03 Uitvoeringsagenda circulair 2023 2026 met bijlage.pdf

Ambitie

• Circulaire economie: circulaire gebiedsontwikkeling met toepassing van zoveel mogelijk hergebruikte en biobased materialen, MRA Green Deal houtbouw en biobased. De gemeente stimuleert innovatieprojecten. • Groen en gezond: natuurinclusieve stad en dierenwelzijn. • Klimaatadaptatie: tegengaan van hittestress.

Huidige en gewenste situatie Huidige situatie: • De gemeente Amsterdam heeft de ambitie om in 2030 50% minder primaire grondstoffen te gebruiken en in 2050 op zijn laatst volledig circulair te zijn. Echter, uit het ‘Circularity Gap Report 2023’ blijkt dat de circulaire economie verder weg is dan ooit. • Met Green Deal Houtbouw hebben we afgesproken om vanaf 2025 tenminste 20% van de nieuwbouw in MRA in houtbouw en biobased uit te voeren. • De woningbouwopgave stelt dat we tot 2025 jaarlijks 7.500 woningen realiseren, binnen de bestaande stadsgrenzen. Dat betekent een intensivering van het ruimtegebruik. Mkb’ers met innovatieve oplossingen geven onder andere aan dat er weinig mogelijkheden zijn om te testen onder werkelijke omstandigheden en dat het cruciaal is om systeemoplossingen te testen, bijvoorbeeld niet alleen met één bouwlaag, maar met een heel gevelsysteem. Bouwmanagers van gemeente Amsterdam geven aan te willen werken met biobased materialen, maar zeggen tegelijkertijd dat de inkoopprocessen niet daarop zijn ingericht. Een aantal inkoopadviseurs vindt echter dat inkoop van biobased materialen mogelijk is door te beoordelen op specifieke kwaliteiten van materialen. Collega’s van duurzame gebiedsontwikkeling hebben behoefte aan gesprekken over belemmeringen en kansen.

Gewenste situatie: In de gewenste situatie ondersteunen we innovatieve mkb-ondernemingen met de doorontwikkeling van hun circulaire product en dienst, brengen we middels het Paviljoen de relevante collega’s bij elkaar, zodat we gezamenlijk kunnen zorgen dat de gemeente zelf zoveel mogelijk biobased materiaal inkoopt en andere partijen daartoe inspireert. Motivatie

Om dit gat tussen de huidige en gewenste situatie te overbruggen, moeten nieuwe oplossingen de kans krijgen om door te ontwikkelen. Door testmogelijkheden te bieden, komen we erachter of en hoe circulaire producten en diensten bijdragen aan de ambities van de stad. Daar betrekken we collega’s, andere stakeholders en Amsterdammers bij, zodat we middels pilots zien welke werkwijzen en culturen moeten veranderen. Klein beginnen, laten zien hoe het werkt en zo impact maken op de verandering van het systeem naar een toekomstbestendige stad.

Bijlage bij de Uitvoeringsagenda circulair 2023-2026 | 12

2.4

Innovatie Paviljoen Marineterrein

Naam indiener

Stedelijke Innovatie, Directie Digitalisering en Innovatie

Naam actie (project)

Innovatie Paviljoen Marineterrein Innovatie Paviljoen Marineterrein - Innovatie (amsterdam.nl)

Verwachte impact

Directe impact: • stimuleren van de doorontwikkeling van oplossingen van tien innovatieve mkb’ers middels pilotmogelijkheden en het bieden van een podium; • belangstelling wekken en inspireren voor circulair bouwen; • leren door te doen en kennisdeling. Indirecte impact: • input geven voor het aanpassen van werkprocessen, beleid en regelgeving ten behoeve van de circulaire economie.

Looptijd

Looptijd: juni 2022 Finishlijn: augustus 2024

Verwacht resultaat

• Ondersteuning van minimaal tien marktpartijen met pilotmogelijkheden, toegang tot netwerk en demonstratie van hun oplossing. • Inspiratie voor collega’s, partners, andere stakeholders en bezoekers van het Marineterrein als het gaat om de praktische invulling van de ambities van de circulaire strategie. • Voltooiing onderzoek naar de juridische mogelijkheden voor het versoepelen van de vergunningsverlening voor circulaire innovaties op het Marineterrein. Deze bevindingen worden meegenomen in de gebiedsontwikkeling van het Marineterrein. In 2023 is het onderzoek input voor verschillende werksessies over het Marineterrein als Duurzaam Testgebied.

Bijdrage aan systeemverandering

Bij de kennissessies zullen collega’s, partners en andere relevante stakeholders aanwezig zijn. We onderzoeken hoe we dit type innovaties kunnen opschalen en hoe we de transitie kunnen versnellen. Bouwmanagers van Gemeentelijk Vastgoed (GV) en het Projectmanagementbureau (PMB) zijn vanaf de start betrokken geweest.

Strategie (voorkomen, verlengen, verwaarden, vervangen)

Vervangen van materiaalgebruik: in de gevel worden twee typen biobased gevelsystemen getest. Voorkomen van materiaalgebruik: bij een aantal leveranciers hebben we een terugkoopgarantie opgenomen in het contract. De geleverde onderdelen worden na afloop van de pilot dus weer door hen gekocht. Met de marktpartijen waar dit niet in het contract staat, maken we afspraken om een hoogwaardig hergebruik te garanderen.

Beleidsinstrumentarium

7 Normeren (wet- en regelgeving): onderzoek naar juridische mogelijkheden voor het versoepelen van de vergunningsverlening circulaire innovaties Marineterrein. 7 Beprijzen (financiële instrumenten): terugkoopgarantie in contracten. 7 Stimuleren (zachte instrumenten): mkb, collega’s, partners, andere stakeholders en bezoekers Marineterrein.

Organisatie

Eigenaar: directie D&I Werkt mee: R&D, Bureau Marineterrein, AMS Institute, Amsterdam Smart City, Hogeschool van Amsterdam, AHK (Reinwardt Academie), Bouwend Nederland, ROC.

Vervolgstap

Bouw van het Paviljoen in zomer 2023.

Financiële dekking

7 Binnen huidige dekking, nl: vanuit mkb-motor

Monitoring

De deelnemende marktpartijen zijn zelf verantwoordelijk voor het uitvoeren van hun pilot.

Leerdoel

Middels pilots kan duidelijk worden welke systemische aanpassingen nodig zijn voor een transitieverandering. Klein beginnen en leren door te doen trekt veel aandacht, ook van de mensen die aan de lat staan voor het veranderen van werkprocessen, kaders, culturen, et cetera. Als gemeente kunnen we zo het mkb ondersteunen en leren over de aanpassingen die wij zelf moeten doen. Deze tweetrap is noodzakelijk voor succes van pilots en voor het slagen van de overstap naar een circulaire economie.

Bijlage bij de Uitvoeringsagenda circulair 2023-2026 | 13

2.5

Innovatie Estafette – ondersteunen innovatief mkb met circulaire oplossingen

Naam indiener

Stedelijke Innovatie, Directie Digitalisering en Innovatie

Naam actie (project)

Innovatie Estafette - ondersteunen innovatief mkb met circulaire oplossingen

Omschrijving actie

Het hoofddoel van de Innovatie Estafette is het ondersteunen van innovatieve mkb’ers met de (door)ontwikkeling en opschaling van slimme, circulaire producten en diensten voor de stad, door middel van evenementen en living labs. Met relevante partners en directies formuleren we innovatiemissies, bijvoorbeeld afvalvrije evenementen, voor de volgende thema’s: • circulaire materiaalstromen • duurzame mobiliteit • energie • (digitale) veiligheid Zo werken we gezamenlijk aan de innovatiekracht van Amsterdam en daarmee aan het behalen van de gemeentelijke ambities. De innovatiemissies vertalen we naar specifieke vraagstukken die we uitzetten naar de markt. Dit gaat met het oog op een langdurige samenwerking in de vorm van een aanbesteding. Deelnemende mkb-ondernemingen testen hun innovaties samen met ons in de vorm van een pilot. Het traject onderzoekt tevens met festival- en evenementenorganisatoren wat voor de gemeente effectieve instrumenten zijn om Amsterdamse evenementen te verduurzamen. Dit is input voor het Stedelijk Evenementenbureau en R&D. De circulaire vraagstukken die we tot nu toe bij marktpartijen, evenementenorganisatoren en onze collega’s hebben opgehaald zijn bijvoorbeeld het stimuleren van circulaire zonnepanelen, de grote afvalstromen van bezoekers en een oplossing voor vertrapte blikjes die niet ingeleverd kunnen worden voor statiegeld.

