van de Nieuwe Leeuwarderweg, bevindt zich een P&Rfaciliteit (Park & Ride). De huidige capaciteit bedraagt 442 parkeerplekken en kan in westelijke oor worden uitgebreid. In de Structuurvisie 2040 wordt gesproken over 800 pp; zie concept NvU (nog niet vastgesteld). Een verdere uitbreiding van de capaciteit door een gebouwde parkeervoorziening in het oostelijke oor is een optie voor de toekomst. Vooralsnog wordt hier niet aan gewerkt. Laden & Lossen De bevoorrading van het winkelcentrum gebeurt via de expeditiehoven op de binnenterreinen. Deze worden ontsloten via de ontsluitingswegen aan noord- en zuidzijde van het winkelcentrum.
2.8 Technische aspecten Hydrologie De Buikslotermeerpolder is halverwege de zeventiende eeuw ontgonnen en ingericht als landbouwgrond. De originele waterbodem ligt op ongeveer vijf meter onder NAP. In de loop der jaren is een leeflaag van anderhalve meter aangebracht die het huidige maaiveldniveau bepaalt. De huidige grondwaterstand op het Buikslotermeerplein en de aangrenzende buurten is momenteel hoog. Deze grondwaterstand zorgt voor langdurige plassen op straat, drassige perken en soms natte kruipruimtes onder gebouwen. Belangrijkste oorzaak van de hoge grondwaterstand is afkomstig uit het onderliggende watervoerende pakket (kwelwater).
Het Plusnet fiets is het netwerk met de belangrijkste doorgaande fietsverbindingen die zeer intensief worden gebruikt. Het zijn de belangrijkste verbindingen tussen stadsdelen en met de regionale fietsroutes naar aangrenzende gemeenten en de groen- en recreatiegebieden rondom de stad. Fietsers moeten snel, veilig en comfortabel van A naar B kunnen fietsen. Voorwaarde daarbij is dat fietsers weinig hinder hebben van overige verkeersdeelnemers, snel kunnen doorstromen bij kruispunten en dat er voor fietsers voldoende ruimte is om elkaar te passeren. Het Hoofdnet fiets is een fijnmazig fietsnetwerk dat intensief wordt gebruikt. Het ontsluit de woon- en werkgebieden en voorzieningen in Amsterdam. Het netwerk bestaat uit vrijliggende fietspaden en, als dat niet mogelijk is, uit fietsstroken van voldoende breedte gecombineerd met margestroken. Met de herinrichting van de openbare ruimte na de sloop van het Waddenwegviaduct is er een tijdelijke fietsverbinding gemaakt van de stationsomgeving naar de bestaande doorgaande fietsroutes in oostelijke richting. Parkeren Het aantal parkeerplaatsen in het gebied bedraagt circa 2.900. Deze bevinden zich deels op maaiveld, in gebouwde, openbaar toegankelijke voorzieningen en in niet-openbare garages, inclusief de expeditiehoven van het winkelcentrum. De parkeerplekken op maaiveld Afb. 2.7.5: Fietsnetwerk bestaande situatie
11
Gemeentelijk beleid moet bij (nieuwbouw)projecten zorgen voor een minimale grondwaterwaarde en zo droge voeten garanderen. Door het Rainproof uitvoeren van het ontwerp hebben (piek)buien een ingecalculeerde impact op het functioneren van de openbare ruimte. Vanuit de grondwaterzorgtaak ligt de prioriteit op het ophogen van het terrein. Dit heeft de voorkeur conform het gemeentelijke beleid. In aanvulling hierop kan gedacht worden aan het realiseren van oppervlaktewater of het kunstmatig verlagen van het grondwaterpeil door drainage. Laatstgenoemde oplossing wordt overigens het minst wenselijk geacht conform voornoemd gemeentelijk beleid. Bij alle oplossingsrichtingen blijft de bestaande bebouwing behouden en wordt met vergunningverleners afgestemd over nieuwe, duurzame oplossingen in het gebied. Samengevat is de waterhuishouding een onderdeel van de totale ontwerpopgave. De opgave is civieltechnisch van aard maar heeft ook gevolgen voor het ontwerp van de openbare ruimte. In de vervolgfase wordt de ophoging van het gebied verwerkt, en wordt verder onderzocht in hoeverre toevoegen van oppervlaktewater tot de mogelijkheden behoort binnen de stedenbouwkundige randvoorwaarden vastgelegd in deze nota. Zie ook paragraaf 3.3 Vergroenen – Waterparagraaf. Kabels en leidingen Op en rond het Buikslotermeerplein zijn de gebruikelijke kabels en leidingen aanwezig.
