03 Uitvoeringsagenda circulair 2023 2026 met bijlage.pdf

Een dergelijk kader betekent dat maatschappelijke initiatieven en ondernemers die bodemverbeteraars (compost, biobased meststoffen) produceren – mits ze voldoen aan het kader – deze ook kunnen gaan afzetten en dat afnemers deze mogen gebruiken op hun land. Motivatie

In de stad gaan nu zeer veel waardevolle organische stoffen en nutriënten afkomstig van het voedsel dat wij eten, verloren. In een circulair voedselsysteem – en in bijvoorbeeld regeneratieve landbouw – keren alle nutriënten die via de oogst aan het systeem onttrokken worden en die gegeten worden in de stad, weer terug in de bodem en wordt de kringloop zo gesloten. In de landbouw wordt nu op grote schaal kunstmest ingekocht, omdat het goedkoop is en omdat vanuit de stad vrijwel geen nutriënten worden teruggegeven. Meer dan 90% van het gfe en het slib in Amsterdam wordt verbrand. Deze actie is nodig om stappen te zetten richting een circulair voedselsysteem in 2050, zoals geschetst in de Re-rootvisie van Imke de Boer. Zij zegt hierover: “Food waste will also have decreased by 80% and we will be utilising valuable nutrients in human excreta to fertilise soils. By-products that cannot be prevented, eaten by humans or are not needed to restore or conserve soil fertility are given to farm animals (including farmed fish or insects), who can convert them into valuable food and manure. A circular food system will be the new paradigm as valuable nutrients are recycled from soil, water and the atmosphere into living organisms and back, and across farms and regions” (Re-rooting the Dutch Foodsystem, from more to better, Imke de Boer et al., pagina 3).

Verwachte impact

De actie is indirect, maar zal directe impact hebben als er, dankzij het opgestelde kader, daadwerkelijk experimenteerruimte komt voor pilots met bodemverbeteraars uit de stad. Dit moet ertoe leiden dat meststoffen uit de stad kunstmest (voor een deel) kunnen vervangen. De pilots zullen bijdragen aan de kennis hierover en daarmee de ontwikkelingen versnellen.

Looptijd

Looptijd: start 2023 Finishlijn: 2026

Verwachte resultaat

Het resultaat is een kader ‘Experimenteerruimte bodemverbeteraars uit de stad’ waar alle betrokken instanties achter staan. Het kader geeft criteria aan waaraan pilots moeten voldoen om doorgang te mogen vinden. Doel is een kader dat ruimte laat voor experimenten, maar geen gevaar voor mens en milieu creëert. De ervaringen uit deze pilots zullen bijdragen aan de hoognodige kennis over de waarde en veiligheid van bodemverbeteraars uit de stad.

Bijdrage aan systeemverandering

Een toekomstbestendig voedselsysteem moet circulair zijn en de stad is daarin nu de ontbrekende schakel. Belemmerende wet- en regelgeving die gebruik van bodemverbeteraars uit de stad nu verbiedt, zal op termijn aangepast moeten worden. Hierop kan nu al ingezet worden via lobby. Echter, dit gaat traag. Amsterdam wil vooruitlopend hierop dit kader opstellen waarbinnen experimenten en pilots mogelijk zijn en op die manier de periode overbruggen tot belemmerende wetgeving daadwerkelijk aangepast wordt. CircuLaw doet een wetsanalyse die de basis zal vormen voor het kader dat we zullen opstellen.

Bijlage bij de Uitvoeringsagenda circulair 2023-2026 | 27

3.6

Kader voor experimenteerruimte organische reststromen

Naam indiener

Ruimte en Duurzaamheid in samenwerking met Stedelijke Innovatie

Naam actie (project)

Kader opstellen om experimenteerruimte te creëren voor het verwerken van organische stromen tot bodemverbeteraars (compost, biobased meststoffen) ten behoeve van de bodem en het voedselsysteem.

Strategie (voorkomen, verlengen, verwaarden, vervangen)

De R-ladder is hierop niet van toepassing. De R-ladder en ook de ladder van Moerman gaan uit van ‘bruikbaarheid voor de mens’ en niet van ecologische balans en kringlopen sluiten. Dit gaat over de ontbrekende schakel in de organische kringloop toevoegen en daarmee de kringloop rondmaken. Reuse (namelijk van nutriënten en organische stof) komt het meest in de buurt.

Beleidsinstrumentarium

7 Normeren (wet- en regelgeving) Beprijzen (financiële instrumenten) 7 Stimuleren (zachte instrumenten) Via CircuLaw wetgeving in kaart brengen. Daarnaast met experts (bureau Leaf) en betrokken instanties het kader opstellen.

Organisatie

Eigenaar: R&D/team CE (R&D), SI (CircuLaw) voor analyse, uitvoering proces: team CE Werkt mee: Dit moet verder afgestemd worden als onderdeel van deze actie. Positieve eerste reactie op een dergelijk kader van: ODNZKG, PNH, Waternet, de ministeries van LNV, I&W en RWS en waterschappen.

Vervolgstap

CircuLaw voert in Q3 een wetsanalyse uit op basis van ontwikkelde methode, waarbij de gehele keten onder de loep wordt genomen. Met betrokken instanties wordt gewerkt aan het opzetten van een kader voor experimenteerruimte, gecoördineerd vanuit team CE (R&D). Een extern expertbureau wordt ingezet voor inhoudelijke kennis en risicoanalyse.

Financiële dekking

7 Binnen huidige dekking, nl: dwang- en drangbudget 7 Dekking moet nog worden gevonden, nl: Inhuur expertbureau € 50.000,- uit CE-coalitiemiddelen

Monitoring

Er zal een procesevaluatie achteraf plaatsvinden.

Leerdoel

Het is landelijk relevant. De resultaten worden op het CircuLaw-platform gepubliceerd, zodat alle decentrale overheden hiervan kunnen gebruikmaken en van elkaar kunnen leren. Het opgesteld kader zal waardevol zijn voor alle steden in Nederland die hiermee aan de slag zijn. Met de provincie Zuid-Holland is overleg geweest. Deze provincie is met een gelijksoortige exercitie bezig en wil graag samenwerken.

3.7

Buurtcompost faciliteren en verwaarden

Eigenaar

Afval en Grondstoffen en Ruimte en Duurzaamheid

Naam actie

Buurtcompost faciliteren en verwaarden

Omschrijving actie

Compostinitiatieven in buurten mogelijk maken en (laten) bewijzen dat de geproduceerde compost veilig, zonder vervuiling en van hoge waarde is en dus gebruikt kan worden als bodemverbeteraar.

Ambitie

Organische reststromen worden hoogwaardig verwerkt. Amsterdam maakt ruimte en creëert kansen voor reststromen.

Huidige en gewenste situatie In Amsterdam zijn nu al een honderdtal compostinitiatieven: afval naar oogst (tumblers), wormenhotels, lokale composthopen, biovergisters. Er is potentie voor opschaling en/of uitbreiding. Amsterdam wil deze initiatieven mogelijk maken en faciliteren. De compost is vermoedelijk van hoge kwaliteit (betrokken, bewuste bewoners) en de sociale kant zorgt daarbij voor sociale cohesie. Het betrekt mensen direct bij de circulaire economie. Bovendien draagt het bij aan vergroening van de buurt door lokaal gebruik in tuin en buurtmoestuin. Behalve initiatieven in de stad faciliteren, doen we ook mee aan een onderzoek van de universiteit in Wageningen (WUR). Er wordt in Amsterdam meer compost geproduceerd dan mensen zelf nodig hebben. Echter, de compost mag nu alleen ingezet worden voor eigen gebruik en op eigen grond. Er is een markt voor echt goede compost. Ook boeren geven aan dat met name wormencompost van grote energetische waarde is voor de bodem. Om te bewijzen dat dit klopt en dat de compost bovendien veilig toegepast kan worden, wordt door de WUR en de gemeente in een aantal pilots bekeken of stadscompost ingezet kan worden in bijvoorbeeld de gemeentelijke groenvoorziening of bij stadslandbouw.

Op termijn zou compost uit de stad – ook de compost van de grootstedelijke inzameling – moeten bijdragen aan het uitfaseren van turf, een vast bestanddeel van gangbare compost met zeer grote milieu-impact waarvoor natuurgebieden afgegraven worden. In Engeland is overigens reeds een verbod op het gebruik van turf uit natuurgebieden.