Ambitie

De Innovatie Estafette draagt bij aan de acceleratie en realisatie van de circulaire ambities: • transitie naar een circulaire economie; • 50% reductie primaire abiotische grondstoffen. Het raakt aan verschillende strategische en operationele doelen, met name binnen transitiepaden consumptie­ goederen en voedsel- en organische reststromen, waaronder: • circulair ontwikkelen doen we samen; • circulair inkopen; • minder consumeren; • zuiniger omgaan met wat we hebben; • campagnes en kennisdelen.

Huidige en gewenste situatie We hebben als stad ambitieuze doelstellingen. De vertaling naar de praktijk is echter onvoldoende, zoals blijkt uit de meest recente klimaatrapportage van CE Delft. Het opschalen van veelbelovende innovaties en het bewustzijn rondom de noodzaak van de circulaire economie blijven beperkt. In de gewenste situatie biedt Amsterdam de juiste randvoorwaarden en instrumenten voor het opschalen van veelbelovende innovaties. Samen met partners werken we aan gezamenlijke innovatiemissies en zorgen daarmee voor een gericht innovatieportfolio. Oplossingen worden op verschillende schaalniveaus getest en ondersteund. Zo zorgen we met een ecosysteem aan stakeholders voor de juiste randvoorwaarden van de circulaire transitie, waarbij we leren van het testen met veelbelovende innovaties. Ook zijn evenementen klimaatneutraal en circulair. Ze worden ingezet als locatie om 1) te experimenteren met veelbelovende oplossingen, en 2) om mensen bekend te laten maken met circulaire innovaties. Van daaruit trekken we de parallel naar de stad om ook op die schaalgrootte oplossingen te implementeren. De opgedane kennis en kunde is input voor het aanscherpen van het instrumentarium van gemeente Amsterdam om evenementen te verduurzamen. Motivatie

Dit traject draagt bij aan de vertaalslag van ambities en beleid naar praktijk. Onze mkb-samenwerkingsprogramma’s zijn bewezen succesvol. In een cruciale ontwikkelfase hebben die gezorgd voor financiering, pilotmogelijkheden en zichtbaarheid bij veel startups en scale-ups, zoals the Great Bubble Barrier (deelname in 2017), Circular IQ (deelname in 2019), Skoon (deelname in 2020), Seenons (deelname in 2021-2022) en Seawood Materials/Blueblocks (deelname in 2023). Met de Innovatie Estafette werken we van 2023 t/m 2026 op drie niveaus van schaalgrootte en volwassenheid naar opschaling van innovaties toe, samen met mkb’ers en relevante stakeholders. De samenhang en samenwerking in de Innovatie Estafette zorgen voor een vollediger ecosysteem aan instrumenten om mkb’ers te ondersteunen en aan een realisatie van de randvoorwaarden voor specifieke innovaties. Door het uitvoeren van de pilots zien we hoe huidige kaders (zoals de vergunningsverlening) en werkwijzen, zoals afvalinzameling of het gunnen van aanbestedingen op basis van prijs in plaats van kwaliteit, meer gericht moeten worden op de circulaire economie. Tijdens de Innovatie Estafette agenderen we deze belemmeringen bij de directies. Testen met en op evenementen, festivals en open evenementen, is bovendien waardevol om lessen uit te trekken over de implementatie van oplossingen op een groter schaalniveau.

Evenementen vinden overwegend plaats in semigeconditioneerde omgevingen, vragen vergelijkbare basisvoorzieningen als de stad, hebben te maken met mensenstromen onder hoge druk, trekken jonge Amsterdammers aan die geïnspireerd kunnen worden en zijn vaak progressief als het gaat om het testen met innovaties. 2025 is een jubileumjaar in Amsterdam, met de 10e editie van SAIL, Amsterdam 750 en de 50e editie Kwaku. Het is de bedoeling dat de stad dan al goed op weg is met het behalen van de ambitieuze doelstellingen voor 2030. Door het jubileumjaar 2025 als ijkpunt te nemen maken we: • inzichtelijk hoe ver we op dat moment zijn met het realiseren van de doelstellingen voor 2030, en; • wekken we belangstelling en geven we inspiratie voor de circulaire economie en de geteste innovaties.

Bijlage bij de Uitvoeringsagenda circulair 2023-2026 | 14

2.5

Innovatie Estafette – ondersteunen innovatief mkb met circulaire oplossingen

Naam indiener

Stedelijke Innovatie, Directie Digitalisering en Innovatie

Naam actie (project)

Innovatie Estafette - ondersteunen innovatief mkb met circulaire oplossingen

Verwachte impact

Directe impact: • mkb ondersteunen met de doorontwikkeling van innovatieve oplossingen; • geteste en doorontwikkelde oplossingen uiteindelijk inkopen door samenwerkingspartners en/of de gemeente zelf; • verduurzamen van evenementen en festivals. Indirecte impact: • barrières doorbreken (zie ook motivatie): agenderen van benodigde aanpassingen van beleid, kaders en werkprocessen; • leren en kennisdeling; • inspireren en belangstelling wekken voor circulaire economie bij bewoners, bezoekers en collega’s; • een repliceerbaar programma voor overheidsinstellingen: hoe kun je stapsgewijs opschalen van innovaties faciliteren?

Looptijd

Looptijd: 2023-2026 Eindtijd Estafette: 2026 Na 2025: opschalen in stedelijk en regionaal gebied

Verwacht resultaat

We hebben op drie schaalniveaus circulaire innovaties getest op (open) evenementen en living labs. Volgens de build-measure-learn-methodiek komen de innovaties zo tot een volgende fase en worden ze klaargestoomd om ingekocht en opgeschaald te worden. In totaal zullen circa vijftig innovatieve oplossingen getest worden: • kortcyclisch in samenwerking met Stichting Innofest, gedurende één dag op een festival met ticketverkoop (dus gesloten karakter): bezoekers worden uitgenodigd om deel te nemen aan tests en zijn zo een actief onderdeel; • getest in de publieke ruimte (op open evenementen, dus een open karakter) of living lab middels Startup in Residence gedurende één à twee maanden; • langdurig getest op living labs zoals het Marineterrein, gedurende acht tot twaalf maanden; • op grote schaal en met een consortia aan partijen getest van keteninnovaties op grote open evenementen, zoals SAIL en Pride Amsterdam. Door gebruik te maken van de zichtbaarheid van evenementen en living labs, komt er tevens bewustzijn bij bewoners en bezoekers voor de circulaire economie.

Bijdrage aan systeemverandering

Zie boven (waarom kies je voor deze actie, directe en indirecte impact). Om de beleidsambities in 2030 te behalen, is het cruciaal om de innovatiekracht van innovatief mkb te versterken, zodat oplossingen getest en opgeschaald kunnen worden. Uit de ervaring van onze mkb-samenwerkingsprogramma’s blijkt dat er voldoende ideeën zijn voor oplossingen, maar dat het testen daarvan in de semipublieke ruimte hulp vereist van de gemeente en andere stakeholders. Bovendien moeten systemische barrières opgelost worden, waarover gezamenlijk met stakeholders afspraken gemaakt moeten worden. We werken vanaf het begin samen met collega’s gericht op circulaire economie, living labs, innovatieve mkbondernemingen, ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (I&W), Green Deal Circular Festivals (GDCF), SAIL Amsterdam, en andere open evenementen en festivalorganisatoren. Stakeholders die nodig zijn voor het opschalen van innovaties, bijvoorbeeld de Johan Cruijff Arena, GVB, Renewi, worden aangehaakt via bestaande trajecten van de gemeente en via SAIL. Door kennis te delen en te laten zien wat de mogelijkheden van circulaire economie zijn, activeren we bewoners om deel te namen aan de transitie.

Strategie (voorkomen, verlengen, verwaarden, vervangen)

Alle treden van de R-ladder, afhankelijk van de specifieke innovaties die we testen en opschalen.

Beleidsinstrumentarium

Normeren (wet- en regelgeving) 7 Beprijzen (financiële instrumenten) 7 Stimuleren (zachte instrumenten)

Organisatie

Eigenaar: Stedelijke Innovatie (SI) en R&D Werkt mee intern: R&D, Amsterdam 750, Verkeer en Openbare Ruimte (V&OR), Green Office, EZC, Openbare Orde en Veiligheid (OOV), Stedelijk evenementenbureau. Werkt mee extern: Innofest, SAIL Amsterdam, ministerie I&W, Johan Cruijff Arena, Pride Amsterdam, Bevrijdingsfestival Amsterdam, GDFC (en bijbehorende ondertekenden: ~ 43 partijen), RAI, MRA Bureau, Amsterdam Smart City (en bijbehorende partners), AMS Institute, Bureau Marineterrein. Het kernteam wordt gevormd door SI: • drie projectleiders; • aanbestedingsjurist en inkoopadviseur; • strategisch partnership manager voor het maken van afspraken met stakeholders omtrent opschaling van type innovaties. Inhoudelijke expertise met verantwoordelijkheid voor de inbreng van vraagstukexpertise: • per thema: twee experts die actief meedenken over de vraagtukken; • per vraagstuk: één collega van lijndirectie die tijdens de programma’s meewerkt (aantal uren verschilt per programma).