Ze hebben een lokale functie en een transportfunctie. Hierbij is het in erfpacht uitgegeven winkelcentrum bijzonder, want kabels en leidingen worden normaal gesproken in de openbare ruimte aangebracht. De gebieden ten oosten en westen van het winkelcentrum hebben vooral dienstgedaan als parkeerterreinen, waardoor een lage(re) dichtheid van kabels en leidingen aanwezig is. Ter hoogte van de gebiedsgrenzen van het Buikslotermeerplein zijn wel grotere kabel- en leidingstructuren aanwezig. Zij hebben raakvlak met het naastgelegen Stationsgebied en het achterland.
Voor het verleggen van bestaande kabels en leidingen geldt de verleggingsregeling. De kabels en leidingen in het gebied zijn door de bank genomen eenvoudig 12
Projectnota Buikslotermeerplein - Gemeente Amsterdam
te verplaatsen. De opzet van gebouwenstructuur is grofmazig, wat ruimte biedt voor verleggingen en nieuwe ondergrondse infrastructuur. Door de geplande gebiedsontwikkeling valt de aanleg van riolering en dergelijke meestal in de categorie ‘Eerste aanleg’. In het gebied liggen verder datakabels voor particuliere en zakelijke gebruikers. Zoals met alle andere kabel- en leidingeigenaren worden de gebruikelijke procedures doorlopen voor het verleggen, opnieuw aanleggen of verwijderen van kabels en leidingen. Energie Energieleverancier Vattenfall breidde de laatste tien jaar haar netwerk uit in Amsterdam Noord. Aangrenzende deelgebieden zijn voorzien van stadwarmte en mogelijkheden tot uitbreiding zijn aanwezig. Daarbij is het toepassen van stadskoude voor de koeling van met name omvangrijke gebouwen een serieuze optie. Bij het bestuderen van de bouwvolumes zal Vattenfall dit overwegen. Ook wordt gekeken in hoeverre warmte- en koudebronnen (WKO) rendabel en toepasbaar zijn in het gebied. In tegenstelling tot stadswarmte is de capaciteit van het huidige elektriciteitsnetwerk van Liander zo goed als bereikt. De gebiedsontwikkeling vraagt om een hervorming van het huidige elektriciteitsnet zoals dat in andere delen van de stad al is gebeurd. Nieuwe Liander-gasaansluitingen worden niet aangelegd vanwege de ambitie van de gemeente in 2040 aardgasvrij te zijn.