Bijlage bij de Uitvoeringsagenda circulair 2023-2026 | 28

3.7

Buurtcompost faciliteren en verwaarden

Eigenaar

Afval en Grondstoffen en Ruimte en Duurzaamheid

Naam actie

Buurtcompost faciliteren en verwaarden

Motivatie

In de stad gaan nu waardevolle organische stoffen en nutriënten, afkomstig van het voedsel dat wij eten, verloren. Buurtcompostinitiatieven zamelen gfe in en zo blijft het organisch materiaal behouden. Daarnaast maakt het lokaal composteren van organische reststromen de waarde ervan zichtbaar en begrijpelijk voor burgers. De (stads)landbouw – of beter gezegd de bodem – heeft goede, schone, veilige compost nodig. Echter, de compost van de buurtinitiatieven mag hiervoor vanwege landelijke wetgeving nu niet gebruikt worden. Door buurtcompostinitiatieven te faciliteren en daarnaast mee te doen aan onderzoek naar de veiligheid en waarde voor gebruik, wordt bijgedragen aan het verwaarden van organische reststromen, de autonomie en betrokkenheid van bewoners en het meer circulair maken van het voedselsysteem in en rond de stad. Imke de Boer zegt hierover in Re-rooting: “To maximise the recycling of unavoidable household waste, consumer cooperatives will have heavily invested in waste separation systems, yielding separate flows of plant-based and animal-contaminated food waste to increase recycling potential” (Re-rooting the Dutch Foodsystem, from more to better, Imke de Boer et al., pagina 4).

Verwachte impact

Meer buurtinitiatieven leveren een groter bewustzijn bij bewoners op over de waarde van organisch afval voor de bodem en de noodzaak om keukenafval zonder vervuiling aan te bieden. Bovendien gaat dit huishoudelijke groente- en fruitafval niet bij het restafval, waardoor dit in gewicht zal verminderen en niet verbrand wordt. Plekken met buurtcompostvoorzieningen geven handelingsperspectief aan Amsterdammers die moeite willen doen om hun groente- en fruitafval te scheiden. De initiatiefnemers zijn de ambassadeurs in de buurt voor het bewaken van de kwaliteit van het organische afval en de gemaakte compost. Meer buurtinitiatieven leveren meer goede compost op. Bewijs van waarde en veiligheid kan leiden tot toestemming voor bij (stads)landbouw gebruik en daarmee linkt het aan de actie ‘Kader voor experimenteerruimte organische reststromen’. Tevens zal dit bijdragen aan de kennis over hoogwaardige verwerking van organische reststromen en deze ontwikkelingen versnellen.

Looptijd

Looptijd: 2023 - 2026 Finishlijn: looptijd van het WUR-onderzoek tot april 2026. Daarnaast ondersteuning van lokale initiatieven en pilots: doorlopend (in samenwerking met A&G)

Verwacht resultaat

In de stad zijn ongeveer honderd plekken waar buurttuinen compost nodig hebben. Toename van goede buurtcompost en bewijs dat deze waardevol en veilig is, zorgt ervoor dat buurttuinen en (stads)landbouw geen compost van buiten de stad hoeven in te kopen. Op termijn kan de stad ook compost leveren aan boeren in de omgeving. Ook wordt met de stedelijke groenvoorziening toegewerkt naar gebruik van Amsterdamse compost.

Bijdrage aan systeemverandering

De actie draagt bij aan een veranderende mentaliteit bij bewoners dat organisch keukenafval waardevol is en niet in de vuilniszak thuishoort. Een toekomstbestendig voedselsysteem moet circulair zijn en de stad is daarin nu de ontbrekende schakel. Gfe gaat nu immers grotendeels bij het restafval en wordt verbrand. Door gfe-buurtcompostinitiatieven te faciliteren, wordt bijgedragen aan het verwaarden van de organische reststroom en het terugbrengen van de waardevolle stoffen in het voedselsysteem. Bovendien dragen buurtinitiatieven bij aan de grotere transitie, omdat ze in tegenstelling tot centrale grootschalige inzameling meerwaarde hebben in het creëren van betrokkenheid, sociale cohesie, klimaatbewustzijn et cetera.

Strategie (voorkomen, verlengen, verwaarden, vervangen)

De R-ladder, en ook de ladder van Moerman, gaan niet uit van ecologische balans en het sluiten van organische kringlopen. Daarom staat op deze ladders compost heel laag, onder veevoer en chemische toepassingen. (Organisch) materiaal onttrekken aan de kringloop betekent echter dat het via een andere weg moet worden aangevuld: in dit geval kunstmest. In een circulair voedselsysteem, waarin de stad een bron is van nutriënten, is kunstmest overbodig.

Beleidsinstrumentarium

7 Normeren (wet- en regelgeving) aantonen dat belemmerende regelgeving overbodig is Beprijzen (financiële instrumenten) 7 Stimuleren (zachte instrumenten)

Organisatie

Eigenaar buurtcomposteren: A&G, programma gfe/t in samenwerking met team CE (R&D) Eigenaar compost verwaarden: team CE (R&D) in samenwerking met A&G Werkt mee: buurtinitiatieven, WUR, samenwerking zoeken met stedelijke groenvoorziening

Vervolgstap

A&G en team CE faciliteren de buurtinitiatieven om zelf compost te maken van het huishoudelijke afval. De initiatiefnemers zijn en blijven de eigenaar van de compost en het sluiten van de kringloop tussen buurttuinen en (stads)landbouw. De gemeente kan ondersteunen en makelaar-schakelaar zijn tussen initiatieven en (stads) landbouwers.

Financiële dekking

7 Binnen huidige dekking, nl: het gfe/t-programma van A&G heeft in 2023 en 2024 € 70.000,- om buurtinitiatieven te faciliteren bij verschillende manieren van inzamelen gfe. Voor de jaren erna dient dekking gevonden te worden. 7 Dekking moet nog worden gevonden, nl: Vanuit team CE vanuit de voedselstrategie jaarlijks een bedrag beschikbaar stellen gelijk aan dat van A&G, dus € 70.000,- (CE-coalitiemiddelen) voor 2024-2026. Totaal € 210.000,Daarbij gaat het om het verwaarden van de ingezamelde gfe en het verkennen van afzetmogelijkheden binnen de voedselketen (gezonde bodem). De rolverdeling is dat A&G focust op inzameling en team CE op verwaarding organische reststromen. Onderzoek WUR is reeds gedekt. De subsidieaanvraag van de WUR is toegekend en A&G en CE dragen beide per jaar € 10.000,- bij, gedurende drie jaar (2023-2025).

Bijlage bij de Uitvoeringsagenda circulair 2023-2026 | 29

3.7

Buurtcompost faciliteren en verwaarden

Eigenaar

Afval en Grondstoffen en Ruimte en Duurzaamheid

Naam actie

Buurtcompost faciliteren en verwaarden

Monitoring

• aantal compostinitiatieven; • kg compost geproduceerd; • kwaliteit van de compost (WUR-onderzoek). Nulmeting, kwantitatieve evaluatie en een procesevaluatie achteraf.

Leerdoel

3.8

Samenwerken binnen de keten met lokale partners en vrijwilligers, ieder vanuit zijn eigen rol en kracht.

Gfe/t-inzameling

De afkorting gfe/t staat voor groente, fruit, etensresten/tuinafval. In Amsterdam zijn er gemiddeld veel minder tuinen en zijn etensresten een grotere fractie van de huishoudelijke organische reststromen, waardoor de verwerking andere eigenschappen kent. Vandaar dat onder experts het ‘normale’ begrip gft wordt vervangen voor gfe/t of de term ‘natte fractie’. Eigenaar

Afval en Grondstoffen

Naam actie

Gfe/t-inzameling

Omschrijving actie

Realiseren van 75.00o extra gfe/t-inzamelvoorzieningen in de stad tot en met 2026. In 2022 zijn er 22.600 huishoudens aangesloten op een totaal van 6.577 gfe/t-inzamelvoorzieningen.

Ambitie

In 2030 zijn 75% van de huishoudens in Amsterdam aangesloten op gescheiden gfe/t-inzamelvoorzieningen.