Bijlage bij de Uitvoeringsagenda circulair 2023-2026 | 15

2.5

Innovatie Estafette – ondersteunen innovatief mkb met circulaire oplossingen

Naam indiener

Stedelijke Innovatie, Directie Digitalisering en Innovatie

Naam actie (project)

Innovatie Estafette - ondersteunen innovatief mkb met circulaire oplossingen

Vervolgstap

Vormgeven pilotprogramma’s en selectietraject innovatieve ondernemers in samenwerking met relevante partners rondom de thema’s.

Financiële dekking

De financiering van de Estafette komt uit verschillende bronnen: • begroting SI (€ 450.000,-); • subsidie Kansen voor West (40% dekking van programma); • mogelijk vanuit de Rijksoverheid (Ministerie I&W), GDCF; • daarnaast zetten we in op financiering via de inhoudelijke thema’s. Vanuit de CE-coalitiemiddelen wordt voorgesteld voor de periode 2023-2026 € 850.000,- vrij te maken voor rechtstreekse ondersteuning van mkb-ondernemers. Het gaat dan om aanvullingen voor de circulaire activiteiten, binnen de Estafette: • 2024: € 250.000,• 2025: € 300.000,• 2026: € 300.000,-

Monitoring

We monitoren de impact van innovaties die we testen en opschalen. Waar relevant berekenen we de impact die de opschaling naar het niveau van de stad (of nog groter) zou kunnen hebben. We monitoren op technische, praktische en juridische belemmeringen, delen de lessen daarover en agenderen de benodigde aanpassingen.

Leerdoel

Van deze actie leren we hoe we stapsgewijs en effectief innovaties en/of circulaire vernieuwingen testen, verbeteren en kunnen opschalen. Het stroomlijnen van dit ontwikkelproces door onder andere het evalueren maakt het herhaalbaar en breder toepasbaar voor andere directies, programma’s en overheden. Uit de pilots blijkt wat belemmerende systemische factoren zijn voor dat type innovatie. Die staan opschaling in de weg. Wij agenderen deze belemmeringen aan de juiste tafels om deze te doorbreken.

Bijlage bij de Uitvoeringsagenda circulair 2023-2026 | 16

2.6

Aanpak VvE’s en overige particuliere eigenaren

Eigenaar

Wonen

Naam actie

Aanpak VvE’s en overige particuliere eigenaren

Omschrijving actie

De circulaire principes worden in de aanpak van VvE’s verankerd. Daarbij worden kansen die plannen van de Amsterdamse woningcorporaties, het isolatieoffensief en ook van andere (elders in het land gemaakte) plannen geïnventariseerd en in de aanpak overgenomen. Kennis wordt opgehaald en in een factsheet vertaald voor deze doelgroep om circulair te verbouwen of te onderhouden en/of isoleren en wat de circulaire principes betekenen voor de waarde ontwikkeling van het vastgoed. Dit factsheet wordt door de gemeente standaard bij ontwikkelingen en vergunningaanvragen meegegeven aan de eigenaren.

Ambitie

We gaan circulair om met de bestaande stad.

Huidige en gewenste situatie Voor deze doelgroep is nog geen structurele aanpak beschikbaar. Motivatie

Er zijn zeer veel VvE’s en particuliere eigenaren in de stad. Het potentieel van deze groep is relatief groot, maar de invloed vanuit de gemeente is klein. Er zijn nauwelijks instrumenten om VvE’s in beweging te brengen, met uitzondering van de VvE-aanpak en subsidies en voorlichting. Deze instrumenten worden ingezet, waarbij geleerde lessen vanuit de samenwerking met woningcorporaties zoveel mogelijk worden overgenomen.

Verwachte impact

Indirecte impact

Looptijd

2024-2026

Verwacht resultaat

Een deel van de particuliere woningvoorraad wordt volgens circulaire principes onderhouden en/of gerenoveerd.

Beleidsinstrumentarium

Normeren (wet- en regelgeving) 7 Beprijzen (financiële instrumenten) 7 Stimuleren (zachte instrumenten)

Organisatie

Eigenaar: Wonen Werkt mee: R&D (Commissie Ruimtelijke Kwaliteit)

Vervolgstap

Aanpak gereed in 2024 Uitvoering loopt in de periode 2024-2026

Financiële dekking

2.7

7 Ja, Binnen huidige dekking, nl: jaarprogramma directie Wonen en directie R&D Duurzaamheid 7 Nee

 ndersteunen van en samenwerken met initiatieven die bijdragen aan de O donuteconomie

Eigenaar

Team Stedelijke innovatie, Directie Digitalisering en Innovatie

Naam actie

Circulair DOEN: Faciliteren en ondersteunen van de maatschappelijke route in de circulaire/donut-economie

Omschrijving actie

We faciliteren, ondersteunen en werken samen met initiatieven die bijdragen aan de circulaire of donuteconomie langs drie actielijnen: • het creëren van juridische en financiële ruimte; • versterken van het ecosysteem; • versterken van het narratief. De acties die wij de komende periode organiseren: • juridische ondersteuning (via de AmsterDOEN-helpdesk) bij beperkende regelgeving of juist om te onderzoeken wat er binnen bestaande regelgeving wél mogelijk is; • eenmalige subsidies voor veelbelovende initiatieven om te starten of een volgende stap te nemen; • een fonds of samenwerking met fondsen ten behoeve van de continuïteit van initiatieven, dat ingezet kan worden voor (een deel van) de huisvesting, gereedschap en vergoedingen voor DOENers; • actieve deelname en financiële ondersteuning aan de Amsterdam Donut Coalitie; • het mede-organiseren van betaalbare ruimte om activiteiten te laten plaatsvinden, samen te werken, te ontmoeten (hubs en common spaces); • het ondersteunen van stadsdelen bij hun samenwerking met donutgedreven initiatieven; • het delen van kennis en expertise rondom de totstandkoming van de donuteconomie met andere Europese steden; • ondersteuning van jaarlijks twee of drie circulaire initiatieven met behulp van een AmsterDOEN-incubatortraject; • zichtbaar maken van de meerwaarde en impact van maatschappelijke en collectieve initiatieven in de circulaire én

lokale economie.

Bijlage bij de Uitvoeringsagenda circulair 2023-2026 | 17

2.7

 ndersteunen van en samenwerken met initiatieven die bijdragen aan de O donuteconomie

Eigenaar

Team Stedelijke innovatie, Directie Digitalisering en Innovatie

Naam actie

Circulair DOEN: Faciliteren en ondersteunen van de maatschappelijke route in de circulaire/donut-economie

Ambitie

We willen een moderne, bloeiende en inclusieve stad zijn voor iedereen, met oog voor de grenzen die de planeet ons oplegt. In het coalitieakkoord: “Met de Agenda Circulair en vernieuwende economische modellen als de Amsterdamse Donut richten we op lokaal niveau de economie circulair in waarbij er aandacht is voor de maatschappelijke kant van het circulair maken van de stad. We zetten deze lijn door en investeren in verdere samenwerkingen in de stad.” Omgevingsvisie: “Tegelijkertijd wordt de maatschappelijke meerwaarde van collectieve zelforganisaties beter zichtbaar gemaakt met het nog te ontwikkelen ‘Waarderend Kader’ […] Uiteindelijk willen we maatschappelijke meerwaarde zichtbaar maken én meer ruimte bieden” (Omgevingsvisie Amsterdam 2050, pagina 254).