Afb. 2.7.6: Parkeerplaats P1 en de Wieden
Flora en Fauna In het projectgebied zijn in eerdere onderzoeken geen bijzondere vondsten gedaan. Wettelijk beschermde planten, vissen, amfibieën en reptielen komen vooralsnog niet voor. Qua vogels kent het gebied gebruikelijke soorten die ook in de rest van Amsterdam en in heel Nederland rijkelijk te vinden zijn. Bij de gebiedsontwikkeling wordt de flora en fauna nader in kaart gebracht met verplichte quickscans en eventuele verdiepende scans. Deze zullen in lijn zijn met eerdere onderzoeken in het gebied. De nieuwe onderzoeken moeten door de beperkte houdbaarheid just in time worden uitgevoerd. Langlopende onderzoeken (en maatregelen), zoals het eerder verrichte vleermuisonderzoek, moeten echter passen binnen de huidige uitvoeringsplanningen. Afb. 2.7.7: IJdoornlaan en de Wieden
Archeologie Het Bureau Monumenten & Archeologie heeft in 2011 een archeologische signaleringskaart samengesteld. In het onderzoeksgebied zijn geen archeologische verwachtingen. Conventionele Explosieven (CE) Er zijn enkele gebeurtenissen uit de Tweede Wereldoorlog bekend waarbij explosieven of munitie zijn ingezet. De crash van een Brits vliegtuig en de beschieting vonden buiten de onderzoekslocatie plaats. De combinatie Armaex, Bombs Away en de gemeente Amsterdam heeft in 2016 een vooronderzoek conventionele explosieven uitgevoerd voor het gehele grondgebied van de gemeente. De daaruit resulterende conventionele explosieven (CE) bodembelastingkaart is in november 2018 en november 2020 geactualiseerd. De onderzoekslocatie is niet verdacht van CE of niet gesprongen explosieven. Nader onderzoek naar explosieven is daarom niet nodig. Gronden heiwerkzaamheden kunnen onder normale omstandigheden worden uitgevoerd. Bodem Aan het begin van deze eeuw zijn onderzoeken uitgevoerd naar de milieuhygiënische kwaliteit van de bestaande verhardingen en ondergrond. Deze onderzoeken zijn later aangevuld voor specifieke uitvoeringsprojecten. De percelen vallen in Amsterdam: Zone 1 BG en Amsterdam: Zone 1 OG. De boven- en ondergrond zijn verdacht op licht tot matig verhoogde gehalten PCB.
Bij geen van de onderzoeken is asbesthoudend materiaal gevonden Hergebruiksmogelijkheden grond (Bbk): De bodem van het plangebied bestaat globaal voor minstens anderhalve meter uit ophoogzand, gevolgd door een klei- of veenlaag (oorspronkelijk maaiveld). De kwaliteit van de zandlaag varieert en valt in de bodemkwaliteitsklasse ‘Achtergrondwaarde’, ‘Industrie’ of ‘Niet toepasbaar’. De kleiige en venige ondergrond valt in de bodemkwaliteitsklasse ‘Achtergrondwaarde’. Kwaliteit grondwater (Wbb): In het grondwater zijn maximaal licht verhoogde concentraties zware metalen gemeten.
ontwikkeling van het Buikslotermeerplein. Er is alleen onderzoek gedaan naar de uitstoot van stikstof in de gebruiksfase. De op 1 juli 2021 in werking getreden Wet Stikstofreductie en Natuurherstel kent een vrijstelling voor de bouwfase. Hieraan is gekoppeld dat vanuit het Rijk afspraken worden gemaakt met de bouwsector om elektrisch materieel te gebruiken dat geen stikstofuitstoot kent. Als het Buikslotermeerplein ontwikkeld is zoals in de Projectnota geschetst, zal er door de extra verkeersbewegingen een lichte toename zijn van de stikstofdepositie in het Natura 2000 gebied Ilperveld, Varkensland, Oostzanerveld & Twiske. Echter als de huidige stikstofuitstoot van de gasgestookte gebouwen, die gesloopt gaan worden, hiermee gesaldeerd wordt, is er per saldo geen toename van de stikstofuitstoot. Er is zelfs sprake van een verlaging van de stikstofdepositie. Ook is er onderzoek gedaan voor de situatie dat het Winkelcentrum voorlopig niet herontwikkeld wordt. Uit de resultaten komt naar voren dat ook in die situatie er per saldo geen toename is van stikstofdepositie op de Natura 2000 gebieden. De wettelijk verplichte berekeningsmethode (Aerius Calculator) berekent nu nog wat de stikstofdepositie is op de Natura 2000 gebieden binnen een straal van 5 km. Dit wordt gewijzigd in een straal van 25 km. De aangepaste rekenwijze is nu nog niet beschikbaar.