Huidige en gewenste situatie In 2022 zijn 6.577 gfe/t-inzamelvoorzieningen in Amsterdam. Het aantal huishoudens dat toegang heeft tot een gfe/t-inzamelvoorziening zal stijgen van 5% in 2022 tot 8% in 2023 en 30% in 2026. Het ambitieuze doel is om in 2026 30% van de inwoners te kunnen voorzien van een inzamelmiddel. Daarom plaatsen we in 2023 60 verzamelcontainers. Vanaf 2024 komt de uitrol op gang en worden jaarlijks, tot en met 2030, 500 à 800 verzamelcontainers geplaatst bij hoogbouw. Tussen 2023-2028 plaatsen wij gemiddeld 10.000 a 15.000 minicontainers per jaar bij laagbouwwoningen met tuin. Van 2023- 2025 plaatsen wij tussen de 60 tot gemiddeld 600 tuinkorven voor tuinafval in tuinrijke gebieden. Dit is een grote opgave voor de uitvoering, want het zijn vele containers en wagens die we extra nodig zullen hebben. De opgave is om uiteindelijk in 2030 75% van de Amsterdamse huishoudens toegang te bieden tot een inzamelvoorziening Motivatie

Vermindering van de natte fractie in het huishoudelijk afval vermindert de CO2-uitstoot van het verbranden van huishoudelijk afval en vergroot de hoeveelheid composteerbare biomassa in de regio, waarmee het gebruik van kunstmest kan worden teruggedrongen.

Verwachte impact

Directe impact: door gfe/t apart in te zamelen, wordt dit afval niet verbrand maar verwerkt tot compost. Hierbij komt minder CO2 vrij en deze compost kan weer worden ingezet als bodemverbeteraar in plaats van bijvoorbeeld kunstmest.

Looptijd

Looptijd: 2022-2030 Finishlijn: 2030

Verwacht resultaat

In 2030 heeft 75% van de Amsterdamse huishoudens toegang tot een gfe/t-inzamelvoorziening.

Bijdrage aan systeemverandering

Deze actie richt zich op hoogwaardiger verwerken aan het eind van de keten. Het standaardproces waarbij gfe/t via het restafval wordt ingezameld en verbrand, wordt deels vervangen door een aparte inzameling van gfe/t en verwerking door vergisting.

Strategie (voorkomen, verlengen, verwaarden, vervangen)

Met deze actie verwerken we een huidige materiaalstroom hoger op de R-ladder dan we nu doen. We gaan van recover naar recycle. Of, volgens de ladder van Moerman drie treden omhoog van verbranden als afval naar verwerken door vergisting.

Beleidsinstrumentarium

Stimuleren (zachte instrumenten)

Organisatie

Eigenaar: A&G

Vervolgstap

Stadsbrede uitrol van gfe/t-inzameling

Financiële dekking

Dekking is t/m 2024 geborgd via de afvalstoffenheffing en wordt daarna jaarlijks opnieuw voorgelegd aan het gemeentebestuur.

Monitoring

• aantal geplaatste gfe/t-inzamelvoorzieningen; • hoeveelheid gescheiden gfe/t; • hoeveelheid restafval.

Leerdoel

Gfe/t-inzameling wordt op dit moment wijk voor wijk ingevoerd. Omdat we inwoners vragen een nieuwe stroom te scheiden, leren we veel over wat hen motiveert dit wel of niet te doen.

Bijlage bij de Uitvoeringsagenda circulair 2023-2026 | 30

3.9

Stadsmarkten circulair

Eigenaar

Stadswerken (afdelingen Schoon en Markten)

Naam actie

Markten Circulair

Omschrijving actie

Bij markten blijft veel groente- en fruitafval achter dat meestal bij het restafval gaat en dus verbrand wordt. Een onderzoek naar de markt op Plein 40-45 liet zien dat hier 3000 kg groente en fruit per dag overblijft. Uit ditzelfde onderzoek komt een aantal scenario’s voort hoe de markten meer circulair gemaakt kunnen worden. In vervolg op dit onderzoek willen we een pilot uitvoeren op de markt Plein 40-45, gekoppeld aan een verdiepend onderzoek naar de maatschappelijke businesscase. Deze actie zou Amsterdam handvatten moeten bieden om de regelgeving en fiscale prikkels voor markten te herinrichten, zodat het leidt tot meer circulariteit.

Ambitie

Gezond en duurzaam voedsel voor Amsterdammers. Amsterdam maakt ruimte voor het verwaarden van organische reststromen

Huidige en gewenste situatie Op dit moment ontstaan enorme hoeveelheden afval op de markten, waarvan op de meeste markten een groot percentage ongescheiden organisch afval. Een groot deel van dit afval komt voort uit het gebruik van restpartijen groenten en fruit, waarvan slechts een beperkt aandeel verkoopbaar is. Ter referentie: op een drukke dag is de hoeveelheid organisch afval (3 ton) van de markt op Plein 40-45 ongeveer gelijk aan wat zo’n tweeduizend huishoudens gemiddeld per dag aan organisch afval produceren. De gewenste situatie is dat in het gehele systeem van groothandel naar consument zo min mogelijk voedsel verspild wordt. In het voorkomen van deze verspilling kunnen markten een belangrijke rol spelen. Via markten vindt dat voedsel zijn weg naar Amsterdammers met een kleine portemonnee. Dat is nu nog vrij marginaal, maar wordt wel als onderdeel van onderzoek meegenomen. De link naar sociaal is er met name, doordat een groot deel van de marktondernemers goedkoop groente en fruit verkoopt door gebruik te maken van bijvoorbeeld restpartijen. Daarnaast is het belangrijk dat organisch materiaal dat weggegooid wordt, zo vroeg mogelijk in de keten gescheiden wordt ingezameld en hoogwaardig wordt verwerkt. Motivatie

Het circulair inrichten van het afvalsysteem op de Amsterdamse markten draagt bij aan het verminderen van afval en dringt voedselverspilling terug op een sociaal maatschappelijk relevante manier. Het geeft het marktondernemers meer eigenaarschap en handelingsperspectief over het afvalprobleem op de markt.

Verwachte impact

Deze actie stelt Amsterdam in staat om betere voorwaarden en eisen te stellen aan een markt. Restafval wordt zoveel mogelijk gereduceerd. De stromen die wel ontstaan worden circulair verwerkt. Daarnaast kan Amsterdam verkopers op de markt faciliteren in het voorkomen van afval, het terugdringen van voedselverspilling en tegelijk bijdragen aan een brede welvaart.

Looptijd

Looptijd: half 2023 Finishlijn: half 2024

Verwacht resultaat

Het huidige onderzoek geeft weer hoe de stadsmarkten circulair gemaakt kunnen worden. Ook geeft het weer hoe circulair die nu zijn. De verwachte uitkomst is dat Amsterdam de markten helpt om afval te verminderen en voedselverspilling terug te dringen. Amsterdam schept de juiste voorwaarden om organische reststormen apart in te zamelen en in het algemeen afval te voorkomen. Daarnaast is een verwachte uitkomst een set aan maatregelen die Amsterdam als voorwaarde kan stellen aan markten.

Bijdrage aan systeemverandering

Er wordt toegewerkt naar een circulair marktensysteem in de hele stad. De gemeente heeft hiertoe de juiste instrumenten in handen. Dit creëert ook zichtbaarheid en bewustwording bij de Amsterdammer evenals bij de ondernemers. Marktondernemers worden vanaf het begin actief bij de actie betrokken en hierbij worden hen ook voordelen in het vooruitzicht gesteld.

Strategie (voorkomen, verlengen, verwaarden, vervangen)

R2, reduce R3, reuse R8, recycle

Beleidsinstrumentarium

7 Normeren (wet- en regelgeving) Beprijzen (financiële instrumenten) 7 Stimuleren (zachte instrumenten)

Organisatie

Eigenaar: directie Stadswerken (afdelingen Schoon en Markten) Stadswerken heeft de clusteropdracht gekregen om de markten duurzamer en schoon te krijgen. Daarnaast gaat het om rolverduidelijking van de gemeente bij afvalinzameling en verbetering van (interne) samenwerking. Dit is een directie overstijgende ambitie en opdracht. Werkt mee: directie A&G, directie Toezicht Handhaving Openbare Ruimte (THOR), afdeling EZC. THOR is niet echt een kernpartij bij circulair maken van het afvalsysteem, maar Stadsdeel NW is wel nauw betrokken vanuit pilot bij de markt op Plein 40-45. Team CE (R&D) wordt middels deze actie aangehaakt.

Vervolgstap

1. doelen, plan van aanpak en verwacht resultaat vaststellen; 2. budget vinden; 3. acties uitvoeren.