Huidige en gewenste situatie Eerder onderzoek liet zien dat er een brede maatschappelijke beweging van DOENers is, ook in de circulaire economie. Zie bijvoorbeeld: https://openresearch.amsterdam/nl/page/91474/onderzoek-naar-maatschappelijkeinitiatieven-en-collectieve-actie (april 2022) Maar liefst 70% van de ondervraagden ziet in eigen buurt mensen die samen maatschappelijke initiatieven organiseren en doen. 52% van de respondenten gaf aan weleens mee te doen aan activiteiten van deze initiatieven. Deze initiatieven zijn dus zichtbaar in de stad en hebben naast een hoge ‘gunfactor’ ook een ‘hefboomeffect’. Doordat mensen de buren in actie zien komen voor een duurzame, circulaire stad, gaan zij zichzelf ook duurzamer gedragen. Deze bevinding wordt ondersteund door andere onderzoeken (onder meer van Linda Steg, Rijksuniversiteit Groningen. Hoogleraar Tine de Moor onderschrijft het belang van deze ‘positieve besmettelijkheid’. Groot bereik en meervoudige impact Een eerdere analyse van MAEX liet zien dat collectieve initiatieven samen een brede impact hebben in de circulaire economie en op verschillende Sustainable Development Goals (SDG’s). De door MAEX geselecteerde 74 initiatieven bereiken samen 484.000 maal per jaar een Amsterdammer met de activiteiten die zij uitvoeren. Hierbij zijn in totaal 3.486 vrijwilligers betrokken en 308 betaalde medewerkers.

Bij eigenlijk alle initiatieven zien we een brede, integrale, ook maatschappelijke, impact, zoals bij initiatieven die onverkocht voedsel inzetten voor mensen met een kleine portemonnee of allerlei initiatieven gericht op het delen dan wel ruilen van spullen (kleding, gereedschap). Of buurtwerkplaatsen waar spullen worden gerepareerd, gedeeld of een tweede leven krijgen. Deze initiatieven, kort- en langlopend, hebben geen commercieel verdienmodel en bedienen soms kwetsbare doelgroepen. De potentie om van onderop bij te dragen aan systeemverandering is groot, maar er zijn nog tal van belemmeringen. Juridische en financiële belemmeringen, een nog kwetsbaar en klein ‘ecosysteem’ in Amsterdam en weinig kennis over meer dan financiële waarde en impact. Gewenste situatie De Amsterdam Donut Coalitie vervult als netwerkorganisatie een grotere rol als verbinder in het ondersteunen van veranderaars en het leren van elkaar. Het gaat ook om het verbinden van donutpioniers met gelijkgestemden binnen de gemeentelijke organisatie, oftewel van systeemwereld en leefwereld bij elkaar. Gestart wordt met een onderzoek uit onder vijftig ‘donutpioniers’ om deze verder in kaart te brengen voor initiatieven in de circulaire economie.

De resultaten (oktober/november 2023 beschikbaar) vormen belangrijke input voor de verdere uitwerking van het specifieke op donutinitiatieven gerichte ondersteuningsaanbod. De MAEX, een platform in gebruik door steden als Amsterdam, biedt een methode voor het kwantificeren van de maatschappelijke meerwaarde van initiatieven. Dit kan verder ingezet worden voor het in kaart brengen en kwantificeren van de maatschappelijke waarde van initiatieven. Kortom, het doel is: een versterking van de ‘maatschappelijke route’ in de circulaire economie. Zo creëren we samen een nieuw speelveld en dragen we bij aan de systeemverandering door de beweging die in de stad ontstaat. Motivatie

De transitie naar een circulaire economie is ook een sociale (maatschappelijke) transitie. Lokale initiatieven die concreet aan de slag zijn met het verwaarden van grondstoffen en het sluiten van kringlopen zijn essentieel voor het draagvlak voor de circulaire economie: ze maken het tastbaar, behapbaar en toegankelijk. Juist de verscheidenheid is hun kracht. Het is belangrijk dat ze er op meerdere plekken in de stad kunnen zijn en aansluiten bij specifieke vraagstukken en behoeftes in hun omgeving. Veelal zijn het die waarden (meedoen, zeggenschap, inkomen et cetera) die mensen in beweging brengen en motiveren om op een andere manier om te gaan met spullen en materiaalstromen. De gemeente, onder meer met AmsterDOEN en netwerken zoals de Amsterdam Donut Coalitie, jagen deze beweging aan. Door samen te werken met initiatieven leren we wat dit betekent en wat nodig is voor meer impact en verandering. Het betekent ook dat we onze systeemwereld verbinden aan de leefwereld van initiatiefnemers. Dat schuurt soms, maar door dit niet uit de weg te gaan ontstaat ruimte voor verandering.

Bijlage bij de Uitvoeringsagenda circulair 2023-2026 | 18

2.7

 ndersteunen van en samenwerken met initiatieven die bijdragen aan de O donuteconomie

Eigenaar

Team Stedelijke innovatie, Directie Digitalisering en Innovatie

Naam actie

Circulair DOEN: Faciliteren en ondersteunen van de maatschappelijke route in de circulaire/donut-economie

Verwachte impact

Met het gebruik van MAEX – en mogelijk vergelijkbare benaderingen – brengen we de impact van de initiatieven in kaart. Dit zal veelal meervoudig zijn. Specifiek betekent dit het volgende: • directe ecologische impact door samen te consuminderen of anders te consumeren, spullen te hergebruiken, et cetera; • directe sociale impact door te sturen op gedragsverandering of juist het ontlasten/ondersteunen van initiatieven met een sociaal doel of kwetsbare doelgroep; • economische impact door aan te sluiten bij initiatieven en ecosystemen in Community Wealth Building – een initiatief om geldstromen meer lokaal te gaan organiseren – en bij de lokale economie; • verdieping met andere Europese steden leidt internationaal ertoe dat we van experimenteren en pionieren naar een gestructureerde aanpak komen (programmatische donut); • ook creëren we kennisdeling (en leren we) door samen te werken met AmsterDOENers in bijvoorbeeld energie en mobiliteit, en kennisinstellingen.

Looptijd

Looptijd: Finishlijn: september 2023 – december 2026 (Het AmsterDOEN-incubatorprogramma start in Q3/4 en loopt tot en met Q2/Q3 in 2024).

Verwacht resultaat

Belemmerende regelgeving en wetgeving is in kaart gebracht en (deels) verholpen. • Financieringsmogelijkheden zijn in kaart gebracht. Waar mogelijk worden deze, in samenwerking met partners en financiers, ook benut. • Er is een portfolio van relevante en impactvolle initiatieven (zes tot acht per jaar) die in samenwerking met de gemeente Amsterdam een stap verder zijn gekomen. • Een stevig netwerk brengt initiatieven in de stad samen en geeft deze een podium. • Er is inzicht in de maatschappelijke impact van lokale, collectieve initiatieven op de circulaire economie én de route daarnaartoe (hoe creëer je impact en hoe kan de gemeente daarin ondersteunen?). • Amsterdammers (in het algemeen), maar ook specifieke doelgroepen worden beter bereikt door samen te werken met initiatieven. • Er is bewustwording gecreëerd van de maatschappelijke principes van de circulaire en donuteconomie en hoe dit te vertalen in beleid van gemeente en andere organisaties.

Bijdrage aan systeemverandering

Eén bedrijf kan duizenden tonnen kleding recyclen, maar duizenden mensen creëren samen het sociale omslagpunt richting een nieuwe, duurzame en circulaire economie. Samen zetten we de nieuwe sociale norm: reduce, reuse, recycle. Daarbij zijn lokale initiatieven zeer zichtbaar voor Amsterdammers en hebben naast een hoge ‘gunfactor’ ook een ‘hefboomeffect’. Doordat mensen de buren in actie zien komen voor een duurzame, circulaire stad, gaan zij zichzelf ook duurzamer gedragen.

Strategie (voorkomen, verlengen, verwaarden, vervangen)

Alle treden van de R-ladder (V-ladder): verlengen levensduur, verkorten keten, voorkomen dat afval ontstaat.

Beleidsinstrumentarium

7 Normeren (wet- en regelgeving) 7 Beprijzen (financiële instrumenten) 7 Stimuleren (zachte instrumenten)

Organisatie

Eigenaar: team CE (R&D) in samenwerking met het innovatieteam voor het actieprogramma AmsterDOEN Werkt mee: stadsdelen in het aanjagen en ondersteunen van circulaire initiatieven en de Amsterdam Donut Coalitie Europese steden (via Europees subsidieproject)

Vervolgstap

We brengen het huidige gemeentelijke subsidielandschap in kaart in relatie tot donutgedreven initiatieven. De Amsterdam Donut Coalitie inventariseert knelpunten en/of belemmeringen onder vijftig donutpioniers. In het najaar van 2023 start onder andere de AmsterDOEN-incubator, een helpdesk. Op 13 november vindt de Donutdag plaats.