Met Aerius Calculator kan wel onderzoek worden gedaan naar de gevolgen voor alle Natura 2000 gebieden binnen heel Nederland. Dat is hier gedaan. Daaruit komt naar voren dat per saldo op geen enkel Natura 2000 gebied een toename is van de stikstofdepositie door de herontwikkeling van het Buikslotermeerplein, ook niet op het Ilperveld, Varkensland, Oostzanerveld & Twiske.
Afb. 2.8.1: Archeologische verwachtingen (grijs gebied: geen archeologische verwachtingen)
In de vervolgfase, de Investeringsnota, zal een nieuwe berekening gedaan worden voor de Natura 2000 gebieden binnen een straal van 25 km volgens de dan aangepaste Aerius Calculator.
Stikstofdepositie Er zijn onderzoeken gedaan naar de verwachte stikstofdepositie op de Natura 2000 gebieden door de 13
2.9 Kenmerkende plekken en gebouwen in de omgeving
5
2
4 3 1
6
Afb. 2.9.1
Afb. 2.9.2
1. Playground Breedveld In 2017 is de tweede Krajicek Playground van de Toekomst officieel geopend. Het is 4.500 vierkante meter groot met een mix van natuur, sport en spel. De prachtige playground, ontworpen door Studio dmau, krijgt als plek ook betekenis voor toekomstige bewoners van het Buikslotermeerplein.
2. De Kleine Wereld De Kleine Wereld stamt uit dezelfde tijd als het Plan Van Gool maar is duidelijk anders van opzet en samenhang in de uitwerking. De Kleine Wereld is rijk aan verschillende type gebouwen en bouwhoogtes (laag-, middel- en hoogbouw).
Afb. 2.9.3
Afb. 2.9.4
Afb. 2.9.5
Afb. 2.9.6
3. Plan Van Gool Het verkavelingsplan betreft een aantal haakvormige gebouwen rondom groene hoven die met elkaar een stedelijke ruimte vormen. Kenmerkend zijn de galerijstraten met doorlopende luchtbruggen die ook geschikt zijn als ontmoetingsplek. Het Plan Van Gool is de geschiedenis ingegaan als toonaangevend en veelgeprezen stedenbouwkundig project. De gemeente wil het gehele Plan Van Gool een monumentale status geven. De procedure hiervoor loopt.
4. De Wieden De belangrijkste verbindingsroute tussen De Kleine Wereld en het winkelcentrum is De Wieden; een centraal gelegen groene singel. De singel loopt onder de IJdoornlaan door, tot aan het winkelcentrum. De kop van De Wieden is in het voorjaar van 2021 heringericht waarbij achterstallig onderhoud is aangepakt en meer groen toegevoegd.
5. Baanakkerspark Het Baanakkerspark is een natuurpark met een gevarieerd landschap: bos, water, grasland, moeras, struikgewas en heide. Er staan veel bijzondere bomen en planten. Kinderen kunnen hier gebruik maken van een schatkaart met leuke opdrachten.
6. Stationsomgeving Door de komst van de Noord/Zuidlijn verandert het stationsgebied in een bruisende en levendige omgeving. De soort bebouwing zijn over het algemeen gesloten bouwblokken aangevuld met torens tot een hoogte van ongeveer zeventig meter. Het woonprogramma in de Stationsomgeving bestaat uit 1146 woningen. Deze zijn merendeels in aanbouw, of reeds gerealiseerd.
14
Projectnota Buikslotermeerplein - Gemeente Amsterdam
2.10 Kenmerkende plekken en gebouwen in het projectgebied
6
5 1 3
4
2 Afb. 2.10.1
Afb. 2.10.2
1. Het Warderschip Het Warderschip, ook wel de horecaboulevard genoemd, is in 1993 gerealiseerd. Het gebouw bestaat uit commerciële voorzieningen op de begane grond met daarboven een aantal woonlagen. Het toevoegen van woonfuncties en actieve plinten was een eerste begin voor gemengde buurten op het Buikslotermeerplein.
2. Marktplein Onder de rook van winkelcentrum Boven ’t Y bevindt zich de markt. De markt vervult een belangrijke functie in het gebied als ontmoetingsplek voor de bewoners van de omliggende buurten.