Bijlage bij de Uitvoeringsagenda circulair 2023-2026 | 31

3.9

Stadsmarkten circulair

Eigenaar

Stadswerken (afdelingen Schoon en Markten)

Naam actie

Markten Circulair

Financiële dekking

Binnen huidige dekking, nl: 7 Dekking moet nog worden gevonden, nl: Beschikbaar vanuit Stadsdeel NW € 140.000,- moet nog georganiseerd worden. Voorstel is om € 40.000,- bij te dragen vanuit de CE-coalitiemiddelen.

Monitoring

Totaal tonnages afval, scheidingspercentages, kosten, maatschappelijke waarde (MAEX?)

Leerdoel

In deze actie wordt nieuwe manier van samenwerken aangeleerd waarbij ondernemers, Amsterdammers (bezoekers van de markt) en verschillende directies binnen de gemeente moeten samenwerken om te komen tot een circulair systeem op lokaal niveau. Mogelijk kunnen in deze actie meer dingen meegenomen worden dan alleen voedsel en organische reststromen, bijvoorbeeld verpakkingsmateriaal.

3.10 Voorzieningen in de woningbouw om de voedselketen te sluiten Eigenaar

Ruimte en Duurzaamheid

Naam actie

Voorzieningen in de woningbouw om de voedsel keten te sluiten

Omschrijving actie

Een aantal belangrijke randvoorwaarden om de waardeketen ‘Voedsel en organische reststromen’ meer circulair te maken, zijn afhankelijk van woningbouw, maar worden nu nauwelijks meegenomen. We willen verkennen hoe we zaken als inpandige gfe-inzameling en -opslag, bijvoorbeeld grinders, gescheiden (vacuüm)toiletten voor nutriënten en waterterugwinning en materiaal van biobased lokaal geteelde gewassen zoals lisdodde, meegenomen kunnen worden bij nieuwbouw en renovatie. Dit betekent dat we moeten zoeken naar manieren om dit onder andere terug te laten komen in: • criteria gemeentelijke tenders; • afspraken met ontwikkelaars en aannemers met duurzame ambities; • integreren in regelgeving (Bouwbesluit, Nen beïnvloeden: • afspraken Waternet; Waternet wil graag experimenteren met decentrale zuiveringen om de (toekomstige) groei van de stad op te kunnen vangen en ervaring op te doen met zuiveringen op buurtniveau.

Ambitie

Voedsel- en organische reststromen: Amsterdam maakt ruimte en creëert kansen voor reststromen. Gebouwde omgeving: circulair ontwikkelen doen we samen.

Huidige en gewenste situatie De waardeketen ‘Gebouwde Omgeving‘ richt zich nu (bijna uitsluitend) op circulaire bouwactiviteiten in relatie tot bouwmaterialen of het voorkomen daarvan. Maatregelen die overlap hebben met de waardeketen ‘Voedsel en organische reststromen’, zoals grinders of vacuümtoiletten, hebben nog weinig prioriteit En hoewel er aandacht is voor biobased bouwmaterialen, is de link met herkomst en/of lokale boeren zwak, terwijl inkopen van lokale boeren de landbouwcrisis – onder andere de stikstofcrisis – kan helpen. In de gewenste situatie zijn er veel raakvlakken tussen de ketens, bijvoorbeeld een lokale boer teelt lisdodde (natte teelt, veen-weideproblematiek) voor isolatiemateriaal (isolatieoffensief), de lisdodde wordt bemest met biobased meststoffen uit de stad. Die meststoffen worden door een verwerker gemaakt van biogrondstoffen die worden ingezameld, omdat in de bouw rekening gehouden is met het gescheiden opvangen van gfe, urine en/of feces. Motivatie

De twee kringlopen van de circulaire economie (de biocycle en de technocycle) staan niet los van elkaar. Als je holistisch naar de bouw kijkt en wat nodig is om onze maatschappij circulair te maken, dan moet de inzameling van (potentieel) waardevolle biogrondstoffen in woningen en gebouwen een essentieel onderdeel daarvan zijn. Deze actie wil de eerste stappen in die richting zetten.

Verwachte impact

Op termijn is de impact groot. De actie moet echter nog in gang gezet worden en de impact is daarom nu lastig in te schatten.

Looptijd

Looptijd: 2e helft 2023 - 2024

Verwacht resultaat

In 2026 is er, naast Buiksloterham, minimaal één gebouw of wijk waar de integratie van biogrondstoffen in de bouw in gang gezet is en waarin de link met de bioketen gelegd is.

Bijdrage aan systeemverandering

Nutriënten en organische stof zijn essentieel voor onze voedselproductie. Deze worden nu grotendeels verbrand. Fosfaat is een eindige grondstof. Het is belangrijk dat we de organische kringloop gaan sluiten. Dit betekent om te beginnen dat we het organisch materiaal goed moeten gaan inzamelen en dat dit bij woningbouw vanaf het begin meegenomen moet worden, zowel bij keukenafval als toiletsystemen.

Strategie (voorkomen, verlengen, verwaarden, vervangen)

Gecombineerd; dit gaat over de hele keten

Beleidsinstrumentarium

Normeren (wet- en regelgeving) Beprijzen (financiële instrumenten) 7 Stimuleren (zachte instrumenten)

Organisatie

Eigenaar: team CE (R&D) Werkt mee: duurzame gebiedsadviseurs, PMB, Grond en Ontwikkeling (G&O)

Bijlage bij de Uitvoeringsagenda circulair 2023-2026 | 32

3.10 Voorzieningen in de woningbouw om de voedselketen te sluiten Eigenaar

Ruimte en Duurzaamheid

Naam actie

Voorzieningen in de woningbouw om de voedsel keten te sluiten

Vervolgstap

Bij succesvolle implementatie in het gebouw of de wijk wordt een opschaalstrategie opgesteld om in de standaardteksten tenders mee te nemen of in 1-op-1-onderhandelingen met ontwikkelaars. Daarnaast lobbyen om landelijk deze ontwikkeling op te schalen in bijvoorbeeld regelgeving of andere instrumentarium, zoals subsidies en dergelijke.

Financiële dekking

7 Binnen huidige dekking, nl: uren team CE (R&D)

Leerdoel

De uitkomsten zijn van belang voor GV, MV, Sport en Bos (S&B), PMB-bouwmanagement.

3.11 Humanure – meststoffen en bodemverbeteraars Eigenaar

Ruimte en Duurzaamheid

Naam actie

Humanure – meststoffen en bodemverbeteraars

Omschrijving actie

Initiatieven die het gebruik van humanure (biobased meststoffen en bodemverbeteraars uit urine en feces) mogelijk willen maken, ondersteunen. Nutriënten en organische stof moeten de weg terug naar de gezonde bodem vinden. Wetgeving verhindert dit nu. Daarom zijn pilots, ontheffingen en onderzoek nodig om te bewijzen dat de meststoffen veilig en van hoge waarde zijn. Het gaat hier om initiatieven die zuivere grondstof (urine, feces) gebruiken, dus niet het afvalwater van de riolering; dat ligt bij Waternet.

Ambitie

Organische reststromen worden hoogwaardig verwerkt. Amsterdam maakt ruimte en creëert kansen voor reststromen.

Huidige en gewenste situatie In Amsterdam zijn verschillende initiatieven en ondernemers actief op dit onderwerp die echter veel hindernissen (regelgeving, veiligheid, waarde) op hun weg vinden. De gemeente (team CE, Stedelijke Innovatie) faciliteert onder andere in het traject richting ontheffing en door partner te zijn in het vervolg van een subsidieaanvraag: • Semilla is een Amsterdamse ondernemer die een meststof maakt uit urine die reeds getest is op kleine schaal. Deze ondernemer is klaar om op te schalen en heeft zowel met de NDSM-werf – urine inzamelen van festivals, meststof leveren aan bomenkwekerij) als met Arena/Ajax (urine inzamelen bij AFAS-live en meststof gebruiken voor de sportvelden – afspraken over gebruik en is klaar om te starten. • Amsterdam City Mest test in drie fases mest uit poep; eerst in het lab, dan kleinschalig in de stad bij enkele moestuinen en vervolgens bij regionale boeren. Het is initiatief van Green Campus in samenwerking met de UvA en boeren. • Cinderela maakt meststof op maat uit urine van festivals (TU Delft/AMS Institute). De Nederlandse wetgeving verbiedt gebruik van deze meststoffen voor voedselproductie. Echter, in de landen om ons heen gebeurt dit wel. De Europese wetgeving laat hier meer ruimte.