Financiële dekking

Binnen huidige dekking, nl Per jaar: • € 35.000,- ter ondersteuning van de Amsterdam Donut Coalitie (andere cofinanciers: HvA, Olympics en de JC Arena) • € 60.000,- à € 100.000,- cofinanciering van het incubatorprogramma binnen AmsterDOEN • € 700.000,- voor financiële ondersteuning (via bestaande subsidieregelingen en waarschijnlijk een aanvullend ‘donutfonds’ vanuit de MAEX) • € 100.000,- voor programmanagement en samenwerking met alle relevante partijen binnen en buiten de gemeentelijke organisatie. Voor internationale samenwerking zoeken we nog dekking, bijvoorbeeld via een Europese subsidieaanvraag.

Monitoring

• AmsterDOEN maakt een jaarlijkse evaluatie. • Resultaten worden ieder jaar gepresenteerd tijdens het donutfestival. • Met het gebruik van MAEX (en mogelijk vergelijkbare benaderingen) brengen we de impact van de initiatieven in kaart.

Bijlage bij de Uitvoeringsagenda circulair 2023-2026 | 19

2.7

 ndersteunen van en samenwerken met initiatieven die bijdragen aan de O donuteconomie

Eigenaar

Team Stedelijke innovatie, Directie Digitalisering en Innovatie

Naam actie

Circulair DOEN: Faciliteren en ondersteunen van de maatschappelijke route in de circulaire/donut-economie

Leerdoel

Een meer intensieve samenwerking met Amsterdamse initiatieven vergt een andere manier van organiseren, denken, en doen. Dit houdt in dat we gaan leren hoe we deze ervaring(en) meer dan financieel kunnen waarderen, hoe we beter kunnen faciliteren en samenwerken en zo beter samenwerken aan een sociale en duurzame stad.

Bijlage bij de Uitvoeringsagenda circulair 2023-2026 | 20

3

Voorstellen Voedsel en organische reststromen

Voor de waardeketen ‘Voedsel en organische reststromen’ wordt (in overeenstemming met de Voedselstrategie) het re-rootconcept van het Nederlandse voedselsysteem ‘Re-rooting the Dutch food system, from more to better’ van Imke de Boer (WUR) als toekomstbeeld genomen. Hierin schetst zij, samen met een team van boeren, vertegenwoordigers van milieu- en landbouworganisaties en wetenschappers van Wageningen Universiteit hoe we in 2050 in Nederland tot een circulair voedselsysteem kunnen komen, een voedselsysteem zonder voedselverspilling, met waardering van reststromen en terugwinnen van nutriënten. Het gaat uit van bewuste, betrokken en voedselvaardige bewoners in een stedelijke omgeving.

3.1

Aanvalsplan voedselverspilling

Eigenaar

Ruimte en Duurzaamheid

Naam actie

Aanvalsplan voedselverspilling

Omschrijving actie

We stellen een plan van aanpak op om voedselverspilling terug te dringen. De focus ligt daarbij op : • preventie van voedselverspilling bij huishoudens (uitgewerkt in het format ‘Voedselverspilling huishoudens’); • preventie van voedselverspilling bij bedrijven (horeca en retail dat is uitgewerkt in format ‘Voedselverspilling bedrijven’); • voedsel redden dat om welke reden dan ook niet verkocht wordt en beschikbaar maken voor sociale voedselinitiatieven (Uitgewerkt in format ‘Voedsel redden ten behoeve van sociale initiatieven’). Daarbij worden zowel de Monitor Circulaire Economie (Monitor CE) als CircuLaw ingezet als instrumenten.

Ambitie

In navolging van ‘Amsterdam Circulair 2020-2025, Strategie’ (pagina 17): inzetten op de waardeketen ‘Voedsel en organische reststromen’ met de ambitie om voor 2030 voedselverspilling van consumenten en bedrijven met 50% te verminderen.

Huidige en gewenste situatie Hoewel de milieu-impact van voedselverspilling groot is, is de bestuurlijke aandacht en de inzet vanuit de gemeente op dit thema afgelopen jaren beperkt gebleven. Dit betekent dat we het onderwerp en de kansen (inventarisatie best practices) eerst goed in kaart willen brengen en dan gerichte acties gaan uitzetten. Het betekent ook dat we de Monitor CE gericht gaan inzetten om verspilling beter te meten. Daarnaast doen we via CircuLaw een wetsanalyse om de mogelijkheden te bepalen om maatregelen op te leggen, met name gericht op horeca, retail, distributiecentra, bedoeld om voedselverspilling terug te dringen. In 2026 willen we de voedselverspilling met 25% teruggedrongen hebben ten opzichte van 2015. Amsterdam gaat het gevecht tegen voedselverspilling aan en wil de reductie van 50% in 2030 halen! Motivatie

Voedselverspilling heeft een enorme (milieu)impact: denk aan CO2-uitstoot, watergebruik, biodiversiteitsverlies en grondgebruik. Om goed te kunnen inzetten op het halen van de doelstelling van 50% minder verspilling in 2030, schrijven we dit aanvalsplan Voedselverspilling met daarin de best mogelijke acties om dit te bereiken.

Verwachte impact

Directe impact: er wordt minder voedsel verspild. Dit betekent minder CO2-uitstoot. Sociale impact: het surplus aan goed voedsel wordt beter toegankelijk voor sociale initiatieven, waardoor Amsterdammers die hiervan gebruik willen maken meer toegang hebben tot (gezond) voedsel.

Looptijd

Looptijd: schrijven ‘Aanvalsplan Voedselverspilling’ start Q3 2023. Finishlijn: Q1 2024, dan start de uitvoering van de acties (zie de formats: 3.2 Terugdringen voedselverspilling huishoudens, 3.3 Terugdringen voedselverspilling bedrijven, 3.4 Voedselverspilling casus CircuLaw, 3.5 Voedsel redden voor sociale initiatieven en 6.1 Monitoring voedselverspilling).

Verwacht resultaat

Voedselverspilling is in 2015 niet specifiek voor Amsterdam gemeten. Daarom wordt een inschatting gemaakt gebaseerd op de landelijke cijfers zoals die te vinden zijn bij de Stichting Samen tegen Voedselverspilling en het Voedingscentrum. In 2026 hebben we bereikt dat er 25% minder voedsel verspild wordt ten opzichte van 2015.

Bijdrage aan systeemverandering

Het verminderen van voedselverspilling is een belangrijke component in de transitie naar een circulaire voedselketen. Structurele veranderingen in voedsel inkopen, bereiden, de logistiek en wat er met reststromen gebeurt kunnen leiden tot significante besparingen in voedsel. Dit leidt tot een efficiëntere keten en vermindert land- en watergebruik en de uitstoot van broeikasgassen. Voedselverspilling tegengaan is een opgave die we binnen de gemeente vanuit de ‘Voedselstrategie Amsterdam’ samen met Afval en Grondstoffen (A&G) en Sociaal Domein (WPI en stadsdelen) zullen oppakken. Belangrijke externe partners zijn de Stichting Samen tegen Voedselverspilling (STV) en de vele landelijke en Amsterdamse initiatieven die zich inzetten voor dit onderwerp.

Strategie (voorkomen, verlengen, verwaarden, vervangen)

Refuse: minder inkopen: preventie van voedselverspilling. Reuse: efficiënter gebruiken wat je hebt. Recycle: zorg dat wat toch overblijft ofwel alsnog door mensen geconsumeerd kan worden of, als dat niet meer kan, wordt verwerkt tot bijvoorbeeld compost en zo kan terugkeren in de bodem en dus in de voedselkringloop.

Bijlage bij de Uitvoeringsagenda circulair 2023-2026 | 21

3.1

Aanvalsplan voedselverspilling

Eigenaar

Ruimte en Duurzaamheid

Naam actie

Aanvalsplan voedselverspilling

Beleidsinstrumentarium

Normeren (wet- en regelgeving) Beprijzen (financiële instrumenten) 7 Stimuleren (zachte instrumenten) NB: Voedselverspilling wordt ook een casus van CircuLaw [apart format]. Mogelijk dat hieruit kansen voor normering en beprijzing volgen.

Organisatie

Eigenaar: team CE (R&D) Belangrijke partners: Voedselstrategie, A&G (Afvalpreventieplan), Sociaal WPI, stadsdelen

Vervolgstap

• We zoeken goede voorbeelden en leren van anderen wat wel en niet werkt (zoals onder andere: - horeca-acties Rotterdam en Gelderland+; - FOODRUS EU-database met goede voorbeelden over terugdringen van voedselverspilling; - studiereis Milaan in juni 2023 om de succesvolle aanpak van deze stad te leren kennen en best practices te horen van tien andere steden uit Europa en de VS. • We brengen de ‘rest’-voedselstromen, onder andere van huishoudens, horeca, supermarkten, distributiecentra en markten, zo goed mogelijk in kaart (flowchart) om inzicht te krijgen in waar de grootste absolute verspilling plaatsvindt (Monitor CE). Deze inzichten worden gebruikt om het ‘Aanvalsplan Voedselverspilling’ te schrijven met daarin gerichte acties die zo groot mogelijke impact maken. • We zijn partner van de Stichting Samen tegen Voedselverspilling (STV) en kijken met deze organisatie welke instrumenten het beste ingezet kunnen worden om voedselverspilling terug te dringen.