Afb. 2.10.3
Afb. 2.10.4
Afb. 2.10.5
Afb. 2.10.6
3. Bioscoop Amsterdam Noord heeft sinds eind 2019 een eigen grote bioscoop. Het complex bevat twaalf zalen, telt 2.500 stoelen en ligt op wandelafstand van de metrohalte. In de plint van het gebouw zitten horeca en leisure, zoals De Beren, Glowgolf en een Hollywood café.
4. De Bowling De Bowling is een karakteristiek gebouw op het Buikslotermeerplein. In combinatie met het Warderschip definieert dit gebouw het marktplein. Ooit was de Bowling een ontmoetingsplek voor jong en oud. In 2011 heeft de gemeente dit pand onteigend voor sloop. Sinds 2016 is het bowlinggedeelte gekraakt, de begane grond is in gebruik gegeven aan kringloopwinkel De Lokatie.
5. Hemaplein Het plein bij de Hema, in de volksmond het Hemaplein, ligt centraal in het winkelcentrum. Het plein is een echte ontmoetingsplek. Buurtbewoners spreken hier af voor een praatje en gaan vervolgens ergens koffie drinken. Wel wordt geklaagd over het achterstallig onderhoud en het gebrek aan groen.
6. Horecaplein Aan de oostzijde mondt de interne winkelstraat van het winkelcentrum uit in het Horecaplein. Op het plein zijn verschillende horecazaken gevestigd die de naam van het plein verklaren. In de zomer en bij mooi weer staan hier terrasjes uitgestald. Ze zorgen voor een gezellige sfeer, al levert het achterstallig onderhoud hier geen bijdrage aan.
15
3 Probleemstelling & ambitie Het Buikslotermeerplein met het huidige winkelcentrum Boven ’t Y functioneert onder de maat. Uit de voorgaande analyse zijn meerdere conclusies te trekken: •
•
het Buikslotermeerplein wordt gedomineerd door de winkelfunctie en is daardoor wat heet ‘monofunctioneel’.
•
het gebied is nauwelijks geïntegreerd met de omringende stedelijke omgeving, vooral door de gebrekkige verbindingen met de omliggende woonwijken.
•
de openbare ruimte oogt als een groot parkeerterrein, slecht onderhouden, met weinig groen en heeft daardoor een lage verblijfskwaliteit.
het winkelconcept voldoet niet meer aan de huidige
• • • •
16
vereisten voor een levendig stads(deel)centrum.
De recentelijk vastgestelde Omgevingsvisie Amsterdam 2050 (OVA) bevestigd voorgaande door het Buikslotermeerplein als een ‘stedelijk centrum’ te benoemen. Deze hebben een verzorgende rol voor omliggende buurten en het stadsdeel (boodschappen, dienstverlening en ontmoeting). Door het toevoegen van stedelijke functies –werk, cultuur en vrije tijdkrijgen ze betekenis voor de gehele stad en dragen zo bij aan een meerkernige ontwikkeling.
De ambitie, in 2003 vastgelegd in het Masterplan voor het CAN-gebied, is de transformatie van het Buikslotermeerplein in een volwaardig stadshart voor Amsterdam Noord. Om deze ambitie te verwezenlijken zijn begrippen gebruikt als verdichten, functiemenging, verbinden, diversiteit in woonmilieus en het vergroten van de verblijfskwaliteit. In 2019, bij het herijken van de uitgangspunten, zijn deze ambities nog een keer onderstreept.