Het zou een keuze zijn om als Amsterdam bewust een initiatief zoals bijvoorbeeld Semilla, symbolisch te steunen en een project te faciliteren en daarmee een boete en/of rechtszaak uit te lokken om hiervoor aandacht te vragen. Zuivere urine is de beste bron voor meststoffen. Deze wordt meestal gevonden op festivals waar mobiele toiletten staan. Echter, in de gewenste situatie zijn er ook andere bronnen, zoals een gebouw of woonwijk met vacuümtoiletten. Ook in de aanbesteding seizoenstoiletten (V&OR) zou opgenomen kunnen worden dat deze urine ter beschikking gesteld wordt aan initiatieven die dit gebruiken om een meststof van te maken. In de gewenste situatie zijn er in de stad meer bronnen van zuivere urine, zijn de belemmeringen in regelgeving opgelost en kan humanure een deel van de kunstmest vervangen in de landbouw. Om tot een circulair voedselsysteem te komen in 2050, is dit een essentiële stap. De Boer beschrijft de huidige en gewenste situatie als volgt: “Nutrients are imported through food and exported through human excreta and unavoidable food waste. At present, most of the phosphorus in our food system, for instance, is lost as we allow human excreta be wasted. This leaves us dependent on finite phosphate rock, which is unsustainable. Nutrient outflows from cities will need to be recycled to the hinterland to fertilise soils or feed farm animals.

Consumer cooperatives will have heavily invested in waste separation systems. By 2050, we will have recognised human excreta as a valuable resource rather than a waste, and neighbourhoods all over the country will have installed smart toilets that save water and/or separate urine and faeces. Technologies such as ammonia stripping, struvite precipitation and biological decomposition techniques will be applied to safely recover nutrients from human waste” (Re-rooting the Dutch Foodsystem, from more to better, Imke de Boer et al., p4). Motivatie

In de stad gaan nu waardevolle organische stoffen en nutriënten afkomstig van het voedsel dat wij eten, verloren via het riool. Ook urine van bijvoorbeeld festivals wordt geloosd op het riool. Enkele initiatieven zorgen voor terugwinning van onder andere fosfaat (een eindige grondstof) en zorgen ervoor dat dit weer als meststof gebruikt kan worden, waarmee ze bijdragen aan een betere sluiting van de voedselkringloop. Deze biobased meststoffen zouden op termijn kunstmest – dat goedkoop is, maar zeer energieverslindend om te produceren en bovendien fosfaat bevat afkomstig uit mijnen – kunnen vervangen.

Bijlage bij de Uitvoeringsagenda circulair 2023-2026 | 33

3.11 Humanure – meststoffen en bodemverbeteraars Eigenaar

Ruimte en Duurzaamheid

Naam actie

Humanure – meststoffen en bodemverbeteraars

Verwachte impact

Initiatieven steunen betekent bijdragen leveren aan bewijs van waarde en veiligheid. Dit moet leiden tot toestemming voor gebruik bij (stads)landbouw, waardoor deze actie verband houd met de actie Kader voor experimenteerruimte organische reststoffen. Tevens zal dit bijdragen aan de kennis over het gebruik van humanure en de ontwikkelingen op dit gebied versnellen.

Looptijd

Looptijd: start 2023

Verwacht resultaat

Op een aantal plekken in en om de stad (onder andere sportvelden Ajax, bomenkwekerij, moestuinen) worden biobased meststoffen (humanure) gebruikt. Deze locaties hebben een ontheffing gekregen en leveren bewijs van veiligheid en waarde en dragen zo bij aan de kennisopbouw over het gebruik van biobased meststoffen.

Bijdrage aan systeemverandering

Een toekomstbestendig voedselsysteem moet circulair zijn. De stad is daarin nu de ontbrekende schakel. Door nutriënten en organische stof terug te winnen uit poep en plas en deze als humanure in te zetten in de (stads) landbouw wordt bijgedragen aan het verwaarden van de organische reststroom en het terugbrengen van de waardevolle stoffen in het voedselsysteem.

Strategie (voorkomen, verlengen, verwaarden, vervangen)

Niet helemaal van toepassing. Dit gaat over het toevoegen van de ontbrekende schakel in de organische kringloop en daarmee de kringloop rond maken.

Beleidsinstrumentarium

Normeren (wet- en regelgeving) Beprijzen (financiële instrumenten) 7 Stimuleren (zachte instrumenten)

Organisatie

Eigenaar: uren team CE (R&D)

Reuse (namelijk van nutriënten en organische stof) komt het meest in de buurt.

Werkt mee: Stedelijke Innovatie is betrokken bij Cinderela (in samenwerking met AMS en TU Delft) Waternet en team CE. Green Campus doet Amsterdam City Mest. Vervolgstap

De actie ‘Kader voor experimenteerruimte organische reststromen’ biedt initiatieven naar verwachting meer duidelijkheid richting ontheffing en biedt pilots experimenteerruimte. Aangezien er (nog) geen verdienmodel is voor humanure ten opzichte van kunstmest, kan de gemeente hierin een belangrijke rol spelen. Door initiatieven, zoals Semilla, Amsterdam City Mest en Cinderela, te faciliteren en ook financieel te steunen bij pilots en innovatief onderzoek dragen we bij aan het leveren van bewijs voor de veiligheid en waarde van humanure.

Financiële dekking

Binnen huidige dekking, nl: 7 Dekking moet nog worden gevonden, nl: aanvraag € 150.000,- voor drie jaar uit CE-coalitiemiddelen

Monitoring

Er vindt achteraf een procesevaluatie plaats.

Leerdoel

Hiermee dragen we bij aan de (landelijke) beweging van alle initiatieven, ondernemers en onderzoeken die bezig zijn de inzet van humanure in de landbouw mogelijk te maken.

3.12 Hergebruik effluent als bron voor industriewater Eigenaar

Waternet

Naam actie

Hergebruik effluent als bron voor industriewater

Omschrijving actie

In 2023 voert Waternet een haalbaarheidsstudie uit naar de mogelijkheden voor het gebruik van effluent (gezuiverd rioolwater) als bron voor industriewater. Hiermee voorkomen we dat onze industriewaterklanten in het Westelijk Havengebied op termijn zonder water komen te zitten. Met een toenemende watervraag en een afnemend aanbod (waterbronnen staan onder druk), staat de industrie achteraan als het schaarse water verdeeld moet worden. De schone, kwalitatief goede bronnen moeten beschikbaar blijven voor drinkwaterproductie, terwijl industriewater gebruik kan maken van alternatieve (minder hoogwaardige) bronnen. Met interne juristen wordt onderzocht hoe de gemeente en Waternet met bestaande wet- en regelgeving en beleid kunnen sturen op industriewater uit laagwaardiger bronnen, zoals effluent.

Ambitie

Bestuur, institutionele vormgeving, publiek-private samenwerking.

Huidige en gewenste situatie Op dit moment wordt water van N.V. Watertransportmaatschappij Rijn-Kennemerland (WRK) – dé bron voor drinkwater voor Amsterdam – gebruikt als industriewater voor achttien bedrijven in de Amsterdamse haven. Met de toenemende droogte, met name in de zomer, worden hoogkwalitatieve zoetwaterbronnen steeds schaarser en komen de waterbronnen voor drinkwater onder druk te staan. Tegelijkertijd neemt de watervraag toe door demografischeen economische groei. Waternet (en heel Nederland) ziet een tekort ontstaan en realiseert zich dat we water moeten besparen en hergebruiken om in de toekomst goed en veilig drinkwater te kunnen blijven leveren. Met de inzet van opgewerkt (= gezuiverd) effluent (= huishoudelijk afvalwater), kunnen we zoetwaterbronnen vrijspelen om drinkwater van te maken. Hierdoor gebruiken we een laagwaardiger bron voor het maken van industriewater en behouden we de hoogwaardige bronnen voor de belangrijkste toepassing: ons drinkwater. Zo zijn we duurzaam en circulair bezig. Motivatie

Zoetwater van goede kwaliteit wordt ook in Nederland een steeds schaarser goed. De watervraag groeit, terwijl de capaciteit van beschikbare bronnen afneemt door droogte. We moeten de grondstof water meer circulair gaan inzetten. Dit betekent dat we moeten streven naar hergebruik van water, nadat het reeds een ander doel gediend heeft.