Financiële dekking

7 Binnen huidige dekking, nl: aanvalsplan schrijven, uren team CE (R&D) 7 Dekking moet nog worden gevonden, nl: • Inschatting budget voor de uitvoering (Acties) van het aanvalsplan Voedselverspilling: • CE Voedsel: € 800.000,- aanvraag CE-coalitiemiddelen 2024-2026 (hiervan is: - € 200.000,- preventie voedselverspilling huishoudens; - € 200.000,- preventie voedselverspilling bedrijven; - € 400.000,- voedsel redden ten behoeve van sociale initiatieven. NB: Begroting en exacte budgetaanvraag wordt opgesteld in het ‘Aanvalsplan Voedselverspilling’. Toezegging bijdrage en medewerking, hoogte bedrag nog onbekend: • Voedselstrategie p.m. • A&G (Afvalpreventieplan) p.m. • Sociaal p.m.

Monitoring

Monitor CE (zie apart format 6.1 Monitoring voedselverspilling)

Leerdoel

Voedselverspilling is een groot (inter)nationaal probleem. Ongeveer een derde van het voedsel wereldwijd wordt verspild. We willen leren hoe we een pakket aan maateregelen – stimuleringsmaatregelen, maatregelen gericht op gedragsverandering, juridische maatregelen – kunnen inzetten om verspilling tegen te gaan. Door te meten (Monitor CE) leren we welke maatregelen werken. We doen dit niet alleen, wij leren van anderen en de acties uit ons aanvalsplan zullen relevant zijn voor de direct betrokken partijen, maar ook voor alle andere initiatieven en organisaties die zich bezighouden met het thema voedselverspilling.

3.2

Terugdringen voedselverspilling huishoudens

Eigenaar

Ruimte en Duurzaamheid

Naam actie

Terugdringen Voedselverspilling van huishoudens

Omschrijving actie

NB: Deze actie wordt verder uitgewerkt in het ‘Aanvalsplan Voedselverspilling’ Aangezien de voedselverspilling bij huishoudens groot is – ongeveer 10% van de totaal gekochte hoeveelheid voedsel wordt volgens Stichting Samen Tegen Voedselverspilling (STV) weggegooid door huishoudens – is een eerste inventarisatie van acties gedaan: • Specifieke actie op brood, in het kader van Europees project FOODRUS. Brood wordt het meest verspild. Inventarisatie van de juridische maatregelen om het overschot aan brood terug te dringen, worden in kaart gebracht via CircuLaw. Vervolgens worden de maatregelen waar mogelijk in horeca en retail ingezet. • Amsterdam doet mee aan de verspillingsvrije week in september en maakt daarbij gebruik van de instrumenten die beschikbaar zijn via bijvoorbeeld de STV. • In samenwerking met het Voedingscentrum neemt Amsterdam deel aan een koplopersgroep die handelingsperspectief gaat ontwikkelen en testen om verspilling bij huishoudens terug te dringen. • Door een studietour naar Milaan (winnaar van de EarthShot Prize 2023) leren we van de aanpak van voedselverspilling in deze stad en delen kennis met tien internationale steden.

Ambitie

In navolging van ‘Amsterdam Circulair 2020-2025, Strategie’ (pagina 17): inzetten op de waardeketen ‘Voedsel en organische reststromen’ met de ambitie om voor 2030 voedselverspilling van consumenten en bedrijven met 50% te verminderen.

Bijlage bij de Uitvoeringsagenda circulair 2023-2026 | 22

3.2

Terugdringen voedselverspilling huishoudens

Eigenaar

Ruimte en Duurzaamheid

Naam actie

Terugdringen Voedselverspilling van huishoudens

Huidige en gewenste situatie Schatting is dat nu 10% van het ingekochte voedsel thuis wordt weggegooid. Met verschillende acties willen we dit met 50% in 2030 terugdringen. Dat betekent dat in 2030 maximaal 5% van het gekochte eten weggegooid wordt. In samenwerking met de Monitor CE zoeken we naar data over voedselverspilling vanaf 2015 door huishoudens. Het is belangrijk dit te monitoren, want we willen weten wat in Amsterdam gemiddeld aan voedsel wordt weggegooid en de milieu-impact van voedsel is hoog. • We doen een sorteeranalyse van vuilniszakken (steekproef, in samenwerking met A&G). • Elke drie jaar houden we een enquête onder Amsterdammers waarin we vragen naar voedselgewoonten. • We zoeken naar beschikbare data over verspilling via bronnen van het Voedingscentrum en STV, en we verkennen welke lokale en landelijke bronnen van data er verder nog zijn. Motivatie

We weten dat voedselverspilling van huishoudens relatief het grootst is. Amsterdam heeft bijna 500.000 huishoudens. Hier reductie bewerkstelligen betekent impact maken. Daarnaast is huishoudelijk afval relatief volumineus en zwaar in het restafval. Minder verspillen betekent dat het volume restafval afneemt en dat er minder restafval ingezameld hoeft te worden.

Verwachte impact

Directe impact: (refuse op de R-ladder) Kostenbesparing: gemiddeld € 130,- per persoon per jaar aan verspild voedsel Positieve norm verspillingsvrij leven, waardering van voedsel, kennis en bewustwording over voedsel en de voedselketen.

Looptijd

Looptijd: 2024-26 Deze actie wordt verder uitgewerkt in het nog op te stellen ‘Aanvalsplan Voedselverspilling’ (gereed Q1 2024).

Verwacht resultaat

In 2026 hebben we bereikt dat er 25% minder voedsel verspild wordt.

Bijdrage aan systeemverandering

Voedselverspilling tegengaan heeft een enorme (milieu-) impact (CO2-uitstoot, watergebruik, grondgebruik, biodiversiteitsverlies). Voedsel weggooien is ook duur; geld kan een reden zijn voor gedragsverandering.

Strategie (voorkomen, verlengen, verwaarden, vervangen)

Refuse: minder kopen Reuse: gebruiken wat je hebt Recycle: zorg dat anderen er wat aan hebben of zorg minstens dat je afval gescheiden houdt (gfe-inzameling of buurtcompost)

Beleidsinstrumentarium

Normeren (wet- en regelgeving) Beprijzen (financiële instrumenten) 7 Stimuleren (zachte instrumenten)

Organisatie

Eigenaar: team CE Belangrijke partner: A&G en STV

Vervolgstap

Het Aanvalsplan Voedselverspilling schrijven en hierin de hierboven genoemde acties verder uitwerken. Inzichten uit de Monitor CE meenemen, plus de uitkomsten van de wetsanalyse door CircuLaw. Budget aanvragen en vervolgens uitvoeren.

Financiële dekking

7 Binnen huidige dekking, nl: uren Team CE (R&D) 7 Dekking moet nog worden gevonden, nl: in overleg met Afval en Grondstoffen Naar schatting € 200.000,- voor voedselverspillingsacties huishoudens aanvragen bij CE-coalitiemiddelen. Begroting en exacte budgetaanvraag wordt opgesteld in ‘Aanvalsplan Voedselverspilling’.

Monitoring

Voedselverspilling meten met de Monitor CE: • kg verspild voedsel (vermijdbaar); • kg gfe per inwoner van Amsterdam in restafval; • kg gfe gescheiden ingezameld. Nulmeting, kwantitatieve evaluatie en procesevaluatie achteraf

Leerdoel

Interventies die invloed hebben op huishoudens/gedragsverandering zijn nodig in de gehele duurzaamheidstransitie. De lessons learned zullen de moeite waard zijn om te delen met andere directies en/of focusteams, alsmede met andere steden.