Verrijken
Verbinden
Vergroenen
Van monofunctionele vlakken
Van in zichzelf gekeerd gebied
Van stenen vlakte
Naar gevarieerde lappendeken
Naar dooraderd en verbonden gebied
Naar groen hart van Noord
mengen: van monofunctioneel naar gemengd programma verdichten: toevoegen van substantieel programma levendigheid: het gebied ook in de avond en nacht levendig en aantrekkelijk maken door juiste balans tussen functies kunst in de openbare ruimte
Projectnota Buikslotermeerplein - Gemeente Amsterdam
• • • •
verzachten van de gebiedsranden door aanpassing aan hoofdstructuur van het verkeer nieuwe pleinen en plekken introduceren relatie met omliggende buurten verbeteren placemaking
• • • •
groene uitstraling van publieke ruimte en gebouwniveau verbeteren waterhuishouding integreren in ecologische structuur van de omgeving duurzame gebiedsontwikkeling
Ook is de bestuurlijke voorkeur uitgesproken voor een zogenaamde bottom-up benadering: gebiedsontwikkeling samen met betrokken winkeliers, grondeigenaars, bewoners en andere stakeholders. De uitgangspunten zijn in deze nota samengevat en uitgewerkt in drie thema’s: verrijken, verbinden en vergroenen.
3.1 Verrijken
Mengen Het nieuwe Buikslotermeerplein moet staan voor een aantrekkelijk verblijfsgebied, sfeer en reuring. Ook wel een third place genoemd. Een plek die naast je eigen woning, je werkplek, een functie kan vervullen als tweede thuis. Een plek ook waarin cultuur, maatschappelijke en sociale voorzieningen een belangrijke rol spelen. Men heeft steeds vaker behoefte aan activiteiten buiten de deur, anders dan alleen horeca die de afgelopen jaren een sterke opmars maakte. Uitgangspunt is vijftig procent wonen, vijftig procent niet-wonen in de eindsituatie inclusief het bestaande programma. Niet-wonen is een mix van functies zonder dat één functie domineert. Het accent zal verschuiven van hoofdzakelijk winkelen naar een mix van winkelen in combinatie met uiteenlopende publieksvoorzieningen en wonen. Het nieuwe metrage detailhandel en herpositionering wordt door de partijen achter het ambitiedocument onderzocht in een vervolgfase. Daarbij wordt eerder uitgegaan van krimp dan behoud van het winkelmetrage. De percentages vierkante meters
niet-woonfuncties zijn gebaseerd het distributie planologisch onderzoek uit 2019, uitgaande van een winkelcentrum op stadsdeelniveau. De mogelijke effecten van de coronacrises zijn uiteraard niet meegenomen in dit onderzoek. Verdichten Het plan voor het Buikslotermeerplein is samen te vatten als centrumstedelijk van karakter, bijzonder, levendig, groen en ontspannen. Dit karakter uit zich in hoge dichtheden, met verschillende bebouwingstypologieën. Ook hoogbouw tot zeventig meter wordt onderdeel van de nieuwe uitstraling van het Buikslotermeerplein. Het grootste deel van de nieuwe bebouwing heeft vijf tot acht lagen. Diversiteit, menging en flexibiliteit worden gestimuleerd door het stedenbouwkundig raamwerk waarin verschillende korrelgroottes van de bouwkavels tot hun recht komen. De beoogde verdichting wordt bereikt door (1) herontwikkeling van de huidige parkeerterreinen en (2) transformatie van het winkelcentrum.
Kunst in de openbare ruimte Het aanbrengen van kunst in de openbare ruimte en aan gebouwen is sinds begin vorige eeuw een traditie in Amsterdam. Hierdoor heeft de stad intussen een bijzondere collectie buitenkunstwerken opgebouwd. In de verdere uitwerkingsplannen voor het Buikslotermeerplein komt aandacht voor kunst in de
openbare ruimte. Kunst die bijdraagt aan de beleving en een extra lading geeft aan de sfeer van het gebied. Denk naast kunstobjecten ook aan bijvoorbeeld lichtkunst om het levendige karakter van het gebied te benadrukken en het ook in de avonduren een eigen sfeer te geven.