Bijlage bij de Uitvoeringsagenda circulair 2023-2026 | 34

3.12 Hergebruik effluent als bron voor industriewater Eigenaar

Waternet

Naam actie

Hergebruik effluent als bron voor industriewater

Verwachte impact

Directe impact: we hergebruiken zoetwater, waardoor we gebruik van kostbare drinkwaterbronnen kunnen beperken. Hierdoor blijven er grotere volumes beschikbaar voor drinkwaterproductie, waardoor drinkwaterproductie betaalbaar en relatief eenvoudig (minder chemicaliën, minder energie) blijft.

Looptijd

Looptijd: het haalbaarheidsonderzoek loopt 12 maanden Finishlijn: oktober 2023

Verwacht resultaat

De haalbaarheidsstudie toont aan dat effluent een goede bron kan zijn voor het maken van industriewater. Elders in Nederland gebeurt dit al sinds 2007. Hiermee gaan we water circulair inzetten in Amsterdam: van drinkwater, na gebruik in het huishouden naar afvalwater, waarna we het opwaarderen tot industriewater, waarna het alsnog in het oppervlaktewater terechtkomt.

Bijdrage aan systeemverandering

We sluiten de cirkel door afvalwater weer te gebruiken als bron voor industriewater. We gaan hierdoor meer circulair opereren en spelen hoogwaardige zoetwaterbronnen vrij voor de productie van drinkwater. Hiermee vergroot Amsterdam de leveringszekerheid van drinkwater voor de stad, tegen zo laag mogelijke kosten en tegen een zo klein mogelijke milieu-impact.

Strategie (voorkomen, verlengen, verwaarden, vervangen)

Hergebruik

Beleidsinstrumentarium

Normeren (wet- en regelgeving)

Organisatie

Eigenaar: Waternet Werkt mee: Port of Amsterdam & ORAM (belangenvereniging Amsterdamse bedrijven)

Vervolgstap

Waternet voert nu naar aanleiding van een bestuurlijke opdracht van de gemeente Amsterdam een haalbaarheids­ studie uit naar het hergebruik van effluent als bron voor industriewater. Deze studie wordt eind 2023 opgeleverd.

Financiële dekking

7 Binnen huidige dekking, nl: Waternet voert haar CE-programma nu uit met (financiële) middelen van haar opdrachtgevers gemeente Amsterdam en waterschap Amstel, Gooi en Vecht. Voor de gemeente Amsterdam, komen deze bijdragen uit de reguliere begroting riolering en drinkwater. De verwachting is dat deze budgetten de komende jaren licht zullen stijgen, omdat de urgentie om te verduurzamen blijft stijgen. Dekking moet nog worden gevonden, nl:

3.13 Circulaire watercyclus Eigenaar

Waternet

Naam actie

Circulaire watercyclus

Omschrijving actie

Waternet voert namens haar opdrachtgever de gemeente Amsterdam en het waterschap Amstel, Gooi en vecht verschillende watertaken uit. Voor de gemeente Amsterdam gaat het hierbij om de rioleringstaak en de productie en distributie van drinkwater. Om de ambitie van de gemeente A’dam (50% circulair in 2030 en 100% circulair in 2050) waar te maken, heeft Waternet een Programma Circulaire Economie (Programma CE) opgezet. Dit programma heeft als doel de milieu-impact te reduceren naar MKI=0 in 2050 (milieukostenindicator). Dit geldt zowel voor de interne bedrijfsvoering – geen uitstoot van broeikasgassen en stikstof- en fosfaatemissies meer – als voor de verduurzaming en circulariteit in de watercyclus.

Ambitie

Bestuur, institutionele vormgeving, publiek-private samenwerking.

Huidige en gewenste situatie De Amsterdamse waterketen is hoofdzakelijk nog lineair ingericht. Het Programma CE wil dit verduurzamen door 1) de bedrijfsvoering circulair te maken, 2) de watercyclus circulair te maken en 3) de omgeving circulair te maken. Motivatie

Met het verduurzamen van de interne bedrijfsvoering wil Waternet haar milieu impact reduceren naar nul (o) in 2050. Dit betekent met name het verminderen van broeikasgasemissies (lachgas, methaan, CO2) en de emissies (van stikstof en fosfaat) naar het oppervlaktewater sterk reduceren. Ook het gebruik van primaire abiotische grondstoffen (beton, staal, chemicaliën) zal verder terug moeten worden gebracht. Het verduurzamen van de watercyclus en de omgeving richt zich onder andere op het terugwinnen van grondstoffen (bv middels nieuwe sanitatie), waarvoor Waternet en de gemeente Amsterdam meerdere onderzoeks- en innovatieinitiatieven hebben lopen.

Bijlage bij de Uitvoeringsagenda circulair 2023-2026 | 35

3.13 Circulaire watercyclus Eigenaar

Waternet

Naam actie

Circulaire watercyclus

Verwachte impact

De impact die Waternet wil behalen bestaat uit: • Gebruik effluent (gezuiverd afvalwater) als bron voor industriewater, waarmee zoetwaterbronnen worden vrijgespeeld ten behoeve van de drinkwatervoorziening. Haalbaarheidsstudie loopt nu en wordt in september 2023 afgerond. Gesprekken met industrie en Port of Amsterdam (PoA) zijn gaande om de urgentie van waterschaarste te benadrukken. • Circulair textiel: katoenen isolatiejassen in ziekenhuizen in plaats van plastic jassen. In 2021 is een consortium bestaande uit OLVG, MRA, Clean Lease en Waternet gevormd. Er wordt onderzoek gedaan naar de impact van microplastics (uit textiel) op het afval- en oppervlaktewater (2023). Het streven van dit project is om jaarlijks 5 miljoen plastic medische schorten te vervangen door enkele duizenden herwasbare textiele beschermende kleding. • Nutriënten terugwinnen uit afvalwater (struviet, organische mest, et cetera) voor de (stads)landbouw. Struviet (= fosfaat) wordt al enkele jaren met succes gewonnen uit het afvalwater van de RWZI-West in A’dam. We willen dit proces gaan optimaliseren om nog meer van dit kostbare nutriënt terug te winnen, waardoor minder fosfaat uit hoeft te worden gemijnd. • Grondstoffen terugwinnen uit de waterketen.

Calciet wordt gewonnen bij de drinkwaterbereiding en deze stof wordt ingezet bij de productie van bijvoorbeeld tapijt en scrubs (persoonlijke verzorgingsmiddelen). Groengas (= opgewerkt biogas) is een ander product dat Waternet wint uit zuiveringsslib (afvalwater). Waternet wil inzetten op maximalisatie van groengasproductie, omdat dit een schone energiebron is die bijdraagt aan de energieneutrale doelstellingen (en MKI=0) van Waternet. • Nieuwe (decentrale) sanitatie (vacuümriool, separate inzameling urine, et cetera) In 2020 is reeds gestart met het project Buiksloterham. In 2023 hebben de gemeente Amsterdam en het waterschap AGV zich opnieuw gecommitteerd aan een vierjarige verlenging. Waternet en de gemeente Amsterdam willen hiermee ervaring opdoen met 1) het decentraal en 2) gescheiden inzamelen van afval(water)stromen. We willen hiermee lokaal grondstoffen (warmte, energie, nutriënten, water) terugwinnen om bij te kunnen dragen aan een circulaire stad en om systemen te ontwikkelen die de toekomstige groei van de stad kunnen opvangen.

Dat is in lijn met de visie van een circulair voedselsysteem in 2050, zoals beschreven door De Boer: “Households will no longer use drinking water to flush their toilets, but will use rainwater or smart water management systems that will recycle up to 95% of their shower and bathwater for toilet flushing, washing machines or gardening” (Re-rooting the Dutch Foodsystem, from more to better, Imke de Boer et al., pagina 4). • Met circulair aanbesteden is experimenteel begonnen in 2022. In 2023 start Waternet met gestructureerd aanbesteden. Waternet wil graag met de gemeente Amsterdam kennis- en ervaringen uitwisselen om van elkaar te leren. Ook zullen de watertaken die Waternet in opdracht van de gemeente Amsterdam uitvoert in lijn met de Amsterdamse inkoop- en aanbestedingsregels moeten zijn. Een samenwerking op dit onderwerp is daarom nodig. • Milieu-impact is leidend in projectkeuzes en aanbesteding. Waternet heeft een MKI-nulmeting uitgevoerd met data uit 2020. Aan de hand daarvan wordt geprioriteerd en zo worden de grootste milieuvervuilers het eerst aangepakt. Ook wordt de MKI-methodiek verder gedetailleerd en gepromoot bij andere overheden en aannemers. Dit valt onder de noemer decentrale sanitatie. • Om onze MKI-impact te verlagen, optimaliseert Waternet zijn processen om stikstof (N), fosfaat (P) en andere schadelijke emissies verder te reduceren.