Bijlage bij de Uitvoeringsagenda circulair 2023-2026 | 23

3.3

Terugdringen voedselverspilling bedrijven

Eigenaar

Ruimte en Duurzaamheid

Naam actie

Aanvalsplan Voedselverspilling bij bedrijven (focus op horeca en cateraars)

Omschrijving actie

NB: Deze actie wordt verder uitgewerkt in het ‘Aanvalsplan Voedselverspilling’ Bedrijven verspillen naar schatting ongeveer 70% van het kwart aan voedsel dat totaal verspild wordt. Hiervan zit ongeveer 10% bij supermarkten, en 10 tot 15% in de horeca en catering. In absolute hoeveelheden (kg) is de verspilling in deze sectoren in Amsterdam naar verwachting heel groot. We brengen de stromen ( horeca, supermarkten, distributiecentra, markten) in kaart om inzicht te krijgen in waar de grootste (absolute) verspilling plaatsvindt. Met behulp van de Monitor CE wordt hiertoe een flowchart opgesteld voor deze stromen. Gerichte acties voor bedrijven zullen onder andere bestaan uit: • In navolging van succesvolle projecten in Rotterdam en Gelderland opstarten van een project/proces met een groot aantal hotels/restaurants dat ertoe leidt dat deze deelnemers hun voedselverspilling terugdringen. In samenwerking met Koninklijke Horeca Nederland (KHN) en STV en gespecialiseerde bureaus, partijen als Orbisk, Green Dish en WasteWatchers. • Deelnemen aan project Scale12.3NL dat zich richt op interventies en specifiek banqueting en ontbijtbuffetten, waarvan bekend is dat hiervan de verspilling zeer hoog is. Samenwerking Green Hotel club (voorheen koplopergroep hotels) zoeken.

• Vervolg op de CoP duurzame catering, waarin terugdringen verspilling een belangrijk speerpunt is: grote werkgevers, waaronder de gemeente zelf, committeren zich aan het verduurzamen van hun catering en terugdringen van verspilling, bijvoorbeeld door het opzetten van clusters rond productgroepen als brood en koffie. • Samenwerking Instock en andere aanbieders van overschot en circulaire producten om het aanbod in de horecasector te verduurzamen en de footprint fors te verlagen. • Verkenning bredere systemische aanpak: link met verpakkingen (alternatieven voor wegwerpplastic), met retourlogistiek, met producentenverantwoordelijkheid. • NB: verspilling terugdringen bij de gemeentelijke catering is belegd bij de Voedselstrategie en Green Office en niet bij team CE.

Ambitie

In navolging van ‘Amsterdam Circulair 2020-2025, Strategie’ (pagina 17): inzetten op de waardeketen ‘Voedsel en organische reststromen’ met de ambitie om voor 2030 voedselverspilling van consumenten en bedrijven met 50% te verminderen.

Huidige en gewenste situatie Er zijn weinig data over voedselverspilling bij bedrijven in Amsterdam en de afgelopen jaren zijn er ook geen acties vanuit de gemeente geweest binnen dit thema. We proberen via de Monitor CE zo goed mogelijk in kaart te brengen welke data we hebben over voedselverspilling bij bedrijven vanaf 2015. Daarnaast gaan we in samenwerking met STV kijken welke instrumenten er zijn en welke het beste werken om verspilling in de genoemde sectoren terug te dringen. Via CIrcuLaw brengen we de juridische mogelijkheden in kaart die de gemeente heeft om terugdringing van de voedselverspilling af te dwingen bij deze sectoren. Waar mogelijk worden dwingende maatregelen opgelegd. De gewenste situatie is 50% minder verspilling in 2050 en 25% minder in 2026. Dit betekent in de periode 2024-06 de best mogelijke acties in kaart brengen en uitvoeren om dit te bereiken. Motivatie

De milieu-impact van voedselverspilling is groot. We weten dat voedselverspilling in Amsterdam bij horeca, supermarkten, catering, markten, distributiecentra in absolute zin (kg) aanzienlijk is. Hier reductie bereiken betekent impact maken. Voedsel weggooien is ook duur; minder verspillen kan bedrijven geld opleveren.

Verwachte impact

Directe impact: er wordt minder voedsel verspild.

Looptijd

Looptijd: start 2024 (starttijd en looptijd volgen uit ‘Aanvalsplan Voedselverspilling’) Finishlijn: 2026

Verwacht resultaat

In 2026 hebben we bereikt dat er 25% minder voedsel verspild wordt.

Bijdrage aan systeemverandering

Voedselverspilling tegengaan heeft een enorme (milieu-)impact (CO2-uitstoot, watergebruik, grondgebruik, biodiversiteitsverlies). Bedrijven moeten hierin hun verantwoordelijkheid nemen en het goede voorbeeld geven.

Strategie (voorkomen, verlengen, verwaarden, vervangen)

Refuse: minder inkopen, efficiënter. Reuse: gebruiken wat je hebt. Recycle: zorg dat wat toch overblijft ofwel alsnog door mensen geconsumeerd kan worden, ofwel verwerkt anderszins verwaard kan worden tot bijvoorbeeld compost.

Beleidsinstrumentarium

Normeren (wet- en regelgeving) Beprijzen (financiële instrumenten) 7 Stimuleren (zachte instrumenten)

Organisatie

Eigenaar: team Circulaire Economie Belangrijke partner: Voedselstrategie, A&G

Vervolgstap

Het ‘Aanvalsplan Voedselverspilling’ schrijven en hierin de hierboven genoemde acties verder uitwerken. Inzichten uit de Monitor CE meenemen, plus de uitkomsten van de wetsanalyse door CircuLaw. Budget aanvragen en vervolgens uitvoeren.

Financiële dekking

7 Binnen huidige dekking, nl: CE-coalitiemiddelen 7 Dekking moet nog worden gevonden, nl: in overleg met Voedselstrategie Naar schatting € 200.000,- voor voedselverspillingsacties bedrijven aanvragen bij CE-coalitiemiddelen. Begroting en exacte budgetaanvraag wordt opgesteld in ‘Aanvalsplan Voedselverspilling’.

Bijlage bij de Uitvoeringsagenda circulair 2023-2026 | 24

3.3

Terugdringen voedselverspilling bedrijven

Eigenaar

Ruimte en Duurzaamheid

Naam actie

Aanvalsplan Voedselverspilling bij bedrijven (focus op horeca en cateraars)

Monitoring

• kg gfe meten en inschatten bij de genoemde doelgroepen: horeca, retail, markten, distributiecentra; • periodiek herhalen. Monitor CE: nulmeting, kwantitatieve evaluatie, en procesevaluatie achteraf

Leerdoel

Relevant voor overheden en bedrijven landelijk

3.4

Voedselverspilling casus CircuLaw

Eigenaar

Stedelijke Innovatie

Naam actie

CircuLaw-casus voedselverspilling

Omschrijving actie

In een CircuLaw-casus middels wetsanalyse onderzoeken welke juridische mogelijkheden Amsterdam heeft om voedselverspilling tegen te gaan.

Ambitie

In het verlengde van ‘Amsterdam Circulair 2020-2025, Strategie’ (pagina 17): inzetten op de waardeketen ‘Voedsel en organische reststromen’ met de ambitie om voor 2030 voedselverspilling van consumenten en bedrijven met 50% te verminderen.

Huidige en gewenste situatie Momenteel bestaat de indruk dat de overheid/gemeente weinig juridische mogelijkheden heeft om voedsel­ verspilling tegen te gaan. Dat neemt niet weg dat er af en toe pilots of voorbeelden van toepassing van juridische instrumenten langskomen van elders die veelbelovend lijken. In de gewenste situatie weten we welke juridische mogelijkheden er in de gehele keten zijn om verspilling af te dwingen, zodat we deze als gemeente kunnen inzetten. Daar waar we instrumenten missen, gaan we met het Rijk in gesprek om meer mogelijkheden tot sturing te krijgen. Een concreet voorbeeld van een actie die we ook voor Amsterdam gaan verkennen, is gericht op brood. Bij een pilot in Gelderland is een verbod uitgevaardigd voor supermarkten om niet-verkocht brood te retourneren naar de bakkerij. Op dit moment kan een supermarkt het brood dat niet verkocht wordt, retourneren naar de bakkerij waarna het voornamelijk wordt verwerkt tot veevoer. Brood is het meest verspilde product. Aan de hand van de impact van de pilot in Gelderland bekijken we of Amsterdam ook een dergelijk verbod voor supermarkten wil uitvaardigen. Motivatie

De milieu-impact van voedselverspilling is groot. Met acties die alleen gericht zijn op stimuleren en verleiden, wordt onvoldoende reductie bereikt. We willen de juridische mogelijkheden van drang en dwang in beeld krijgen en waar mogelijk ook gaan inzetten.

Verwachte impact

De casus zou op termijn moeten leiden tot minder verspilling. De impact daarvan (niet alleen in CO2-uitstoot, maar ook in watergebruik, landgebruik, biodiversiteitsverlies) is de impact groot.