In het plan zitten nuances in de dichtheid. Rondom het Centrumplein nabij de metrohalte is de dichtheid het hoogst. De bebouwing is hier gegroepeerd rondom een groot groen plein. Het winkelcentrum heeft een lagere dichtheid vanwege de bestaande smalle straten, gebaseerd op de huidige blokindeling. Op het Olof Palmeplein neemt de dichtheid verder af om de bestaande bebouwing niet te overschaduwen en het meer het karakter van een woonbuurt te geven. Levendigheid in de avonduren Het huidige winkelcentrum oogt troosteloos en verlaten na sluiting van de winkels. Zeker in het donker kan de omgeving als sociaal onveilig ervaren worden. Belangrijk doel van de transformatie is een meer levendig straatbeeld, niet enkel in het winkelcentrum maar op het gehele Buikslotermeerplein, ook in de avonduren. Omwonenden en bezoekers moeten een aanleiding hebben om ook buiten sluitingstijd het gebied te bezoeken. Om die reden wordt ingezet op een divers programma dat ook in de avonduren publiek trekt, zoals horeca, cultuur en leisure. Binnen dit programma is eveneens diversiteit een belangrijk gegeven. Doel is een ruim aanbod aan voorzieningen, gericht op brede doelgroepen: bestaande en nieuwe bewoners, bezoekers uit de omgeving, toeristen, alle Amsterdammers.
Afb. 3.1.1: Place Pigalle, Streetart/UrbanSport, Parijs
Afb. 3.1.2: Toegepaste lichtkunst in de openbare ruimte
Afb. 3.1.3: Openluchtbioscoop op het Mercatorplein, Amsterdam
17
3.2 Verbinden
Verzachten van de gebiedsranden door aanpassingen aan de hoofdinfrastructuur Het verbeteren van de verblijfskwaliteit van de openbare ruimte van het Buikslotermeerplein is een randvoorwaarde voor de gebiedstransformatie. Dit gebeurt door de straten kwalitatief en hoogwaardig in te richten met voldoende voetgangersruimte, bomen en groen. Pleinen, parken, fiets- en voetgangersgebieden hebben een duidelijke eigen identiteit en functie gericht op verblijfskwaliteit met een bijpassende programmering in de (plint van de) bebouwing. De grotere doorgaande wegen rondom het winkelcentrum hebben momenteel een 50 km. per uur regime. Het gaat om Buikslotermeerplein zuid, Buikslotermeerplein noord (met uitzondering van het stukje Dollardpad) en de Th. Weeversweg. Het vertrekpunt voor de herinrichting van deze wegen is een transformatie tot 30 km. per uur straten. Dat betekent in beginsel gemengde profielen, liefst zonder vrijliggende fietspaden. Dit laatste is een punt van discussie vanwege de laad- en losbewegingen, het busverkeer en het drukke autoverkeer. Dit speelt vooral bij Buikslotermeerplein zuid. Er blijft ook ruimte voor langsparkeren. Met het verlagen van de snelheid en het mengen van de functies wordt het verblijfskarakter benadrukt, de interactie en communicatie tussen de gebruikers aangemoedigd en de oversteekbaarheid verbeterd.
De ruimte die vrijkomt wordt besteed aan meer ruimte
voor voetgangers, volwaardige boombeplanting en waar mogelijk meer groen. Het combineren van een 30 km. per uur regime met busverkeer blijkt in dit soort straten een uitdaging, zoals in de Spaarndammerstraat. Drempels om de snelheid te remmen tot 30 km. per uur worden door de bus niet goed verdragen. De combinatie van een busroute met fietsverkeer in een gemengd profiel leidt mogelijk ook tot (gevoelens van) verkeersonveiligheid bij gebruikers. Gezien de koers die stad vaart, waarbij steeds meer 50 km. per uur straten transformeren in 30 km. per uur straten, is het vinden van een oplossing van groot belang. Bij het verdere ontwerp voor de straten van het Buikslotermeerplein, specifiek Buikslotermeerplein zuid, wordt het vraagstuk verder onderzocht. Wellicht kunnen de bevindingen ook stadsbreed bijdragen aan dit veel gesignaleerde probleem. De intentie om Buikslotermeerplein zuid te transformeren betekent ook dat de rotonde bij de huidige Waddenweg wordt verlaagd – die ligt nu op hoogte. Een kostbare maar noodzakelijke ingreep voor de kwaliteit van deze weg als de (toekomstige) inrichting en programmering er omheen, vooral aan de kant van het Centrumplein.