Ook de broeikasgasemissies (CO2, Methaan, lachgas) zullen wij verder reduceren. Ten slotte zijn we het gebruik van chemicaliën in het zuiveringsproces verder aan het optimaliseren, zodat we minder chemicaliën hoeven te gebruiken. • Waternet stelt zich ten doel om hormonen, medicijnresten en microplastics verdergaand te onttrekken aan het afvalwater, alvorens het te lozen op het oppervlaktewater. Hiermee dragen wij bij aan een goede waterkwaliteit en een hoogwaardige ecologie in en om Amsterdam.

Looptijd

Looptijd: het programmaplan van Waternet circulair loopt van 2021 t/m 2026.

Verwacht resultaat

Waternet streeft ernaar om met het Programma CE, zijn milieu- impact te verlagen naar 0 in 2050 (50% in 2030). Dit betekent dat wij dan geen negatieve impact meer hebben op het milieu; we stoten geen broeikasgassen meer uit, brengen geen schadelijke stoffen in het milieu en gebruiken geen abiotische primaire grondstoffen meer.

Bijdrage aan systeemverandering

Duurzaamheid en circulariteit zijn in alle aspecten van ons werk doorgedrongen. Al onze aanbestedingen en inkopen zijn duurzaam en circulair

Organisatie

Eigenaar: Waternet (in opdracht van gemeente Amsterdam en het waterschap Amstel, Gooi en Vecht) Werkt mee: gemeente Amsterdam, PoA, ORAM, MRA, AMS, CleanLease, Aquaminerals, Energie- & Grondstoffenfabriek

Vervolgstap

Waternet is met een programmateam van tien fte’s bezig om voor de twee opdrachtgevers gemeente Amsterdam en het waterschap Amstel, Gooi en Vecht (waterschap AGV) het ‘Programmaplan Waternet Circulair 2050’ uit te voeren. Voor de watertaken in opdracht van de gemeente Amsterdam, intensiveert Waternet de samenwerking met het team circulair van de gemeente Amsterdam.

Financiële dekking

Binnen huidige dekking, nl: 7 Dekking moet nog worden gevonden, nl: Waternet voert haar CE-programma nu uit met (financiële) middelen van haar opdrachtgevers gemeente Amsterdam en waterschap AGV. Voor de gemeente Amsterdam komen deze bijdragen uit de reguliere begroting riolering en drinkwater. De verwachting is dat deze budgetten de komende jaren licht zullen stijgen, omdat de urgentie om te verduurzamen blijft stijgen.

Monitoring

Waternet heeft haar eigen monitoringsysteem om de voortgang op MKI=0 te meten. Elke twee jaar doen we een uitgebreide monitoring ten opzichte van de nulmeting uit 2020. Daarnaast verschijnt jaarlijks de duurzaamheids­ rapportage van Waternet, waarin wordt gerapporteerd op circulariteit.

Bijlage bij de Uitvoeringsagenda circulair 2023-2026 | 36

3.13 Circulaire watercyclus Eigenaar

Waternet

Naam actie

Circulaire watercyclus

Leerdoel

Waternet kijkt op een holistische manier naar de watercyclus. En dat proberen we ook te doen met circulariteit. Voor ons is het reduceren van onze milieu-impact (MKI=0) de kern van circulariteit; in 2050 mag ons werk – de bouw, beheer en onderhoud van alle assets die nodig zijn om de watertaken goed uit te voeren – geen negatieve impact meer hebben op het milieu.

Bijlage bij de Uitvoeringsagenda circulair 2023-2026 | 37

4

Voorstellen Consumentengoederen

4.1

Textiel

Eigenaar

Afval en Grondstoffen/Ruimte en Duurzaamheid/Economische Zaken en Cultuur (nog te bepalen)

Naam actie

Textiel

Omschrijving actie

Faciliteren van koplopers en/of netwerken van textielbedrijven binnen het missiegedreven innovatiesysteem.

Ambitie

Textiel is een prioritair dossier van consumptiegoederen. Bovendien herbergt Amsterdam een grote hoeveelheid aan mkb-textielbedrijven.

Huidige en gewenste situatie Er zijn drie netwerken van textielbedrijven in de regio die als koplopers ondersteuning vragen van de gemeente • Markthalinitiatief (Clean Unique/UvA/WAAG); • netwerk gericht op verwerking afgedankt niet-herdraagbaar textiel (Makers Unite/Loop a Life); • MRA (ontwerpfase (circulaire esthetiek); ondernemers en kennisinstellingen waaronder HvA, Board, Waag en bestaande samenwerkingsverbanden onderzoeken het opzetten van een nieuw mode-instituut. De gewenste situatie is dat ecosystemen ontstaan die een landingsplek vormen voor startups, scale-ups en mkb-bedrijven die een transitie willen aangaan naar circulair textiel en die tevens burgers helpen om meer duurzame keuzes te maken. Motivatie

Faciliteren van koplopers die zich organiseren om een rol te spelen in het vergroten van de aandacht en bedrijvigheid en verbreden van kennis op het gebied van circulair textiel.

Verwachte impact

Impact is vooral sociaal: brede welvaart en leren en kennisdelen, zowel bij professionals als burgers.

Looptijd

Looptijd: 2023-3026

Verwacht resultaat

• versterking van innovatieve koplopers en vergroten van deze groepen (ondernemers, burgers dan wel consumenten); • reputatie van stad op het gebied van creatieve industrie en circulair textiel versterken, en dat trekt weer ondernemingen en ondernemers aan; • stimuleren samenwerkingsinfrastructuur (livinglabs) om kennis te vergroten en te distribueren.

Bijdrage aan systeemverandering

De genoemde initiatieven veranderen de perceptie van bewoners en professionals ten aanzien van wat normaal is. Zo komen we tot een positievere perceptie van circulaire oplossingen als Het Nieuwe Normaal. Daarnaast heeft textiel de potentie om sociale cohesie te bevorderen, omdat het op het grensvlak zit van economische bedrijvigheid voor nieuwe ondernemers en niet-financieel gedreven samenwerkingen. De zichtbaarheid wordt vergroot door het creëren van fysieke werkruimte, ontmoetingsplekken en programmering

Strategie (voorkomen, verlengen, verwaarden, vervangen)

Alle treden

Beleidsinstrumentarium

Normeren (wet- en regelgeving) Beprijzen (financiële instrumenten) 7 Stimuleren (zachte instrumenten)

Organisatie

Eigenaar: A&G/R&D/EZC (nog te bepalen)

Financiële dekking

Directe ondersteuning van sociale en commerciële ondernemers vindt plaats uit de budgetten van Samen met de Stad. Inzet van ambtelijke uren vindt plaats uit de reguliere budgetten van de betrokken directies

Monitoring

• aantallen ondernemers die betrokken worden; • economische bedrijvigheid; • gedragsverandering bij consumenten/burgers

4.2

Beschermende kleding in de zorg

Eigenaar

Waternet

Naam actie

Beschermende kleding in de zorg

Omschrijving actie

Herbruikbare isolatiejassen vervangen wegwerpjassen (fase 1) en de zorgsector past een systeem van verwaarden van de grondstoffen toe (fase 2).

Ambitie

70% circulaire textiel in 2030

Huidige en gewenste situatie Momenteel wordt in veel medische en zorginstituten gebruikgemaakt van wegwerpisolatiejassen of worden herbruikbare jassen gebruikt die na verloop van de economische levensduur worden afgedankt. Bij OLVG, Cordaan en Reade loopt nu een meerjarig gesubsidieerde pilot om herbruikbare isolatiejassen te testen. Bovendien worden gesprekken gevoerd met andere instituten in Amsterdam en in de regio.

Bijlage bij de Uitvoeringsagenda circulair 2023-2026 | 38

4.2

Beschermende kleding in de zorg

Eigenaar

Waternet

Naam actie

Beschermende kleding in de zorg

Motivatie

Er zijn verschillende redenen om hiervoor te kiezen: • voorbeeldproject voor ziekenhuizen voor overgang van wegwerp naar hernieuwbaar om te laten zien dat het kan; • opschaalbaar; • maatschappelijke kosten en baten laten zien dat het ‘goedkoper’ is om herbruikbare circulaire jassen toe te passen; echter, nog niet alle organisaties die de voordelen hiervan ondervinden, zijn bereid hiervoor te betalen (voorbeeld voor true pricing); • onderzoek naar schaal om te komen tot een business case om te laten zien dat het kan; • onderzoek naar CO2-certificaten wordt ingezet (inzicht in hoe alternatieve ‘voordelen’ ingezet kunnen worden in de business case); • potentie om een materialenbank voor isolatiejassen op te zetten (unieke ontwikkeling; inzicht in schaal).