Looptijd

Looptijd: Q3 2023 – Q4 2023 Finishlijn: wetsanalyse eind 2023 Daarna in 2024 – 2026 inzet instrumenten en maatregelen

Verwacht resultaat

De juridische mogelijkheden van drang en dwang om voedselverspilling tegen te gaan, zijn eind 2023 in beeld. De vervolgstap zou zijn de meest effectieve manieren om te zetten in actie. Dit wordt opgenomen in het ‘Aanvalsplan Voedselverspilling’ (Q1 2024 gereed).

Bijdrage aan systeemverandering

Deze actie draagt bij aan de mogelijkheden om voedselverspilling aan te pakken. Momenteel zijn die zeer beperkt (vaak wordt ingezet op bewustwordingscampagnes, waarvan de effectiviteit beperkt is).

Strategie (voorkomen, verlengen, verwaarden, vervangen)

R1, refuse R2, reduce R3, reuse

Beleidsinstrumentarium

7 Normeren (wet- en regelgeving) Beprijzen (financiële instrumenten) Stimuleren (zachte instrumenten)

Organisatie

Eigenaar: SI (CircuLaw) in opdracht van team CE (R&D) Werkt mee: STV

Vervolgstap

CircuLaw voert in Q3 2023 een brede wetsanalyse uit voor deze casus, conform de ontwikkelde methode.

Financiële dekking

7 Binnen huidige dekking, nl: drang-en-dwangbudget

Monitoring

• hoeveelheid geïdentificeerde instrumenten; • hoeveelheid geïmplementeerde instrumenten; • effect van geïmplementeerde instrumenten.

Leerdoel

De geïdentificeerde instrumenten worden openbaar gepubliceerd op het CircuLaw-platform, zodat deze door alle gemeenten in Nederland kunnen worden ingezet. Gemeenten kunnen vervolgens hun ervaring bij toepassing met elkaar delen.

Bijlage bij de Uitvoeringsagenda circulair 2023-2026 | 25

3.5

Voedsel redden voor sociale initiatieven

Eigenaar

Ruimte en Duurzaamheid

Naam actie

Voedsel redden voor sociale initiatieven

Omschrijving actie

NB: Deze actie wordt verder uitgewerkt in het ‘Aanvalsplan Voedselverspilling’ We gaan samen met bewoners en ondernemers actief werken aan het redden van goed voedsel (surplus food) van verspilling. We ondersteunen initiatieven en activiteiten gericht op verschillende doelgroepen en locaties/gebieden: • Sociale voedselinitiatieven in kaart brengen. Sociale hubs ondersteunen, helpen met opzetten en ontwikkelen van nieuwe sociale voedselhubs. Deze hubs zijn een combinatie van buurtkeukens, voedselcirkel, opslag, distributie en uitgiftepunt en kunnen voedselinitiatieven van voedselreststromen voorzien naar voorbeeld van Milaan die hiermee de Earthshot Prize won. De studiereis is gepland in juni 2023. • Het bestaande netwerk van (informele) voedselinitiatieven in de stadsdelen inzetten. Deze organisaties ontvangen al donaties van lokale ondernemers. In sommige gevallen is er bij individuele initiatieven een overaanbod en tegelijkertijd bij andere initiatieven een tekort. We proberen de mismatch tussen vraag en aanbod te verminderen, zodat minder voedsel verspild wordt. • Digitale middelen toepassen om vraag en aanbod voedselverspilling bij elkaar te brengen. • Alternatieve economische verdien- en ondernemersmodellen onderzoeken. • Versterken van de coördinatie en logistiek tussen vraag en aanbod van voedselreststromen.

Ambitie

Strategie CE, waardeketen ´Voedsel en organische reststromen´: verminderen voedselverspilling met 50% voor 2030 door consumenten en bedrijven.

Motivatie

Voedselverspilling heeft een grote milieu-impact. Deze actie leidt tot minder verspilling. Met de inzet op het herverdelen van goed voedsel wordt aangesloten bij bottom-up-initiatieven en wordt de verbinding gemaakt met de sociale kant en het armoedevraagstuk. Voedsel (bestaanszekerheid) functioneert als sociaal culturele verbinder.

Verwacht resultaat

Een sterk functionerend netwerk van informele voedselinitiatieven, betere afstemming vraag en aanbod, uitbreiding aantal voedseldonateurs. Dit leidt tot een aanzienlijke reductie van voedselverspilling. De inschatting van het percentage reductie volgt uit Flowchart Monitor CE en het ‘Aanvalsplan Voedselverspilling’.

Looptijd

Looptijd: 2023-2026 Finishlijn: 2026, doorloop daarna

Strategie (voorkomen, verlengen, verwaarden, vervangen)

Hergebruik

Beleidsinstrumentarium

Normeren - regelgeving en handhaving Beprijzen 7 Stimuleren – faciliteren

Organisatie

Eigenaar: team CE (R&D) en Voedselstrategie (R&D) Werkt mee: Sociaal (WPI) en stadsdelen Externen: voedselondernemers en sociale (bewoners)initiatieven

Financiële dekking

7 Dekking moet nog worden gevonden, nl: Dekking vanuit WPI, Voedselstrategie en CE-coalitiemiddelen samen. Inschatting kosten volgt uit ‘Aanvalsplan Voedselverspilling’. Naar verwachting bedragen deze: • € 100.000,- uit CE-coalitiemiddelen (2024-26) • x € uit impulsregeling en startup-financiering Voedselstrategie (bedrag nog niet bekend) • x € WPI (bedrag nog niet bekend) Cofinanciering vanuit initiatief en/of stadsdeel en fondsen

Monitoring

• aantal voedselhubs en spreiding door de stad; • de hoeveelheid voedsel die gered is door deze initiatieven (in kg) en beschikbaar is gekomen voor kwetsbare Amsterdammers.

Bijlage bij de Uitvoeringsagenda circulair 2023-2026 | 26

3.6

Kader voor experimenteerruimte organische reststromen

Naam indiener

Ruimte en Duurzaamheid in samenwerking met Stedelijke Innovatie

Naam actie (project)

Kader opstellen om experimenteerruimte te creëren voor het verwerken van organische stromen tot bodemverbeteraars (compost, biobased meststoffen) ten behoeve van de bodem en het voedselsysteem.

Omschrijving actie

Een kader opstellen waarbinnen pilots met bodemverbeteraars uit bronnen in de stad mogelijk worden. Denk aan stadscompost, wormencompost, bokashi, digestaat uit vergisters, meststoffen uit urine, struviet. Dit is verboden behalve voor eigen gebruik en voor elk initiatief moet een lang en ondoorzichtig traject afgelegd worden om tot een ontheffing of vergunning te komen. Het kader sluit aan op de gezamenlijke visie die ontwikkeld wordt met Waternet op het vraagstuk centraal en/of decentraal. Waternet heeft centrale (zuiverings)installaties voor urine, fecaliën en biogas. Daarnaast komen er steeds meer lokale initiatieven die de gemeente ruimte wil geven. Hoe gaan we om met de inzameling en verwerking van afvalstoffen (gfe, urine, fecaliën) op centraal en/of decentraal niveau?

Ambitie

Organische reststromen worden hoogwaardig verwerkt. Amsterdam maakt ruimte en creëert kansen voor reststromen.

Huidige en gewenste situatie Momenteel wordt naar schatting meer dan 90% van de organische reststromen in Amsterdam verbrand als onderdeel van het restafval of als zuiveringsslib. Waardevolle nutriënten voor de landbouw en bodem gaan verloren. Tegelijkertijd kopen boeren op grote schaal compost en kunstmest in. Kunstmest kost veel energie om te produceren, maakt gebruik van eindige primaire bronnen (fosfaat) en zorgt voor oneerlijke verdeling van nutriënten op wereldschaal. In een circulair voedselsysteem levert de stad het organisch materiaal terug aan de bodem en wordt daarmee de organische kringloop gesloten. Wet- en regelgeving – onder andere einde afvalstatus, meststoffenwet, hygiënewetten – staan dit nu niet toe. In januari is een aantal gesprekken gevoerd met betrokken instanties om de haalbaarheid van een gezamenlijk kader te polsen. Hieruit bleek dat er brede consensus is over de wenselijkheid van en bereidheid mee te denken over een kader waarbinnen op veilige manier pilots en experimenten kunnen plaatsvinden. Het kader zal aangeven waaraan projecten moeten voldoen om volgens deze instanties voldoende veilig te zijn om doorgang te kunnen vinden. De ervaringen uit deze pilots zullen bijdragen aan de hoognodige kennis over de waarde en veiligheid van bodemverbeteraars uit de stad.