Nieuwe pleinen en plekken introduceren Centrale plein Het centrale plein is het meest in het oog springende en kenmerkende onderdeel van het Buikslotermeerplein, het Hart van Noord. Dit is een plek waar echt naartoe wordt gegaan, een plek die wordt onthouden. Hier wordt overdag ontspannen, afgesproken, in de zon gezeten, geluncht en gewinkeld. Ook is er ruimte voor evenementen en manifestaties. In de avond is het levendig door de aanwezigheid van allerlei publieksvoorzieningen (onder andere horeca). Die levendigheid wordt versterkt doordat de ruimte een cruciale schakel vormt voor alle verkeersstromen door het gebied.
Afb. 3.2.1: Sfeerimpressie Centrumplein
VIEW 1 - CENTRUMPLEIN
Aan en in de parkachtige pleinruimte staan gebouwen die, primair door de (publieks)voorzieningen die in de plint zitten, een duidelijke relatie aangaan met die ruimte. Naast de bestaande bebouwing van de bowlingbaan, het Warderschip en de recent opgeleverde bioscoop, zullen ook de andere VIEW 7 - WINKELCENTRUM
Afb. 3.2.2: Sfeerimpressie Winkelcentrum
18
Projectnota Buikslotermeerplein - Gemeente Amsterdam
Afb. 3.2.3: Sfeerimpressie Olof Palmeplein
VIEW 9 - OLOF PALMEPLEIN
toekomstige gebouwen in hun functie en architectuur bijdragen aan de identiteit van de locatie. De inrichting van de openbare ruimte sluit subtiel aan op het bijzondere karakter van de plek. Subtiel omdat het niet de bedoeling is dat de inrichting van de ruimte zelf om te veel aandacht vraagt. De vloer heeft net wat extra ten opzichte van de omgeving en faciliteert de functies op het plein, maar blijft ook een relatie met de omgeving houden. Een maximaal contrast met die omgeving wordt niet opgezocht. Het is een plek die hoort en past bij Noord. De ruimte heeft een breed programma en moet allerlei verkeerstromen faciliteren. Tegelijkertijd is een groen karakter wenselijk. Gezien de beperkte grootte van de ruimte (qua formaat vergelijkbaar met de Dam, maar qua gebruik vergelijkbaar met het Museumplein) is het een belangrijke ontwerpopgave deze twee te verenigen. Buurtpleinen Het gebied kent een aantal kleinere pleinen en parken met elk een eigen, herkenbare identiteit en kwaliteit. Die kenmerken zitten vooral in een goede programmering van voorzieningen op het plein en in de plint van de aanliggende bebouwing. Niet zozeer in een fysiek sterk afwijkende inrichting. Deze inrichting blijft in het plangebied eenvoudig, robuust en beheerbaar. Uitgangspunten zijn de mogelijkheden tot verbijzondering uit het buurtpleinenpalet van de Puccinimethode.
Bijzondere inrichtingselementen (zitranden, verhoogde grasvlakken, fonteinen) kunnen bijdragen aan de verdere herkenbaarheid en (verblijfs) kwaliteit van deze plekken. De pleintjes zorgen voor beleving en reuring, en kunnen gethematiseerd worden: een marktplein, een terrassenplein, een buurtplein of een plein voor evenementen. Ze functioneren als de nieuwe trekkers van het Buikslotermeerplein en markeren de omslag in denken van winkelcentrum naar gemengd stedelijk gebied. Het onderscheidende profiel van de verschillende pleinen vormt de basis voor de invulling van de diverse functies binnen het plangebied. De interactie tussen de verschillende pleinen, of stedelijke ruimtes, en de onderlinge verbindingen zijn van doorslaggevend belang voor de transformatie van het Buikslotermeerplein.