Verwachte impact

• anders inkopen door semipublieke organisaties; • inzicht in hoe lokale activiteiten (maken, onderhoud, recyclen) bijdragen aan de sociale impact van de business cases; • brede samenwerking van organisaties volgens het triple-helix-model.

Looptijd

Looptijd: 3 jaar Finishlijn: 2025/6

Verwacht resultaat

• Vervanging van wegwerpmaterialen door herbruikbare producten staat bij ziekenhuizen en zorginstellingen op de agenda. • Samenhang tussen gezondheid van burgers en negatieve ecologische impact van wegwerpproducten op de gezondheid van burgers begint bekend te worden. Hiermee doorbreken we de zogenaamde CO2-tunnelvisie. • We worden als regio minder afhankelijk van wereldwijde ketens (leveringszekerheid).

Bijdrage aan systeemverandering

• inzicht in de schaal om business case rond te krijgen; • inzicht in de schaal voor een circulaire economie (van global naar EU naar nationaal of regionaal).

Strategie (voorkomen, verlengen, verwaarden, vervangen)

• verlengen van levensduur • verwaarden van grondstoffen • vervangen van materiaalgebruik

Beleidsinstrumentarium

Normeren (wet- en regelgeving) 7 Beprijzen (financiële instrumenten) 7 Stimuleren (zachte instrumenten)

Organisatie

Eigenaar: Waternet Werkt mee: OLVG

Financiële dekking

4.3

Reguliere budgetten van Waternet

 ubliek bereik vergroten van gemeentelijke informatie en statistiek over P circulaire economie

Eigenaar

Stedelijke Innovatie, Directie Digitalisering en Innovatie

Naam actie

Publiek bereik vergroten van gemeentelijke informatie en statistiek over circulaire economie

Omschrijving actie

Campagnevorming met informatie van de Monitor CE gericht op specifieke doelgroepen. Concreet gaat het om het ontwikkelen van: • campagnemateriaal (posters/banners in de stad); • fysieke actie in de stad om mensen uit te lokken over circulaire economie te denken en om het gesprek aan te jagen; • gamificatie van de statistieken (wat is jouw impact als bedrijf of bewoner?).

Ambitie

Participatiestrategie (instrument: gesprek met de stad), communicatieplan (instrument: communicatie)

Huidige en gewenste situatie Met deze actie wil het programma gericht doelgroepen informeren (bewoners, bedrijven, bezoekers) over de inzichten van de gemeente. Dit project begint met het onderzoeken van focusgroepen met verschillende doelgroepen. Op basis van focusgroepgesprekken met de verschillende doelgroepen wordt achterhaald hoe een boodschap het beste aankomt bij een doelgroep van een specifieke waardeketen. Ook stelt dit onderzoek de gemeente in staat om de potentiële impact van datagedreven gedragsverandering te analyseren. Motivatie

Momenteel wordt er weinig campagnevoering gedaan op basis van de data van circulaire economie.

Verwachte impact

• leren en kennisdeling • sociale impact/brede welvaart/donut

Looptijd

Looptijd: september 2023 – januari 2023 Finishlijn: 2026

Verwacht resultaat

Meer kennis van en draagvlak voor de circulaire economie

Bijdrage aan systeemverandering

Het betrekken van mensen die in de stad wonen en werken om te kiezen voor een duurzamere toekomst (stakeholdersbetrokkenheid).

Bijlage bij de Uitvoeringsagenda circulair 2023-2026 | 39

4.3

 ubliek bereik vergroten van gemeentelijke informatie en statistiek over P circulaire economie

Eigenaar

Stedelijke Innovatie, Directie Digitalisering en Innovatie

Naam actie

Publiek bereik vergroten van gemeentelijke informatie en statistiek over circulaire economie

Strategie (voorkomen, verlengen, verwaarden, vervangen)

Overkoepelend

Beleidsinstrumentarium

Normeren (wet- en regelgeving) Beprijzen (financiële instrumenten) 7 Stimuleren (zachte instrumenten)

Organisatie

Eigenaar: D&I Werkt mee: Onderzoek en Statistiek (O&S), R&D (onder andere Green Office, voedselstrategieteam), V&OR en de Directie Communicatie

Vervolgstap

• uitvraag naar communicatie- en/of impactbureaus; • onderzoek focusgroep (hoe benaderen van welke doelgroep?).

Financiële dekking

Voorgesteld wordt om € 150.000,- uit de circulaire middelen hiervoor te reserveren (drie jaar € 50.000,-).

Monitoring

Het bereik van de verschillende mediatoepassingen

Leerdoel

Bepalen wat de beste strategieën zijn om draagvlak te organiseren in Amsterdam.

4.4

Stadspasactie repareren apparaten en wasbare luiers

Eigenaar

Afval en Grondstoffen, Ruimte en Duurzaamheid (nog te bepalen)

Naam actie

Stadspasactie repareren apparaten en wasbare luiers

Omschrijving actie

Te vaak worden elektrische apparaten voortijdig weggegooid, omdat de kosten voor reparatie van een kapot apparaat niet opwegen tegen de aanschaf van een nieuw. Door stadspashouders korting te geven op reparatie van apparaten krijgen minder draagkrachtige inwoners een financiële stimulans om toch te kiezen voor reparatie. Wasbare luiers zijn een goed herbruikbaar alternatief voor wegwerpluiers. Omdat de initiële aanschaf van wasbare luiers hoog is, maar op de lange termijn juist geld bespaart, is een dergelijk alternatief heel geschikt voor ouders van jonge kinderen met een klein budget. Om wasbare luiers meer bekend te maken en specifiek ouders van jonge kinderen met een klein budget te ondersteunen, geven we een korting op de aanschaf van wasbare luiers voor stadspashouders.

Ambitie

De hoeveelheid weggegooide apparaten en wegwerpluiers verminderen en inwoners met een kleine portemonnee financieel steunen. In meer algemene zin is de ambitie om door een verhoogd bewustzijn minder te consumeren en meer te delen.

Huidige en gewenste situatie Gemiddeld gooit een Nederlander ongeveer 3 kg per jaar aan elektrische en elektronische apparatuur weg. De impact daarvan is (per kg) bijna het grootst van alle spullen die worden gebruikt. In 2020 zat er ongeveer 11 kg per inwoner incontinentiemateriaal in het huishoudelijk afval: ca 5% van de totale hoeveelheid afval. Daarnaast is de startinvestering van wasbare luiers hoog, terwijl deze op de lange termijn juist goedkoper zijn dan wegwerpluiers. Motivatie

Reparatie zou goedkoper moeten kunnen zijn dan nieuw kopen. Wasbare luiers zijn milieuvriendelijker dan wegwerpluiers, maar de aanschafprijs van circa € 400,- is voor sommige huishoudens een te hoge drempel. Om deze financiële drempel te verlagen voor inwoners met een klein budget, helpen we hen door een korting te geven op een pakket wasbare luiers.

Verwachte impact

Sociale impact: het voorkomen van apparaten en luiers in de restafvalstroom vermindert de hoeveelheid verbrand afval in de stad, waardoor er minder CO2 vrijkomt. Tegelijkertijd steunen we inwoners met een kleine portemonnee financieel in de verzorging van kleine kinderen.

Looptijd

Looptijd: 2024-2025 Finishlijn: implementatie uiterlijk eind 2025. Daarna doorlopend onderdeel van de Stadspas

Verwacht resultaat

Verminderen van de hoeveelheid afval. Ongeveer 5% van het restafval bestaat uit luiers. Er worden minder wegwerpluiers gebruikt. Inwoners met een klein budget worden financieel ondersteund in de verzorging van kleine kinderen (0 tot 3 jaar).

Bijdrage aan systeemverandering

De actie vermindert de hoeveelheid materiaal dat in de economie omgaat. Daarnaast maakt het de circulaire transitie toegankelijker voor mensen met een klein budget. Het maakt hen en mogelijk hun omgeving bewust van circulaire alternatieven voor de nieuwe apparaten en/of huidige wegwerpluiers. Dergelijke subsidies zijn al uitgeprobeerd in andere gemeenten (Barneveld, Deurne, Rhenen en Aalten).